Wikipedia sowiki https://so.wikipedia.org/wiki/Bogga_Hore MediaWiki 1.47.0-wmf.8 first-letter Media Special Talk User User talk Wikipedia Wikipedia talk File File talk MediaWiki MediaWiki talk Template Template talk Help Help talk Category Category talk Portal Portal talk TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 1914 300014 297621 2026-06-28T08:47:55Z Videoiib7 46243 /* Jamhuuriyadda Shanaad */ Fixed grammar 300014 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Jamhuuriyadda Faransiiska | native_name = {{native name|fr|République française}} | common_name = Faransiiska | image_flag = Flag of France.svg | image_coat = Armoiries république française.svg | symbol_type = Astaan | national_motto = ''Liberté, égalité, fraternité'' | englishmotto = Xorriyad, Sinnaan, Walaaltinimo | national_anthem = ''[[La Marseillaise]]'' | image_map = EU-France.svg | map_caption = Meesha Faransiisku kaga yaal Yurub | capital = [[Baariis|Paris]] | largest_city = [[Baariis|Paris]] | official_languages = [[Af-Faransiis]] | demonym = Faransiis | government_type = [[Jamhuuriyad]] nus-madaxweyne ah | leader_title1 = [[Madaxweynaha Faransiiska|Madaxweyne]] | leader_name1 = [[Emmanuel Macron]] | leader_title2 = [[Ra'iisul wasaaraha Faransiiska|Ra'iisul wasaare]] | leader_name2 = [[Sébastien Lecornu]] | legislature = [[Baarlamaanka Faransiiska]] | upper_house = [[Senate (France)|Senate]] | lower_house = [[National Assembly (France)|Golaha Qaranka]] | established_event1 = Boqortooyadii Galbeedka Franks | established_date1 = 843 | established_event2 = Jamhuuriyaddii Koowaad | established_date2 = 22 Sebtembar 1792 | established_event3 = Jamhuuriyadda Shanaad | established_date3 = 4 Oktoobar 1958 | area_km2 = 638,475 | population_estimate = 69,100,000 | population_estimate_year = 2026 | currency = [[Yuuro]] | currency_code = EUR | time_zone = CET | utc_offset = +1 | time_zone_DST = CEST | utc_offset_DST = +2 | calling_code = +33 | cctld = [[.fr]] }} '''Faransiiska''' ({{lang-fr|France}}), si rasmi ah '''Jamhuuriyadda Faransiiska''' ({{lang-fr|République française}}), waa waddan ku yaalla galbeedka [[Yurub]]. Caasimaddiisu waa [[Baariis|Paris]], luqaddiisa rasmiga ahna waa [[Af-Faransiis]], lacagtiisuna waa [[yuuro]]. Faransiisku waa mid ka mid ah dalalka ugu waaweyn [[Midowga Yurub]], wuxuuna ka mid yahay dalalka aasaasay ururkaas.<ref name="EU">{{cite web |title=France – EU country profile |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/france_en |publisher=European Union |access-date=19 May 2026}}</ref> Faransiisku wuxuu ka kooban yahay dhulka Faransiiska ee Yurub, oo badanaa loo yaqaan ''Faransiiska dhulweynaha'', iyo dhulal dibadeed oo ku kala yaalla Kariibiyaanka, Koonfur Ameerika, Badweynta Hindiya iyo Badweynta Baasifigga. Sababtaas awgeed, Faransiisku wuxuu leeyahay xuduudo iyo dano badeed oo ka baxsan Yurub. Faransiisku waa jamhuuriyad cilmaani ah, dimuqraadi ah, oo leh nidaam nus-madaxweyne ah. Dastuurka Jamhuuriyadda Shanaad wuxuu sheegayaa in Faransiisku yahay “jamhuuriyad aan la qaybin karin, cilmaani ah, dimuqraadi ah, bulsho ahna”.<ref name="constitution">{{cite web |title=The Constitution of the Fifth Republic |url=https://www.elysee.fr/en/french-presidency/constitution-of-4-october-1958 |publisher=Élysée |access-date=19 May 2026}}</ref> == Magaca == Magaca Soomaaliga ee waddanku waa '''Faransiiska'''. Dadka dalkaas u dhashay iyo luqaddoodaba waxaa lagu magacaabaa '''Faransiis'''. Magaca rasmiga ah ee waddanku waa '''Jamhuuriyadda Faransiiska'''. Faransiiska waxaa mararka qaarkood loogu yeeraa ''Hexagone'', oo macneheedu yahay “lix-geesle”, sababtoo ah qaabka dhulka Faransiiska ee Yurub wuxuu si qiyaas ah ugu egyahay lix geesood. == Juqraafi == Faransiisku wuxuu ku yaallaa galbeedka Yurub. Dhinaca waqooyi waxaa ka xiga [[Beljim]], [[Luksemburg]] iyo [[Jarmalka]]. Bari waxaa ka xiga [[Iswiiserland]] iyo [[Talyaaniga]], halka koonfur-galbeed ay ka xigaan [[Andorra]] iyo [[Isbaaniya]]. Dhinaca koonfur-bari waxaa ku yaalla [[Monako]]. Faransiisku wuxuu leeyahay xeeb ku teedsan [[Badweynta Atlantikada]], [[Badda Mediterranean-ka]], Kanaalka Ingiriiska iyo Badda Waqooyi. Dhulka Faransiiska waxaa ku jira buuro waaweyn sida [[Alps]], [[Pyrenees]], [[Massif Central]], [[Jura]] iyo [[Vosges]]. Buurta ugu dheer ee Faransiiska iyo Galbeedka Yurub waa [[Mont Blanc]], oo ku taalla xadka Faransiiska iyo Talyaaniga. Webiyada waaweyn ee Faransiiska waxaa ka mid ah [[Seine]], [[Loire]], [[Rhône]], [[Garonne]] iyo [[Rhein]]. Webiga Seine wuxuu maraa Paris, halka Loire uu yahay mid ka mid ah webiyada ugu dheer dalka. == Dhulalka dibadda == Faransiisku wuxuu leeyahay dhulal dibadeed oo qayb ka ah Jamhuuriyadda Faransiiska. Kuwa ugu waaweyn waxaa ka mid ah: * [[Guadeloupe]] * [[Martinique]] * [[Guyana Faransiiska]] * [[Réunion]] * [[Mayotte]] * [[New Caledonia]] * [[French Polynesia]] * [[Saint Pierre and Miquelon]] * [[Wallis and Futuna]] * [[Saint Barthélemy]] * [[Saint Martin]] Dhulalkan waxay Faransiiska siinayaan joogitaan siyaasadeed, dhaqaale iyo badeed oo ku kala yaalla qaarado iyo badweyno kala duwan. == Cimilada == Cimilada Faransiisku way kala duwan tahay. Galbeedka iyo waqooyiga dalka waxaa saameeya Badweynta Atlantikada, sidaas darteed cimiladu badanaa waa qabow-dhexdhexaad iyo roob leh. Koonfurta, gaar ahaan xeebta Mediterranean-ka, cimiladu waa kulul oo qalalan xagaaga, jiilaalkuna wuu ka fududyahay waqooyiga. Buuraha Alps iyo Pyrenees waxay leeyihiin cimilada buuraha, baraf iyo qabow xoog lehna way ka dhacaan xilliyada qaar. == Taariikh == === Xilligii hore === Dhulka maanta loo yaqaan Faransiiska waxaa waqti dheer deggenaa dadyow kala duwan. Roomaanku waxay dhulkaas u yaqaaneen [[Gaul]]. Qarnigii koowaad ee ka horreeyay dhalashada Ciise, Julius Caesar ayaa Gaul ku daray Boqortooyada Roomaanka. Xukunkii Roomaanku wuxuu saameyn weyn ku yeeshay luqadda, sharciyada, magaalooyinka, waddooyinka iyo dhaqanka dhulkaas. === Franks iyo qarniyadii dhexe === Kadib burburkii Boqortooyada Roomaanka ee Galbeed, qabiillo Jarmaani ah ayaa galay Gaul. Kuwa ugu muhiimsanaa waxay ahaayeen Franks, kuwaas oo magaca Faransiiska ka yimid. Boqorkii Clovis I ayaa dhidibada u taagay boqortooyo Frank ah oo xoog leh qarnigii 5aad. Qarnigii 8aad iyo 9aad, [[Charlemagne]] wuxuu dhisay boqortooyo ballaaran oo ka koobnayd qayb weyn oo Galbeedka Yurub ah. Kadib heshiiskii Verdun ee 843, boqortooyadii Charlemagne waxaa loo qaybiyay qaybo kala duwan, waxaana ka mid ahayd Galbeedka Francia, oo noqotay aasaaska boqortooyadii Faransiiska.<ref>{{cite web |title=France |url=https://www.britannica.com/place/France |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=19 May 2026}}</ref> === Boqortooyadii Faransiiska === Qarniyadii dhexe, Faransiisku wuxuu si tartiib ah uga soo baxay boqortooyo feudal ah una gudbay dawlad dhexe oo xoog leh. Boqorradii Capetian, Valois iyo Bourbon waxay kordhiyeen awoodda boqortooyada. Magaalada Paris waxay noqotay xarun siyaasadeed, diimeed, aqooneed iyo dhaqaale. Faransiisku wuxuu galay dagaallo badan, oo ay ka mid ahaayeen Dagaalkii Boqolka Sano ee uu la galay Ingiriiska. Qarnigii 17aad, xilligii [[Louis XIV]], Faransiisku wuxuu noqday mid ka mid ah quwadaha ugu waaweyn Yurub. Louis XIV waxaa badanaa lagu xusuustaa Versailles iyo xoojinta awoodda boqortooyada. === Kacaankii Faransiiska === Sanadkii 1789 waxaa bilowday [[Kacaankii Faransiiska]], kaas oo beddelay taariikhda Faransiiska iyo Yurub. Kacaanku wuxuu meesha ka saaray boqortooyadii hore, wuxuuna faafiyay fikrado ku saabsan muwaadinnimo, xuquuq, sharci, sinnaan iyo qaranimo. Halku-dhegga Jamhuuriyadda Faransiiska — ''Liberté, égalité, fraternité'' — wuxuu ka soo baxay jawigaas siyaasadeed. Jamhuuriyaddii Koowaad waxaa lagu dhawaaqay 22 Sebtembar 1792. Kadib waxaa yimid xukunkii [[Napoleon Bonaparte]], oo Faransiiska u beddelay quwad ciidan oo Yurub oo dhan saameysay. Napoleon wuxuu dhisay Boqortooyadii Faransiiska, wuxuuna dib u habeyn weyn ku sameeyay maamulka, sharciga iyo hay'adaha dawladda. === Qarnigii 19aad iyo gumeysiga === Qarnigii 19aad, Faransiisku wuxuu maray boqortooyooyin, jamhuuriyado iyo imbaraadooriyado is beddelayay. Isla xilligaas, Faransiisku wuxuu dhisay gumeysi ballaaran oo ka jiray Afrika, Aasiya, Kariibiyaanka iyo Badweynta Baasifigga. Gumeysiga Faransiisku wuxuu saameyn weyn ku yeeshay luqadda Faransiiska, ganacsiga, siyaasadda iyo dhaqamada dalal badan. === Dagaalladii adduunka === Faransiisku wuxuu ka mid ahaa dalalkii ugu waaweynaa ee ka qayb galay [[Dagaalkii Koowaad ee Adduunka]]. Dagaalkaas wuxuu sababay khasaare aad u weyn oo naf iyo dhaqaale ah. Qaybo badan oo waqooyiga Faransiiska ah ayaa burburay. Intii lagu jiray [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]], Jarmalkii Nazi-ga ayaa qabsaday Faransiiska 1940. Waxaa jiray xukunkii Vichy oo la shaqeeyay Jarmalka, iyo dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo Faransiis ah. Charles de Gaulle wuxuu noqday astaanta Faransiiska Xorta ah. Faransiiska waxaa la xoreeyay 1944, kadib duullaankii xulafada ee Normandy iyo kacdoonkii Paris. === Jamhuuriyadda 5aad === Jamhuuriyadda 5aad waxaa la aas aasay 1958, iyadoo shaarliis de Goolle uu noqday hoggaamiye muhiim ah. Dastuurka cusub wuxuu xoojiyay xilka madaxweynaha, wuxuuna Faransiiska siiyay nidaam siyaasadeed oo ka deggan Jamhuuriyadihii hore. Faransiisku wuxuu noqday xubin aasaase ah oo ka tirsan hay'adihii horseeday Midowga Yurub, wuxuuna sii ahaanayaa quwad weyn oo Yurub iyo dunida ah. == Dowladda iyo siyaasadda == Faransiisku waa jamhuuriyad nus-madaxweyne ah. Madaxweynaha waxaa lagu doortaa cod dadweyne, wuxuuna leeyahay awood siyaasadeed oo weyn. Madaxweynaha wuxuu magacaabaa Ra'iisul Wasaaraha, wuxuuna door muhiim ah ku leeyahay siyaasadda dibadda, difaaca iyo jihada guud ee dawladda. Ra'iisul Wasaaruhu wuxuu hoggaamiyaa xukuumadda, wuxuuna ka shaqeeyaa fulinta siyaasadaha gudaha iyo maamulka maalinlaha ah ee dawladda. Baarlamaanka Faransiisku wuxuu ka kooban yahay laba aqal: Golaha Qaranka iyo Senate-ka. Madaxweynaha hadda waa [[Emmanuel Macron]]. Ra'iisul Wasaaraha hadda waa [[Sébastien Lecornu]], oo loo magacaabay xilkaas 2025.<ref>{{cite web |title=Welcome to the website of the French Presidency |url=https://www.elysee.fr/en/ |publisher=Élysée |access-date=19 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sébastien Lecornu – Premier ministre |url=https://www.info.gouv.fr/personnalite/sebastien-lecornu |publisher=Gouvernement français |access-date=19 May 2026}}</ref> == Dastuurka iyo astaamaha qaranka == Dastuurka Faransiiska ee 1958 wuxuu qeexayaa Faransiiska inuu yahay jamhuuriyad cilmaani ah, dimuqraadi ah, bulsho ah, oo aan la qaybin karin. Dastuurku wuxuu kaloo dhigayaa in luqadda Jamhuuriyaddu tahay Faransiis, calanka qarankuna yahay buluug, caddaan iyo casaan. Heesta qaranku waa ''La Marseillaise'', halku-dhegguna waa ''Liberté, égalité, fraternité''.<ref name="constitution" /> == Qaybaha maamulka == Faransiisku wuxuu leeyahay 18 gobol maamul: 13 ku yaalla Yurub iyo 5 gobol oo dibadeed ah. Gobolladaas waxaa loo sii qaybiyaa waaxyo, degmooyin iyo maamulo hoose. Paris waxay leedahay maqaam gaar ah, maadaama ay tahay caasimadda iyo magaalada ugu weyn dalka. Gobollada waaweyn ee Faransiiska dhulweynaha waxaa ka mid ah: * [[Île-de-France]] * [[Auvergne-Rhône-Alpes]] * [[Nouvelle-Aquitaine]] * [[Occitanie]] * [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] * [[Grand Est]] * [[Hauts-de-France]] * [[Bretagne]] * [[Normandie]] * [[Pays de la Loire]] * [[Bourgogne-Franche-Comté]] * [[Centre-Val de Loire]] * [[Corsica]] Dowladda Faransiiska waxay sheegtaa in dalka uu leeyahay 18 gobol, shan ka mid ahna ay yihiin gobollo dibadeed.<ref>{{cite web |title=Découpage administratif de la France : les régions |url=https://www.vie-publique.fr/carte/270580-decoupage-administratif-de-la-france-les-regions |publisher=Vie publique |access-date=19 May 2026}}</ref> == Xiriirka dibadda == Faransiisku waa xubin ka tirsan [[Qaramada Midoobay]], [[Midowga Yurub]], [[NATO]], [[G7]], [[G20]], [[OECD]], [[WTO]] iyo hay'ado kale oo caalami ah. Faransiisku wuxuu ka mid yahay shanta xubnood ee joogtada ah ee [[Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay]], wuxuuna leeyahay awoodda diidmada qayaxan. Faransiisku wuxuu door weyn ku leeyahay siyaasadda Yurub, ammaanka caalamka, arrimaha Afrika, Bariga Dhexe, Badweynta Hindiya iyo Baasifigga. Luqadda Faransiiska iyo ururka [[Francophonie]] ayaa sidoo kale qayb ka ah saameynta dibadda ee Faransiiska. == Ciidanka == Faransiisku wuxuu leeyahay mid ka mid ah ciidamada ugu waaweyn Yurub. Ciidamada Faransiiska waxaa ka mid ah ciidanka dhulka, ciidanka badda, ciidanka cirka iyo gendarmerie. Faransiisku wuxuu leeyahay hub nukliyeer ah, wuxuuna ka mid yahay dalalka ugu awoodda badan dhinaca difaaca ee Yurub. Faransiisku wuxuu ka qaybqaataa hawlgallo militari iyo nabad ilaalin oo caalami ah, gaar ahaan iyada oo loo marayo Qaramada Midoobay, Midowga Yurub iyo NATO. == Dhaqaale == Faransiisku wuxuu ka mid yahay dhaqaalaha ugu waaweyn adduunka. Dhaqaalaha dalka wuxuu ku dhisan yahay adeegyo, warshado, beeraha, tamarta, dalxiiska, tiknoolajiyada, gaadiidka iyo ganacsiga. Paris waa xarun weyn oo dhaqaale, bangiyo, caymis, moodo, farshaxan iyo dalxiis ah. Warshadaha muhiimka ah ee Faransiiska waxaa ka mid ah diyaaradaha, baabuurta, tareennada, dawooyinka, tamarta, qalabka difaaca, moodada, qurxinta, cuntada iyo cabbitaanka. Shirkado Faransiis ah oo badan ayaa ka shaqeeya suuqyada caalamka. Faransiisku wuxuu isticmaalaa lacagta yuuro, maadaama uu xubin ka yahay aagga euro-da. Midowga Yurub wuxuu Faransiiska ku tilmaamaa dal xubin ka ah EU tan iyo 1958, lacagtiisuna tahay euro.<ref name="EU" /> == Dalxiis == Dalxiisku wuxuu ka mid yahay qaybaha ugu muhiimsan dhaqaalaha Faransiiska. Paris, Tower Eiffel, Louvre, Versailles, Mont-Saint-Michel, Provence, French Riviera, Loire Valley iyo Alps waxay ka mid yihiin meelaha ugu caansan. Hay'adda dalxiiska ee Faransiiska waxay sheegtay in Faransiisku gaaray qiyaastii 102 milyan oo booqdayaal caalami ah 2025.<ref>{{cite web |title=Data insights |url=https://www.atout-france.fr/en/understanding-and-anticipating-trends-0 |publisher=Atout France |access-date=19 May 2026}}</ref> Faransiiska waxaa ku yaalla goobaha dhaxalka adduunka ee UNESCO oo badan, kuwaas oo isugu jira magaalooyin taariikhi ah, kaniisado, qalcado, dhul beereedyo dhaqameed iyo goobo dabiici ah. == Tamarta == Faransiisku wuxuu caan ku yahay isticmaalka tamarta nukliyeerka. Korontada dalka qayb weyn waxaa soo saara warshadaha nukliyeerka, taas oo Faransiiska siisay nidaam koronto oo leh kaarboon hoose marka loo eego dalal badan oo Yurub ah. Hay'adda Tamarta Caalamiga ah waxay Faransiiska ku tilmaantaa dal leh isku-dhaf koronto oo kaarboonkiisu hooseeyo, sababtuna tahay raxantiisa nukliyeerka ee weyn.<ref>{{cite web |title=France – Countries & Regions |url=https://www.iea.org/countries/france |publisher=International Energy Agency |access-date=19 May 2026}}</ref> == Dadka == Hay'adda tirakoobka Faransiiska ee INSEE waxay qiyaastay in dadka Faransiiska ay ahaayeen qiyaastii 69.1 milyan 1 Janaayo 2026.<ref>{{cite web |title=Demographic report 2025 |url=https://www.insee.fr/en/statistiques/8726555 |publisher=INSEE |access-date=19 May 2026}}</ref> Tiradaas waxaa ku jira dadka ku nool Faransiiska dhulweynaha iyo dhulalka dibadda. Dadka Faransiiska badankood waxay ku nool yihiin magaalooyinka. Aagga Paris waa midka ugu dadka badan uguna dhaqaale weyn dalka. Magaalooyin kale oo waaweyn waxaa ka mid ah Marseille, Lyon, Toulouse, Nice, Nantes, Strasbourg, Montpellier, Bordeaux iyo Lille. == Luqadaha == Luqadda rasmiga ah ee Faransiiska waa [[Af-Faransiis]]. Dastuurka Faransiisku wuxuu caddeeyaa in luqadda Jamhuuriyaddu tahay Faransiis.<ref name="constitution" /> Waxaa sidoo kale dalka ka jira luqado goboleed iyo taariikhi ah sida Breton, Occitan, Alsatian, Corsican, Basque, Catalan, Flemish iyo luqado kale. Dhulalka dibadda waxaa laga hadlaa luqado iyo lahjado kala duwan, oo ay ku jiraan Creole-yo Faransiis ku salaysan. == Diinta == Faransiisku waa dawlad cilmaani ah. Mabda'a ''laïcité'' wuxuu ka dhigan yahay kala saaridda dawladda iyo diinta, iyo in muwaadiniintu leeyihiin xorriyad diimeed. Dastuurku wuxuu sheegayaa in Jamhuuriyaddu ixtiraamto dhammaan caqiidooyinka.<ref name="constitution" /> Masiixiyadda, gaar ahaan Kaatooligga, waxay taariikh ahaan saamayn weyn ku lahayd Faransiiska. Maanta waxaa sidoo kale jira dad aan diin lahayn, Muslimiin, Yuhuud, Budhiistayaal, Protestant-yo iyo kooxo kale. == Waxbarasho iyo cilmi == Faransiisku wuxuu leeyahay nidaam waxbarasho oo dheer oo dawladeed. Jaamacadaha iyo machadyada sare ee Faransiiska waxay door muhiim ah ka ciyaareen cilmiga, falsafadda, sharciga, caafimaadka, injineernimada iyo suugaanta. Paris waxay muddo dheer ahayd xarun aqoon iyo dhaqameed. Faransiiska waxaa ka soo jeeda saynisyahanno, qoraayo, falsafad-yaqaanno iyo farshaxanno caan ah sida René Descartes, Blaise Pascal, Marie Curie, Louis Pasteur, Victor Hugo, Molière, Voltaire, Jean-Jacques Rousseau, Claude Monet iyo qaar kale oo badan. == Dhaqan == Dhaqanka Faransiiska wuxuu saameyn weyn ku leeyahay dunida. Faransiisku wuxuu caan ku yahay suugaanta, falsafadda, farshaxanka, filimada, muusigga, moodada, cuntada iyo naqshadda dhismaha. Paris waxaa marar badan loo arkaa mid ka mid ah xarumaha ugu waaweyn ee farshaxanka iyo moodada dunida. Cuntada Faransiiska waxay caan ku tahay rootiga, farmaajada, khamriga, maraqa, hilibka, kalluunka, macmacaanka iyo farsamada karinta. UNESCO waxay cuntada Faransiiska u aqoonsatay qayb ka mid ah dhaxalka dhaqameed ee aan la taaban karin. == Farshaxan iyo suugaan == Faransiisku wuxuu leeyahay taariikh suugaaneed oo qani ah. Qoraayo sida Victor Hugo, Molière, Honoré de Balzac, Gustave Flaubert, Marcel Proust, Albert Camus iyo Jean-Paul Sartre ayaa saamayn weyn ku yeeshay suugaanta caalamka. Farshaxanka Faransiiska waxaa ka mid ah dhaqdhaqaaqyo iyo farshaxanno caan ah sida Impressionism, oo ay la xiriiraan Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir iyo Edgar Degas. Matxafyada Faransiiska, gaar ahaan Louvre, Musée d'Orsay iyo Centre Pompidou, waxay hayaan uruurin farshaxan oo aad u weyn. == Ciyaaraha == Kubadda cagta waa ciyaarta ugu caansan Faransiiska. Xulka qaranka Faransiiska wuxuu ku guuleystay Koobka Adduunka ee FIFA 1998 iyo 2018. Faransiisku wuxuu sidoo kale caan ku yahay tartanka baaskiilka ee [[Tour de France]], oo ka mid ah tartamada ciyaaraha ugu caansan adduunka. Ciyaaro kale oo dalka laga jecel yahay waxaa ka mid ah rugby, tennis, kubbadda koleyga, handball, judo iyo ciyaaraha jiilaalka. == Magaalooyin waaweyn == Magaalooyinka waaweyn ee Faransiiska waxaa ka mid ah: * [[Baariis|Paris]] * [[Marseille]] * [[Lyon]] * [[Toulouse]] * [[Nice]] * [[Nantes]] * [[Strasbourg]] * [[Montpellier]] * [[Bordeaux]] * [[Lille]] * [[Rennes]] * [[Reims]] * [[Saint-Étienne]] * [[Toulon]] * [[Grenoble]] == Xubin ka ahaansho == Faransiisku wuxuu xubin ka yahay ururo badan oo caalami ah, kuwaas oo ay ka mid yihiin: * [[Qaramada Midoobay]] * [[Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay]] * [[Midowga Yurub]] * [[NATO]] * [[G7]] * [[G20]] * [[OECD]] * [[WTO]] * [[Francophonie]] * [[Interpol]] == Sidoo kale fiiri == * [[Baariis]] * [[Af-Faransiis]] * [[Midowga Yurub]] * [[Kacaankii Faransiiska]] * [[Napoleon Bonaparte]] * [[La Marseillaise]] * [[Tour de France]] * [[Guyana Faransiiska]] * [[Réunion]] * [[Mayotte]] == Tixraac == {{reflist}} {{Dalalka Yurub}} [[Category:Faransiiska]] [[Category:Yurub]] [[Category:Dalalka Midowga Yurub]] [[Category:Dalalka G7]] [[Category:Dalalka G20]] [[Category:Dalalka NATO]] nqi6i6gbpsch05gzyyn50h0lydwl4cl 300015 300014 2026-06-28T08:48:04Z Quinlan83 28506 Wuxuu dib u noqay badalkii uu sameeyay [[Special:Contributions/Videoiib7|Videoiib7]] ([[User talk:Videoiib7|wadahadal]]) kuna celiyay badalkii ka danbeeyay oo sameeyay [[User:~2026-30168-98|~2026-30168-98]] 297621 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Jamhuuriyadda Faransiiska | native_name = {{native name|fr|République française}} | common_name = Faransiiska | image_flag = Flag of France.svg | image_coat = Armoiries république française.svg | symbol_type = Astaan | national_motto = ''Liberté, égalité, fraternité'' | englishmotto = Xorriyad, Sinnaan, Walaaltinimo | national_anthem = ''[[La Marseillaise]]'' | image_map = EU-France.svg | map_caption = Meesha Faransiisku kaga yaal Yurub | capital = [[Baariis|Paris]] | largest_city = [[Baariis|Paris]] | official_languages = [[Af-Faransiis]] | demonym = Faransiis | government_type = [[Jamhuuriyad]] nus-madaxweyne ah | leader_title1 = [[Madaxweynaha Faransiiska|Madaxweyne]] | leader_name1 = [[Emmanuel Macron]] | leader_title2 = [[Ra'iisul wasaaraha Faransiiska|Ra'iisul wasaare]] | leader_name2 = [[Sébastien Lecornu]] | legislature = [[Baarlamaanka Faransiiska]] | upper_house = [[Senate (France)|Senate]] | lower_house = [[National Assembly (France)|Golaha Qaranka]] | established_event1 = Boqortooyadii Galbeedka Franks | established_date1 = 843 | established_event2 = Jamhuuriyaddii Koowaad | established_date2 = 22 Sebtembar 1792 | established_event3 = Jamhuuriyadda Shanaad | established_date3 = 4 Oktoobar 1958 | area_km2 = 638,475 | population_estimate = 69,100,000 | population_estimate_year = 2026 | currency = [[Yuuro]] | currency_code = EUR | time_zone = CET | utc_offset = +1 | time_zone_DST = CEST | utc_offset_DST = +2 | calling_code = +33 | cctld = [[.fr]] }} '''Faransiiska''' ({{lang-fr|France}}), si rasmi ah '''Jamhuuriyadda Faransiiska''' ({{lang-fr|République française}}), waa waddan ku yaalla galbeedka [[Yurub]]. Caasimaddiisu waa [[Baariis|Paris]], luqaddiisa rasmiga ahna waa [[Af-Faransiis]], lacagtiisuna waa [[yuuro]]. Faransiisku waa mid ka mid ah dalalka ugu waaweyn [[Midowga Yurub]], wuxuuna ka mid yahay dalalka aasaasay ururkaas.<ref name="EU">{{cite web |title=France – EU country profile |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/france_en |publisher=European Union |access-date=19 May 2026}}</ref> Faransiisku wuxuu ka kooban yahay dhulka Faransiiska ee Yurub, oo badanaa loo yaqaan ''Faransiiska dhulweynaha'', iyo dhulal dibadeed oo ku kala yaalla Kariibiyaanka, Koonfur Ameerika, Badweynta Hindiya iyo Badweynta Baasifigga. Sababtaas awgeed, Faransiisku wuxuu leeyahay xuduudo iyo dano badeed oo ka baxsan Yurub. Faransiisku waa jamhuuriyad cilmaani ah, dimuqraadi ah, oo leh nidaam nus-madaxweyne ah. Dastuurka Jamhuuriyadda Shanaad wuxuu sheegayaa in Faransiisku yahay “jamhuuriyad aan la qaybin karin, cilmaani ah, dimuqraadi ah, bulsho ahna”.<ref name="constitution">{{cite web |title=The Constitution of the Fifth Republic |url=https://www.elysee.fr/en/french-presidency/constitution-of-4-october-1958 |publisher=Élysée |access-date=19 May 2026}}</ref> == Magaca == Magaca Soomaaliga ee waddanku waa '''Faransiiska'''. Dadka dalkaas u dhashay iyo luqaddoodaba waxaa lagu magacaabaa '''Faransiis'''. Magaca rasmiga ah ee waddanku waa '''Jamhuuriyadda Faransiiska'''. Faransiiska waxaa mararka qaarkood loogu yeeraa ''Hexagone'', oo macneheedu yahay “lix-geesle”, sababtoo ah qaabka dhulka Faransiiska ee Yurub wuxuu si qiyaas ah ugu egyahay lix geesood. == Juqraafi == Faransiisku wuxuu ku yaallaa galbeedka Yurub. Dhinaca waqooyi waxaa ka xiga [[Beljim]], [[Luksemburg]] iyo [[Jarmalka]]. Bari waxaa ka xiga [[Iswiiserland]] iyo [[Talyaaniga]], halka koonfur-galbeed ay ka xigaan [[Andorra]] iyo [[Isbaaniya]]. Dhinaca koonfur-bari waxaa ku yaalla [[Monako]]. Faransiisku wuxuu leeyahay xeeb ku teedsan [[Badweynta Atlantikada]], [[Badda Mediterranean-ka]], Kanaalka Ingiriiska iyo Badda Waqooyi. Dhulka Faransiiska waxaa ku jira buuro waaweyn sida [[Alps]], [[Pyrenees]], [[Massif Central]], [[Jura]] iyo [[Vosges]]. Buurta ugu dheer ee Faransiiska iyo Galbeedka Yurub waa [[Mont Blanc]], oo ku taalla xadka Faransiiska iyo Talyaaniga. Webiyada waaweyn ee Faransiiska waxaa ka mid ah [[Seine]], [[Loire]], [[Rhône]], [[Garonne]] iyo [[Rhein]]. Webiga Seine wuxuu maraa Paris, halka Loire uu yahay mid ka mid ah webiyada ugu dheer dalka. == Dhulalka dibadda == Faransiisku wuxuu leeyahay dhulal dibadeed oo qayb ka ah Jamhuuriyadda Faransiiska. Kuwa ugu waaweyn waxaa ka mid ah: * [[Guadeloupe]] * [[Martinique]] * [[Guyana Faransiiska]] * [[Réunion]] * [[Mayotte]] * [[New Caledonia]] * [[French Polynesia]] * [[Saint Pierre and Miquelon]] * [[Wallis and Futuna]] * [[Saint Barthélemy]] * [[Saint Martin]] Dhulalkan waxay Faransiiska siinayaan joogitaan siyaasadeed, dhaqaale iyo badeed oo ku kala yaalla qaarado iyo badweyno kala duwan. == Cimilada == Cimilada Faransiisku way kala duwan tahay. Galbeedka iyo waqooyiga dalka waxaa saameeya Badweynta Atlantikada, sidaas darteed cimiladu badanaa waa qabow-dhexdhexaad iyo roob leh. Koonfurta, gaar ahaan xeebta Mediterranean-ka, cimiladu waa kulul oo qalalan xagaaga, jiilaalkuna wuu ka fududyahay waqooyiga. Buuraha Alps iyo Pyrenees waxay leeyihiin cimilada buuraha, baraf iyo qabow xoog lehna way ka dhacaan xilliyada qaar. == Taariikh == === Xilligii hore === Dhulka maanta loo yaqaan Faransiiska waxaa waqti dheer deggenaa dadyow kala duwan. Roomaanku waxay dhulkaas u yaqaaneen [[Gaul]]. Qarnigii koowaad ee ka horreeyay dhalashada Ciise, Julius Caesar ayaa Gaul ku daray Boqortooyada Roomaanka. Xukunkii Roomaanku wuxuu saameyn weyn ku yeeshay luqadda, sharciyada, magaalooyinka, waddooyinka iyo dhaqanka dhulkaas. === Franks iyo qarniyadii dhexe === Kadib burburkii Boqortooyada Roomaanka ee Galbeed, qabiillo Jarmaani ah ayaa galay Gaul. Kuwa ugu muhiimsanaa waxay ahaayeen Franks, kuwaas oo magaca Faransiiska ka yimid. Boqorkii Clovis I ayaa dhidibada u taagay boqortooyo Frank ah oo xoog leh qarnigii 5aad. Qarnigii 8aad iyo 9aad, [[Charlemagne]] wuxuu dhisay boqortooyo ballaaran oo ka koobnayd qayb weyn oo Galbeedka Yurub ah. Kadib heshiiskii Verdun ee 843, boqortooyadii Charlemagne waxaa loo qaybiyay qaybo kala duwan, waxaana ka mid ahayd Galbeedka Francia, oo noqotay aasaaska boqortooyadii Faransiiska.<ref>{{cite web |title=France |url=https://www.britannica.com/place/France |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=19 May 2026}}</ref> === Boqortooyadii Faransiiska === Qarniyadii dhexe, Faransiisku wuxuu si tartiib ah uga soo baxay boqortooyo feudal ah una gudbay dawlad dhexe oo xoog leh. Boqorradii Capetian, Valois iyo Bourbon waxay kordhiyeen awoodda boqortooyada. Magaalada Paris waxay noqotay xarun siyaasadeed, diimeed, aqooneed iyo dhaqaale. Faransiisku wuxuu galay dagaallo badan, oo ay ka mid ahaayeen Dagaalkii Boqolka Sano ee uu la galay Ingiriiska. Qarnigii 17aad, xilligii [[Louis XIV]], Faransiisku wuxuu noqday mid ka mid ah quwadaha ugu waaweyn Yurub. Louis XIV waxaa badanaa lagu xusuustaa Versailles iyo xoojinta awoodda boqortooyada. === Kacaankii Faransiiska === Sanadkii 1789 waxaa bilowday [[Kacaankii Faransiiska]], kaas oo beddelay taariikhda Faransiiska iyo Yurub. Kacaanku wuxuu meesha ka saaray boqortooyadii hore, wuxuuna faafiyay fikrado ku saabsan muwaadinnimo, xuquuq, sharci, sinnaan iyo qaranimo. Halku-dhegga Jamhuuriyadda Faransiiska — ''Liberté, égalité, fraternité'' — wuxuu ka soo baxay jawigaas siyaasadeed. Jamhuuriyaddii Koowaad waxaa lagu dhawaaqay 22 Sebtembar 1792. Kadib waxaa yimid xukunkii [[Napoleon Bonaparte]], oo Faransiiska u beddelay quwad ciidan oo Yurub oo dhan saameysay. Napoleon wuxuu dhisay Boqortooyadii Faransiiska, wuxuuna dib u habeyn weyn ku sameeyay maamulka, sharciga iyo hay'adaha dawladda. === Qarnigii 19aad iyo gumeysiga === Qarnigii 19aad, Faransiisku wuxuu maray boqortooyooyin, jamhuuriyado iyo imbaraadooriyado is beddelayay. Isla xilligaas, Faransiisku wuxuu dhisay gumeysi ballaaran oo ka jiray Afrika, Aasiya, Kariibiyaanka iyo Badweynta Baasifigga. Gumeysiga Faransiisku wuxuu saameyn weyn ku yeeshay luqadda Faransiiska, ganacsiga, siyaasadda iyo dhaqamada dalal badan. === Dagaalladii adduunka === Faransiisku wuxuu ka mid ahaa dalalkii ugu waaweynaa ee ka qayb galay [[Dagaalkii Koowaad ee Adduunka]]. Dagaalkaas wuxuu sababay khasaare aad u weyn oo naf iyo dhaqaale ah. Qaybo badan oo waqooyiga Faransiiska ah ayaa burburay. Intii lagu jiray [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]], Jarmalkii Nazi-ga ayaa qabsaday Faransiiska 1940. Waxaa jiray xukunkii Vichy oo la shaqeeyay Jarmalka, iyo dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo Faransiis ah. Charles de Gaulle wuxuu noqday astaanta Faransiiska Xorta ah. Faransiiska waxaa la xoreeyay 1944, kadib duullaankii xulafada ee Normandy iyo kacdoonkii Paris. === Jamhuuriyadda Shanaad === Jamhuuriyadda Shanaad waxaa la aas aasay 1958, iyadoo Charles de Gaulle uu noqday hoggaamiye muhiim ah. Dastuurka cusub wuxuu xoojiyay xilka madaxweynaha, wuxuuna Faransiiska siiyay nidaam siyaasadeed oo ka deggan Jamhuuriyadihii hore. Faransiisku wuxuu noqday xubin aasaase ah oo ka tirsan hay'adihii horseeday Midowga Yurub, wuxuuna sii ahaanayaa quwad weyn oo Yurub iyo dunida ah. == Dowladda iyo siyaasadda == Faransiisku waa jamhuuriyad nus-madaxweyne ah. Madaxweynaha waxaa lagu doortaa cod dadweyne, wuxuuna leeyahay awood siyaasadeed oo weyn. Madaxweynaha wuxuu magacaabaa Ra'iisul Wasaaraha, wuxuuna door muhiim ah ku leeyahay siyaasadda dibadda, difaaca iyo jihada guud ee dawladda. Ra'iisul Wasaaruhu wuxuu hoggaamiyaa xukuumadda, wuxuuna ka shaqeeyaa fulinta siyaasadaha gudaha iyo maamulka maalinlaha ah ee dawladda. Baarlamaanka Faransiisku wuxuu ka kooban yahay laba aqal: Golaha Qaranka iyo Senate-ka. Madaxweynaha hadda waa [[Emmanuel Macron]]. Ra'iisul Wasaaraha hadda waa [[Sébastien Lecornu]], oo loo magacaabay xilkaas 2025.<ref>{{cite web |title=Welcome to the website of the French Presidency |url=https://www.elysee.fr/en/ |publisher=Élysée |access-date=19 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sébastien Lecornu – Premier ministre |url=https://www.info.gouv.fr/personnalite/sebastien-lecornu |publisher=Gouvernement français |access-date=19 May 2026}}</ref> == Dastuurka iyo astaamaha qaranka == Dastuurka Faransiiska ee 1958 wuxuu qeexayaa Faransiiska inuu yahay jamhuuriyad cilmaani ah, dimuqraadi ah, bulsho ah, oo aan la qaybin karin. Dastuurku wuxuu kaloo dhigayaa in luqadda Jamhuuriyaddu tahay Faransiis, calanka qarankuna yahay buluug, caddaan iyo casaan. Heesta qaranku waa ''La Marseillaise'', halku-dhegguna waa ''Liberté, égalité, fraternité''.<ref name="constitution" /> == Qaybaha maamulka == Faransiisku wuxuu leeyahay 18 gobol maamul: 13 ku yaalla Yurub iyo 5 gobol oo dibadeed ah. Gobolladaas waxaa loo sii qaybiyaa waaxyo, degmooyin iyo maamulo hoose. Paris waxay leedahay maqaam gaar ah, maadaama ay tahay caasimadda iyo magaalada ugu weyn dalka. Gobollada waaweyn ee Faransiiska dhulweynaha waxaa ka mid ah: * [[Île-de-France]] * [[Auvergne-Rhône-Alpes]] * [[Nouvelle-Aquitaine]] * [[Occitanie]] * [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] * [[Grand Est]] * [[Hauts-de-France]] * [[Bretagne]] * [[Normandie]] * [[Pays de la Loire]] * [[Bourgogne-Franche-Comté]] * [[Centre-Val de Loire]] * [[Corsica]] Dowladda Faransiiska waxay sheegtaa in dalka uu leeyahay 18 gobol, shan ka mid ahna ay yihiin gobollo dibadeed.<ref>{{cite web |title=Découpage administratif de la France : les régions |url=https://www.vie-publique.fr/carte/270580-decoupage-administratif-de-la-france-les-regions |publisher=Vie publique |access-date=19 May 2026}}</ref> == Xiriirka dibadda == Faransiisku waa xubin ka tirsan [[Qaramada Midoobay]], [[Midowga Yurub]], [[NATO]], [[G7]], [[G20]], [[OECD]], [[WTO]] iyo hay'ado kale oo caalami ah. Faransiisku wuxuu ka mid yahay shanta xubnood ee joogtada ah ee [[Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay]], wuxuuna leeyahay awoodda diidmada qayaxan. Faransiisku wuxuu door weyn ku leeyahay siyaasadda Yurub, ammaanka caalamka, arrimaha Afrika, Bariga Dhexe, Badweynta Hindiya iyo Baasifigga. Luqadda Faransiiska iyo ururka [[Francophonie]] ayaa sidoo kale qayb ka ah saameynta dibadda ee Faransiiska. == Ciidanka == Faransiisku wuxuu leeyahay mid ka mid ah ciidamada ugu waaweyn Yurub. Ciidamada Faransiiska waxaa ka mid ah ciidanka dhulka, ciidanka badda, ciidanka cirka iyo gendarmerie. Faransiisku wuxuu leeyahay hub nukliyeer ah, wuxuuna ka mid yahay dalalka ugu awoodda badan dhinaca difaaca ee Yurub. Faransiisku wuxuu ka qaybqaataa hawlgallo militari iyo nabad ilaalin oo caalami ah, gaar ahaan iyada oo loo marayo Qaramada Midoobay, Midowga Yurub iyo NATO. == Dhaqaale == Faransiisku wuxuu ka mid yahay dhaqaalaha ugu waaweyn adduunka. Dhaqaalaha dalka wuxuu ku dhisan yahay adeegyo, warshado, beeraha, tamarta, dalxiiska, tiknoolajiyada, gaadiidka iyo ganacsiga. Paris waa xarun weyn oo dhaqaale, bangiyo, caymis, moodo, farshaxan iyo dalxiis ah. Warshadaha muhiimka ah ee Faransiiska waxaa ka mid ah diyaaradaha, baabuurta, tareennada, dawooyinka, tamarta, qalabka difaaca, moodada, qurxinta, cuntada iyo cabbitaanka. Shirkado Faransiis ah oo badan ayaa ka shaqeeya suuqyada caalamka. Faransiisku wuxuu isticmaalaa lacagta yuuro, maadaama uu xubin ka yahay aagga euro-da. Midowga Yurub wuxuu Faransiiska ku tilmaamaa dal xubin ka ah EU tan iyo 1958, lacagtiisuna tahay euro.<ref name="EU" /> == Dalxiis == Dalxiisku wuxuu ka mid yahay qaybaha ugu muhiimsan dhaqaalaha Faransiiska. Paris, Tower Eiffel, Louvre, Versailles, Mont-Saint-Michel, Provence, French Riviera, Loire Valley iyo Alps waxay ka mid yihiin meelaha ugu caansan. Hay'adda dalxiiska ee Faransiiska waxay sheegtay in Faransiisku gaaray qiyaastii 102 milyan oo booqdayaal caalami ah 2025.<ref>{{cite web |title=Data insights |url=https://www.atout-france.fr/en/understanding-and-anticipating-trends-0 |publisher=Atout France |access-date=19 May 2026}}</ref> Faransiiska waxaa ku yaalla goobaha dhaxalka adduunka ee UNESCO oo badan, kuwaas oo isugu jira magaalooyin taariikhi ah, kaniisado, qalcado, dhul beereedyo dhaqameed iyo goobo dabiici ah. == Tamarta == Faransiisku wuxuu caan ku yahay isticmaalka tamarta nukliyeerka. Korontada dalka qayb weyn waxaa soo saara warshadaha nukliyeerka, taas oo Faransiiska siisay nidaam koronto oo leh kaarboon hoose marka loo eego dalal badan oo Yurub ah. Hay'adda Tamarta Caalamiga ah waxay Faransiiska ku tilmaantaa dal leh isku-dhaf koronto oo kaarboonkiisu hooseeyo, sababtuna tahay raxantiisa nukliyeerka ee weyn.<ref>{{cite web |title=France – Countries & Regions |url=https://www.iea.org/countries/france |publisher=International Energy Agency |access-date=19 May 2026}}</ref> == Dadka == Hay'adda tirakoobka Faransiiska ee INSEE waxay qiyaastay in dadka Faransiiska ay ahaayeen qiyaastii 69.1 milyan 1 Janaayo 2026.<ref>{{cite web |title=Demographic report 2025 |url=https://www.insee.fr/en/statistiques/8726555 |publisher=INSEE |access-date=19 May 2026}}</ref> Tiradaas waxaa ku jira dadka ku nool Faransiiska dhulweynaha iyo dhulalka dibadda. Dadka Faransiiska badankood waxay ku nool yihiin magaalooyinka. Aagga Paris waa midka ugu dadka badan uguna dhaqaale weyn dalka. Magaalooyin kale oo waaweyn waxaa ka mid ah Marseille, Lyon, Toulouse, Nice, Nantes, Strasbourg, Montpellier, Bordeaux iyo Lille. == Luqadaha == Luqadda rasmiga ah ee Faransiiska waa [[Af-Faransiis]]. Dastuurka Faransiisku wuxuu caddeeyaa in luqadda Jamhuuriyaddu tahay Faransiis.<ref name="constitution" /> Waxaa sidoo kale dalka ka jira luqado goboleed iyo taariikhi ah sida Breton, Occitan, Alsatian, Corsican, Basque, Catalan, Flemish iyo luqado kale. Dhulalka dibadda waxaa laga hadlaa luqado iyo lahjado kala duwan, oo ay ku jiraan Creole-yo Faransiis ku salaysan. == Diinta == Faransiisku waa dawlad cilmaani ah. Mabda'a ''laïcité'' wuxuu ka dhigan yahay kala saaridda dawladda iyo diinta, iyo in muwaadiniintu leeyihiin xorriyad diimeed. Dastuurku wuxuu sheegayaa in Jamhuuriyaddu ixtiraamto dhammaan caqiidooyinka.<ref name="constitution" /> Masiixiyadda, gaar ahaan Kaatooligga, waxay taariikh ahaan saamayn weyn ku lahayd Faransiiska. Maanta waxaa sidoo kale jira dad aan diin lahayn, Muslimiin, Yuhuud, Budhiistayaal, Protestant-yo iyo kooxo kale. == Waxbarasho iyo cilmi == Faransiisku wuxuu leeyahay nidaam waxbarasho oo dheer oo dawladeed. Jaamacadaha iyo machadyada sare ee Faransiiska waxay door muhiim ah ka ciyaareen cilmiga, falsafadda, sharciga, caafimaadka, injineernimada iyo suugaanta. Paris waxay muddo dheer ahayd xarun aqoon iyo dhaqameed. Faransiiska waxaa ka soo jeeda saynisyahanno, qoraayo, falsafad-yaqaanno iyo farshaxanno caan ah sida René Descartes, Blaise Pascal, Marie Curie, Louis Pasteur, Victor Hugo, Molière, Voltaire, Jean-Jacques Rousseau, Claude Monet iyo qaar kale oo badan. == Dhaqan == Dhaqanka Faransiiska wuxuu saameyn weyn ku leeyahay dunida. Faransiisku wuxuu caan ku yahay suugaanta, falsafadda, farshaxanka, filimada, muusigga, moodada, cuntada iyo naqshadda dhismaha. Paris waxaa marar badan loo arkaa mid ka mid ah xarumaha ugu waaweyn ee farshaxanka iyo moodada dunida. Cuntada Faransiiska waxay caan ku tahay rootiga, farmaajada, khamriga, maraqa, hilibka, kalluunka, macmacaanka iyo farsamada karinta. UNESCO waxay cuntada Faransiiska u aqoonsatay qayb ka mid ah dhaxalka dhaqameed ee aan la taaban karin. == Farshaxan iyo suugaan == Faransiisku wuxuu leeyahay taariikh suugaaneed oo qani ah. Qoraayo sida Victor Hugo, Molière, Honoré de Balzac, Gustave Flaubert, Marcel Proust, Albert Camus iyo Jean-Paul Sartre ayaa saamayn weyn ku yeeshay suugaanta caalamka. Farshaxanka Faransiiska waxaa ka mid ah dhaqdhaqaaqyo iyo farshaxanno caan ah sida Impressionism, oo ay la xiriiraan Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir iyo Edgar Degas. Matxafyada Faransiiska, gaar ahaan Louvre, Musée d'Orsay iyo Centre Pompidou, waxay hayaan uruurin farshaxan oo aad u weyn. == Ciyaaraha == Kubadda cagta waa ciyaarta ugu caansan Faransiiska. Xulka qaranka Faransiiska wuxuu ku guuleystay Koobka Adduunka ee FIFA 1998 iyo 2018. Faransiisku wuxuu sidoo kale caan ku yahay tartanka baaskiilka ee [[Tour de France]], oo ka mid ah tartamada ciyaaraha ugu caansan adduunka. Ciyaaro kale oo dalka laga jecel yahay waxaa ka mid ah rugby, tennis, kubbadda koleyga, handball, judo iyo ciyaaraha jiilaalka. == Magaalooyin waaweyn == Magaalooyinka waaweyn ee Faransiiska waxaa ka mid ah: * [[Baariis|Paris]] * [[Marseille]] * [[Lyon]] * [[Toulouse]] * [[Nice]] * [[Nantes]] * [[Strasbourg]] * [[Montpellier]] * [[Bordeaux]] * [[Lille]] * [[Rennes]] * [[Reims]] * [[Saint-Étienne]] * [[Toulon]] * [[Grenoble]] == Xubin ka ahaansho == Faransiisku wuxuu xubin ka yahay ururo badan oo caalami ah, kuwaas oo ay ka mid yihiin: * [[Qaramada Midoobay]] * [[Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay]] * [[Midowga Yurub]] * [[NATO]] * [[G7]] * [[G20]] * [[OECD]] * [[WTO]] * [[Francophonie]] * [[Interpol]] == Sidoo kale fiiri == * [[Baariis]] * [[Af-Faransiis]] * [[Midowga Yurub]] * [[Kacaankii Faransiiska]] * [[Napoleon Bonaparte]] * [[La Marseillaise]] * [[Tour de France]] * [[Guyana Faransiiska]] * [[Réunion]] * [[Mayotte]] == Tixraac == {{reflist}} {{Dalalka Yurub}} [[Category:Faransiiska]] [[Category:Yurub]] [[Category:Dalalka Midowga Yurub]] [[Category:Dalalka G7]] [[Category:Dalalka G20]] [[Category:Dalalka NATO]] fkris2gyu4m59qb1xt127zs9jgidzrn 300016 300015 2026-06-28T08:49:39Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 300016 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Jamhuuriyadda Faransiiska | native_name = {{native name|fr|République française}} | common_name = Faransiiska | image_flag = Flag of France.svg | image_coat = Armoiries république française.svg | symbol_type = Astaan | national_motto = ''Liberté, égalité, fraternité'' | englishmotto = Xorriyad, Sinnaan, Walaaltinimo | national_anthem = ''[[La Marseillaise]]'' | image_map = EU-France.svg | map_caption = Meesha Faransiisku kaga yaal Yurub | capital = [[Baariis|Paris]] | largest_city = [[Baariis|Paris]] | official_languages = [[Af-Faransiis]] | demonym = Faransiis | government_type = [[Jamhuuriyad]] nus-madaxweyne ah | leader_title1 = [[Madaxweynaha Faransiiska|Madaxweyne]] | leader_name1 = [[Emmanuel Macron]] | leader_title2 = [[Ra'iisul wasaaraha Faransiiska|Ra'iisul wasaare]] | leader_name2 = [[Sébastien Lecornu]] | legislature = [[Baarlamaanka Faransiiska]] | upper_house = [[Senate (France)|Senate]] | lower_house = [[National Assembly (France)|Golaha Qaranka]] | established_event1 = Boqortooyadii Galbeedka Franks | established_date1 = 843 | established_event2 = Jamhuuriyaddii 1aad | established_date2 = 22 Sebtembar 1792 | established_event3 = Jamhuuriyadda 5aad | established_date3 = 4 Oktoobar 1958 | area_km2 = 638,475 | population_estimate = 69,100,000 | population_estimate_year = 2026 | currency = [[Yuuro]] | currency_code = EUR | time_zone = CET | utc_offset = +1 | time_zone_DST = CEST | utc_offset_DST = +2 | calling_code = +33 | cctld = [[.fr]] }} '''Faransiiska''' ({{lang-fr|France}}), si rasmi ah '''Jamhuuriyadda Faransiiska''' ({{lang-fr|République française}}), waa waddan ku yaalla galbeedka [[Yurub]]. Caasimaddiisu waa [[Baariis|Paris]], luqaddiisa rasmiga ahna waa [[Af-Faransiis]], lacagtiisuna waa [[yuuro]]. Faransiisku waa mid ka mid ah dalalka ugu waaweyn [[Midowga Yurub]], wuxuuna ka mid yahay dalalka aasaasay ururkaas.<ref name="EU">{{cite web |title=France – EU country profile |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/france_en |publisher=European Union |access-date=19 May 2026}}</ref> Faransiisku wuxuu ka kooban yahay dhulka Faransiiska ee Yurub, oo badanaa loo yaqaan ''Faransiiska dhulweynaha'', iyo dhulal dibadeed oo ku kala yaalla Kariibiyaanka, Koonfur Ameerika, Badweynta Hindiya iyo Badweynta Baasifigga. Sababtaas awgeed, Faransiisku wuxuu leeyahay xuduudo iyo dano badeed oo ka baxsan Yurub. Faransiisku waa jamhuuriyad cilmaani ah, dimuqraadi ah, oo leh nidaam nus-madaxweyne ah. Dastuurka Jamhuuriyadda Shanaad wuxuu sheegayaa in Faransiisku yahay “jamhuuriyad aan la qaybin karin, cilmaani ah, dimuqraadi ah, bulsho ahna”.<ref name="constitution">{{cite web |title=The Constitution of the Fifth Republic |url=https://www.elysee.fr/en/french-presidency/constitution-of-4-october-1958 |publisher=Élysée |access-date=19 May 2026}}</ref> == Magaca == Magaca Soomaaliga ee waddanku waa '''Faransiiska'''. Dadka dalkaas u dhashay iyo luqaddoodaba waxaa lagu magacaabaa '''Faransiis'''. Magaca rasmiga ah ee waddanku waa '''Jamhuuriyadda Faransiiska'''. Faransiiska waxaa mararka qaarkood loogu yeeraa ''Hexagone'', oo macneheedu yahay “lix-geesle”, sababtoo ah qaabka dhulka Faransiiska ee Yurub wuxuu si qiyaas ah ugu egyahay lix geesood. == Juqraafi == Faransiisku wuxuu ku yaallaa galbeedka Yurub. Dhinaca waqooyi waxaa ka xiga [[Beljim]], [[Luksemburg]] iyo [[Jarmalka]]. Bari waxaa ka xiga [[Iswiiserland]] iyo [[Talyaaniga]], halka koonfur-galbeed ay ka xigaan [[Andorra]] iyo [[Isbaaniya]]. Dhinaca koonfur-bari waxaa ku yaalla [[Monako]]. Faransiisku wuxuu leeyahay xeeb ku teedsan [[Badweynta Atlantikada]], [[Badda Mediterranean-ka]], Kanaalka Ingiriiska iyo Badda Waqooyi. Dhulka Faransiiska waxaa ku jira buuro waaweyn sida [[Alps]], [[Pyrenees]], [[Massif Central]], [[Jura]] iyo [[Vosges]]. Buurta ugu dheer ee Faransiiska iyo Galbeedka Yurub waa [[Mont Blanc]], oo ku taalla xadka Faransiiska iyo Talyaaniga. Webiyada waaweyn ee Faransiiska waxaa ka mid ah [[Seine]], [[Loire]], [[Rhône]], [[Garonne]] iyo [[Rhein]]. Webiga Seine wuxuu maraa Paris, halka Loire uu yahay mid ka mid ah webiyada ugu dheer dalka. == Dhulalka dibadda == Faransiisku wuxuu leeyahay dhulal dibadeed oo qayb ka ah Jamhuuriyadda Faransiiska. Kuwa ugu waaweyn waxaa ka mid ah: * [[Guadeloupe]] * [[Martinique]] * [[Guyana Faransiiska]] * [[Réunion]] * [[Mayotte]] * [[New Caledonia]] * [[French Polynesia]] * [[Saint Pierre and Miquelon]] * [[Wallis and Futuna]] * [[Saint Barthélemy]] * [[Saint Martin]] Dhulalkan waxay Faransiiska siinayaan joogitaan siyaasadeed, dhaqaale iyo badeed oo ku kala yaalla qaarado iyo badweyno kala duwan. == Cimilada == Cimilada Faransiisku way kala duwan tahay. Galbeedka iyo waqooyiga dalka waxaa saameeya Badweynta Atlantikada, sidaas darteed cimiladu badanaa waa qabow-dhexdhexaad iyo roob leh. Koonfurta, gaar ahaan xeebta Mediterranean-ka, cimiladu waa kulul oo qalalan xagaaga, jiilaalkuna wuu ka fududyahay waqooyiga. Buuraha Alps iyo Pyrenees waxay leeyihiin cimilada buuraha, baraf iyo qabow xoog lehna way ka dhacaan xilliyada qaar. == Taariikh == === Xilligii hore === Dhulka maanta loo yaqaan Faransiiska waxaa waqti dheer deggenaa dadyow kala duwan. Roomaanku waxay dhulkaas u yaqaaneen [[Gaul]]. Qarnigii koowaad ee ka horreeyay dhalashada Ciise, Julius Caesar ayaa Gaul ku daray Boqortooyada Roomaanka. Xukunkii Roomaanku wuxuu saameyn weyn ku yeeshay luqadda, sharciyada, magaalooyinka, waddooyinka iyo dhaqanka dhulkaas. === Franks iyo qarniyadii dhexe === Kadib burburkii Boqortooyada Roomaanka ee Galbeed, qabiillo Jarmaani ah ayaa galay Gaul. Kuwa ugu muhiimsanaa waxay ahaayeen Franks, kuwaas oo magaca Faransiiska ka yimid. Boqorkii Clovis I ayaa dhidibada u taagay boqortooyo Frank ah oo xoog leh qarnigii 5aad. Qarnigii 8aad iyo 9aad, [[Charlemagne]] wuxuu dhisay boqortooyo ballaaran oo ka koobnayd qayb weyn oo Galbeedka Yurub ah. Kadib heshiiskii Verdun ee 843, boqortooyadii Charlemagne waxaa loo qaybiyay qaybo kala duwan, waxaana ka mid ahayd Galbeedka Francia, oo noqotay aasaaska boqortooyadii Faransiiska.<ref>{{cite web |title=France |url=https://www.britannica.com/place/France |publisher=Encyclopaedia Britannica |access-date=19 May 2026}}</ref> === Boqortooyadii Faransiiska === Qarniyadii dhexe, Faransiisku wuxuu si tartiib ah uga soo baxay boqortooyo feudal ah una gudbay dawlad dhexe oo xoog leh. Boqorradii Capetian, Valois iyo Bourbon waxay kordhiyeen awoodda boqortooyada. Magaalada Paris waxay noqotay xarun siyaasadeed, diimeed, aqooneed iyo dhaqaale. Faransiisku wuxuu galay dagaallo badan, oo ay ka mid ahaayeen Dagaalkii Boqolka Sano ee uu la galay Ingiriiska. Qarnigii 17aad, xilligii [[Louis XIV]], Faransiisku wuxuu noqday mid ka mid ah quwadaha ugu waaweyn Yurub. Louis XIV waxaa badanaa lagu xusuustaa Versailles iyo xoojinta awoodda boqortooyada. === Kacaankii Faransiiska === Sanadkii 1789 waxaa bilowday [[Kacaankii Faransiiska]], kaas oo beddelay taariikhda Faransiiska iyo Yurub. Kacaanku wuxuu meesha ka saaray boqortooyadii hore, wuxuuna faafiyay fikrado ku saabsan muwaadinnimo, xuquuq, sharci, sinnaan iyo qaranimo. Halku-dhegga Jamhuuriyadda Faransiiska — ''Liberté, égalité, fraternité'' — wuxuu ka soo baxay jawigaas siyaasadeed. Jamhuuriyaddii Koowaad waxaa lagu dhawaaqay 22 Sebtembar 1792. Kadib waxaa yimid xukunkii [[Napoleon Bonaparte]], oo Faransiiska u beddelay quwad ciidan oo Yurub oo dhan saameysay. Napoleon wuxuu dhisay Boqortooyadii Faransiiska, wuxuuna dib u habeyn weyn ku sameeyay maamulka, sharciga iyo hay'adaha dawladda. === Qarnigii 19aad iyo gumeysiga === Qarnigii 19aad, Faransiisku wuxuu maray boqortooyooyin, jamhuuriyado iyo imbaraadooriyado is beddelayay. Isla xilligaas, Faransiisku wuxuu dhisay gumeysi ballaaran oo ka jiray Afrika, Aasiya, Kariibiyaanka iyo Badweynta Baasifigga. Gumeysiga Faransiisku wuxuu saameyn weyn ku yeeshay luqadda Faransiiska, ganacsiga, siyaasadda iyo dhaqamada dalal badan. === Dagaalladii adduunka === Faransiisku wuxuu ka mid ahaa dalalkii ugu waaweynaa ee ka qayb galay [[Dagaalkii Koowaad ee Adduunka]]. Dagaalkaas wuxuu sababay khasaare aad u weyn oo naf iyo dhaqaale ah. Qaybo badan oo waqooyiga Faransiiska ah ayaa burburay. Intii lagu jiray [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]], Jarmalkii Nazi-ga ayaa qabsaday Faransiiska 1940. Waxaa jiray xukunkii Vichy oo la shaqeeyay Jarmalka, iyo dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo Faransiis ah. Charles de Gaulle wuxuu noqday astaanta Faransiiska Xorta ah. Faransiiska waxaa la xoreeyay 1944, kadib duullaankii xulafada ee Normandy iyo kacdoonkii Paris. === Jamhuuriyadda Shanaad === Jamhuuriyadda Shanaad waxaa la aas aasay 1958, iyadoo Charles de Gaulle uu noqday hoggaamiye muhiim ah. Dastuurka cusub wuxuu xoojiyay xilka madaxweynaha, wuxuuna Faransiiska siiyay nidaam siyaasadeed oo ka deggan Jamhuuriyadihii hore. Faransiisku wuxuu noqday xubin aasaase ah oo ka tirsan hay'adihii horseeday Midowga Yurub, wuxuuna sii ahaanayaa quwad weyn oo Yurub iyo dunida ah. == Dowladda iyo siyaasadda == Faransiisku waa jamhuuriyad nus-madaxweyne ah. Madaxweynaha waxaa lagu doortaa cod dadweyne, wuxuuna leeyahay awood siyaasadeed oo weyn. Madaxweynaha wuxuu magacaabaa Ra'iisul Wasaaraha, wuxuuna door muhiim ah ku leeyahay siyaasadda dibadda, difaaca iyo jihada guud ee dawladda. Ra'iisul Wasaaruhu wuxuu hoggaamiyaa xukuumadda, wuxuuna ka shaqeeyaa fulinta siyaasadaha gudaha iyo maamulka maalinlaha ah ee dawladda. Baarlamaanka Faransiisku wuxuu ka kooban yahay laba aqal: Golaha Qaranka iyo Senate-ka. Madaxweynaha hadda waa [[Emmanuel Macron]]. Ra'iisul Wasaaraha hadda waa [[Sébastien Lecornu]], oo loo magacaabay xilkaas 2025.<ref>{{cite web |title=Welcome to the website of the French Presidency |url=https://www.elysee.fr/en/ |publisher=Élysée |access-date=19 May 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Sébastien Lecornu – Premier ministre |url=https://www.info.gouv.fr/personnalite/sebastien-lecornu |publisher=Gouvernement français |access-date=19 May 2026}}</ref> == Dastuurka iyo astaamaha qaranka == Dastuurka Faransiiska ee 1958 wuxuu qeexayaa Faransiiska inuu yahay jamhuuriyad cilmaani ah, dimuqraadi ah, bulsho ah, oo aan la qaybin karin. Dastuurku wuxuu kaloo dhigayaa in luqadda Jamhuuriyaddu tahay Faransiis, calanka qarankuna yahay buluug, caddaan iyo casaan. Heesta qaranku waa ''La Marseillaise'', halku-dhegguna waa ''Liberté, égalité, fraternité''.<ref name="constitution" /> == Qaybaha maamulka == Faransiisku wuxuu leeyahay 18 gobol maamul: 13 ku yaalla Yurub iyo 5 gobol oo dibadeed ah. Gobolladaas waxaa loo sii qaybiyaa waaxyo, degmooyin iyo maamulo hoose. Paris waxay leedahay maqaam gaar ah, maadaama ay tahay caasimadda iyo magaalada ugu weyn dalka. Gobollada waaweyn ee Faransiiska dhulweynaha waxaa ka mid ah: * [[Île-de-France]] * [[Auvergne-Rhône-Alpes]] * [[Nouvelle-Aquitaine]] * [[Occitanie]] * [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] * [[Grand Est]] * [[Hauts-de-France]] * [[Bretagne]] * [[Normandie]] * [[Pays de la Loire]] * [[Bourgogne-Franche-Comté]] * [[Centre-Val de Loire]] * [[Corsica]] Dowladda Faransiiska waxay sheegtaa in dalka uu leeyahay 18 gobol, shan ka mid ahna ay yihiin gobollo dibadeed.<ref>{{cite web |title=Découpage administratif de la France : les régions |url=https://www.vie-publique.fr/carte/270580-decoupage-administratif-de-la-france-les-regions |publisher=Vie publique |access-date=19 May 2026}}</ref> == Xiriirka dibadda == Faransiisku waa xubin ka tirsan [[Qaramada Midoobay]], [[Midowga Yurub]], [[NATO]], [[G7]], [[G20]], [[OECD]], [[WTO]] iyo hay'ado kale oo caalami ah. Faransiisku wuxuu ka mid yahay shanta xubnood ee joogtada ah ee [[Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay]], wuxuuna leeyahay awoodda diidmada qayaxan. Faransiisku wuxuu door weyn ku leeyahay siyaasadda Yurub, ammaanka caalamka, arrimaha Afrika, Bariga Dhexe, Badweynta Hindiya iyo Baasifigga. Luqadda Faransiiska iyo ururka [[Francophonie]] ayaa sidoo kale qayb ka ah saameynta dibadda ee Faransiiska. == Ciidanka == Faransiisku wuxuu leeyahay mid ka mid ah ciidamada ugu waaweyn Yurub. Ciidamada Faransiiska waxaa ka mid ah ciidanka dhulka, ciidanka badda, ciidanka cirka iyo gendarmerie. Faransiisku wuxuu leeyahay hub nukliyeer ah, wuxuuna ka mid yahay dalalka ugu awoodda badan dhinaca difaaca ee Yurub. Faransiisku wuxuu ka qaybqaataa hawlgallo militari iyo nabad ilaalin oo caalami ah, gaar ahaan iyada oo loo marayo Qaramada Midoobay, Midowga Yurub iyo NATO. == Dhaqaale == Faransiisku wuxuu ka mid yahay dhaqaalaha ugu waaweyn adduunka. Dhaqaalaha dalka wuxuu ku dhisan yahay adeegyo, warshado, beeraha, tamarta, dalxiiska, tiknoolajiyada, gaadiidka iyo ganacsiga. Paris waa xarun weyn oo dhaqaale, bangiyo, caymis, moodo, farshaxan iyo dalxiis ah. Warshadaha muhiimka ah ee Faransiiska waxaa ka mid ah diyaaradaha, baabuurta, tareennada, dawooyinka, tamarta, qalabka difaaca, moodada, qurxinta, cuntada iyo cabbitaanka. Shirkado Faransiis ah oo badan ayaa ka shaqeeya suuqyada caalamka. Faransiisku wuxuu isticmaalaa lacagta yuuro, maadaama uu xubin ka yahay aagga euro-da. Midowga Yurub wuxuu Faransiiska ku tilmaamaa dal xubin ka ah EU tan iyo 1958, lacagtiisuna tahay euro.<ref name="EU" /> == Dalxiis == Dalxiisku wuxuu ka mid yahay qaybaha ugu muhiimsan dhaqaalaha Faransiiska. Paris, Tower Eiffel, Louvre, Versailles, Mont-Saint-Michel, Provence, French Riviera, Loire Valley iyo Alps waxay ka mid yihiin meelaha ugu caansan. Hay'adda dalxiiska ee Faransiiska waxay sheegtay in Faransiisku gaaray qiyaastii 102 milyan oo booqdayaal caalami ah 2025.<ref>{{cite web |title=Data insights |url=https://www.atout-france.fr/en/understanding-and-anticipating-trends-0 |publisher=Atout France |access-date=19 May 2026}}</ref> Faransiiska waxaa ku yaalla goobaha dhaxalka adduunka ee UNESCO oo badan, kuwaas oo isugu jira magaalooyin taariikhi ah, kaniisado, qalcado, dhul beereedyo dhaqameed iyo goobo dabiici ah. == Tamarta == Faransiisku wuxuu caan ku yahay isticmaalka tamarta nukliyeerka. Korontada dalka qayb weyn waxaa soo saara warshadaha nukliyeerka, taas oo Faransiiska siisay nidaam koronto oo leh kaarboon hoose marka loo eego dalal badan oo Yurub ah. Hay'adda Tamarta Caalamiga ah waxay Faransiiska ku tilmaantaa dal leh isku-dhaf koronto oo kaarboonkiisu hooseeyo, sababtuna tahay raxantiisa nukliyeerka ee weyn.<ref>{{cite web |title=France – Countries & Regions |url=https://www.iea.org/countries/france |publisher=International Energy Agency |access-date=19 May 2026}}</ref> == Dadka == Hay'adda tirakoobka Faransiiska ee INSEE waxay qiyaastay in dadka Faransiiska ay ahaayeen qiyaastii 69.1 milyan 1 Janaayo 2026.<ref>{{cite web |title=Demographic report 2025 |url=https://www.insee.fr/en/statistiques/8726555 |publisher=INSEE |access-date=19 May 2026}}</ref> Tiradaas waxaa ku jira dadka ku nool Faransiiska dhulweynaha iyo dhulalka dibadda. Dadka Faransiiska badankood waxay ku nool yihiin magaalooyinka. Aagga Paris waa midka ugu dadka badan uguna dhaqaale weyn dalka. Magaalooyin kale oo waaweyn waxaa ka mid ah Marseille, Lyon, Toulouse, Nice, Nantes, Strasbourg, Montpellier, Bordeaux iyo Lille. == Luqadaha == Luqadda rasmiga ah ee Faransiiska waa [[Af-Faransiis]]. Dastuurka Faransiisku wuxuu caddeeyaa in luqadda Jamhuuriyaddu tahay Faransiis.<ref name="constitution" /> Waxaa sidoo kale dalka ka jira luqado goboleed iyo taariikhi ah sida Breton, Occitan, Alsatian, Corsican, Basque, Catalan, Flemish iyo luqado kale. Dhulalka dibadda waxaa laga hadlaa luqado iyo lahjado kala duwan, oo ay ku jiraan Creole-yo Faransiis ku salaysan. == Diinta == Faransiisku waa dawlad cilmaani ah. Mabda'a ''laïcité'' wuxuu ka dhigan yahay kala saaridda dawladda iyo diinta, iyo in muwaadiniintu leeyihiin xorriyad diimeed. Dastuurku wuxuu sheegayaa in Jamhuuriyaddu ixtiraamto dhammaan caqiidooyinka.<ref name="constitution" /> Masiixiyadda, gaar ahaan Kaatooligga, waxay taariikh ahaan saamayn weyn ku lahayd Faransiiska. Maanta waxaa sidoo kale jira dad aan diin lahayn, Muslimiin, Yuhuud, Budhiistayaal, Protestant-yo iyo kooxo kale. == Waxbarasho iyo cilmi == Faransiisku wuxuu leeyahay nidaam waxbarasho oo dheer oo dawladeed. Jaamacadaha iyo machadyada sare ee Faransiiska waxay door muhiim ah ka ciyaareen cilmiga, falsafadda, sharciga, caafimaadka, injineernimada iyo suugaanta. Paris waxay muddo dheer ahayd xarun aqoon iyo dhaqameed. Faransiiska waxaa ka soo jeeda saynisyahanno, qoraayo, falsafad-yaqaanno iyo farshaxanno caan ah sida René Descartes, Blaise Pascal, Marie Curie, Louis Pasteur, Victor Hugo, Molière, Voltaire, Jean-Jacques Rousseau, Claude Monet iyo qaar kale oo badan. == Dhaqan == Dhaqanka Faransiiska wuxuu saameyn weyn ku leeyahay dunida. Faransiisku wuxuu caan ku yahay suugaanta, falsafadda, farshaxanka, filimada, muusigga, moodada, cuntada iyo naqshadda dhismaha. Paris waxaa marar badan loo arkaa mid ka mid ah xarumaha ugu waaweyn ee farshaxanka iyo moodada dunida. Cuntada Faransiiska waxay caan ku tahay rootiga, farmaajada, khamriga, maraqa, hilibka, kalluunka, macmacaanka iyo farsamada karinta. UNESCO waxay cuntada Faransiiska u aqoonsatay qayb ka mid ah dhaxalka dhaqameed ee aan la taaban karin. == Farshaxan iyo suugaan == Faransiisku wuxuu leeyahay taariikh suugaaneed oo qani ah. Qoraayo sida Victor Hugo, Molière, Honoré de Balzac, Gustave Flaubert, Marcel Proust, Albert Camus iyo Jean-Paul Sartre ayaa saamayn weyn ku yeeshay suugaanta caalamka. Farshaxanka Faransiiska waxaa ka mid ah dhaqdhaqaaqyo iyo farshaxanno caan ah sida Impressionism, oo ay la xiriiraan Claude Monet, Pierre-Auguste Renoir iyo Edgar Degas. Matxafyada Faransiiska, gaar ahaan Louvre, Musée d'Orsay iyo Centre Pompidou, waxay hayaan uruurin farshaxan oo aad u weyn. == Ciyaaraha == Kubadda cagta waa ciyaarta ugu caansan Faransiiska. Xulka qaranka Faransiiska wuxuu ku guuleystay Koobka Adduunka ee FIFA 1998 iyo 2018. Faransiisku wuxuu sidoo kale caan ku yahay tartanka baaskiilka ee [[Tour de France]], oo ka mid ah tartamada ciyaaraha ugu caansan adduunka. Ciyaaro kale oo dalka laga jecel yahay waxaa ka mid ah rugby, tennis, kubbadda koleyga, handball, judo iyo ciyaaraha jiilaalka. == Magaalooyin waaweyn == Magaalooyinka waaweyn ee Faransiiska waxaa ka mid ah: * [[Baariis|Paris]] * [[Marseille]] * [[Lyon]] * [[Toulouse]] * [[Nice]] * [[Nantes]] * [[Strasbourg]] * [[Montpellier]] * [[Bordeaux]] * [[Lille]] * [[Rennes]] * [[Reims]] * [[Saint-Étienne]] * [[Toulon]] * [[Grenoble]] == Xubin ka ahaansho == Faransiisku wuxuu xubin ka yahay ururo badan oo caalami ah, kuwaas oo ay ka mid yihiin: * [[Qaramada Midoobay]] * [[Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay]] * [[Midowga Yurub]] * [[NATO]] * [[G7]] * [[G20]] * [[OECD]] * [[WTO]] * [[Francophonie]] * [[Interpol]] == Sidoo kale fiiri == * [[Baariis]] * [[Af-Faransiis]] * [[Midowga Yurub]] * [[Kacaankii Faransiiska]] * [[Napoleon Bonaparte]] * [[La Marseillaise]] * [[Tour de France]] * [[Guyana Faransiiska]] * [[Réunion]] * [[Mayotte]] == Tixraac == {{reflist}} {{Dalalka Yurub}} [[Category:Faransiiska]] [[Category:Yurub]] [[Category:Dalalka Midowga Yurub]] [[Category:Dalalka G7]] [[Category:Dalalka G20]] [[Category:Dalalka NATO]] 5818u30wm8mc3t8qymze7cr60kamhfc 0 2104 300103 239877 2026-06-28T11:28:13Z Videoiib7 46243 300103 wikitext text/x-wiki {{Coord|0|N|160|W|type:waterbody_scale:100000000|display=title}} {{About|[[Badweynta Hindiya|biyaha badweynta Hindiya]] ee [[dhul|badaha dhulka]]}} {| class="infobox" style="width: 280px;" |- | {| style="background-color: #000; white-space: nowrap;" cellpadding=0 cellspacing=0 |- | [[File:Atlantic Ocean - en.png|140px|Badweynta Atlantik]][[File:Pacific_Ocean_-_en.png|140px|Dada Baasifik]] |- | style="padding-left: 8px;" | [[File:Arctic (orthographic projection).svg|140px|Arktik]][[File:Indian Ocean-CIA WFB Map.png|140px|Badweyta Hindiya]] |- | style="padding-left: 5px;" | |- | [[File:Location_Southern_Ocean.svg|126px|Bada Koonfureed]][[File:Apollo17WorldReversed.jpg|138px|Dhulka]] |} |- |Maabka badaha ugu waaweyn aduunka: Badweynta Atlantik, Badweynta Baasifik, Badweynta Arktik, Badweynta Hindiya, Badweynta Koonfured iyo muuqaalka badaha aduunka ee [[dhul]]ka. |- |'''Badweynta Aduunka''' * [[Badweynta Atlantika]] * [[Badweynta Hindiya]] * [[Badweynta Baasifik]] * [[Badweynta Koonfured]] * [[Badweynta Arktika]] |} [[File:Océan Pacifique.png|thumb|Badweeynta Baasifik]] [[File:Pacific Ocean.png|thumb|Badweynta Baasifig waa bada ugu weyn badaha dhulka]] Badweynta Baasifik waa badweynta ugu weyn caalamka marka loo eego kuwa kale. Magaca badweynta Baasifik waxaa ubixiyey badmaax [[Burtuqaal|Bortuqiis]] ahaa. Wagaciisa waa Fardinan Magilaan sanadka markuu ahaa 1521 miilaadiga. Sababta uu ugu bixiyey in ay aheyd badweyn (degan). Magaca Baasifik waxaa loola jeedaa "degan" run ahaantii waa badweyn degan hirarna aan kubadneyn. '''Badweynta Baasifig''' ([[ingiriis]]: Pacific Ocean) waa [[biyo|biyo dhanaan]] oo aad u baaxad wayn isla markaana qariya 46% [[Qolof dhul|oogada biyaha dhulka]]. Badweynta Atlantika waxay ku fadhidaa baaxad dhan 165.25 milyan square kilomitir (63.8 milyan square miles), waana [[bad]]a ugu wayn [[badweyn|badwaynta]] dhulka. Badweynta Baasifik Waa badwaynta uguwayn badha waawayn.Waxa ay dhererantahay inta u dhaxaysa [[Cirifka waqooyi]]waqooyi ee aduunka ilaa [[Cirifka koonfur]]eed dhanka galbeed waxa kaxiga labada qaaradood ee [[asiya]] iyo [[Ustareliya]] dhanka barina waxa kaxiga qaarada maraykanka waxa ay kufadhidaa bed gaadhaya 169.2 milyuun oo iskuwareeg ah waxa ay qaadanaysaa 46% marka badaha oo dhan laysku daro hadii la eego aduunk baasafiku waxa uu ka noqonayaa 30% taas oo kadhigan sadex moolood oo meel waxa la ogaady qarnigii 16aad , waxa ogaaday dhul baadhihii lagu magacaabi jiray [[Vasco Núñez de Balboa]] = Aragti guud = Badweynta Baasifikgu marka aduunka lagadhigo sadex meelood waxa ay katahay meel taas oo macneheedu yahay in baasafigu uu aduunka kayahay %30. waxa uu ka koobanyahay 15500 milyuun oo kiilo mitor oo iskuwareeg ah. = Sidoo kale Fiiri = * [[Badweynta Hindiya]] * [[Badweynta Atlantika]] * [[Badweynta Antaraktika]] =Qoraalo Kale= {{Bad}} = Xigasho = {{Reflist}} {{Gumud}} [[Category:Juqraafi]] [[Category:Badweyn]] [[Category:Biyo]] [[Category:Dhul]] [[Category:badaha]] [[Category:Badaha]] hlzo4z4078mmytlzipexknpq350t1lw 0 3026 299842 299681 2026-06-27T15:56:52Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 299842 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]](DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa Rudolf Hess, duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii Beer Haawl l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsch waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday Boland=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday E'fransiiska=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska Bawl Riinowaad wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maadaama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] symodd7qy263d3exg7ewvb57mrigczo 299843 299842 2026-06-27T15:58:42Z Videoiib7 46243 /* Weerar lagu qaaday E'fransiiska */ Fixed grammar 299843 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]](DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa Rudolf Hess, duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii Beer Haawl l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsch waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday Boland=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday E'fransiiska=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska Bawl Riinowaad wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 9ruboyjfoprdrbcuagi2yviay4324ou 299967 299843 2026-06-28T07:40:12Z Videoiib7 46243 /* Nolosha Hitler iyo caadooyinka */ Fixed grammar 299967 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa Rudolf Hess, duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii Beer Haawl l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsch waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday Boland=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday E'fransiiska=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska Bawl Riinowaad wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] bqn2ok817r5bxa0twjum7mvvwjut98b 299969 299967 2026-06-28T07:40:57Z Videoiib7 46243 /* Nolosha Hitler iyo caadooyinka */ Fixed typo 299969 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa Rudolf Hess, duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii Beer Haawl l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsch waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday Boland=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday E'fransiiska=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska Bawl Riinowaad wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 23463y00mkwk56kbnxyc3co07bu3w0i 299971 299969 2026-06-28T07:43:58Z Videoiib7 46243 /* Nolosha Hitler iyo caadooyinka */ Fixed grammar 299971 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii Beer Haawl l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsch waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday Boland=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday E'fransiiska=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska Bawl Riinowaad wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 4ly9kv3ee85p4os9mxoqdv7aaqw8djq 299972 299971 2026-06-28T07:45:24Z Videoiib7 46243 /* Afgambigii Beer Haawl l'fashilmay */ Fixed typo 299972 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday Boland=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday E'fransiiska=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska Bawl Riinowaad wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 2bt3yvay9xwgemw2348dccu58ix3las 299975 299972 2026-06-28T07:46:22Z Videoiib7 46243 /* Weerar lagu qaaday Boland */ 299975 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday E'fransiiska=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska Bawl Riinowaad wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] fx9mpyn3l2jfjznlok0qzhuul2h96nq 299976 299975 2026-06-28T07:47:21Z Videoiib7 46243 /* Weerar lagu qaaday E'fransiiska */ Fixed grammar 299976 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska Bawl Riinowaad wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 9tbpm0t1jc0v0jx2y6a5f8lm1859s61 299978 299976 2026-06-28T07:49:17Z Videoiib7 46243 /* Weerar lagu qaaday E'fransiiska */ Fixed grammar 299978 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 0ew9bglyasz8wa13m665d57meqtu9v5 299982 299978 2026-06-28T07:55:56Z Videoiib7 46243 /* Nolosha Hitler iyo caadooyinka */ 299982 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 19oxee2z89mf82cothgzentwrsytkbj 299986 299982 2026-06-28T07:59:03Z Videoiib7 46243 /* Nolosha Hitler iyo caadooyinka */ Fixed grammar 299986 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] Juun 22, 1941, saddex milyan oo askari oo Jarmal ah ayaa weeraray Midowgii Soofiyeeti, iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday Stalin laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray Hawlgalka Barbarossa. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler (Jarmal: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii Britain ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in Winston Churchill uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Britain inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" (Jarmal: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada Jarmalka waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltic, Belarus, iyo Yukrayn. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin Moscow Diseembar 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee Ruushka iyo iska caabintii xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. Diseembar 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda Ruushka?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahanka Israa'iil Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee Mareykanka Diseembar 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen Moscow, iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee El Alamein, taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado Kanaalka Suez iyo Bariga Dhexe. Bishii Febraayo 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka Lixaad ee Jarmalka. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee Kursk. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha Jarmalkana way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] m92wvkzgr0ieeaecx965abw830wqeke 299995 299986 2026-06-28T08:11:43Z Videoiib7 46243 /* guuldarro burburaysa */ Fixed grammar 299995 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa sharci-darro. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahanka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] eifafyn5d7hiiqtbemyuntyoj7lgqck 299996 299995 2026-06-28T08:13:31Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 299996 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]]. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha Heshiiska Versailles. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahanka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 7kx7otkhg2yypweuq2259k4nyv8a0co 299997 299996 2026-06-28T08:15:37Z Videoiib7 46243 /* Dhisidda xulafooyin leh dhidibka */ Fixed grammar 299997 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]]. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamijkan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii Jarmalka. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahanka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 5vtqzvh1c3rz23beiihlzm2fyrsyc6w 299998 299997 2026-06-28T08:16:31Z Videoiib7 46243 /* Dhisidda xulafooyin leh dhidibka */ Fixed grammar 299998 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]]. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]]. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] Viinstoon Shuurshiil, oo xilka la wareegay 10-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|Viinstoon Shuurshiil ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahanka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 2hitu9irsh8y95b07hjy8q4eoeju1ry 299999 299998 2026-06-28T08:18:29Z Videoiib7 46243 /* Weerar lagu qaaday E'fransiiska */ Fixed grammar 299999 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]]. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]]. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro Baaris=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo Munaaradda Effiel Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahanka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 68163akbk8hlwjxoi0bi77nvb59f004 300000 299999 2026-06-28T08:20:46Z Videoiib7 46243 /* Wadada loo maro Baaris */ Fixed grammar 300000 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]]. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]]. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] Juun 10, haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. 14-kii Juun, Jarmalka waxay galeen Baaris. Iska caabinta Faransiiska ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah Viilhbee Biitaan, oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii Jarmalku ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahanka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 6bvgwxvmlhxzaz322q3q3yzk4hlln44 300001 300000 2026-06-28T08:24:10Z Videoiib7 46243 /* Wadada loo maro Baaris */ Fixed grammar 300001 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]]. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]]. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. [[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay Jeneraal caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahanka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 7aocidevk78vqkqlaoi3o09l8gm92iu 300002 300001 2026-06-28T08:29:35Z Videoiib7 46243 /* Wadada loo maro Baaris */ Fixed grammar 300002 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]]. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]]. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. [[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahanka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 362tdeuuhduicqp2wkn33ygxp0ao580 300003 300002 2026-06-28T08:30:38Z Videoiib7 46243 /* guuldarro burburaysa */ Fixed grammar 300003 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]]. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]]. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. [[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] qemesg4zbuykq3rgekhd55b09ma862m 300011 300003 2026-06-28T08:42:44Z Videoiib7 46243 /* Nolosha Hitler iyo caadooyinka */ Fixed grammar 300011 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]]. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]]. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay Munich, oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. [[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] g3vhi2w7n0v2onc1bht3hwe5l05t5uz 300012 300011 2026-06-28T08:44:23Z Videoiib7 46243 /* Heshiiska Muniik 1938 */ Fixed grammar 300012 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]]. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]]. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga (Jarmal ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. [[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] hk4shxnsj0567mejt0mw332xfh35t1l 300013 300012 2026-06-28T08:45:35Z Videoiib7 46243 /* Buugga Halgankayga */ Fixed grammar 300013 wikitext text/x-wiki [[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]] [[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]] '''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]] [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]]. Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]]. In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler. Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin. =Nolosha hore= Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]]. Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas. Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa. Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare. Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan. Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo Vienna. Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka. Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo. Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Vienna. [[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]]. Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn; laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad. Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres. Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres. Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay. Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta; geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah. Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul . =Nolosha Hitler iyo caadooyinka= [[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]] Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin "Fikirka Qaranka" ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]] (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga "aan Yuhuudi ahayn" iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan. Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff ===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay=== Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas. Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]] ===Ryiikh-ka 3aad=== [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]] Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, "Bolsheviks-ka Yuhuudda" (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee "aan loo baahnayn". Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen "isku-dubaridka dhammaan nidaamyada" iyo is-dhexgalkooda hal nidaam. ===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka=== [[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]] Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka. Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]]. Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan: Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka. Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]]. Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]]. ===Dagaalka Aduunka ee 2aad=== Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray "lobby-ga Shiinaha," waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan. ===Heshiiska Muniik 1938=== [[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]] Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu "dammaanad qaaday nabad waqtigaas," Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu "ka tanaasulo" dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938. ===Weerar lagu qaaday [[Boland]]=== Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: "In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka." Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan "xiriir la aqbali karo" (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday "ballanqaadka" Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu "ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis." Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan. Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee "heshiis amni oo wadajir ah." Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu "u baxsado dagaalka." Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya "dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan" oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, "Maxaan sameyn doonnaa hadda?" Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]] ===Buugga ''Halgankayga''=== [[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]] Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]]. "[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale." Hitler buugiisa "Halgankayga". [[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya "Naasiga" bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]] ===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]=== Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen. Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga. Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo. [[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo "weerar hillaac ah"]] Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro. Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille. [[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]] [[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk : Waligeen is dhiibi mayno !]] ===U baxso Dunkirk=== Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, "Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta." ===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]=== [[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]] Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah. [[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay. ===guuldarro burburaysa=== [[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]] [[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya "dhagax tallaabo" oo ku jira "Qorshaha Tallaabooyinka" ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa "tallaabo ujeedo leh" oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha "horay u socoshada" ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd "dagaal ka hortag ah" oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta "sheekooyinka cirfiidnimada." Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: "Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?" Jawaabta Hitler waxay ahayd: "als Partisanen auszurotten," ama "U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda." Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust. Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti. Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin. Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan. =Tixraac= *[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''. * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}} * {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}} * {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}} * {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}} * {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}} * {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}} {{Commonscat}} [[Category:Jarmal|Hitler]] [[Category:Taariikh]] 3k6ueb631n195gvbl7xvrwelrhtcec3 0 3081 300020 297623 2026-06-28T08:55:20Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 300020 wikitext text/x-wiki {{Coord|39|N|22|E|type:country_region:GR|display=title}} {{Infobox country | conventional_long_name = Jamhuuriyadda Giriigga | native_name = {{native name|el|Ελληνική Δημοκρατία}} | common_name = Giriigga | image_flag = Flag of Greece.svg | image_coat = Coat of arms of Greece.svg | symbol_type = Astaanta qaranka | national_motto = ''Ελευθερία ή Θάνατος''<br />Xorriyad ama Geeri | national_anthem = ''[[Hymn to Liberty]]'' | image_map = EU-Greece.svg | map_caption = Meesha Giriiggu kaga yaal Yurub | capital = [[Athens|Atina]] | largest_city = [[Athens|Atina]] | official_languages = [[Af-Giriig]] | demonym = Giriig | government_type = [[Jamhuuriyad baarlamaani ah]] | leader_title1 = [[Madaxweynaha Giriigga|Madaxweyne]] | leader_name1 = [[Konstantinos Tasoulas]] | leader_title2 = [[Ra'iisul wasaaraha Giriigga|Ra'iisul wasaare]] | leader_name2 = [[Kyriakos Mitsotakis]] | legislature = [[Baarlamaanka Giriigga]] | established_event1 = Bilowgii dagaalkii madax-bannaanida | established_date1 = 1821 | established_event2 = Aqoonsigii dawladnimada Giriigga | established_date2 = 1830 | established_event3 = Jamhuuriyadda 3aad | established_date3 = 24 Luuliyo 1974 | established_event4 = Dastuurka hadda | established_date4 = 11 Juun 1975 | area_km2 = 131,694 | population_estimate = 10,372,335 | population_estimate_year = 2025 | currency = [[Yuuro]] | currency_code = EUR | time_zone = [[Eastern European Time|EET]] | utc_offset = +2 | time_zone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]] | utc_offset_DST = +3 | drives_on = midig | calling_code = +30 | cctld = [[.gr]] }} '''Giriigga''' ({{lang-el|Ελλάδα}}, ''Elláda''), si rasmi ah '''Jamhuuriyadda Giriigga''' ({{lang-el|Ελληνική Δημοκρατία}}, ''Ellinikí Dimokratía''), waa waddan ku yaalla koonfur-bari [[Yurub]], gaar ahaan koonfurta [[Balkans]]. Caasimaddiisu waa [[Athens|Atina]], luqaddiisa rasmiga ahna waa [[Af-Giriig]]. Giriiggu wuxuu xubin ka yahay [[Midowga Yurub]], [[Qaramada Midoobay]], [[NATO]], [[OECD]], [[WTO]] iyo aagga lacagta [[yuuro]].<ref name="EU">{{cite web |title=Greece – EU country profile |url=https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/eu-countries/greece_en |publisher=European Union |access-date=19 May 2026}}</ref> Giriiggu wuxuu xuduud dhul la leeyahay [[Albaaniya]], [[Waqooyiga Masedooniya]], [[Bulgariya]] iyo [[Turkiga]]. Waxaa bari iyo koonfur ka xiga [[Badda Aegean]], galbeedna [[Badda Ionian]], kuwaas oo qayb ka ah [[Badda Mediterranean-ka]]. Dalka waxaa ka tirsan kumannaan jasiiradood, waxaana kuwa ugu waaweyn ka mid ah [[Crete]], [[Euboea]], [[Rhodes]], [[Lesbos]], [[Chios]], [[Corfu]] iyo jasiirado badan oo ku kala yaalla Aegean iyo Ionian. Giriiggu wuxuu leeyahay taariikh aad u dheer oo saameyn weyn ku yeelatay dunida. Giriiggii hore wuxuu door muhiim ah ka qaatay horumarinta falsafadda, xisaabta, sayniska, masraxa, taariikh-qorista, siyaasadda, farshaxanka, ciyaaraha Olombikada iyo fikradda dimuqraadiyadda. Dhaxalka Giriigga wuxuu saameyn weyn ku yeeshay Rooma, Yurubta dambe, Kiristaanka Bari, Renaissance-ka iyo ilbaxnimada casriga ah. == Magaca == Magaca Soomaaliga ee waddanku waa '''Giriigga''' ama mararka qaar '''Giriig'''. Dadka dalkaas u dhashay waxaa lagu magacaabaa '''Giriig''', luqaddoodana waxaa la yiraahdaa '''Af-Giriig'''. Magaca Giriiggu isku yiraahdo waa ''Elláda'' ama ''Hellas'', halka magaca rasmiga ah ee dawladda casriga ahi yahay ''Ellinikí Dimokratía'', oo macnihiisu yahay Jamhuuriyadda Helleniga ama Jamhuuriyadda Giriigga. Magaca “Greece” ee Ingiriisiga iyo luqado badan oo Yurub ah wuxuu ka yimid magaca Laatiinka ah ee ''Graecia'', kaas oo Roomaanku u adeegsadeen dhulka Giriigga. == Juqraafi == Giriiggu wuxuu ku yaallaa koonfur-bari Yurub, meesha ay Balkans-ka, Mediterranean-ka, Aegean iyo Bariga Mediterranean-ku iskaga dhowaadaan. Dhulka dalka intiisa badan waa buuraley. Waxaa la sheegaa in buuruhu ka muuqdaan inta badan dhulka Giriigga, taas oo sababtay in gobollada Giriiggu taariikh ahaan yeeshaan magaalooyin, dooxooyin iyo jasiirado kala go'an oo dhaqammo kala duwan yeeshay. Buurta ugu dheer dalka waa [[Mount Olympus|Buurta Olympus]], oo ku taalla waqooyiga Giriigga, una dhow xadka Thessaly iyo Macedonia. Buurtan waxay door weyn ku leedahay khuraafaadka Giriiggii hore, maadaama loo arkayay hoyga ilaahyada Olympian-ka. Giriiggu wuxuu leeyahay xeeb aad u dheer marka loo eego baaxaddiisa. Xeebaha, dekedaha iyo jasiiraduhu waxay muddo dheer ka dhigeen Giriigga dal badeed, ganacsi iyo socdaal ku tiirsan. Badda ayaa si weyn u qaabaysay taariikhda Giriigga, laga bilaabo ilbaxnimadii Minoan ee Crete ilaa ganacsiga Aegean, dagaalladii Faaris, gumeysiyadii Giriigga hore iyo dhaqaalaha casriga ah ee maraakiibta iyo dalxiiska. == Jasiiradaha == Jasiiradaha Giriigga waxay ka mid yihiin qaybaha ugu caansan dalka. Waxaa jira kooxo jasiiradeed oo waaweyn, sida: * [[Cyclades]], oo ay ka mid yihiin Santorini, Mykonos, Naxos iyo Paros * [[Dodecanese]], oo ay ka mid yihiin Rhodes iyo Kos * [[Ionian Islands]], oo ay ka mid yihiin Corfu, Zakynthos iyo Kefalonia * [[North Aegean Islands]], oo ay ka mid yihiin Lesbos, Chios iyo Samos * [[Sporades]], oo ay ka mid yihiin Skiathos iyo Skopelos * [[Crete]], oo ah jasiiradda ugu weyn Giriigga Jasiiraduhu waxay leeyihiin taariikh, lahjado, cuntooyin iyo naqshad-dhismeed u gaar ah. Qaar waxay caan ku yihiin xadaaradihii hore, qaar kale kaniisado Byzantine ah, qaar kalena dalxiis, xeeb iyo muuqaal dabiici ah. == Cimilada == Cimilada Giriiggu guud ahaan waa Mediterranean: xagaa kulul oo qalalan iyo jiilaal dhexdhexaad ah oo roob leh. Xeebaha iyo jasiiraduhu waxay leeyihiin cimilo badeed oo diirran. Waqooyiga iyo meelaha buuraha leh waxay qabaan jiilaal ka qabow, barafna wuu ka da'aa meelaha sare. Gobollada qaar, gaar ahaan waqooyiga iyo gudaha dalka, waxay leeyihiin cimilo ka dhow midda Balkans-ka, halka Crete, Dodecanese iyo jasiiradaha koonfureed ay leeyihiin cimilo aad u diirran oo Mediterranean ah. == Deegaanka iyo dabiicadda == Giriiggu wuxuu leeyahay deegaan kala duwan oo ka kooban buuro, kaymo, dooxooyin, jasiirado, xeeb, biyo-fadhiisimo, harooyin iyo dhul beereedyo Mediterranean ah. Dalka waxaa ku yaalla seero qaran iyo aagag dabiici ah oo la ilaaliyo. Meelaha caanka ah waxaa ka mid ah Mount Olympus, Prespa Lakes, Vikos Gorge, Samaria Gorge ee Crete, iyo Meteora oo isku dara muuqaal dabiici ah iyo dhaxal diimeed. Giriiggu wuxuu hoy u yahay noocyo kala duwan oo dhir iyo xayawaan ah. Badaha ku wareegsan waxaa laga helaa kalluun, delfiinno, qoolley badeed iyo noolayaal kale oo Mediterranean ah. Deegaanka Giriigga waxaa saameeya cadaadiska dalxiiska, dababka kaymaha, isbeddelka cimilada, isticmaalka biyaha iyo horumarinta xeebaha. == Taariikh == === Xilligii hore iyo ilbaxnimadii Aegean === Taariikhda Giriigga waxay gaartaa xilliyo aad u fog. Ka hor Giriiggii classical-ka ahaa waxaa jiray ilbaxnimooyin Aegean ah oo muhiim ah. Midda ugu caansan waa ilbaxnimadii [[Minoan civilization|Minoan]] ee ka dhalatay [[Crete]], qiyaastii kunnii labaad ee ka horreeyay dhalashada Ciise. Minoans waxay dhiseen xarumo waaweyn sida Knossos, waxayna lahaayeen farshaxan, ganacsi badeed iyo nidaam maamul oo horumarsan. Kadib waxaa xoogaystay ilbaxnimadii [[Mycenaean Greece|Mycenaean]], oo ka jirtay dhulka Giriigga ee mainland-ka. Mycenaeans waxay xiriir la lahaayeen dunida Aegean iyo Bariga Mediterranean-ka, waxaana dhaqankooda lagu xusuustaa magaalooyin sida Mycenae, Tiryns iyo Pylos. Xusuusta xilligooda ayaa qayb ka noqotay gabayadii Homer, gaar ahaan ''Iliad'' iyo ''Odyssey''. === Xilligii Archaic iyo magaalo-dawladaha === Kadib burburkii ilbaxnimadii Mycenaean, Giriiggu wuxuu galay xilli isbeddel ah. Qarnigii 8aad ilaa 6aad ee ka horreeyay dhalashada Ciise waxaa soo baxay magaalo-dawlado Giriig ah, oo loo yaqaan ''poleis''. Magaalo-dawlad kastaa waxay lahayd maamul, ciidan, sharci iyo dhaqan gaar ah. Magaalooyinka ugu caansan waxaa ka mid ahaa [[Athens|Atina]], [[Sparta]], [[Corinth]], [[Thebes]] iyo [[Argos]]. Isla xilligan Giriiggu wuxuu sameeyay gumeysiyo iyo xarumo ganacsi oo ku kala yaalla Mediterranean-ka iyo Badda Madow, sida koonfurta Talyaaniga, Sasiiliya, xeebaha Anatolia, Thrace iyo xeebaha Waqooyiga Afrika. === Giriiggii Classical-ka ahaa === Qarnigii 5aad iyo 4aad ee ka horreeyay dhalashada Ciise waxaa loo arkaa xilligii ugu caansanaa ee Giriiggii hore. Atina waxay noqotay xarun dimuqraadiyad, falsafad, farshaxan, masrax iyo aqoon. Xilligan waxaa noolaa ama shaqeeyay dad caan ah sida Socrates, Plato, Aristotle, Herodotus, Thucydides, Aeschylus, Sophocles, Euripides, Aristophanes iyo Phidias. Giriiggu wuxuu la dagaallamay Boqortooyadii Faaris dagaalladii loo yaqaanay [[Greco-Persian Wars]]. Guulihii Marathon, Salamis iyo Plataea waxay muhiim u noqdeen aqoonsiga siyaasadeed iyo dhaqan ee magaalo-dawladaha Giriigga. Kadib waxaa dhacay loollan u dhexeeyay Atina iyo Sparta, kaas oo sababay [[Peloponnesian War]]. Dagaalkaas wuxuu dhaawacay awooddii magaalo-dawladaha Giriigga. === Makedoniya iyo xilligii Hellenistic === Qarnigii 4aad ee ka horreeyay dhalashada Ciise, boqortooyadii [[Macedonia]] ee waqooyiga Giriigga ayaa noqotay xoogga ugu weyn gobolka. [[Philip II of Macedon|Philip II]] wuxuu mideeyay ama hoos keenay magaalooyin badan oo Giriig ah. Wiilkiisii [[Alexander the Great|Alexander Weyn]] wuxuu qabsaday Boqortooyadii Faaris, wuxuuna dhisay imbaraadooriyad ballaaran oo ka fidsan Giriigga ilaa Masar, Mesopotamia, Faaris iyo qaybo ka mid ah Hindiya. Kadib geeridii Alexander, boqortooyadiisii way kala qaybsantay. Laakiin dhaqanka Giriigga, Af-Giriigga iyo fikradaha Hellenistic-ka ayaa ku faafay Bariga Mediterranean-ka iyo Bariga Dhexe. Magaalooyin sida Alexandria ee Masar, Antioch iyo Pergamon waxay noqdeen xarumo Giriig-Hellenistic ah oo aqoon iyo ganacsi. === Xilligii Roomaanka iyo Byzantine === Giriiggu wuxuu galay gacanta Roomaanka qarnigii 2aad ee ka horreeyay dhalashada Ciise. Inkastoo Roomaanku militari ahaan qabsadeen dhulka Giriigga, haddana dhaqanka Giriiggu wuxuu si weyn u saameeyay Rooma. Luqadda Giriigga waxay sii ahayd luqad aqooneed, ganacsi iyo dhaqan oo aad muhiim u ah Bariga Mediterranean-ka. Markii Boqortooyadii Roomaanka u kala janjeertay bari iyo galbeed, Giriiggu wuxuu noqday qayb muhiim ah oo ka mid ah Boqortooyadii Roomaanka Bari, oo badanaa loo yaqaan [[Byzantine Empire|Boqortooyadii Byzantine]]. Constantinople, oo maanta ah Istanbul, waxay ahayd xarunta boqortooyadaas. Af-Giriiggu wuxuu noqday luqadda ugu muhiimsan ee maamulka, diinta iyo suugaanta Byzantine-ka. Byzantine-ku wuxuu Giriigga ku reebay dhaxal diimeed iyo farshaxan oo weyn, gaar ahaan kaniisadaha Orthodox-ka, mosaics, monasteries iyo farshaxanka Christian-ka Bari. === Xukunkii Cusmaaniyiinta iyo xilligii Venetian === Kadib hoos u dhicii Byzantine-ka, qaybo badan oo Giriigga ah waxaa qabsaday [[Boqortooyadii Cusmaaniyiinta]]. Qabsashadu waxay u dhacday si tartiib ah, gobolba gobol, laga bilaabo qarniyadii 14aad iyo 15aad. Qaar ka mid ah jasiiradaha iyo magaalooyinka xeebaha, gaar ahaan Ionian Islands iyo qaybo ka mid ah Aegean, waxay muddo hoos imanayeen Venice ama quwado kale oo Mediterranean ah. Intii uu socday xukunka Cusmaaniyiinta, Kaniisadda Orthodox-ka Giriiggu waxay ahayd hay'ad muhiim ah oo ilaalisay aqoonsiga diimeed iyo dhaqameed ee dad badan oo Giriig ah. Isla xilligaas, ganacsatada, culimada iyo bulshada Giriigga ee dibadda joogtay waxay door ku lahaayeen dib-u-soo nooleynta fikradaha qaranimo. === Dagaalkii madax-bannaanida === Dagaalkii madax-bannaanida Giriigga wuxuu billowday 1821. Kacdoonka Giriigga wuxuu ka dhacay dhulal kala duwan, waxaana ka qayb qaatay jabhado, hoggaamiyeyaal maxalli ah, culimo, ganacsato iyo jaaliyado Giriig ah oo dibadda joogay. Dagaalku wuxuu soo jiitay taageero ka timid dad badan oo Yurub ah oo u arkayay Giriigga ilbaxnimada classical-ka. Kadib dagaal dheer iyo faragelin dibadeed, madaxbannaanida Giriigga waxaa si rasmi ah loo aqoonsaday 1830. Giriigga cusub wuxuu markii hore ahaa boqortooyo yar oo ku kooban qaybo ka mid ah dhulka maanta loo yaqaan Giriigga. Qarnigii 19aad iyo bilowgii qarnigii 20aad, dhulal kale ayaa lagu daray dawladda Giriigga. === Giriigga casriga ah === Qarnigii 20aad Giriiggu wuxuu la kulmay dagaallo, isbeddello siyaasadeed iyo dhibaatooyin waaweyn. Dagaalladii Balkan-ka ee 1912–1913 ayaa kordhiyay dhulka Giriigga, gaar ahaan Macedonia, Epirus iyo jasiirado badan. Dagaalkii Giriigga iyo Turkiga ee 1919–1922 wuxuu ku dhammaaday masiibo iyo is-weydaarsi dadweyne oo ballaaran oo dhex maray Giriigga iyo Turkiga. Intii lagu jiray [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]], Giriigga waxaa weeraray Talyaaniga 1940. Ciidanka Giriiggu wuxuu markii hore jebiyay weerarkii Talyaaniga, laakiin 1941 Jarmalkii Nazi-ga ayaa qabsaday dalka. Xilligii qabsashada waxaa dhacay gaajo, burbur iyo iska caabin xoog leh. Kadib dagaalka waxaa dhacay dagaal sokeeye oo u dhexeeyay xoogag shuuci ah iyo dowladda taageerada reer galbeedka heshay, kaas oo socday 1946–1949. 1967 waxaa xukunka la wareegay talis militari oo loo yaqaanay Junta-da Giriigga. Taliskaas wuxuu socday ilaa 1974. Kadib dhicitaankii junta-da, waxaa la aas aasay Jamhuuriyadda Saddexaad, waxaana 1975 la ansixiyay dastuurka casriga ah ee Giriigga.<ref name="constitution">{{cite web |title=The Constitution |url=https://www.hellenicparliament.gr/en/vouli-ton-ellinon/to-politevma/syntagma/ |publisher=Hellenic Parliament |access-date=19 May 2026}}</ref> Giriiggu wuxuu ku biiray [[Midowga Yurub]] 1981, wuxuuna qaatay lacagta [[yuuro]] 2001.<ref name="EU" /> == Dowladda iyo siyaasadda == Giriiggu waa jamhuuriyad baarlamaani ah. Madaxweynaha Jamhuuriyadda waa madaxa qaranka, waxaana doorta Baarlamaanka. Ra'iisul Wasaaruhu waa madaxa xukuumadda, isaga ayaana leh awoodda siyaasadeed ee ugu weyn ee maamulka maalinlaha ah. Dowladda Giriigga waxay ka kooban tahay Ra'iisul Wasaaraha, wasiirrada, wasiir ku-xigeennada iyo xubnaha kale ee Golaha Wasiirrada.<ref name="MFAgov">{{cite web |title=Government and Politics |url=https://www.mfa.gr/switzerland/en/about-greece/government-and-politics/ |publisher=Hellenic Republic – Ministry of Foreign Affairs |access-date=19 May 2026}}</ref> Baarlamaanka Giriigga, oo loo yaqaan ''Vouli ton Ellinon'', waa gole hal-aqal ah. Wuxuu sameeyaa sharciyada, wuxuuna kormeeraa xukuumadda. Doorashooyinka baarlamaanka ayaa muhiim u ah samaynta xukuumadda, maadaama hoggaamiyaha xisbiga ama isbahaysiga hela kalsoonida baarlamaanka loo magacaabo Ra'iisul Wasaare. Madaxweynaha hadda waa [[Konstantinos Tasoulas]], oo ay Baarlamaanku doorteen 12 Febraayo 2025, xilkaasna la wareegay 13 Maarso 2025.<ref name="President">{{cite web |title=Πρόεδρος |url=https://www.presidency.gr/proedros/ |publisher=Presidency of the Hellenic Republic |access-date=19 May 2026}}</ref> Ra'iisul Wasaaraha hadda waa [[Kyriakos Mitsotakis]], oo hoggaamiya xukuumadda Giriigga.<ref name="PM">{{cite web |title=Prime Minister of the Hellenic Republic |url=https://www.primeminister.gr/en/home |publisher=Prime Minister of the Hellenic Republic |access-date=19 May 2026}}</ref> == Dastuurka == Dastuurka Giriigga ee hadda jira wuxuu ka yimid 1975, kadib soo noqoshadii dimuqraadiyadda. Waxaa dib loo eegay dhowr jeer, waxaana Hellenic Parliament-ku daabacay nuqulkii dib loo eegay ee 2019.<ref name="constitution" /> Dastuurku wuxuu qeexayaa Giriigga inuu yahay jamhuuriyad baarlamaani ah, wuxuuna dhigaa in awoodda qaranku ka timaaddo shacabka. Wuxuu ilaalinayaa xuquuqda muwaadiniinta, kala soocidda awoodaha, madaxbannaanida garsoorka, xorriyadda diinta, xorriyadda hadalka iyo nidaamka baarlamaanka. == Qaybaha maamulka == Giriiggu wuxuu leeyahay 13 gobol maamul, kuwaas oo loo yaqaan ''peripheries''. Dastuurka iyo nidaamka maamulka dalka waxay ku dhisan yihiin mabda'a kala-daadejinta maamulka. Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Giriiggu waxay sheegtaa in dalka uu ka kooban yahay 13 gobol maamul.<ref name="regions">{{cite web |title=Regional Administration |url=https://www.mfa.gr/brussels/en/about-greece/government-and-politics/regional-administration.html |publisher=Hellenic Republic – Ministry of Foreign Affairs |access-date=19 May 2026}}</ref> Gobollada maamulka Giriigga waa: * [[Attica]] * [[Central Greece]] * [[Central Macedonia]] * [[Crete]] * [[Eastern Macedonia and Thrace]] * [[Epirus]] * [[Ionian Islands]] * [[North Aegean]] * [[Peloponnese]] * [[South Aegean]] * [[Thessaly]] * [[Western Greece]] * [[Western Macedonia]] Waxaa sidoo kale jira [[Mount Athos]], oo leh maqaam gaar ah oo ismaamul diimeed ah. Mount Athos waa dhul monastic Orthodox ah oo ku yaalla waqooyiga Giriigga, waxaana uu leeyahay nidaam gaar ah oo taariikhi ah. == Xiriirka dibadda == Giriiggu wuxuu ku yaallaa meel istaraatiiji ah oo u dhaxaysa Balkans, Bariga Mediterranean-ka, Badda Madow iyo Bariga Dhexe. Sidaas darteed, siyaasaddiisa dibadda waxaa saameeya arrimaha Midowga Yurub, NATO, xiriirka Turkiga, Cyprus, Balkans, socdaalka, tamarta iyo ammaanka badda. Giriiggu wuxuu xubin ka yahay [[Qaramada Midoobay]], [[Midowga Yurub]], [[NATO]], [[OECD]], [[WTO]], [[IMF]], [[Bankiga Adduunka]] iyo ururo kale. Wuxuu ka mid yahay dalalka muhiimka ah ee Mediterranean-ka, wuxuuna xiriir taariikhi ah iyo dhaqan la leeyahay [[Qubrus]], Balkans, Bariga Dhexe iyo jaaliyadaha Giriigga ee dunida. == Ciidanka == Giriiggu wuxuu leeyahay ciidan ka kooban ciidanka dhulka, ciidanka badda iyo ciidanka cirka. Sababo juqraafi iyo amni awgood, difaaca badda iyo cirka ayaa muhiimad gaar ah u leh Giriigga. Dalka wuxuu xubin ka yahay NATO tan iyo 1952.<ref name="EU" /> Ciidamada Giriiggu waxay door ku leeyihiin ilaalinta xuduudaha, badda Aegean, hawlgallada NATO iyo hawlgallada caalamiga ah ee nabad-ilaalinta. == Dhaqaale == Giriiggu wuxuu leeyahay dhaqaale horumarsan oo ku tiirsan adeegyada, dalxiiska, maraakiibta, ganacsiga, beeraha, tamarta, dhismaha iyo warshado qaarkood. Maadaama uu ka tirsan yahay aagga euro-da, lacagta dalka waa [[yuuro]].<ref name="EU" /> Dhaqaalaha Giriigga wuxuu si weyn u saameeyay xiisaddii deynta ee bilowday dabayaaqadii 2000-meeyadii. Xilligaas waxaa dhacay hoos-u-dhac dhaqaale, shaqo la'aan badan, barnaamijyo deyn-bixin iyo tallaabooyin dhaqaale oo adag. Sanadihii dambe, dhaqaalaha Giriigga wuxuu muujiyay soo kabasho, inkastoo arrimo sida deynta qaranka, mushaharka, qiimaha guryaha, tirada dadka oo yaraata iyo ka qaybgalka shaqada ay weli yihiin caqabado muhiim ah. == Maraakiibta iyo ganacsiga badda == Maraakiibtu waa qayb aad muhiim ugu ah dhaqaalaha iyo aqoonsiga Giriigga. Ganacsatada badda ee Giriiggu waxay muddo dheer door weyn ku lahaayeen gaadiidka caalamiga ah ee badda. Union of Greek Shipowners waxay sheegtay in maraakiibta Giriigga la xiriirta ay gaarayaan 5,691 markab, isla markaana ay ku dhow yihiin 20% awoodda adduunka ee deadweight tonnage, taas oo Giriigga ka dhigaysa mid ka mid ah dalalka ugu waaweyn ee leh maraakiib ganacsi.<ref name="UGS">{{cite web |title=Greek shipping and the economy |url=https://ugs.gr/en/ |publisher=Union of Greek Shipowners |access-date=19 May 2026}}</ref> Dekedaha waaweyn sida [[Piraeus]], [[Thessaloniki]] iyo Patras waxay door muhiim ah ku leeyihiin ganacsiga, rakaabka, dalxiiska iyo isku xirka jasiiradaha. == Dalxiis == Dalxiisku waa mid ka mid ah tiirarka ugu muhiimsan dhaqaalaha Giriigga. Dadka booqda dalka waxay u yimaadaan taariikhda qadiimiga ah, jasiiradaha, xeebaha, cuntada, kaniisadaha, monasteries, buuraha, magaalooyinka iyo dhaqanka Mediterranean-ka. Meelaha ugu caansan dalxiiska waxaa ka mid ah: * [[Acropolis of Athens|Acropolis-ka Atina]] * [[Delphi]] * [[Olympia]] * [[Meteora]] * [[Santorini]] * [[Mykonos]] * [[Crete]] * [[Rhodes]] * [[Corfu]] * [[Thessaloniki]] * [[Epidaurus]] * [[Mycenae]] * [[Mount Athos]] Bank of Greece waxay sheegtay in 2025 travel receipts-ku gaareen €23.626 bilyan, halka inbound traveller flows-ku kordheen 5.6% sanadkaas.<ref name="BoGtourism">{{cite web |title=Developments in the balance of travel services: December 2025 |url=https://www.bankofgreece.gr/en/news-and-media/press-office/news-list/news?announcement=8b98e553-4142-4291-9d5e-640d14f3bbcb |publisher=Bank of Greece |date=24 February 2026 |access-date=19 May 2026}}</ref> == Beeraha iyo cuntada == Beeraha Giriiggu wuxuu leeyahay taariikh dheer oo ku xiran cimilada Mediterranean-ka. Waxyaabaha muhiimka ah waxaa ka mid ah saytuunka, saliidda saytuunka, canabka, khamriga, qamadiga, liinta, qudaarta, lawska, malabka, farmaajada iyo kalluunka. Dalka wuxuu caan ku yahay saliidda saytuunka iyo cuntooyinka ku salaysan khudradda, digirta, kalluunka, hilibka, caanaha iyo dhir udgoon. Cuntada Giriigga waxaa ka mid ah souvlaki, moussaka, horiatiki ama Greek salad, feta, tzatziki, dolma, gyros, spanakopita, baklava iyo cuntooyin badan oo gobol kasta u gaar ah. Cuntada Giriiggu waxay xiriir la leedahay cuntooyinka Mediterranean-ka iyo Balkans-ka. == Dadka == ELSTAT waxay qiyaastay in dadka deggan Giriigga ay ahaayeen 10,372,335 qof 1 Janaayo 2025. Tiradaas waxaa ka mid ahaa 5,094,094 rag ah iyo 5,278,241 dumar ah.<ref name="ELSTATpop">{{cite web |title=Data on Estimated Population (1.1.2025) – Migration Flows (2024) |url=https://www.statistics.gr/documents/20181/d8439ad7-d043-2235-f4b4-8466c3c9cd56 |publisher=Hellenic Statistical Authority |date=18 December 2025 |access-date=19 May 2026}}</ref> Dadka Giriigga badankood waxay ku nool yihiin magaalooyin. Aagga Atina waa kan ugu dadka badan uguna dhaqaale weyn dalka. Thessaloniki waa magaalada labaad ee ugu weyn, waana xarun muhiim ah oo ku taal waqooyiga Giriigga. Giriiggu wuxuu la kulmaa caqabado dadweyne oo waaweyn, sida dhalmo hoose, gabowga dadka iyo guuritaan dhalinyaro oo dhacay xilligii xiisadda dhaqaalaha. ELSTAT waxay sheegtay in dadka da'doodu tahay 65 sano iyo ka badan ay ahaayeen 23.7% dadweynaha 1 Janaayo 2025.<ref name="ELSTATpop" /> == Luqadaha == Luqadda rasmiga ah ee dalka waa [[Af-Giriig]]. Af-Giriiggu wuxuu leeyahay taariikh qoraal oo aad u dheer, laga bilaabo Giriiggii hore ilaa Giriigga casriga ah. Luqaddu waxay saameyn weyn ku yeelatay cilmiga, falsafadda, diinta, caafimaadka, xisaabta, sayniska iyo eray-bixinta luqado badan oo Yurub ah. Giriigga casriga ah waa luqadda maamulka, waxbarashada, warbaahinta iyo nolosha guud ee dalka. Waxaa sidoo kale dalka laga helaa luqado kale oo ay ku hadlaan bulshooyin kala duwan, sida Albanian, Turkish, Macedonian/Slavic dialects, Romani, Aromanian iyo luqado ay la yimaadeen muhaajiriin cusub. == Diinta == Diinta ugu saameynta badan ee Giriigga waa [[Kaniisadda Orthodox-ka Bari]], gaar ahaan Kaniisadda Orthodox-ka Giriigga. Kaniisaddu waxay door weyn ku lahayd taariikhda, dhaqanka, xafladaha iyo aqoonsiga qaranka ee Giriigga. Dastuurka Giriiggu wuxuu aqoonsan yahay kaalinta taariikhiga ah ee Orthodox-ka, isla markaana wuxuu ilaaliyaa xorriyadda diinta.<ref name="constitution" /> Waxaa sidoo kale dalka ku nool Muslimiin, Kaatoolig, Protestant-yo, Yuhuud, dad aan diin lahayn iyo bulshooyin kale. Muslimiinta Giriigga waxaa taariikh ahaan si gaar ah looga helaa Thrace, halka magaalooyinka waaweyn ay leeyihiin bulshooyin muhaajiriin ah oo kala duwan. == Waxbarasho iyo cilmi == Giriiggu wuxuu leeyahay dhaqan waxbarasho oo aad u dheer. Giriiggii hore wuxuu dunida ku reebay falsafad, xisaab, saynis, caafimaad, taariikh-qoris iyo fikrado siyaasadeed. Plato wuxuu aas aasay Academy-ga Atina, Aristotle-na Lyceum-ka, kuwaas oo saameyn weyn ku yeeshay waxbarashada reer galbeedka. Giriigga casriga ah wuxuu leeyahay jaamacado iyo machadyo cilmiyeed, sida National and Kapodistrian University of Athens, Aristotle University of Thessaloniki, National Technical University of Athens iyo jaamacado kale. Waxbarashada sare waxay door ka ciyaartaa cilmi-baarista, injineernimada, caafimaadka, dhaqaalaha, badda, qadiimiga iyo cilmiga bulshada. == Dhaqan == Dhaqanka Giriigga wuxuu isku daraa dhaxal qadiimi ah, Byzantine, Orthodox, Mediterranean iyo Balkanic. Qoyska, diinta, cunto-wadaagga, muusigga, qoob-ka-ciyaarka, martigelinta iyo xafladaha ayaa muhiim u ah nolosha bulshada. Giriiggu wuxuu caan ku yahay suugaanta, falsafadda, farshaxanka, masraxa, heesaha, dhaqanka badda, cuntooyinka Mediterranean-ka iyo xafladaha diimeed. Magaalooyinka iyo tuulooyinka dalka waxay leeyihiin kaniisado, suuqyo, fagaarayaal, guryo cadcad oo jasiiradeed, dhismooyin neoclassical ah iyo goobaha qadiimiga ah. == Suugaan iyo falsafad == Suugaanta Giriigga waxay ka mid tahay kuwa ugu da'da weyn uguna saameynta badan dunida. Homer, oo loo nisbeeyo ''Iliad'' iyo ''Odyssey'', wuxuu door weyn ku leeyahay xusuusta suugaanta Giriigga. Qorayaasha masraxa sida Aeschylus, Sophocles, Euripides iyo Aristophanes waxay aasaas u noqdeen tragedy iyo comedy reer galbeed. Falsafadda Giriigga waxaa caan ka dhigay Socrates, Plato iyo Aristotle. Fikradahooda ku saabsan anshaxa, siyaasadda, aqoonta, cilmiga, metaphysics-ka iyo suugaanta waxay si weyn u saameeyeen Yurub, dunida Islaamka, Renaissance-ka iyo fikirka casriga ah. == Farshaxan iyo naqshad-dhismeed == Farshaxanka Giriigga wuxuu caan ku yahay tiirar, macbudyo, taallooyin, dhoobo rinji leh, mosaics iyo naqshad-dhismeedyo qadiimi ah. Parthenon-ka ku yaalla Acropolis-ka Atina waa mid ka mid ah astaamaha ugu caansan farshaxanka iyo naqshadda Giriiggii classical-ka ahaa. Xilligii Byzantine-ka waxaa xoogaystay farshaxanka kaniisadaha, icons, mosaics iyo monasteries. Meelo sida Thessaloniki, Mount Athos, Meteora iyo Mystras waxay muujinayaan dhaxalka Byzantine-ka iyo Orthodox-ka. == Muusig iyo ciyaar dhaqameed == Muusigga Giriigga wuxuu leeyahay noocyo badan, laga bilaabo heesaha dhaqanka ee gobollada ilaa rebetiko, laiko iyo muusig casri ah. Qalabka sida bouzouki, lyra iyo clarinet ayaa ka muuqda muusigga dhaqanka iyo kan magaalooyinka. Qoob-ka-ciyaarka dhaqanka, sida sirtaki, kalamatianos iyo hasapiko, wuxuu qayb ka yahay xafladaha, aroosyada iyo munaasabadaha bulshada. == Hidaha UNESCO == Giriiggu wuxuu leeyahay goobo badan oo ku jira liiska [[UNESCO World Heritage Site|Dhaxalka Adduunka ee UNESCO]]. Goobahaas waxaa ka mid ah Acropolis-ka Atina, Delphi, Olympia, Mycenae iyo Tiryns, Delos, Epidaurus, Meteora, Mount Athos, Mystras, Rhodes, Corfu, Thessaloniki Byzantine monuments, iyo Minoan Palatial Centres.<ref name="UNESCO">{{cite web |title=Greece – UNESCO World Heritage Convention |url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/gr |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=19 May 2026}}</ref> Goobahani waxay muujinayaan dhaxalka Giriigga laga bilaabo ilbaxnimadii Bronze Age, Giriiggii classical-ka, xilligii Hellenistic-ka, Roomaanka, Byzantine-ka iyo qarniyadii dhexe. == Ciyaaraha == Giriiggu wuxuu leeyahay xiriir gaar ah oo la leh ciyaaraha, maadaama [[Ciyaaraha Olombikada]] ay ka bilowdeen Olympia ee Giriiggii hore. Ciyaarihii Olombikada casriga ahaa ee ugu horreeyay waxaa lagu qabtay Atina 1896, halka Atina mar kale martigelisay Olombikada 2004. Kubadda cagta waa ciyaarta ugu caansan dalka. Giriiggu wuxuu ku guuleystay UEFA Euro 2004, taas oo loo arko mid ka mid ah guulaha ciyaareed ee ugu waaweyn taariikhda dalka. Kubbadda koleyga sidoo kale aad baa looga jecel yahay, waxaana Giriiggu leeyahay kooxo iyo ciyaartoy caan ah oo heer Yurub iyo caalami ah. Ciyaaraha kale ee dalka laga jecel yahay waxaa ka mid ah volleyball, water polo, tennis, orodka, dabaasha, doon wadista iyo ciyaaraha badda. == Magaalooyin waaweyn == Magaalooyinka ugu waaweyn ama ugu muhiimsan Giriigga waxaa ka mid ah: * [[Athens|Atina]] – caasimadda, xarunta siyaasadda, dhaqaalaha iyo dhaqanka * [[Thessaloniki]] – magaalada labaad ee ugu weyn, xarun muhiim ah oo waqooyiga dalka ah * [[Patras]] – deked muhiim ah oo ku taalla galbeedka Giriigga * [[Heraklion]] – magaalada ugu weyn Crete * [[Larissa]] – xarun muhiim ah oo ku taalla Thessaly * [[Volos]] – magaalo deked ah oo ku taal bartamaha Giriigga * [[Ioannina]] – xarun taariikhi ah oo ku taalla Epirus * [[Chania]] – magaalo taariikhi ah oo ku taalla Crete * [[Rhodes]] – magaalo iyo jasiirad caan ah oo ku taal Dodecanese * [[Kalamata]] – magaalo ku taal Peloponnese, caan ku ah saytuunka == Xubin ka ahaansho == Giriiggu wuxuu xubin ka yahay ururo badan oo caalami ah, kuwaas oo ay ka mid yihiin: * [[Qaramada Midoobay]] * [[Midowga Yurub]] * [[NATO]] * [[OECD]] * [[WTO]] * [[IMF]] * [[Bankiga Adduunka]] * [[Golaha Yurub]] * [[Schengen Area]] * [[Eurozone]] == Sidoo kale fiiri == * [[Athens|Atina]] * [[Af-Giriig]] * [[Giriiggii hore]] * [[Byzantine Empire]] * [[Ciyaaraha Olombikada]] * [[Alexander the Great]] * [[Socrates]] * [[Plato]] * [[Aristotle]] * [[Acropolis of Athens]] * [[Crete]] * [[Meteora]] * [[Mount Athos]] * [[Badda Aegean]] * [[Badda Mediterranean-ka]] == Tixraac == {{reflist}} {{Dalalka Yurub}} [[Category:Giriigga]] [[Category:Yurub]] [[Category:Dalalka Midowga Yurub]] [[Category:Dalalka NATO]] [[Category:Dalalka Balkans]] [[Category:Dalalka Mediterranean-ka]] ba8rfzj19bxxpqfz3n4512679yzyudw 0 3679 299897 297600 2026-06-28T03:34:40Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299897 wikitext text/x-wiki [[Soomaaliya]] waxa ay [[Qaramada Midoobay]] ku tilmaantay dalka ugu horumarsan , iyadoo inta badan dadkeedu ay noloshoodu ku tiirsan tahay beeraha iyo xoolaha. Dhaqaalaha Soomaaliya waa $13.89 bilyan marka loo eego wax soo saarka guud ee gudaha marka la eego sanadka 2025. 1994tii, CIA waxay ku qiyaastay sinnaanta awoodda wax iibsiga in ku dhow $3.3 bilyan. Sannadkii 2001, waxa lagu qiyaasay inay dhan tahay $4.1 bilyan. Sannadkii 2009, CIA waxay ku qiyaastay inay kor u kacday $ 5.731 bilyan, iyada oo la saadaaliyay heerka kobaca dhabta ah ee 2.6%. Sannadkii 2014, Sanduuqa Lacagta Adduunka ee IMF ayaa ku qiyaasay dhaqdhaqaaqa dhaqaalaha inuu kordhay 3.7% ugu horreyn. Balaadhintan waxa horseed ka ahaa kobaca qaybaha aasaasiga ah iyo qaybta sare . Sida laga soo xigtay warbixintii Rugta Ganacsiga ee Ingiriiska 2007 , qaybta gaarka loo leeyahay waxay la kulmeen kobac, gaar ahaan qaybta adeegga. Si ka duwan xilligii dagaalka sokeeye ka hor, oo inta badan adeegyada iyo qaybta warshadaha ay ahaayeen kuwo ay dowladdu maamusho, waxaa jiray maalgashi la taaban karo, inkastoo aan la qiyaasi karin, oo gaar loo leeyahay oo lagu sameeyay dhaqdhaqaaqyo ganacsi. Maalgelintan waxaa inta badan maalgeliyay qurbajoogta Soomaaliyeed , waxaana ka mid ah ganacsiga iyo suuqgeynta, adeegyada xawilaadaha , gaadiidka, isgaarsiinta, qalabka kalluumeysiga, shirkadaha diyaaradaha, isgaarsiinta, waxbarashada, caafimaadka, dhismaha iyo hoteellada. {{Infobox dhaqaalaha |country = Soomaaliya |image =Central_Bank_of_Somalia,_Mogadishu.png |caption = |currency = [[Shilin Soomaali]] ([[Shilin Soomaali|SOS]]) |fixed exchange = |year = |organs = [[Midowga afrika|AU]], [[CEN-SAD]], [[IGAD]] |gdp = {{increase}}$13.89 bilyan (magac ah, 2025 {{increase}}$32.22 bilyan ( PPP , 2025) |growth = 3.7% (2024) 2.8% (2018) 2.9% (2019e) 3.2% (2020e) |per capita = {{increase}}$818 (magac ahaan; 2025 est.) {{increase}}$1,900 (PPP; 2025 est.) |components = |sectors = [[Beeraha]] (40.2%), [[Warshadaha]] (27.4%), Adeegyada (32.5%) (2013) |inflation =1.5% (2017 ) |poverty =63% qaddar) |gini = |labor = {{increase}}3,924,554 (2019) |occupations = [[Beeraha]] ( 60.2%), [[Warshadaha]] (7.4%) iyo Adeegyada 32.5% (2013) |unemployment =[[File:Decrease2.svg|12px|border]] 11.4% (2019) |industries = [[Sonkor]], [[Dharka]], [[xoolo|xoolaha]], [[xawilaad]], [[isgaarsiinta]] |exports = {{increase}}214 milyan (2022 st.) |export-goods = [[Xoolo|Xoolaha]], [[Moos]], [[Maqaar]], [[Malaay|Kaluun]], [[Dhuxul]], Biraha duugga |export-partners = [[Itoobiya]] 29.7%; [[Faransiiska]] 16.3%; [[Kenya]] 5.2%; [[Imaaraadka Carabta|UAE]] 5.1%; [[Yemen]] 4.1% (2017) |imports = {{increase}}$1.443 bilyan (2022 st.) |import-goods = [[Farsamo]] wax soo-saar, [[Shidaal]] wax soo saar, [[Cunto]], Qalabka dhismaha |import-partners = [[Itoobiya]] 17.6%; [[Suudaan]] 17.2%; [[Indonesia]] 6.9% [[Ruushka]] 5.3%; [[Turkiga]] 4.1% (2017) |gross external debt = $1.4 bilyan. <ref> [https://mof.gov.so/sites/default/files/Publications/QUARTERLY%20PUBLIC%20DEBT%20BULLETINS%20%28QUARTER%202%2C%202025%29.pdf?utm_source= Deynta guud ee Soomaaliya 2025]</ref> |FDI = |debt = |revenue = |expenses ={{increase}}1 bilyan (2022) |aid = |credit = |reserves =23 Milyan (2022) |cianame = so |spelling = }} Sida laga soo xigtay Barnaamijka Horumarinta ee Qaramada Midoobay (UNDP) Soomaaliya, laga soo bilaabo 2012 , waddanku wuxuu lahaa qaar ka mid ah tilmaamayaasha horumarka ugu hooseeya adduunka, iyo Heerka Horumarinta Aadanaha ee "aad u hooseeya" (HDI) oo qiimahiisu ahaa 0.285. Tani waxay ka mid noqon doontaa kuwa ugu hooseeya adduunka haddii la heli karo xog la mid ah, iyo marka la isku hagaajiyo sinnaan la'aanta weyn ee ka jirta Soomaaliya, HDI-ga ayaa xitaa ka hooseeya. UNDP waxay xustay in "sinnaan la'aanta kooxaha bulshada ee kala duwan, oo ah sababta ugu weyn ee colaadda, ay sii ballaaranaysay". Dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay wax-soo-saar dhaqameed iyo mid casri ah, iyadoo si tartiib-tartiib ah loogu guurayo farsamooyin casri ah oo warshadeed. Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, qiyaastii 80% dadku waa xoolo dhaqato reer guuraa ah ama reer guuraa ah, kuwaas oo dhaqda ariga , idaha , geela iyo lo'da . Reer guuraagu waxa kale oo ay soo ururiyaan resins iyo xabag si ay u kabaan dakhligooda. Sida laga soo xigtay Bankiga Adduunka, dhaqaalaha Soomaaliya waxaa soo gaaray burbur xooggan oo ka dhashay burburkii dowladnimo ee la socday dagaalladii sokeeye ee dalka ka dhacay. Qaar ka mid ah dhaqaalayahannada, oo uu ku jiro libertarian Peter T. Leeson , ayaa taa beddelkeeda ku dooday in burburkii dawladnimo uu runtii gacan ka geystay hagaajinta daryeelka dhaqaalaha, sababtoo ah dawladdii hore ee Soomaaliya waxay ahayd mid ugaadh ah. ==Tilmaamayaasha dhaqaalaha== Sida laga soo xigtay Bangiga Horumarinta Afrika , Soomaaliya "waxaa lagu sifeeyay la'aan ba'an oo la'aanta aasaasiga ah ee dhaqaalaha iyo tirakoobka bulshada". Xaaladdan waxaa uga sii daray dagaalladii sokeeye iyo burburkii hay'adaha, in kasta oo xitaa ka hor fashilka dawladnimada Soomaaliya, xogtu waxay ahayd mid aan la isku halayn karin. Bangiga Adduunka ayaa sheegay in GDP-ga Soomaaliya uu ahaa $917.0 milyan sannadkii 1990-kii, tirada guud ee dadka ku noolna ay ahayd 13.42 milyan sannadkii 2014-kii, iyadoo tan iyo xilligaas ay gaartay 15 milyan illaa 2018, taasoo ka dhigan in ku dhawaad ​​12% ay korortay tirada guud ee dadkeeda tan iyo xilligaas. Sannadkii 2018 baanka adduunku wuxuu ku qiyaasay GDP-ga sanadlaha ah $6.2 bilyan, oo la mid ah Guam iyo Jamhuuriyadda Kyrgyzstan , oo u kala saaraya waddan dakhligoodu hooseeyo. Qaybta Tirakoobka Qaramada Midoobay waxay soo warisay tirada GDP ee $ 1.306 ee 2012, marka la barbar dhigo $ 2.316 bilyan 2005 iyo $ 1.071 bilyan 2010. Sida laga soo xigtay Bankiga Dhexe ee Soomaaliya, xilli sannadihii 2000-meeyadii GDP qofkiiba dalka marka loo eego Bangiga Adduunka wuxuu ahaa $230, wax yar ayaa hoos u dhac ku yimid marka la eego 1990 . Tirada GDP-ga qofkiiba waa kan afaraad ee ugu hooseeya adduunka. Qiyaastii 43% dadku waxay ku nool yihiin wax ka yar 1 doolarka Maraykanka ah maalintii, iyadoo ku dhawaad ​​24% kuwa laga helo magaalooyinka iyo 54% ay ku nool yihiin miyiga. Sida laga soo xigtay Hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan Horumarinta ee (UNDP) Soomaaliya, laga bilaabo 2012-kiiwaddanku wuxuu lahaa qaar ka mid ah tilmaamayaasha horumarka ugu hooseeya adduunka, iyo "aad u hooseeya" Tusmada Horumarinta Aadanaha (HDI) oo qiimaheedu ahaa 0.285. Tani waxay ka mid noqon doontaa kuwa ugu hooseeya adduunka haddii la heli karo xog la mid ah, iyo marka la isku hagaajiyo sinnaan la'aanta weyn ee ka jirta Soomaaliya, HDI-ga ayaa xitaa ka hooseeya. UNDP waxay xustay in "sinnaan la'aanta kooxaha bulshada ee kala duwan, oo ah sababta ugu weyn ee colaadda, ay sii ballaaranaysay". Qaramada Midoobay waxay Soomaaliya ku tilmaantay dalka ugu horumarsan tan iyo markii guddigeeda siyaasadda horumarinta ay bilaabeen inay habkan u kala qaybiyaan dowlad goboleedyada 1971-kii. Hawlgalka Sanduuqa Lacagta Adduunka ee IMF ee Soomaaliya ayaa ku qiyaasay kororka GDP 3.7% 2014 iyo CPI ee sicir-bararka -71.10%. Warbixintu waxay xustay in haddii xaaladda ammaan ee Soomaaliya ay si dhexdhexaad ah u soo hagaagayso oo aanay abaari jirin, kobaca dhaqaale ee xilliga dhexe waa in uu ahaadaa 5% celcelis ahaan, laakiin "koritaanka wuxuu ahaan doonaa mid aan ku filnayn in lagu saxo faqriga iyo farqiga jinsiga". Qiyaastii 73% dadka Soomaaliya waxay ku nool yihiin meel ka hoosaysa heerka faqriga sanadka 2016. ==Fashil dawladeed iyo daryeel dhaqaale== Sida laga soo xigtay Bangiga Adduunka, laba sano gudahood markii uu qarxay dagaalka sokeeye 1988, waxaa burburay hay’adihii dawliga ahaa ee Soomaaliya “waxaa la burburiyey inta badan kaabayaashii dhaqaalaha iyo bulshada iyo hantidii”. Sannadkii 2003-dii waxa uu Bangigu sheegay in inkasta oo ay maqan yihiin dawlad iyo hay’adihii ay lahayd, haddana ganacsiga gaarka loo leeyahay ee Soomaaliya waxa uu soo maray kobac aad u wanaagsan, balse “in badan oo ka mid ah waaxyahaasi waxa ay noqdeen kuwo fadhiid ah ama korriimadooda ay caqabad ku yihiin maalgashi la’aan, shaqaale tababaran iyo maqnaanshaha sharci iyo nidaam sharci oo khuseeya dhaqangelinta shuruucda iyo xeerarka, halbeegyada guud iyo ilaalinta tayada”. Warbixintu waxay xustay in ay adagtahay dhiirigelinta iyo u adeegsiga kaydka gudaha ee maalgashiga, taas oo ay ugu wacan tahay la'aanta adeegyada maaliyadeed ee rasmiga ah iyo hay'adaha sharciyaynta. La'aanta hay'adaha dawliga ah, ayuu Baanku ku doodayaa, waxay keentay in laga hortago gelitaanka suuqyada raasamaalka ee caalamiga ah. Maqaal la daabacay 2007-dii, dhaqaale-yahanka xorta ah ee Peter T. Leeson waxa uu ku dooday in qarankii Soomaaliya uu ahaa mid ugaadh ah, burburkiisuna uu wanaajiyay daryeelka dhaqaale ee muwaadiniintiisa, 14 ka mid ah 18-kii calaamadood ee horumarka ayaa aad uga wanaagsan muddadii 2000-2005 marka loo eego 1985-1990. Sidoo kale, dhaqaaleyahannada Benjamin Powell, Ryan Ford iyo Alex Nowrasteh ayaa ku doodaya in wax-qabadka dhaqaalaha Soomaaliya, marka loo eego dawladaha kale ee Afrika, uu soo hagaagay muddadii dawlad la'aanta. Ersun Kurtulus waxa ay sheegtay in maqaallada Leeson iyo Powell, Ford iyo Nowrasteh ay bixinayaan "caddaynta ugu cad cad ee muujinaysa in Soomaaliya ay si aad ah uga wanagsan tahay dawlad la'aantu marka loo eego sidii ay ku dhacday taliskii Barre". Kurtulus waxa uu ku doodayaa in qorayaashani ay sharraxaad sax ah ka bixin karaan xaaladda Soomaaliya, laakiin “ dooddu waxay u muuqataa in laga soo minguuriyay mala-awaal ku salaysan fikradda xorta ah ee dawladnimada halkii ay ka ahaan lahaayeen falanqayn tiro-koob ah oo soo saarta xidhiidh taban oo ka dhexeeya tilmaamayaasha ugaadhsiga dawladnimo iyo kuwa daryeelka dhaqaalaha iyo bulshada”. Kurtulus waxa uu soo jeedinayaa in burburka dawlad cabudhinta ahi ay wanaajin karto xoriyada shakhsiga ah iyo mida madaniga ah, laakiin xisaabtan oo kale “ay si xad dhaaf ah u xoojinaysa arrimo ku abtirsada saaxadda gudaha, iyada oo la dayacay arrimaha dibadda ee ka shaqeeya heer gobol iyo heer caalami”. ==Beeraha== [[File:Laasqoray30.jpg|thumb|gasacadaha kalluunka Tuna ee Laas-qoray oo lagu sameeyay Laascaanood .]] Beeruhu waa qaybta dhaqaalaha ugu muhiimsan. Waxay ka dhigan tahay qiyaastii 65% GDP waxayna shaqaaleysiisaa 65% xoogga shaqada. Xooluhu waxay ka qaybqaataan qiyaastii 40% GDP iyo in ka badan 50% dakhliga dhoofinta. dhoofinta ugu muhiimsan waxaa ka mid ah kalluunka , dhuxusha iyo muuska ; Sonkorta , hadhuudhka iyo galleyda waa wax soo saarka suuqa gudaha. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, badeecadaha la soo dejiyo waxay dhan yihiin $ 460 milyan sannadkii, waxayna soo kabsadeen oo xitaa dhaafeen wadarta guud ee la soo dejiyo ka hor bilowgii dagaalkii sokeeye ee 1991. Dhoofinta, oo dhan $ 270 milyan sannadkii, ayaa sidoo kale kor u dhaaftay wadarta guud ee heerka dhoofinta wadarta guud ee dagaalka ka hor, laakiin weli waxay keenaysaa xisaab ganacsi oo ku saabsan $100 milyan sanadkii. Si kastaba ha ahaatee, hoos u dhacan ganacsi ayaa aad uga badan xawaaladaha Soomaalida qurbaha ku nool ay soo diraan, taasoo gacan ka geysatay joogteynta heerka soo dejinta. Iyada oo laga faa'ideysanayo in ay ku yaalliin meel u dhow Jasiiradda Carabta , ganacsatada Soomaaliyeed ayaa si isa soo taraysa u billaabay in ay ka hor yimaadaan dhaqanka Australia ee ku aaddan suuqa xoolaha iyo hilibka Carabta Gacanka Faaris, iyaga oo siinaya xoolo tayo leh qiimo aad u jaban. Iyaga oo ka jawaabaya, wadamada Gacanka Carbeed ee Faaris waxa ay bilaabeen in ay maalgashi istiraatijiyad ah ku sameeyaan gobolka, iyada oo Sucuudigu dhisay kaabeyaasha Dhoofinta Xoolaha, Imaaraadkuna waxa uu iibsanayaa dhul beereedyo waaweyn. Intaa waxaa dheer, maraakiib kalluumaysi oo ka yimid Yurub iyo Aasiya waxay heshiisyo kalluumaysi ganacsi ku gaadheen waqooyiga gobolka Puntland . Iyadoo Soomaaliya ay dhoofisay 3 milyan oo ido ah sanadkii 2012, waxa ay si toos ah u dhoofin jirtay bariga dhexe waxa ay dhaaftay 2 milyan oo neef oo Australiya ah . Sida laga soo xigtay Xafiiska Dhaqaalaha iyo Sayniska ee Beeraha iyo Kheyraadka ee Australia , 99% dhoofka xoolaha ee dalka ayaa ku wajahan Bariga Dhexe. Si kastaba ha ahaatee, tan iyo 2006, waxaa jiray 10% hoos u dhac "sababtoo ah tartanka suuqyada dhoofinta ee sii kordhaya ee dhoofinta idaha ee Afrika iyo bariga Yurub". In ka badan 5 milyan oo xoolo ah ayaa la dhoofiyay 2014, tirada ugu badan ee 20 sano ah. Dalka aynu jaarka nahay ee Somaliland waxa kale oo ku yaalla suuqyada xoolaha nool ee Soomaalidu u taqaan Seylad ee Geeska Afrika , waxaana suuqyada Burco iyo Yiroowe lagu iibiyaa xoolo gaadhaya 10,000 oo neef oo ari ah maalin kasta , kuwaas oo intooda badan laga soo raro dalalka Khaliijka oo loo sii mariyo dekedda Berbera . Suuqyada waxaa lagu daweeyaa xoolaha ka yimaada Geeska Afrika oo dhan. Beeyada iyo malmalku waa badeecado muhiim u ah Soomaaliya oo loo dhoofiyo. Itoobiya iyo Kenya, oo ay weheliyaan Soomaaliya waa mid ka mid ah saddexda waddan ee ugu badan ee keena alaabooyinkan. ==Wax-soo-saarka== [[File:MogadishuCoke.jpg|thumb|Warshada dhalada Coca-cola ee Muqdisho]] Qaybta warshadaha ee dhexdhexaadka ah , oo ku salaysan habaynta wax soo saarka beeraha, ayaa 10% ka ah GDP-ga Soomaaliya. Kahor inta uusan dillaacin dagaalkii sokeeye ee 1991, qiyaastii 53 shirkadood oo yar yar, dhexe iyo waaweyn oo wax soo saar ah oo ay dowladdu leedahay ayaa aasaasay, iyada oo iskahorimaadkii xigay uu burburiyay qaar badan oo ka mid ah warshadaha soo haray. Si kastaba ha ahaatee, ugu horrayn natiijada maalgashi maxalli ah oo la taaban karo oo ay sameeyeen qurba-joogta Soomaaliyeed , qaar badan oo ka mid ah dhirtan yar yar ayaa dib loo furay kuwa cusubna waa la abuuray. Kuwa dambe waxaa ka mid ah warshado lagu qasaaco kalluunka iyo hilibka oo ku yaal waqooyiga, iyo sidoo kale ilaa 25 warshadood oo ku yaal agagaarka Muqdisho, kuwaas oo soo saara baastada , biyaha macdanta , macmacaanka , bacaha , dharka , hargaha iyo hargaha, saabuunta iyo saabuunta , aluminium , furaashyo xumbo iyo barkimo , doonyo kalluumeysi , samaynta baakadaha, iyo samaynta baakadaha . Sannadkii 2001dii, maalgelinta wax-soo-saarka fudud ayaa ku fiday Boosaaso , Hargeysa iyo Muqdisho , gaar ahaan, taasoo muujinaysa kalsoonida ganacsi ee sii kordhaysa ee dhaqaalaha. Si taas loo gaaro, sanadkii 2004, waxaa Muqdisho laga furay warshad lagu shubo Coca-cola oo dhan $8.3 milyan, iyadoo maalgashadayaasha ay ka kala yimaadeen degaanno kala duwan oo Soomaaliya ka tirsan. Qaybo kale duwan ayaa sidoo kale soo jiitay maalgashi shisheeye sida General Motors iyo Dole Fruits . ==Warshadaha diyaaradaha== [[File:Jubba_Airways_Airbus_A321_(F-GYAN)_at_Mogadishu_Airport.jpg|thumb|Diyaaradda Jubba Airways ee Muqdisho .]] Bilawgii dagaalkii sokeeye ka dib, dhammaan hawlihii Somali Airlines waxa si rasmi ah loo hakiyey 1991 . Waxaa ka mid ahaa Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara. Daallo iyo Jubba waxay ku midoobeen Isbahaysiga Hawada Afrika 2015. Inkastoo la sheegay in loo diyaar garoobayo dib u howlgelinta Somali Airlines sannadihii 2012 iyo 2013, Warbixin Al Carabiya oo ka hadlaysa isku darka Daallo Airlines iyo Jubba Airways bishii Febraayo 2015 ayaa lagu sheegay inaysan jirin shirkad sidday calanka Soomaaliya oo rasmi ah kaddib markii ay burburtay Somali Airlines 1991-kii. ==Dhismaha== Natiijadii ka soo baxday xaaladda ammaan ee Muqdisho, ayaa waaxda sirdoonka dhaqaalaha ee 2015 waxa ay sheegtay in dhismo kaabayaal cusub iyo dayactir lagu samaynayo guryo filo ah oo markii hore laga tagay ay ka socdaan magaalada. Si kastaba ha ahaatee, Buugga Xaqiiqada Adduunka ee Hay’adda Sirdoonka Dhexe ayaa lagu sheegay in horumarku aanu ku fidin qaybaha kale ee Soomaaliya, isla markaana uu ammaanku walaac weyn ku yahay ganacsiga Muqdisho. ==Isgaarsiinta iyo warbaahinta== [[File:Hormuud.jpg|thumb|Dhismaha Hormuud Telecom ee Muqdisho]] Nidaamkii isgaarsiinta Soomaaliya ayaa ku burburay dagaalladii dhacay 1991. Sannadkii 2010-kii shirkado isgaarsiineed oo kala duwan ayaa bixinayey kaabayaashan maqan. Waxaa maalgeliyay hal-abuuro ganacsi oo Soomaali ah waxaana taageeray khabiiro ka socda Jamhuuriyadda Shacbiga Shiinaha , Japan , EU iyo Kuuriya . Shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah waxay bixiyaan adeegyo talefan gacanta iyo internetka oo jaban oo aan laga heli karin meelo badan oo qaarada ah. Macaamiisha waxay samayn karaan xawaaladaha lacagaha iyo hawlaha kale ee bangiyada iyagoo isticmaalaya telefoonada gacanta , iyo sidoo kale si fudud u helaan internet wireless. Si kastaba ha ahaatee, howlgallada shirkadaha ayaa waxaa caqabad ku noqday dagaalka sii socda. Sannadkii 2004tii, wakhtiga rakibidda talefanka guryaha waxay ahayd saddex maalmood, halka Kenya dhanka koonfureed ka xigtana, liisaska sugitaanku ay dheeraayeen sannado badan. Wareysi lala yeeshay 2004-tii, shirkadaha isgaarsiintu waxay ahaayeen kuwo " quus ah" si ay u helaan dowlad waxtar leh: "wax walbaa waxay ka bilowdaan amniga." Hadda waxa jira ku dhawaad ​​25 khadadka waaweyn 1,000kii qofba, iyo helitaanka gudaha ee khadadka taleefoonada ( tele-density ) way ka sarraysaa wadamada deriska ah; saddex jeer ka badan Itoobiya dariska la ah . Shirkadaha Isgaarsiinta Soomaaliyeed ee caanka ah waxaa ka mid ah Golis Telecom Group , Hormuud Telecom , Somafone , Nationlink , Netco , Telcom iyo Somali Telecom Group . Shirkadda Hormuud Telecom oo kaliya ayaa sanadkii soo xareeysa ilaa 40 milyan oo dollar. Si loo yareeyo cadaadiska tartanka, saddex ka mid ah shirkadahan ayaa saxiixay heshiis isku xirnaan 2005 kaas oo u oggolaanaya inay dejiyaan qiimaha oo ay ballaariyaan shabakadahooda. Warbixin la soo saaray sanadkii 2010-kii ayaa lagu sheegay in ballaarinta warshadaha isgaarsiinta Soomaaliya ay keentay mid ka mid ah calaamadaha cad ee muujinaya in dhaqaalaha dalka uu kobcayo. Laga soo bilaabo 2015, waxaa sidoo kale jiray 20 wargeys oo si gaar ah loo leeyahay , 10 idaacadood iyo telefishan , iyo goobo internet oo badan oo dadweynaha siinayay macluumaad. ==Maaliyadda== [[File:Somalia_(Somaliland)(023).jpg|thumb|Bangiga Dahabshiil ee Hargeysa]] Bangiga dhexe ee Soomaaliya waa maamulka rasmiga ah ee lacagta Soomaaliya. Xagga maamulka maaliyadda, waxa ay ku guda jirtaa hawsha dejinta iyo hirgelinta siyaasadda lacagta . Sannadkii 2013-kii Bankiga Horumarinta Afrika wuxuu qiimeeyay in Bankiga Dhexe ee Soomaaliya uu "naafo ka yahay la'aanta dhaqaale ku filan oo dad, qalab iyo maaliyadeed", laakiin wuxuu awood u yeelan karaa inuu yareeyo heerka sicir-bararka marka uu la wareego xakamaynta siyaasadda lacagta oo uu soo saaro lacag cusub. Wakhtigan waxa kale oo ay Somaliland lahayd baanka dhexe, inkasta oo doorkiisa ugu weyn uu ahaa in uu u noqdo khasnad dawladeed iyo daabacaadda lacagta. Kalsooni darada lagu qabo lacagta dalka ayaa keentay in sarifka lacagaha doolarka ah si weyn loo aqbalo marka la barbar dhigo lacagta shilinka Soomaaliga ah . Si kastaba ha ahaatee, lacagta shilinka Soomaaliga oo aad loo soo daabici jiray ayaa sababtay sicir barar. Bangiga dhexe ayaa sheegay in uu soo afjari doono jawiga sicir bararka marka uu si buuxda ula wareego siyaasadda lacagta oo uu beddelo lacagta hadda wareegaysa ee ganacsiga gaarka loo leeyahay. Soomaaliya ma lahayn wax awood lacageed oo dhexe ah in ka badan 15 sano intii u dhaxaysay dagaalkii sokeeye ee qarxay 1991 iyo dib-u-soo-celinta Bankiga Dhexe ee Soomaaliya 2009. Xawaaladaha Bangiyada iyo Bangiyada ma suurtowdo, taasoo keentay inay kor u kacaan xawaaladaha gaarka ah (MTO) oo u dhaqmay sidii shabakado bangi oo aan rasmi ahayn. Xawaaladahan ( xawaaladaha ) ayaa noqday warshado waaweyn oo Soomaaliya ka jira, waxaana lagu qiyaasaa US$1.6 bilyan in ay sanad walba gobolka u soo xawilaan dadka Soomaaliyeed ee qurbaha ku nool oo ay u soo marsiiyaan shirkadaha xawaaladaha. Kuwa dambe waxaa ka mid ah Dahabshiil, Qaran Express, Mustaqbal, Amal Express, Kaah Express, Hodan Global, Olympic, Amana Express, Iftin Express iyo Tawakal Express. Inta badan waxa ay xubno ka yihiin ururka xawaaladaha Soomaaliyeed ee SOMTA, oo ah dallad maamusha xawaaladaha bulshada, ama midkii ka horeeyay ee loo yaqaano Somali Financial Services Association (SFSA). Soomaaliya ayaa ah dalka afaraad ee ugu badan adduunka ee ku tiirsan xawaaladaha. Inta badan xawaaladaha waxaa soo dira Soomaalida degan dalka dibadiisa oo ay u soo diraan qaraabadooda ku sugan Soomaaliya. Tani waxay ka dhigan tahay 20%-50% dhaqaalaha Soomaaliya. [[File:Somshil5r.jpg|thumb|Lacag 500 oo shilin Soomaali ah]] Dahabshiil waa tan ugu weyn xawaaladaha Soomaalida (MTO), iyadoo la wareegtay inta badan suuqii ay banneysay Al-Barakaat . Shirkaddu waxay xarunteedu tahay London waxayna ka shaqeeyaan in ka badan 2000 oo qof oo ku kala baahsan 144 waddan, oo 130 laamood ku leh Boqortooyada Ingiriiska oo keliya, 130 laamood oo kale oo Soomaaliya ah, iyo 400 oo laamood oo caalami ah, oo uu ku jiro mid ku yaal Dubai . Shirkaddu waxay siisaa adeegyo maaliyadeed oo kala duwan oo ay siiso hay'adaha caalamiga ah, iyo sidoo kale ganacsiyada waaweyn iyo kuwa yaryar iyo kuwa gaarka ah labadaba. Dahabshiil ka dib, Qaran Express waa shirkadda ugu weyn ee xawila lacagaha ee Soomaalidu leedahay. Shirkaddu waxay xarunteedu tahay London iyo Dubai labadaba, waxayna ku leedahay 175 wakiil oo adduunka oo dhan ah, 66 wakiil oo Soomaaliya ah iyo 64 wakiil oo London ah, wax lacag ahna kama soo qaado lacagaha samafalka ah . Mustaqbal waa MTO-ga saddexaad ee ugu caansan Soomaalida, waxaana 8 wakiil ka ah Soomaaliya iyo 49 wakiil oo jooga UK. Si la mid ah Dahabshiil iyo Qaran Express, waxa ay sidoo kale leedahay goob caan ah oo caalami ah. Iyadoo Bankiga Dhexe ee Soomaaliya ee dib loo dhisay uu si buuxda ula wareegayo mas’uuliyadiisa siyaasadda lacagta ayaa waxaa la filayaa in qaar ka mid ah shirkadaha xawaaladaha ee jira ay mustaqbalka dhow u raadiyaan shatiyo si ay u noqdaan bangi ganacsi oo dhameystiran. Tani waxay u adeegi doontaa in la ballaariyo nidaamka lacag-bixinta qaranka si loogu daro jeegaga rasmiga ah, taas oo iyaduna la filayo inay sii xoojiso waxtarka isticmaalka siyaasadda lacagta ee maaraynta dhaqaalaha gudaha . Horumar la taaban karo oo laga gaaray amniga gudaha, qurbajoogta Soomaaliyeed waxay bilaabeen inay dalka ugu soo laabtaan fursado maalgashi. Marka lagu daro maal-gashi yar oo shisheeye ah, dhaqaalaha soo gala ayaa ka caawiyay shilinka Soomaaliga inuu si aad ah u kordho qiimihiisu. Bishii Maarso 2014, lacagtu waxay qiimaysay ku dhawaad ​​60% marka loo eego dollarka Maraykanka 12 bilood ee la soo dhaafay. Shilinka Soomaaliga ayaa ahaa kan ugu xooggan 175-ka lacag ee caalamka ee ay iibgeyso Bloomberg , taasoo kor ugu kacday ku dhawaad ​​50-dhibcood marka loo eego lacagta soo socota ee ugu xoogga badan isla muddadaas. ==Sarrifka saamiyada== Sarrifka saamiyada Soomaaliya (SSE) waa deymaha qaranka Soomaaliya. Waxaa la aas aasay sanadkii 2012-kii, waxaana aasaasay diblomaasiga Soomaaliyeed Idd Mohamed , Safiirka aan caadiga ahayn iyo ku xigeenka wakiilka joogtada ah ee Qaramada Midoobay. Dallada SSE waxaa loo aas aasay inay soo jiidato maal-gashi ay ka helaan shirkado ay Soomaalidu leedahay iyo shirkado caalami ah si loo dar-dar geliyo dib u dhiska dalka Soomaaliya ka dib colaadaha.  Bishii Agoosto 2012, SSE waxay heshiis is-afgarad ah la saxeexatay Isweydaarsiga Securities Exchange (NSE) si uu uga caawiyo horumarinta farsamada. Heshiiska waxaa ka mid ah in la aqoonsado khibradda iyo taageerada ku habboon.  Shukuk bonds oo waafaqsan shareecada iyo sinnaanta xalaasha ah ayaa sidoo kale loo arkaa inay qayb ka tahay heshiiska iyadoo suuqa saamiyada Soomaaliya ee curdanka ah uu horumarayo.  Laga bilaabo Noofambar 2014, Sarifka saamiyada Soomaaliya waxay xafiisyo maamul ka dhisteen Muqdisho , Kismaayo iyo xarumaha kale ee magaalooyinka Soomaaliya. Boorsada ayaa lagu wadaa inay si rasmi ah u furto sanadka 2015. Horaantii, todoba shirkadood oo ay Soomaalidu leedahay oo ka kala socda adeegyada maaliyadda, isgaarsiinta iyo gaadiidka ayaa la filayaa inay ku taxaan saamigooda si ay maalgashi caalami ah ugu sameeyaan. ==Khayraadka Dabiiciga ah== [[File:Puntland_oil.png|thumb|Shidaalkii Puntland]] Soomaaliya waxa ay leedahay kayd kheyraad badan oo dabiici ah oo aan weli laga faa’iidaysan, waxaana ka mid ah uranium , iron ore , tin , gypsum , bauxite , copper , cusbo iyo gaaska dabiiciga ah . Australian iyo shirkadaha Shiineeska ee Shiineeska ah ayaa la siiyay shati ay ku heli karaan batroolka iyo kheyraadka kale ee dabiiciga ah ee dalka. Koox shidaal oo ku taxan Sydney , Range Resources , ayaa saadaalinaysa in gobolka Puntland ee waqooyiga uu awood u leeyahay inuu soo saaro 5 bilyan oo fuusto (790 × 10) .6 m 3 ) ilaa 10 bilyan fuusto (1.6 × 109 m 3 ) saliid. Horumarradaas dartood, Shirkadda Shidaalka Soomaaliyeed waxaa abuurtey dowladda federaalka. Dabayaaqadii 1960-aadkii, khubarada juqraafi ee Qaramada Midoobay waxa ay sidoo kale heleen kaydka Yuraaniyaamka iyo kaydka macdanta ee naadirka ah ee Soomaaliya. Helitaanka ayaa ahayd tii ugu waynayd ee nooceeda ah, iyada oo khubarada warshaduhu ay ku qiyaaseen kaydka in ka badan 25% kaydka uranium-ka adduunka ee wakhtigaas loo yaqaanay oo dhan 800,000 oo tan. 1984kii, Hawlgalka Wajiga Hanuuninta IUREP ee Soomaaliya waxa uu sheegay in wadanku lahaa 5,000 tan oo yuraaniyam ah oo si macquul ah loo dammaanad qaaday (RAR), 11,000 tan oo yuraaniyam lagu qiyaasay khayraad dheeraad ah (EAR) oo kayd ah , iyo sidoo kale ilaa 150,000 oo ciid ah kaydka calcrete. Soomaaliya waxay isku mar u xuubsiibatay soo saarista uranium-ka adduunka ugu weyn, iyadoo shirkado macdano ah oo Maraykan ah, UAE, Talyaani iyo Brazil ay ku tartamayaan xuquuq soo saarista. Isku xidhka Khayraadka Dabiiciga ahi waxa ay saami ku leeyihiin khayraadka dabiiciga ah ee gobolada dhexe, Kilimanjaro Capital waxa ay saami ku leedahay 1,161,400 acres Amsas-Coriole-Afgoi (ACA) Block, oo ay ku jirto sahaminta uranium-ka. Ka sokow uranium-ka, xad aan la cayimin oo yttrium ah , curiye dhul dhif ah iyo macdan qaali ah, ayaa sidoo kale laga helay dalka. ==Tamarta== Bartamihii 2010-kii, ganacsatada Soomaaliyeed waxay ballan-qaadeen in shanta sano ee soo socota ay hal bilyan oo doollar ku maalgelinayaan warshadaha gaaska iyo korontada qaranka. C/laahi Xuseen, oo ah Agaasimaha Shirkadda Korontada iyo Gaaska Warshadaha ee hadda la sameeyay , ayaa saadaaliyay in istaraatiijiyada maalgashiga ay abuuri doonto 100,000 oo shaqo. Shirkaddan cusub ayaa lagu aasaasay isku-dhafka shan shirkadood oo Soomaali ah oo ka kala socda dhinacyada ganacsiga, maaliyadda , amniga , iyo isgaarsiinta . Wajigii koowaad ee mashruucan ayaa billowday muddo lix bilood gudahood ah markii la aasaasay shirkadda, waxaana lagu tababaray dhalinyaro si ay koronto u gaarsiiyaan dhinacyada dhaqaalaha iyo bulshada. Wajigii labaad waxa uu bilaabmay badhtamihii ilaa dabayaaqadii 2011-kii, waxaana la arkayay dhismaha warshado laga dhisayo goobo dhaqaale oo si gaar ah loogu qoondeeyay kalluumaysiga, beeraha, xoolaha iyo warshadaha macdanta. Sanadkii 2012, maamulka Faroole ayaa iftiimiyay mashruucii ugu horeeyay ee shidaal baaris ah oo laga sameeyay Puntland iyo guud ahaan Soomaaliya. Oo ay hogaaminayaan shirkadda Saliida ee Canadian African Oil iyo la-hawlgalayaasheeda Range Resources , qodistii ugu horreysay ee ceelka Shabeel-1 ee ku yaalla Dooxada Dharoor ee Puntland bishii March ee sanadkan ayaa lagu guulaystay in laga soo saaro shidaal. Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, marka ay qarankani cagta saartay wadadii dib u dhiska dalka, waxaa la filayaa in dhaqaaluhu uusan la jaanqaadi karin heerarkii uu soo maray dagaalladii sokeeye ka hor, balse waxaa la filayaa in la dardargeliyo kobaca iyo horumarka dalka maadaama aan laga faa’iidaysan kheyraadka dabiiciga ah ee Soomaaliya. ==Hordhac== Hadaad si dhab ah u fiirisid wadamada aduunka, wadan walbo dhaqaalihiis wuxuu ku salaysanyahay hal ama labo arrimood, sida wadanka Sucuudiga oo dhaqaalihiisa ku salaysanyahay saliidda cayriinka ama batroolka, wadankaa Finland wuxuu dhaqaalihiisa ku salaysanyahay geedaha ama alwaaxda, wadanka Iceland dhaqaalahooda wuxuu ku salaysanyahay kaluunka, wadanka Itoobiya dhaqaalihiisu wuxu ku salaysanyahay wax soo saarka beeraha. Waxaad arkaysaa wadamo dhaqaalahooda ku tiirsan Dalxiiska, kuwakalana waxay ku tiirsanyihiin soosaarka warshadaha ama sinaacadda culus. Hadaba waa suaal fiican in laiswaydiiyaa wadanka Soomaaliya dhaqaalihiisa muxuu ku salaysanyahay. Waxaad arkaysaa dhaqaalaha soomaaliya in uu ku salaysanyahay ama ku tiirsanyahay waxyaabo fara badan, ayadoo ay ugu horayso nimcooyinka uu ilaahay siiyay wadanka soomaaliya sida xoolaha, dhulbeeraadka, xeeb laga kaluumaysankaro iyo nimcooyinka dhulka ku aasan ee aan laga faaidaysan wali sida Birta, dahabka, Uraniumka, saliida shidaalka, iyo waxyaabo farabadan oo aan la soo koobi karin, kuwaas ay kamid yihiin dhul bilicsan oo dalxiiska ku wanaagsan sida dhulbaraha aduunka ee ekvatoria ama raskambooni meeshaas oo ah meel ay aduunkoo idil usoo dalxiis tagi karaan. Waxaa u sii dheer Soomaaliya in ay ku taalo dhul istraaji markii loo fiiriyo geopolitical, taas oo macnaheeda ah in ay soomaaliya isku xirri karto qaaradaha Afrika iyo aasiya iyo yurub. Waa dhul ku wanaagsan dhinac logistica oo ay noqon karto dhul beecmushtaraad. Ayadoo ilaahay soomaaliya siiyay nimcooyinkaas oo dhan hadana waxaad arkaysaa in ay soomaaliya tahay wadan faqri ah oo saboolnimo iyo macluul saameeyay oo wadamada asaakooda dawarsado iyagana dhexdooda islaaya. taasna waxaa sabab u ah damaca wadamada deriska iyo kuwa ku bahooway jaamacadda carabta iyo saliibiyiinta mareekanka iyo yurubta galbeed iyo barigaba iyo waliba doqonnimada siyaasiyiinta soomaaliyeed ee calooshood ushaqeestaha ah. Soomaalida waa inay ka feejignaadaan damacyada aan kor ku xusay. waana in ay heshiiyaan dhexdooda kitaabka ilaahay iyo sunnadda rasuulkana ay qaataan. Dhibaatada soomaaliya hayso waxaa sabab u ah ka fognaashaha diinta samaaxadda badan sababtoo ah ilaahay wuxuu leeyahay “maan aheen kuwa halaago magaalooyinka ilaa ay ehelkooda daalimiin yihiin” sidaas daraateeda waxaa cad in ay tahay Soomaaliya wadamada ugu dulmiga iyo tafriqadda ama kala sooco badan oo ay ku dambayso reer qurac iyo reer qansax. ==Xubin== * [[Jaamacada Carabta]] * [[Midowga Afrika]] * [[Unionka Mediterraneanka]] * [[Non-Aligned Movement / Dhaqdhaqaaq aan la xoojin]] * [[IGAD]] * [[Comesa]] == Xigasho == [https://web.archive.org/web/20140225004755/https://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/242/somalia_report_2012.pdf "Warbixinta Horumarinta Aadanaha Soomaaliya 2012: Awood-siinta Dhallinyarada Nabadda iyo Horumarka"] [https://web.archive.org/web/20110515090635/http://www.meattradenewsdaily.co.uk/news/230810/australia___the_gulf_demand_for_australian_sheep_and_lamb.aspx "Australia - The Arab countries demand Australian sheep and lamb"] [http://mgafrica.com/article/2015-04-30-somalia-livestock "Meesha Soomaaliya ay ka tahay boqorka adduunka, idaha iyo riyaha ayaa mucjisooyin ka sameynaya dalka ay dagaalladu aafeeyeen"]{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://web.archive.org/web/20150626112218/http://www.africanexecutive.com/modules/magazine/article_print.php?article=4693 "Madaxda Afrikaanka ah - Soomaaliya: Adkeysiga Dadka"] [http://www.iaea.org/inis/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf "Mashruuca Qiimaynta Khayraadka Uranium-ka Caalamiga ah (IUREP) Warbixinta Hawlgalka Wajiga ee Hanuuninta, Soomaaliya"] [http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 "Uranium-ka Bonanza ee muddada dheer la iloobay ayaa dib loo helay, Kilimanjaro wuxuu daaha ka qaaday Hindisaha Sahaminta Yuraaniyaamta Soomaaliya"] [http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_President_Farole_returns_to_Puntland.shtml Madaxweyne Faroole oo dib ugu laabtay Puntland] {{Wayback|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_President_Farole_returns_to_Puntland.shtml |date=20131017121255 }} [https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true "GDP (US$ hadda) - Soomaaliya"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250121032421 }}//World bank [https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.CD?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250120204521 }} "GDP per capita (US$ hadda) - Soomaaliya"] [https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 "GDP, PPP (current international $) - Somalia"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 |date=20250120205039 }}//World bank. [https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.CD?end=2022&locations=SO&most_recent_value_desc=true&start=2013 |date=20250120204516 }} "GDP per capita, PPP (current international $) - Somalia"] [https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=SO&most_recent_value_desc=true "GDP growth (annual %) - Somalia"] {{Wayback|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG?locations=SO&most_recent_value_desc=true |date=20250122023600 }} [http://english.alarabiya.net/en/business/aviation-and-transport/2015/02/17/Regional-airlines-merge-as-Somali-airspace-draws-competition.html Shirkado diyaaradeed oo heer gobol ah oo isku biiray xilli hawada Soomaaliya uu tartan ka socdo] {{reflist}} {{Maqaalo Soomaaliya}} [[Category:Dhaqaalaha Soomaaliya]] mr4fvcgvib2r6wxuhcyns15bhdflneg 0 3721 300115 277782 2026-06-28T11:43:07Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 300115 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Jamhuuriyadda Bari ee Uruguay | common_name = Uruguay | native_name = {{native name|es|República Oriental del Uruguay}} | image_flag = Flag of Uruguay.svg | alt_flag = | image_coat = Coat of arms of Uruguay.svg | national_motto = {{native phrase|es|"Libertad o Muerte"|italics=off|nolink=on}}<br />({{Lang-en|"Freedom or Death"}}) | national_anthem = "[[National Anthem of Uruguay|Himno Nacional de Uruguay]]"<br />({{Lang-en|"National Anthem of Uruguay"}})<br /><center>[[File:United_States_Navy_Band_-_National_Anthem_of_Uruguay_(complete).ogg]]</center> | image_map = URY orthographic.svg | map_width = 220px | alt_map = | map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=[[South America]] |region_color= grey }} | image_map2 = Uruguay - Location Map (2013) - URY - UNOCHA.svg | map2_width = 250px | capital = [[Montevideo]] | coordinates = {{Coord|34|53|S|56|10|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Af-Isbaanish]] {{small|(''[[de facto]]'')}}{{refn|group=fn|Although Spanish is by far the most widely spoken language in Uruguay and the language of choice in all segments of the society, there is no explicit mention of official status in the Constitution of Uruguay.}} | languages_type = [[National language]] | languages = [[Af-Isbaanish]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 88% [[White Latin American|White]] | 8% [[Mestizo]] | 4% [[Afro-Uruguayans|Black]] }} | ethnic_groups_year = 2016<ref name=CIA>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Uruguay |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2016 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |accessdate=1 January 2017 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=12 Bisha Lixaad 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |dead-url=yes }}</ref> | religion = ''See [[Religion in Uruguay]] | demonym = [[Uruguayan people|Oriental]], [[Uruguayan people|Uruguayan]] | government_type = Jamhuuriyadda madaxweynimo dastuuriya midayan | leader_title1 = [[President of Uruguay|President]] | leader_name1 = [[Yaamandu Orsi]] | leader_title2 = [[Vice President of Uruguay|Vice President]] | leader_name2 = [[Lucía Topolansky]] | legislature = [[General Assembly of Uruguay|General Assembly]] | upper_house = [[Senate of Uruguay|Senate]] | lower_house = [[Chamber of Representatives of Uruguay|Chamber of Representatives]] | sovereignty_type = [[Independence]] | sovereignty_note = from the [[Empire of Brazil]] | established_event1 = [[Thirty-Three Orientals#Campaign|Declared]] | established_date1 = 25 August 1825 | established_event2 = [[Treaty of Montevideo (1828)|Recognized]] | established_date2 = 27 August 1828 | established_event3 = [[Dastuuraha Uruguay|Dastuuraha ee kowaad]] | established_date3 = 18 July 1830 | established_event4 = [[United Nations Charter|Admitted to the]] [[United Nations]] | established_date4 = 18 December 1945 | area_km2 = 176,215 | area_footnote = | area_rank = 89th | area_sq_mi = 68,037 | percent_water = 1.5 | population_estimate = {{UN_Population|Uruguay}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 3,286,314<ref>[https://web.archive.org/web/20140209083630/http://www.ine.gub.uy/censos2011/resultadosfinales/analisispais.pdf Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento | y estructura por sexo y edad] ine.gub.uy</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 134th | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 18.6 | population_density_sq_mi = 48.3 | population_density_rank = 207th | GDP_PPP = $82.406 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=89&pr1.y=12&c=298&s=NGDPD%| | 2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects – Uruguay|work=World Economic Outlook |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = 91st | GDP_PPP_per_capita = $23,571<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 60th | GDP_nominal = $65.815 billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = 78th | GDP_nominal_per_capita = $18,074<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 43rd | Gini = 38.2 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url=http://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/39867/S1500739_mu.pdf?sequence=1 |title=GINI index (Cepal) |publisher=Cepal |accessdate=3 January 2018}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.795 <!--number only--> | HDI_year = 2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=25 March 2017 |publisher=United | | Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 54th | currency = [[Uruguayan peso]] | currency_code = UYU | time_zone = UYT | utc_offset = −3 | DST_note = | antipodes = | date_format = | drives_on = right | calling_code = [[+598]] | iso3166code = | cctld = [[.uy]] | area_magnitude = }} '''Uruguay''' waa wadan oo ku yaalo [[Koonfur Ameerika|koonfurta ameerika]]. wadankaan waxoo xuduud la leeyay [[Baraasiil]] iyo [[Arjantiina]]. Wadanka waxaa degan dad gaaraayo ilaa 3.4 miliyan oo qof. Jamhuuriyadda Uruguay (Isbaanish: República Oriental del Uruguay), waa gobol madaxbannaan oo ku yaal gobolka koonfur bari ee Koonfurta Ameerika. Waxay u dhawdahay Argentina oo ku taal galbeedka iyo Brazil oo ah waqooyiga iyo bari, iyada oo Río de la Plata (Wabiga Silver) koonfureed iyo Badweynta Atlantic ee koonfur-bari. Uruguay waxay hoy u tahay qiyaastii 3.44 milyan qof, [2] oo ka mid ah 1.8 milyan oo qof oo ku nool caasimadda caasimaddeeda iyo magaalada ugu weyn, Montevideo. Qaybta qiyaastii 176,000 kilomitir oo isku wareeg ah (68,000 sq m), Uruguay waa juquraafi ahaan waddanka labaad ee ugu yar South America, [8] Suriname. Uruguay waxaay degganayd dadka reer Charrúa ilaa qiyaastii 4,000 oo sano [9] ka hor inta uusan Bortuqiisku bilaabmin Colonia del Sacramento 1680; Uruguay waxaa lagu qabtey Yurubiyaanka marka loo eego dalalka deriska ah. Montevideo waxaa loo asaasay xarun milatari oo ay ku leedahay Spanish-ka markii qarnigii 18aad, taas oo muujinaysa sheegashada tartanka ee gobolka. Uruguay ayaa ku guuleysatay xoriyaddii 1811 iyo 1828, ka dib markii ay hal dhinac ka socdeen Spain, Portugal, iyo Argentina iyo Brazil. Waxay ahayd mid ku salaysan saameyn shisheeye iyo faragelinta qarnigii 19-aad, iyada oo ciidanku uu ciyaarayo door siyaasadeed oo soo noqnoqonaya, oo ku dhammaaday 1973 afduubkii, kaas oo sameeyay aasaaskii kaligii taliyihii madaniga ahaa. Xukuumadda millatariga waxay ku silcisay dhinaca bidixda, bulshada rayidka ah, iyo kuwa ka soo horjeeda siyaasadda, taasoo keentay dhimasho dhowr iyo tiro badan oo jirdil ah oo ay geystaan ​​ciidamada; Ciidanku wuxuu awoodda u saaray xukuumad rayid ah 1985-kii. Uruguay maanta waa jimciyad dimoqraadi ah, iyada oo madaxweyne ah oo ka shaqeeya labada madax ee dawladda iyo madaxa dawladda. [[File:Balneario Iporá lago 02.jpg|right|thumb|Iporá, Tacuarembó.]] [[File:Quero-quero (REFON).JPG|left|thumb|Tero.]] [[File:Erythrina crista-galli2.jpg|thumb|left|Arbre de ceibo, simbòl nacional.]] [[File:Mar revuelto en Montevideo.jpg|250px|thumb|right|Còsta nordest del [[Riu de la Plata]], en Montevideo.]] [[File:Río Uruguay en Bella Unión.jpg|250px|thumb|right|[[Riu Uruguai]], al nòrd del país, entre l'Argentina e lo Brasil.]] [[File:Frontbrasilurug.jpg|250px|thumb|right|Frontièra Brasil-Uruguai.]] == Taariikh == Uruguay waxaa soo gumeestay gumeestihii [[Spania|spanishka]], ilaa 1821, wadanka waxoo xornimadiisa helay 1828. magaca uruguay waxoo ka imaaday wabi dhaxmaro wadankaas. madaxwaynaha uruguay waa pepe mujica waana nin aan dadka iska waynayn oo aan lahay waardiye == Siyaasiinta == hogaamiyaha wadanka waa (Tabaré Vázquez Rosas) oo madaxweyne ah, waxaa la doortay 2004. <gallery mode="packed" caption="Geography of Uruguay"> File:Cerro Batoví.JPG|[[Cerro Batoví]] in Tacuarembó Department File:Balneario Iporá lago 02.jpg|[[Iporá]] lake in Tacuarembó File:Penitente 00.jpg|[[Salto del Penitente]] mountain in [[Lavalleja Department]] File:Dunasvalizas uy.jpg|Sand dunes in [[Barra de Valizas]] beach, [[Cabo Polonio]] File:Río Uruguay en Bella Unión.jpg|[[Uruguay River]], north of the country, border with [[Brazil]] </gallery> [[File:Uruguay T2.png|thumb|A satellite image of Uruguay]] == External links == * [http://portal.gub.uy/ Official website] {{Wayback|url=http://portal.gub.uy/ |date=20110809113827 }} {{Dalalka Ameerikada Koonfureed}} lcohqp4z9ssrwje42d20rk06mq4x5ls 300119 300115 2026-06-28T11:47:06Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 300119 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Jamhuuriyadda Bari ee Uruguay | common_name = Uruguay | native_name = {{native name|es|República Oriental del Uruguay}} | image_flag = Flag of Uruguay.svg | alt_flag = | image_coat = Coat of arms of Uruguay.svg | national_motto = {{native phrase|es|"Libertad o Muerte"|italics=off|nolink=on}}<br />({{Lang-so|"xornimo ama dhimasho"}}) | national_anthem = "[[National Anthem of Uruguay|Himno Nacional de Uruguay]]"<br />({{Lang-en|"National Anthem of Uruguay"}})<br /><center>[[File:United_States_Navy_Band_-_National_Anthem_of_Uruguay_(complete).ogg]]</center> | image_map = URY orthographic.svg | map_width = 220px | alt_map = | map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=[[South America]] |region_color= grey }} | image_map2 = Uruguay - Location Map (2013) - URY - UNOCHA.svg | map2_width = 250px | capital = [[Montevideo]] | coordinates = {{Coord|34|53|S|56|10|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Af-Isbaanish]] {{small|(''[[de facto]]'')}}{{refn|group=fn|Although Spanish is by far the most widely spoken language in Uruguay and the language of choice in all segments of the society, there is no explicit mention of official status in the Constitution of Uruguay.}} | languages_type = [[National language]] | languages = [[Af-Isbaanish]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 88% [[White Latin American|White]] | 8% [[Mestizo]] | 4% [[Afro-Uruguayans|Black]] }} | ethnic_groups_year = 2016<ref name=CIA>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Uruguay |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2016 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |accessdate=1 January 2017 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=12 Bisha Lixaad 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |dead-url=yes }}</ref> | religion = ''See [[Religion in Uruguay]] | demonym = [[Uruguayan people|Oriental]], [[Uruguayan people|Uruguayan]] | government_type = Jamhuuriyadda madaxweynimo dastuuriya midayan | leader_title1 = [[President of Uruguay|President]] | leader_name1 = [[Yaamandu Orsi]] | leader_title2 = [[Vice President of Uruguay|Vice President]] | leader_name2 = [[Lucía Topolansky]] | legislature = [[General Assembly of Uruguay|General Assembly]] | upper_house = [[Senate of Uruguay|Senate]] | lower_house = [[Chamber of Representatives of Uruguay|Chamber of Representatives]] | sovereignty_type = [[Independence]] | sovereignty_note = from the [[Empire of Brazil]] | established_event1 = [[Thirty-Three Orientals#Campaign|Declared]] | established_date1 = 25 August 1825 | established_event2 = [[Treaty of Montevideo (1828)|Recognized]] | established_date2 = 27 August 1828 | established_event3 = [[Dastuuraha Uruguay|Dastuuraha ee kowaad]] | established_date3 = 18 July 1830 | established_event4 = [[United Nations Charter|Admitted to the]] [[United Nations]] | established_date4 = 18 December 1945 | area_km2 = 176,215 | area_footnote = | area_rank = 89th | area_sq_mi = 68,037 | percent_water = 1.5 | population_estimate = {{UN_Population|Uruguay}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 3,286,314<ref>[https://web.archive.org/web/20140209083630/http://www.ine.gub.uy/censos2011/resultadosfinales/analisispais.pdf Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento | y estructura por sexo y edad] ine.gub.uy</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 134th | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 18.6 | population_density_sq_mi = 48.3 | population_density_rank = 207th | GDP_PPP = $82.406 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=89&pr1.y=12&c=298&s=NGDPD%| | 2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects – Uruguay|work=World Economic Outlook |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = 91st | GDP_PPP_per_capita = $23,571<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 60th | GDP_nominal = $65.815 billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = 78th | GDP_nominal_per_capita = $18,074<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 43rd | Gini = 38.2 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url=http://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/39867/S1500739_mu.pdf?sequence=1 |title=GINI index (Cepal) |publisher=Cepal |accessdate=3 January 2018}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.795 <!--number only--> | HDI_year = 2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=25 March 2017 |publisher=United | | Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 54th | currency = [[Uruguayan peso]] | currency_code = UYU | time_zone = UYT | utc_offset = −3 | DST_note = | antipodes = | date_format = | drives_on = right | calling_code = [[+598]] | iso3166code = | cctld = [[.uy]] | area_magnitude = }} '''Uruguay''' waa wadan oo ku yaalo [[Koonfur Ameerika|koonfurta ameerika]]. wadankaan waxoo xuduud la leeyay [[Baraasiil]] iyo [[Arjantiina]]. Wadanka waxaa degan dad gaaraayo ilaa 3.4 miliyan oo qof. Jamhuuriyadda Uruguay (Isbaanish: República Oriental del Uruguay), waa gobol madaxbannaan oo ku yaal gobolka koonfur bari ee Koonfurta Ameerika. Waxay u dhawdahay Argentina oo ku taal galbeedka iyo Brazil oo ah waqooyiga iyo bari, iyada oo Río de la Plata (Wabiga Silver) koonfureed iyo Badweynta Atlantic ee koonfur-bari. Uruguay waxay hoy u tahay qiyaastii 3.44 milyan qof, [2] oo ka mid ah 1.8 milyan oo qof oo ku nool caasimadda caasimaddeeda iyo magaalada ugu weyn, Montevideo. Qaybta qiyaastii 176,000 kilomitir oo isku wareeg ah (68,000 sq m), Uruguay waa juquraafi ahaan waddanka labaad ee ugu yar South America, [8] Suriname. Uruguay waxaay degganayd dadka reer Charrúa ilaa qiyaastii 4,000 oo sano [9] ka hor inta uusan Bortuqiisku bilaabmin Colonia del Sacramento 1680; Uruguay waxaa lagu qabtey Yurubiyaanka marka loo eego dalalka deriska ah. Montevideo waxaa loo asaasay xarun milatari oo ay ku leedahay Spanish-ka markii qarnigii 18aad, taas oo muujinaysa sheegashada tartanka ee gobolka. Uruguay ayaa ku guuleysatay xoriyaddii 1811 iyo 1828, ka dib markii ay hal dhinac ka socdeen Spain, Portugal, iyo Argentina iyo Brazil. Waxay ahayd mid ku salaysan saameyn shisheeye iyo faragelinta qarnigii 19-aad, iyada oo ciidanku uu ciyaarayo door siyaasadeed oo soo noqnoqonaya, oo ku dhammaaday 1973 afduubkii, kaas oo sameeyay aasaaskii kaligii taliyihii madaniga ahaa. Xukuumadda millatariga waxay ku silcisay dhinaca bidixda, bulshada rayidka ah, iyo kuwa ka soo horjeeda siyaasadda, taasoo keentay dhimasho dhowr iyo tiro badan oo jirdil ah oo ay geystaan ​​ciidamada; Ciidanku wuxuu awoodda u saaray xukuumad rayid ah 1985-kii. Uruguay maanta waa jimciyad dimoqraadi ah, iyada oo madaxweyne ah oo ka shaqeeya labada madax ee dawladda iyo madaxa dawladda. [[File:Balneario Iporá lago 02.jpg|right|thumb|Iporá, Tacuarembó.]] [[File:Quero-quero (REFON).JPG|left|thumb|Tero.]] [[File:Erythrina crista-galli2.jpg|thumb|left|Arbre de ceibo, simbòl nacional.]] [[File:Mar revuelto en Montevideo.jpg|250px|thumb|right|Còsta nordest del [[Riu de la Plata]], en Montevideo.]] [[File:Río Uruguay en Bella Unión.jpg|250px|thumb|right|[[Riu Uruguai]], al nòrd del país, entre l'Argentina e lo Brasil.]] [[File:Frontbrasilurug.jpg|250px|thumb|right|Frontièra Brasil-Uruguai.]] == Taariikh == Uruguay waxaa soo gumeestay gumeestihii [[Spania|spanishka]], ilaa 1821, wadanka waxoo xornimadiisa helay 1828. magaca uruguay waxoo ka imaaday wabi dhaxmaro wadankaas. madaxwaynaha uruguay waa pepe mujica waana nin aan dadka iska waynayn oo aan lahay waardiye == Siyaasiinta == hogaamiyaha wadanka waa (Tabaré Vázquez Rosas) oo madaxweyne ah, waxaa la doortay 2004. <gallery mode="packed" caption="Geography of Uruguay"> File:Cerro Batoví.JPG|[[Cerro Batoví]] in Tacuarembó Department File:Balneario Iporá lago 02.jpg|[[Iporá]] lake in Tacuarembó File:Penitente 00.jpg|[[Salto del Penitente]] mountain in [[Lavalleja Department]] File:Dunasvalizas uy.jpg|Sand dunes in [[Barra de Valizas]] beach, [[Cabo Polonio]] File:Río Uruguay en Bella Unión.jpg|[[Uruguay River]], north of the country, border with [[Brazil]] </gallery> [[File:Uruguay T2.png|thumb|A satellite image of Uruguay]] == External links == * [http://portal.gub.uy/ Official website] {{Wayback|url=http://portal.gub.uy/ |date=20110809113827 }} {{Dalalka Ameerikada Koonfureed}} egs98r5gcrcmf5gdz3h2k26mrzeeu63 300121 300119 2026-06-28T11:48:31Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 300121 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Jamhuuriyadda Bari ee Uruguay | common_name = Uruguay | native_name = {{native name|es|República Oriental del Uruguay}} | image_flag = Flag of Uruguay.svg | alt_flag = | image_coat = Coat of arms of Uruguay.svg | national_motto = {{native phrase|es|"Libertad o Muerte"|italics=off|nolink=on}}<br />({{Lang-so|"xornimo ama dhimasho"}}) | national_anthem = "[[National Anthem of Uruguay|Himno Nacional de Uruguay]]"<br />({{Lang-so|"Heesta Qaranka ee Uruguay "}})<br /><center>[[File:United_States_Navy_Band_-_National_Anthem_of_Uruguay_(complete).ogg]]</center> | image_map = URY orthographic.svg | map_width = 220px | alt_map = | map_caption = {{map caption |location_color=dark green |region=[[South America]] |region_color= grey }} | image_map2 = Uruguay - Location Map (2013) - URY - UNOCHA.svg | map2_width = 250px | capital = [[Montevideo]] | coordinates = {{Coord|34|53|S|56|10|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Af-Isbaanish]] {{small|(''[[de facto]]'')}}{{refn|group=fn|Although Spanish is by far the most widely spoken language in Uruguay and the language of choice in all segments of the society, there is no explicit mention of official status in the Constitution of Uruguay.}} | languages_type = [[National language]] | languages = [[Af-Isbaanish]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 88% [[White Latin American|White]] | 8% [[Mestizo]] | 4% [[Afro-Uruguayans|Black]] }} | ethnic_groups_year = 2016<ref name=CIA>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Uruguay |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2016 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |accessdate=1 January 2017 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=12 Bisha Lixaad 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |dead-url=yes }}</ref> | religion = ''See [[Religion in Uruguay]] | demonym = [[Uruguayan people|Oriental]], [[Uruguayan people|Uruguayan]] | government_type = Jamhuuriyadda madaxweynimo dastuuriya midayan | leader_title1 = [[President of Uruguay|President]] | leader_name1 = [[Yaamandu Orsi]] | leader_title2 = [[Vice President of Uruguay|Vice President]] | leader_name2 = [[Lucía Topolansky]] | legislature = [[General Assembly of Uruguay|General Assembly]] | upper_house = [[Senate of Uruguay|Senate]] | lower_house = [[Chamber of Representatives of Uruguay|Chamber of Representatives]] | sovereignty_type = [[Independence]] | sovereignty_note = from the [[Empire of Brazil]] | established_event1 = [[Thirty-Three Orientals#Campaign|Declared]] | established_date1 = 25 August 1825 | established_event2 = [[Treaty of Montevideo (1828)|Recognized]] | established_date2 = 27 August 1828 | established_event3 = [[Dastuuraha Uruguay|Dastuuraha ee kowaad]] | established_date3 = 18 July 1830 | established_event4 = [[United Nations Charter|Admitted to the]] [[United Nations]] | established_date4 = 18 December 1945 | area_km2 = 176,215 | area_footnote = | area_rank = 89th | area_sq_mi = 68,037 | percent_water = 1.5 | population_estimate = {{UN_Population|Uruguay}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 3,286,314<ref>[https://web.archive.org/web/20140209083630/http://www.ine.gub.uy/censos2011/resultadosfinales/analisispais.pdf Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento | y estructura por sexo y edad] ine.gub.uy</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 134th | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 18.6 | population_density_sq_mi = 48.3 | population_density_rank = 207th | GDP_PPP = $82.406 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=89&pr1.y=12&c=298&s=NGDPD%| | 2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects – Uruguay|work=World Economic Outlook |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = 91st | GDP_PPP_per_capita = $23,571<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 60th | GDP_nominal = $65.815 billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = 78th | GDP_nominal_per_capita = $18,074<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 43rd | Gini = 38.2 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url=http://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/39867/S1500739_mu.pdf?sequence=1 |title=GINI index (Cepal) |publisher=Cepal |accessdate=3 January 2018}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.795 <!--number only--> | HDI_year = 2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=25 March 2017 |publisher=United | | Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 54th | currency = [[Uruguayan peso]] | currency_code = UYU | time_zone = UYT | utc_offset = −3 | DST_note = | antipodes = | date_format = | drives_on = right | calling_code = [[+598]] | iso3166code = | cctld = [[.uy]] | area_magnitude = }} '''Uruguay''' waa wadan oo ku yaalo [[Koonfur Ameerika|koonfurta ameerika]]. wadankaan waxoo xuduud la leeyay [[Baraasiil]] iyo [[Arjantiina]]. Wadanka waxaa degan dad gaaraayo ilaa 3.4 miliyan oo qof. Jamhuuriyadda Uruguay (Isbaanish: República Oriental del Uruguay), waa gobol madaxbannaan oo ku yaal gobolka koonfur bari ee Koonfurta Ameerika. Waxay u dhawdahay Argentina oo ku taal galbeedka iyo Brazil oo ah waqooyiga iyo bari, iyada oo Río de la Plata (Wabiga Silver) koonfureed iyo Badweynta Atlantic ee koonfur-bari. Uruguay waxay hoy u tahay qiyaastii 3.44 milyan qof, [2] oo ka mid ah 1.8 milyan oo qof oo ku nool caasimadda caasimaddeeda iyo magaalada ugu weyn, Montevideo. Qaybta qiyaastii 176,000 kilomitir oo isku wareeg ah (68,000 sq m), Uruguay waa juquraafi ahaan waddanka labaad ee ugu yar South America, [8] Suriname. Uruguay waxaay degganayd dadka reer Charrúa ilaa qiyaastii 4,000 oo sano [9] ka hor inta uusan Bortuqiisku bilaabmin Colonia del Sacramento 1680; Uruguay waxaa lagu qabtey Yurubiyaanka marka loo eego dalalka deriska ah. Montevideo waxaa loo asaasay xarun milatari oo ay ku leedahay Spanish-ka markii qarnigii 18aad, taas oo muujinaysa sheegashada tartanka ee gobolka. Uruguay ayaa ku guuleysatay xoriyaddii 1811 iyo 1828, ka dib markii ay hal dhinac ka socdeen Spain, Portugal, iyo Argentina iyo Brazil. Waxay ahayd mid ku salaysan saameyn shisheeye iyo faragelinta qarnigii 19-aad, iyada oo ciidanku uu ciyaarayo door siyaasadeed oo soo noqnoqonaya, oo ku dhammaaday 1973 afduubkii, kaas oo sameeyay aasaaskii kaligii taliyihii madaniga ahaa. Xukuumadda millatariga waxay ku silcisay dhinaca bidixda, bulshada rayidka ah, iyo kuwa ka soo horjeeda siyaasadda, taasoo keentay dhimasho dhowr iyo tiro badan oo jirdil ah oo ay geystaan ​​ciidamada; Ciidanku wuxuu awoodda u saaray xukuumad rayid ah 1985-kii. Uruguay maanta waa jimciyad dimoqraadi ah, iyada oo madaxweyne ah oo ka shaqeeya labada madax ee dawladda iyo madaxa dawladda. [[File:Balneario Iporá lago 02.jpg|right|thumb|Iporá, Tacuarembó.]] [[File:Quero-quero (REFON).JPG|left|thumb|Tero.]] [[File:Erythrina crista-galli2.jpg|thumb|left|Arbre de ceibo, simbòl nacional.]] [[File:Mar revuelto en Montevideo.jpg|250px|thumb|right|Còsta nordest del [[Riu de la Plata]], en Montevideo.]] [[File:Río Uruguay en Bella Unión.jpg|250px|thumb|right|[[Riu Uruguai]], al nòrd del país, entre l'Argentina e lo Brasil.]] [[File:Frontbrasilurug.jpg|250px|thumb|right|Frontièra Brasil-Uruguai.]] == Taariikh == Uruguay waxaa soo gumeestay gumeestihii [[Spania|spanishka]], ilaa 1821, wadanka waxoo xornimadiisa helay 1828. magaca uruguay waxoo ka imaaday wabi dhaxmaro wadankaas. madaxwaynaha uruguay waa pepe mujica waana nin aan dadka iska waynayn oo aan lahay waardiye == Siyaasiinta == hogaamiyaha wadanka waa (Tabaré Vázquez Rosas) oo madaxweyne ah, waxaa la doortay 2004. <gallery mode="packed" caption="Geography of Uruguay"> File:Cerro Batoví.JPG|[[Cerro Batoví]] in Tacuarembó Department File:Balneario Iporá lago 02.jpg|[[Iporá]] lake in Tacuarembó File:Penitente 00.jpg|[[Salto del Penitente]] mountain in [[Lavalleja Department]] File:Dunasvalizas uy.jpg|Sand dunes in [[Barra de Valizas]] beach, [[Cabo Polonio]] File:Río Uruguay en Bella Unión.jpg|[[Uruguay River]], north of the country, border with [[Brazil]] </gallery> [[File:Uruguay T2.png|thumb|A satellite image of Uruguay]] == External links == * [http://portal.gub.uy/ Official website] {{Wayback|url=http://portal.gub.uy/ |date=20110809113827 }} {{Dalalka Ameerikada Koonfureed}} 0eo7h6ocs1wrrokwsaitb3an2jc71lg 300124 300121 2026-06-28T11:51:22Z Videoiib7 46243 300124 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = Jamhuuriyadda Bari ee Uruguay | common_name = Uruguay | native_name = {{native name|es|República Oriental del Uruguay}} | image_flag = Flag of Uruguay.svg | alt_flag = | image_coat = Coat of arms of Uruguay.svg | national_motto = {{native phrase|es|"Libertad o Muerte"|italics=off|nolink=on}}<br />({{Lang-so|"xornimo ama dhimasho"}}) | national_anthem = "[[National Anthem of Uruguay|Himno Nacional de Uruguay]]"<br />({{Lang-so|"Heesta Qaranka ee Uruguay "}})<br /><center>[[File:United_States_Navy_Band_-_National_Anthem_of_Uruguay_(complete).ogg]]</center> | image_map = URY orthographic.svg | map_width = 220px | alt_map = | map_caption = {{map caption |midabka Goobta=Cagaaran Madow |region=[[South America]] |region_color= grey }} | image_map2 = Uruguay - Goobta khariidad (2013) - URY - UNOCHA.svg | map2_width = 250px | capital = [[Montevideo]] | coordinates = {{Coord|34|53|S|56|10|W|type:city}} | largest_city = capital | official_languages = [[Af-Isbaanish]] {{small|(''[[de facto]]'')}}{{refn|group=fn|Although Spanish is by far the most widely spoken language in Uruguay and the language of choice in all segments of the society, there is no explicit mention of official status in the Constitution of Uruguay.}} | languages_type = [[National language]] | languages = [[Af-Isbaanish]] | ethnic_groups = {{unbulleted list | 88% [[White Latin American|White]] | 8% [[Mestizo]] | 4% [[Afro-Uruguayans|Black]] }} | ethnic_groups_year = 2016<ref name=CIA>{{cite web |author=Central Intelligence Agency |title=Uruguay |work=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |location=Langley, Virginia |year=2016 |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |accessdate=1 January 2017 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=12 Bisha Lixaad 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070612211631/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uy.html |dead-url=yes }}</ref> | religion = ''See [[Religion in Uruguay]] | demonym = [[Uruguayan people|Oriental]], [[Uruguayan people|Uruguayan]] | government_type = Jamhuuriyadda madaxweynimo dastuuriya midayan | leader_title1 = [[President of Uruguay|President]] | leader_name1 = [[Yaamandu Orsi]] | leader_title2 = [[Vice President of Uruguay|Vice President]] | leader_name2 = [[Lucía Topolansky]] | legislature = [[General Assembly of Uruguay|General Assembly]] | upper_house = [[Senate of Uruguay|Senate]] | lower_house = [[Chamber of Representatives of Uruguay|Chamber of Representatives]] | sovereignty_type = [[Independence]] | sovereignty_note = from the [[Empire of Brazil]] | established_event1 = [[Thirty-Three Orientals#Campaign|Declared]] | established_date1 = 25 August 1825 | established_event2 = [[Treaty of Montevideo (1828)|Recognized]] | established_date2 = 27 August 1828 | established_event3 = [[Dastuuraha Uruguay|Dastuuraha ee kowaad]] | established_date3 = 18 July 1830 | established_event4 = [[United Nations Charter|Admitted to the]] [[United Nations]] | established_date4 = 18 December 1945 | area_km2 = 176,215 | area_footnote = | area_rank = 89th | area_sq_mi = 68,037 | percent_water = 1.5 | population_estimate = {{UN_Population|Uruguay}}{{UN_Population|ref}} | population_census = 3,286,314<ref>[https://web.archive.org/web/20140209083630/http://www.ine.gub.uy/censos2011/resultadosfinales/analisispais.pdf Resultados del Censo de Población 2011: población, crecimiento | y estructura por sexo y edad] ine.gub.uy</ref> | population_estimate_year = {{UN_Population|Year}} | population_estimate_rank = 134th | population_census_year = 2011 | population_density_km2 = 18.6 | population_density_sq_mi = 48.3 | population_density_rank = 207th | GDP_PPP = $82.406 billion<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=89&pr1.y=12&c=298&s=NGDPD%| | 2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects – Uruguay|work=World Economic Outlook |publisher=International Monetary Fund}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = 91st | GDP_PPP_per_capita = $23,571<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 60th | GDP_nominal = $65.815 billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = 78th | GDP_nominal_per_capita = $18,074<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 43rd | Gini = 38.2 <!--number only--> | Gini_year = 2013 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web|url=http://repositorio.cepal.org/bitstream/handle/11362/39867/S1500739_mu.pdf?sequence=1 |title=GINI index (Cepal) |publisher=Cepal |accessdate=3 January 2018}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.795 <!--number only--> | HDI_year = 2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = steady <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=25 March 2017 |publisher=United | | Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 54th | currency = [[Uruguayan peso]] | currency_code = UYU | time_zone = UYT | utc_offset = −3 | DST_note = | antipodes = | date_format = | drives_on = right | calling_code = [[+598]] | iso3166code = | cctld = [[.uy]] | area_magnitude = }} '''Uruguay''' waa wadan oo ku yaalo [[Koonfur Ameerika|koonfurta ameerika]]. wadankaan waxoo xuduud la leeyay [[Baraasiil]] iyo [[Arjantiina]]. Wadanka waxaa degan dad gaaraayo ilaa 3.4 miliyan oo qof. Jamhuuriyadda Uruguay (Isbaanish: República Oriental del Uruguay), waa gobol madaxbannaan oo ku yaal gobolka koonfur bari ee Koonfurta Ameerika. Waxay u dhawdahay Argentina oo ku taal galbeedka iyo Brazil oo ah waqooyiga iyo bari, iyada oo Río de la Plata (Wabiga Silver) koonfureed iyo Badweynta Atlantic ee koonfur-bari. Uruguay waxay hoy u tahay qiyaastii 3.44 milyan qof, [2] oo ka mid ah 1.8 milyan oo qof oo ku nool caasimadda caasimaddeeda iyo magaalada ugu weyn, Montevideo. Qaybta qiyaastii 176,000 kilomitir oo isku wareeg ah (68,000 sq m), Uruguay waa juquraafi ahaan waddanka labaad ee ugu yar South America, [8] Suriname. Uruguay waxaay degganayd dadka reer Charrúa ilaa qiyaastii 4,000 oo sano [9] ka hor inta uusan Bortuqiisku bilaabmin Colonia del Sacramento 1680; Uruguay waxaa lagu qabtey Yurubiyaanka marka loo eego dalalka deriska ah. Montevideo waxaa loo asaasay xarun milatari oo ay ku leedahay Spanish-ka markii qarnigii 18aad, taas oo muujinaysa sheegashada tartanka ee gobolka. Uruguay ayaa ku guuleysatay xoriyaddii 1811 iyo 1828, ka dib markii ay hal dhinac ka socdeen Spain, Portugal, iyo Argentina iyo Brazil. Waxay ahayd mid ku salaysan saameyn shisheeye iyo faragelinta qarnigii 19-aad, iyada oo ciidanku uu ciyaarayo door siyaasadeed oo soo noqnoqonaya, oo ku dhammaaday 1973 afduubkii, kaas oo sameeyay aasaaskii kaligii taliyihii madaniga ahaa. Xukuumadda millatariga waxay ku silcisay dhinaca bidixda, bulshada rayidka ah, iyo kuwa ka soo horjeeda siyaasadda, taasoo keentay dhimasho dhowr iyo tiro badan oo jirdil ah oo ay geystaan ​​ciidamada; Ciidanku wuxuu awoodda u saaray xukuumad rayid ah 1985-kii. Uruguay maanta waa jimciyad dimoqraadi ah, iyada oo madaxweyne ah oo ka shaqeeya labada madax ee dawladda iyo madaxa dawladda. [[File:Balneario Iporá lago 02.jpg|right|thumb|Iporá, Tacuarembó.]] [[File:Quero-quero (REFON).JPG|left|thumb|Tero.]] [[File:Erythrina crista-galli2.jpg|thumb|left|Arbre de ceibo, simbòl nacional.]] [[File:Mar revuelto en Montevideo.jpg|250px|thumb|right|Còsta nordest del [[Riu de la Plata]], en Montevideo.]] [[File:Río Uruguay en Bella Unión.jpg|250px|thumb|right|[[Riu Uruguai]], al nòrd del país, entre l'Argentina e lo Brasil.]] [[File:Frontbrasilurug.jpg|250px|thumb|right|Frontièra Brasil-Uruguai.]] == Taariikh == Uruguay waxaa soo gumeestay gumeestihii [[Spania|spanishka]], ilaa 1821, wadanka waxoo xornimadiisa helay 1828. magaca uruguay waxoo ka imaaday wabi dhaxmaro wadankaas. madaxwaynaha uruguay waa pepe mujica waana nin aan dadka iska waynayn oo aan lahay waardiye == Siyaasiinta == hogaamiyaha wadanka waa (Tabaré Vázquez Rosas) oo madaxweyne ah, waxaa la doortay 2004. <gallery mode="packed" caption="Geography of Uruguay"> File:Cerro Batoví.JPG|[[Cerro Batoví]] in Tacuarembó Department File:Balneario Iporá lago 02.jpg|[[Iporá]] lake in Tacuarembó File:Penitente 00.jpg|[[Salto del Penitente]] mountain in [[Lavalleja Department]] File:Dunasvalizas uy.jpg|Sand dunes in [[Barra de Valizas]] beach, [[Cabo Polonio]] File:Río Uruguay en Bella Unión.jpg|[[Uruguay River]], north of the country, border with [[Brazil]] </gallery> [[File:Uruguay T2.png|thumb|A satellite image of Uruguay]] == External links == * [http://portal.gub.uy/ Official website] {{Wayback|url=http://portal.gub.uy/ |date=20110809113827 }} {{Dalalka Ameerikada Koonfureed}} cj36x9u9eqldsjaptg6yff2jlelr3wt 0 3913 300130 296619 2026-06-28T11:58:43Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 300130 wikitext text/x-wiki '''Masar''' ([[Carabi]] : مصر , romanized: loogu dhawaaqo [[Carabi|Carabi Masaarida]] : [mɑsˤr] ), si rasmi ah '''Jamhuuriyadda Carbeed ee Masar''' , waa waddan ku baahsan geeska waqooyi-bari ee [[Afrika]] iyo koonaha koonfur-galbeed ee Aasiya iyada oo la sii marayo Gacanka Siinaay. Waxa waqooyi kabadda Mediterranean-,[[Falastiin]] (Marinka Gaza) iyo [[Israaiil]] waqooyi-bari,baddacasoo bari ka xigta, Suudaanoo dhanka koonfureed ah iyo Liibiya oo galbeed ah; Gacanka Caqaba ee waqooyi bari Masar ayaa kala qaybiya Urdun iyo Sucuudiga. Qaahira waa caasimadda,magaalada ugu weyn, iyo hormuudka xarunta dhaqanka, halka Alexandria waa magaalada labaad ee ugu weyn iyo xudunta muhiimka ah ee warshadaha iyo dalxiiska. Iyadoo ay ku nool yihiin in ka badan 107 milyan, Masar waa saddexda wadan ee ugu dadka badan Afrika iyo 15-aad ee ugu dadka badan adduunka. {{Infobox country | conventional_long_name = Jamhuuriyadda Carabta Masar | name = {{native name|ar|جمهورية مصر العربية}}<br />{{resize|}} | common_name = Egypt | image_flag = Flag of Egypt.svg | image_coat = Coat of arms of Egypt (Official).svg | image_map = EGY orthographic.svg | map_caption = Goobta Jamhuuriyadda Masar | national_anthem = "[[Bilady, Bilady, Bilady]]"<br />{{lang|ar|"بلادي، بلادي، بلادي"}}<br />({{Lang-so|"Dalkayga, dalkayga, dalkayga""}})<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Bilady, Bilady, Bilady.ogg]]}}</div> | official_languages = [[Carabi|Carabi]] | national_languages = [[Carabi|Carabi Masar]]{{ref label|offlang|a}} | languages = | religion = [[Islam]] 90% (mostly [[Sunni]])<br>[[Christianity]] 10% ([[Coptic Orthodox Church of Alexandria|Coptic]]) | demonym = Masar <br> Masri, [[Islam]] | capital = [[Qaahira]] | coordinates = {{Coord|30|2|N|31|13|E|type:city}} | largest_city = capital | government_type = [[Dawlad midaysan|Midaysan]] [[Hab-madaxweynenimo-hoosaad|Nidaam madaxweyne]]<br />[[jamhuuriyada]] | leader_title1 = [[Madaxweynaha Masar|Madaxweyne]] | leader_name1 = [[Abdel Fattah el-Sisi]] | leader_title2 = [[Ra'iisul Wasaaraha Masar|Ra'iisul Wasaare]] | leader_name2 = [[Mustafa Madbouly]] | leader_title3 = [[Guddoomiyaha Golaha Wakiilada (Masar)|Afhayeenka Aqalka]] | leader_name3 = Cali Abdel Aal | legislature = Baarlamaanka | upper_house = golaha guurtida qaranka | lower_house = Golaha Wakiilada | established_event1 = Midaynta [[Masar Sare iyo Hoose|Sare<br />iyo Masar Hoose]]<ref name="goldschmidt_oldest_nation">{{cite book |last1=Goldschmidt |first1=Arthur |title=Modern Egypt: The Formation of a Nation-State |url=https://books.google.com/books?id=YmZyAAAAMAAJ |year=1988 |publisher=Westview Press |location=Boulder, CO |isbn=978-0-86531-182-4 |page=5 |quote=Among the peoples of the ancient Near East, only the Egyptians have stayed where they were and remained what they were, although they have changed their language once and their religion twice. In a sense, they constitute the world's oldest nation. For most of their history, Egypt has been a state, but only in recent years has it been truly a nation-state, with a government claiming the allegiance of its subjects on the basis of a common identity. |access-date=20 June 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5309.htm |title=Background Note: Egypt |date=10 November 2010 |publisher=[[United States Department of State]] [[Bureau of Near Eastern Affairs]] |access-date=5 March 2011 }}</ref><!--end nowrap:-->{{ref label|estevent|b|}} | established_date1 = [[Circa|c.]] 3150 BC | established_event2 = Maxamed Cali oo la caleema saaray | established_date2 = 9 July 1805<ref>{{cite book |author=Pierre Crabitès |title=Ibrahim of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=1NbCRckI3EoC&pg=PA1 |access-date=10 February 2013 |year=1935 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-81121-7 |page=1 |quote=...&nbsp;on July 9, 1805, Constantinople conferred upon Muhammad Ali the pashalik of Cairo&nbsp;... }}</ref> | established_event3 = [[Ku Dhawaaqida Madaxbanaanida Masar|Madaxbanaanida]] ka<br /> [[Boqortooyada Ingiriiska ee great Biriten iyo Ireland|Boqortooyada Ingiriiska]] | established_date3 = 28 Febraayo 1922 | established_event4 = [[Kacaankii Masar 1952kii|Maalinta Kacaanka]] | established_date4 = 23 Julaay 1952 | established_event5 = Jamhuuriyadda ayaa lagu dhawaaqay | established_date5 = 18 June 1953 | established_event6 = [[Dastuurka Masar|Dastuurka hadda jira]] | established_date6 = 18 Janaayo 2014 | area_rank = 29aad | area_km2 = 1,010,408<ref>{{cite web |url=http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptinFigures2015/EgyptinFigures/Tables/PDF/1-%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/pop.pdf |title=Total area km2, pg.15 |publisher=Capmas.Gov – Arab Republic of Egypt |access-date=8 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321110107/http://capmas.gov.eg/pdf/EgyptinFigures2015/EgyptinFigures/Tables/PDF/1-%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/pop.pdf |archive-date=21 March 2015 }}</ref> | area_sq_mi = 387,048 | percent_water = 0.632 | population_estimate = [[File:Increase Neutral.svg|12px|border]] 109,450,000 <ref>{{cite web |title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء |url=http://www.capmas.gov.eg/ |website=www.capmas.gov.eg |access-date=12 February 2020 |archive-date=7 Bisha Sagaalaad 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=أقل زيادة في 10 سنوات.. رحلة الوصول إلى 100 مليون مصري (إنفوجرافيك) |url=https://www.masrawy.com/news/news_economy/details/2020/2/11/1722317/%D8%A3%D9%82%D9%84-%D8%B2%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A-10-%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%88%D9%84-%D8%A5%D9%84%D9%89-100-%D9%85%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A-%D8%A5%D9%86%D9%81%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D9%83- |website=www.masrawy.com |access-date=12 February 2020 |archive-date=12 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212144159/https://www.masrawy.com/news/news_economy/details/2020/2/11/1722317/%D8%A3%D9%82%D9%84-%D8%B2%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A-10-%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%88%D9%84-%D8%A5%D9%84%D9%89-100-%D9%85%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A-%D8%A5%D9%86%D9%81%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D9%83- |url-status=dead }}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 15aad | population_census = [[File:Increase Neutral.svg|12px|border]] 94,798,827 | population_census_year = [[Tirakoobka Masar#2017|2017]] | population_census_rank = | population_density_km2 = 108.32 | population_density_sq_mi = | population_density_rank = 99aad | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP = {{increase}} $2.372 tilyan<ref name="IMFWEOEG">{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&pr.y=17&sy=2017&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=469&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=14 December 2019}}</ref> | GDP_PPP_rank = 17aad | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $21,668<ref name="IMFWEOEG" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 87aad | GDP_nominal = [[File:Decrease2.svg|12px|border]] $347.342 tilyan<ref name="IMFWEOEG" /> | GDP_nominal_rank = 42aad | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_per_capita = [[File:Decrease2.svg|12px|border]] $3,174<ref name="IMFWEOEG" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 133aad | Gini_year = 2019 | Gini_change = hoos u dhac<!--increase/decrease/steady--> | Gini = [[File:Decrease2.svg|12px|border]] 31.9 <!--number only--> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=GINI index |publisher=World Bank |access-date=8 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archive-date=9 February 2015 |url-status=live }}</ref> | Gini_rank = | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = kordhin<!--increase/decrease/steady--> | HDI = {{increase}} 0.754 <!--number only--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}</ref> | HDI_rank = 100aad | currency = [[Egyptian pound]] (E£) | currency_code = EGP | time_zone = [[Eastern European Time|EET]] | utc_offset = +2{{ref label|dst|c}} | time_zone_DST = | utc_offset_DST = | drives_on = Sax | calling_code = [[+20]] | cctld = {{unbulleted list |[[.eg]] |{{lang|ar|[[مصر.]]}}}} | official_website = [https://www.egypttourpackages.com/ Egypt ] | footnote_a = | footnote_b = | footnote_c = }} Masar waxay leedahay mid ka mid ah taariikhda ugu dheer ee waddan kasta, iyada oo raadinaysa dhaxalkeeda webiga Nile Delta ilaa 6aad-4aad millennia BCE. Markii loo tixgeliyey ilbaxnimada , Masar hore waxay aragtay qaar ka mid ah horumarradii ugu horreeyay ee qorista, beeraha, magaalaynta, diinta habaysan iyo dawladda dhexe. Masar waxay ahayd xarun hore oo muhiim u ah Masiixiyadda , ka dib waxay qaadatay Islaamka qarnigii toddobaad wixii ka dambeeyay. Alexandria , caasimaddeedii hore ee Masar iyo hadda magaalada labaad ee ugu weyn, waxay ahayd xudunta aqoonta caalamiga ah iyada oo loo marayo maktabadeeda . Qahira waxay noqotay caasimadii Khilaafadii Faatimid qarnigii tobnaad iyo Mamluk Sultanate ee xigtay qarnigii 13aad. Masar waxay markaas ka mid noqotay Boqortooyadii Cusmaaniyiinta sannadkii 1517kii, ilaa uu taliyihii degaanka Muxammad Cali ka asaasay Masar casriga ah oo ah Khedivate iskeed u madaxbannaan 1867. Dalka waxa qabsaday Boqortooyadii Ingriiska oo ay weheliso Suudaan oo xornimada qaadatay 1922-kii oo boqortooyo ah . Kacaankii 1952 ka dib Masar waxay ku dhawaaqday jamhuuriyad . Intii u dhaxaysay 1958 iyo 1961 Masar waxay ku biirtay Suuriya si ay u samaystaan ​​Jamhuuriyad Carbeed . Masar waxa ay dhawr dagaal oo hubaysan la gashay Israa’iil sannadihii 1948 , 1956 , 1967 iyo 1973 , waxaanay si joogto ah u qabsatay Marinka Qaza ilaa 1967. 1978kii, Masar waxa ay saxeexday heshiiskii Camp David , kaas oo u aqoonsaday Israa’iil beddelkeeda inay ka baxdo Siinaydii la haystay. Ka dib kacdoonkii Carabta ee horseeday kacdoonkii Masar 2011 iyo afgambigii Xusni Mubaarak , dalka waxa soo food saaray qalalaase siyaasadeed oo daba dheeraaday ; Doorashadii ugu horeysay ee dimoqraadi ah oo dhacday 2012-kii ayaa natiijadeedu ahayd muddo gaaban, dawladdii ay isku haysteen Ikhwaanul Muslimiinka ee Mohamed Morsi , oo ay afgambiyeen militariga ka dib mudaaharaadyo waaweyn 2013kii Dowladda hadda jirta waa jamhuuriyad madaxtinimo-gaar ah oo uu hoggaamiyo Abdel Fattah el-Sisi , kaas oo la doortay 2014-kii balse waxaa loo arkaa mid kalitalis ah . Masar waa waddan soo koraya oo leh dhaqaalaha labaad ee ugu weyn Afrika Waxaa loo arkaa inay tahay quwad goboleed ku taal Bariga Dhexe, Waqooyiga Afrika iyo dunida Muslimka iyo awood dhexe oo adduunka ah. Islaamku waa diinta rasmiga ah , Carabigana waa luqadda rasmiga ah. Masar waxay xubin ka tahay Qaramada Midoobay, Dhaqdhaqaaqa Aan Isbahaysiga ahayn , Jaamacadda Carabta , Midowga Afrika , Ururka Iskaashiga Islaamka , Madasha Dhallinyarada Adduunka , iyo xubin ka tirsan BRICS . ==Magacyada== Magaca Ingiriisiga "Masar" wuxuu ka yimid Giriiggii hore " Aígyptos " (" Αἴγυπτος "), iyada oo loo sii marayo Faransiiska Dhexe "Masar" iyo Laatiinka " Aegyptus ". Waxa ay ka muuqataa kiniiniyada tooska ah ee Giriiga hore sida "a-ku-pi-ti-yo". Sifada "aigýpti-"/"aigýptios" waxaa loo soo amaahday Coptic sida " gyptios ", oo halkaas laga soo qaatay Carabi sida " qubṭī ", oo dib loo sameeyay" قبط "( qubṭ ), halka Ingiriisi" Copt ". Juquraafigii hore ee Giriigga Strabo wuxuu bixiyay etymology folk isagoo sheegaya in " Αἴγυπτος " (Aigýptios) uu asal ahaan ka soo baxay xarun ka " Aἰγαίου ὑπτίως " ( Aegaeou huptiōs theegean ), oo macneheedu yahay " Aegaeou huptiōs ". Soo-jiidashada dhabta ah waxaa loo maleynayaa inay ka timid ḥwt-kꜣ-ptḥ ( Hutkaptah , ku dhawaaqida Masar ee dambe [ħəjˌkojpəˈtaħ] ), " Macbadka Ka of Ptah ," oo ah erey magaalada Memphis . " Miṣr " ( ku dhawaaqida Carabiga: [misˤɾ] ; " مِصر ") waa Carabiga Qur'aanka ee qadiimiga ah iyo magaca rasmiga ah ee casriga ah ee Masar, halka " Maṣr " ( ku dhawaaqida Carabiga Masar: [mɑsˤɾ] ; مَصر ) waa ku dhawaaqida maxaliga ah ee Carabiga Masar . Magaca hadda ee Masar, Misr/Misir/Misru, wuxuu ka yimid magacii hore ee Semitic-ga . Eraygu wuxuu asal ahaan ka dhigan yahay " Ilbaxnimo " ama " Metropolis ". Miṣr Carabi qadiimiga ah (Masar Carabi Carabi Maṣr ) waxay si toos ah ula socotaa Cibraaniga Baybalka Miṣráyīm ( מִצְרַיִם / מִצְרָיִם), oo macneheedu yahay "labada cidhiidhi", tixraaca kala soocida predynastic ee Sare iyo Hoose Masar . Sido kale dhowr luqadood oo Semitic ah lagu sheegay sida Mesru , Misir iyo Masar Marqaatiga ugu da'da weyn ee magacan Masar waa Akkadian "mi-iṣ-ru" ("miṣru") ee la xidhiidha miṣru/missirru/miṣaru , oo macneheedu yahay "xuduuda" ama "xuduudda". Boqortooyada Neo-Assyrian waxay adeegsatay ereyga la soo saaray , Mu-ṣur . Magacii hore ee Masar ee wadanku waxa uu ahaa ( 𓆎 🅓 🏏 📊) km.t , oo macneheedu yahay dhul madow, oo ay u badan tahay inay tixraacayso carrada madow ee barwaaqada ah ee bannaanka daadadka webiga Niil , oo ka duwan deshret ( ⟨ dšṛt ⟩ ), ama "dhul cas" saxaraha . Magacan waxaa caadi ahaan loogu dhawaaqaa Kemet , laakiin malaha waxaa loogu dhawaaqaa [kuːmat] Masaaridii hore.  Magaca waxaa loo aqoonsaday inuu yahay K(h)ēmə ( Bohairic Coptic : ⲭⲏⲙⲓ , Sahidic Coptic : ⲕⲏⲙⲉ ) ee marxaladda Coptic ee luqadda Masar, wuxuuna u muuqday Giriiggii hore sida Χημία ( Khēmía ). Magac kale wuxuu ahaa ⟨ tꜣ-mry ⟩ "dhulka webiga jiinka". Masar sare iyo hoose magacyadoodu waxay ahaayeen Ta-Seme'aw ( ⟨ tꜣ-šmꜥw ⟩ ) "sedgeland" iyo Ta-Mehew ( ⟨ tꜣ mḥw ⟩ ) "waqooyiga", siday u kala horreeyaan. ==Taariikhda== ===Taariikhda hore iyo Masar hore=== [[File:Derr_(_125_miles_south_of_Aswan,_right_bank)._Temple_dedicated_to_Pa_-_Horakhti.jpg|thumb|Macbadka Derr ayaa burburay 1960kii]] Waxaa jira cadaymo muujinaya dhagax-dhagaxyo lagu sameeyay hareeraha dhulka webiga Niil iyo dhulka saxaraha ah. Millenniyadii 10-aad ee BCE , dhaqankii ugaadhsadayaasha iyo kalluumaysatada waxa beddelay dhaqan-shiidid hadhuudh . Isbeddellada cimiladu ama daaqsintii ku dhawaad ​​8000 BCE waxay bilaabeen inay xaalufiyaan dhul-dhaqatada Masar, taasoo samaysa Saxaraha . Qabiiladii hore waxay u haajireen webiga Niil halkaas oo ay ka dhisteen dhaqaale beeralay ah oo deggen iyo bulsho dhexe oo badan. Ilaa 6000 BC, dhaqanka Neolithic ayaa xidid ku yeeshay dooxada Niil. Intii lagu jiray xilligii Neolithic, dhaqammo badan oo horudhac ah ayaa si madax-bannaan u horumariyay Masar Sare iyo Hoose . Dhaqanka Badariyaanka iyo taxanihii Naqada ee dhaxalka lahaa ayaa guud ahaan loo arkaa inay horudhac u yihiin Masar fir-fircooneed . Meesha ugu horraysa ee loo yaqaanay Masaarida Hoose, Merimda, waxay ka horraysa Badariyaanka ilaa toddoba boqol oo sano. Bulshooyinka Masaarida Hoose ee wakhtigan waxay la noolaayeen dhiggooda koonfurta in ka badan laba kun oo sano, dhaqan ahaan way ka duwan yihiin, laakiin xidhiidh joogto ah oo ganacsi. Caddaynta ugu horraysa ee la og yahay ee qoraallada hieroglyphic ee Masaarida waxay soo muuqdeen xilliyadii hore ee weelasha dheriga ee Naqada III, oo ku taariikhaysnaa qiyaastii 3200 BC. [[File:All_Gizah_Pyramids.jpg|thumb|Giza Necropolis waa kan ugu da'da weyn mucjisooyinka qadiimiga ah iyo kan kaliya ee weli jira.]] Waxaa la aasaasay boqortooyo midaysan c.  3150 BCE by King Menes , taasoo keentay in taxane taxane ah oo xukumay Masar saddexdii kun ee soo socda. Dhaqanka Masaarida wuxuu kobcay muddadaas dheer wuxuuna ahaa Masaar si gaar ah diintiisa , fankiisa , luqaddiisa iyo caadooyinkiisa. Labadii boqortooyo ee ugu horreeyay ee Masar midaysan waxay dejiyeen marxaladda xilligii Boqortooyada Hore , c.  2700–2200 BCE, kaas oo dhisay Ahraamyo badan , gaar ahaan Ahraamta Saddexaad ee Boqortooyada Djoser iyo Boqortooyadii Afraad ee Giza Ahraamta . Muddadii dhexe ee koowaad waxa ay keentay wakhti qalalaase siyaasadeed ilaa 150 sano. Daadka Niilka ee xooggan iyo xasilinta dawladda, si kastaba ha ahaatee, waxay dib u soo celisay barwaaqada dalka ee Boqortooyada Dhexe c.  2040 BCE, oo gaadhay meeshii ugu sarreysay xilligii Fircoon Amenemhat III . Muddadii labaad ee midnimo la'aantu waxay ku bishaaraysay imaatinka boqortooyadii ugu horreysay ee ajnabiga ah ee xukunka Masar, tii Semitic Hyksos . Soo duulay Hyksos waxay la wareegeen inta badan Masar Hoose qiyaastii 1650 BC waxayna ka aasaaseen caasimad cusub Avaris . Waxa meesha ka saaray xoogagii Masar sare ee uu hogaaminayey Axmose I , kaas oo dhidibada u taagay Boqortooyadii Sideed iyo Tobnaad oo ka raray magaalada Memphis , una raray Thebes . Boqortooyada Cusub c.  1550-1070 BCE waxay ka bilaabantay Boqortooyadii Sideed iyo tobnaad, iyada oo calaamad u ah kor u kaca Masar oo ah awood caalami ah oo ballaarisay intii lagu jiray fidinta ugu weyn ee boqortooyo ilaa koonfurta ilaa Tombos ee Nubia , oo ay ku jiraan qaybo ka mid ah Levant ee bari. Muddadan waxaa lagu xusay qaar ka mid ah Faraaciintii caanka ahaa , oo ay ku jiraan Hatshepsut , Thutmose III , Akhenaten iyo xaaskiisa Nefertiti , Tutankhamun iyo Ramesses II . Hadalkii ugu horreeyay ee taariikh ahaan la caddeeyo ee tawxiidku waxa uu yimid muddadan sida Atenism . Xidhiidhada soo noqnoqda ee quruumaha kale waxay keeneen fikrado cusub Boqortooyada Cusub. Dalka waxaa markii dambe ku duulay oo qabsaday Liibiya , Nuubiyiin iyo Ashuur , laakiin Masaaridii u dhalatay ayaa aakhirkii ka saaray oo dib ula wareegay talada dalkooda. [[File:BD_Weighing_of_the_Heart.jpg|thumb|Miisaanka Qalbiga ee ka yimid kitaabka dhintay ee Ani]] 525 BCE, Boqortooyadii Achaemenid , oo uu hogaaminayey Cambyses II , ayaa bilaabay qabsashadooda Masar, ugu dambeyntiina waxay qabsadeen Fircoon Psamtik III dagaalkii Pelusium . Cambyses II ayaa markaa la wareegay magaca rasmiga ah ee Fircoon , laakiin waxa uu Masar ka xukumay gurigiisa Susa ee Faaris (Iran casriga ah), isaga oo Masar ku hoos jira xukunka satrapy . Boqortooyadii Masar oo dhan todoba iyo labaatanaad , laga soo bilaabo 525 ilaa 402 BCE, marka laga reebo Petubastis III , waxa ay ahayd gebi ahaanba muddo Achaemenid ah, iyada oo boqorada Achaemenid dhamaantood la siiyay magaca Fircoon. Dhowr kacdoon oo ku-meel-gaar ah oo lagu guuleystay oo ka dhan ah Achaemenids ayaa calaamadeeyay qarnigii shanaad ee BCE, laakiin Masar weligeed ma awoodin inay si joogto ah u afgembiso Achaemenids. Boqortooyadii Soddonaad waxa ay ahayd boqortooyadii ugu dambaysay ee xukunta dalka intii lagu jiray waagii Fircooniga. Waxay mar kale ku dhacday Achaemenids 343 BCE ka dib markii Fircoon, Boqor Nectanebo II , lagaga adkaaday dagaalka. Soddon iyo kow ee Boqortooyada Masar , si kastaba ha ahaatee, ma sii socon muddo dheer, maadaama Achaemenids la riday dhowr sano ka dib Alexander the Great . Guud ahaan Giriigga Macedonia ee Alexander, Ptolemy I Soter , ayaa aasaasay Boqortooyada Ptolemaic ===Batlamyo iyo Roman Masar=== [[File:Denderah3_Cleopatra_Cesarion.jpg|thumb|Boqoradda Ptolemaic Cleopatra VII iyo wiilkeeda oo uu qoray Julius Caesar, Caesarion , oo ku yaal Macbadka Dendera]] Boqortooyada Ptolemaic waxay ahayd dawlad Hellenistic ah oo awood leh , oo ka soo bilaabantay koonfurta Suuriya ee bari, ilaa Cyrene oo galbeed ah, iyo koonfurta ilaa xudduudaha Nubia. Alexandria waxay noqotay magaalo-madaxeed iyo xarunta dhaqanka iyo ganacsiga Giriiga . Si ay u helaan aqoonsi ay ka helaan shacbigii Masar ee u dhashay, waxay isku magacaabeen in ay yihiin kuwii dhaxlay Faraaciintii. Ptolemiyadii dambe waxay qaateen caadooyinka Masaarida, iyaga laftooda ayaa lagu sawiray taallooyinkii dadweynaha ee qaabka Masar iyo labbiska, waxayna ka qaybqaateen nolosha diinta Masaarida. Laydhka Alexandria (Pharos of Alexandria) waxaa la dhisay qiyaastii 280 BCE jasiiradda Faaris, oo u dhow Alexandria, Masar. waxa ay noqotay mid ka mid ah todobada mucjiso ee dunidii hore, taas oo ay weheliyaan Ahraamta waaweyni ay sidoo kale saldhig u ahayd Masar. Dhererkeeda waxaa lagu qiyaasay in uu ahaa ilaa 100-130 mitir, taas oo ka dhigtay mid ka mid ah dhismayaasha ugu dheer ee wakhtigeeda. Ujeeddadu waxay tahay: badmaaxiinta la hagayo si nabad ah oo ay ku galaan dekedda mashquulka badan ee Alexandria. Waxaa si xun u waxyeeleeyay dhulgariirkii u dhexeeyay qarniyadii 10-aad iyo 14-aad, waxaana ugu dambeyntii la waayay 1303-dii AD, balse dhagxaanteeda ayaa markii dambe dib loogu isticmaalay dhismayaal kale, sida Daarta Qaitbay . Hogaamiyihii ugu dambeeyay ee khadka Ptolemaic wuxuu ahaa Cleopatra VII , oo isdilay ka dib aaska jacaylkeeda Mark Antony , ka dib markii Octavian uu qabsaday Alexandria oo ciidamadeeda calooshood u shaqeystayaal ah ay carareen. Ptolemies waxa ay la kulmeen fallaagada Masaarida u dhalatay waxayna ku lug lahaayeen dagaallo shisheeye iyo kuwo sokeeye oo horseeday hoos u dhaca boqortooyada iyo qabsashada Roomaanka. Masiixiyadda waxa Masar keenay Saint Mark the Evangelist qarnigii 1aad. Boqortooyadii Diocletian (284-305 CE) waxay calaamad u ahayd isbeddelkii Roomaanka ilaa xilligii Byzantine ee Masar, markii tiro badan oo Masiixiyiin Masaar ah la silciyey. Axdiga Cusub ayaa markaas loo turjumay Masar. Kadib Golaha Chalcedon ee CE 451, Kaniisad Coptic Masaar oo kala duwan ayaa si adag loo aasaasay. ===Qarnigii 7aad - 1517)=== [[File:C9B5617-Pano.jpg|thumb|Masjidka Camr ibn al-Cas ee Qaahira, oo loo aqoonsaday inuu yahay kan ugu da'da weyn Afrika]] Byzantines waxay awood u yeesheen inay dib u soo ceshadaan xukunka dalka ka dib duullaan kooban oo Sasanid Faaris ah horaantii qarnigii 7aad ee dagaalkii Byzantine-Sasanian ee 602-628 muddadaas oo ay aasaaseen gobol cusub oo gaaban muddo toban sano ah oo loo yaqaan Sasanian Masar , ilaa 639-42, markii Masar lagu soo duulay oo ay qabsadeen Carabtii Islaamka . Markii ay ka adkaadeen ciidamadii Bizantine ee Masar, Carabtu waxay keeneen Islaamka dalka. In muddo ah muddadaas, Masaarida waxay bilaabeen inay ku dhex milmaan caqiidadooda cusub iyo caqiidada asalka ah iyo dhaqamada wadaniga ah, taasoo keentay amarro kala duwan oo suufi ah oo soo kordhay ilaa maantadan la joogo. Cibaadooyinkan hore waxay ka badbaadeen xilligii Coptic Christianity . Sannadkii 639-kii waxa Masar loo diray ciidan uu hoggaaminayo khaliifkii labaad ee Cumar oo uu madax u ahaa Camr bin Al Caas . Waxay ku jabiyeen ciidankii Roomaanka dagaalkii Heliopolis. Amr waxa uu u sii socday dhanka Alexandria, kaas oo isu dhiibay heshiis la saxeexay 8 November 641. Alexandria waxa dib loogu soo celiyay Boqortooyada Byzantine 645, laakiin waxaa dib u qabsaday Amr 646. 654-kii duullaan duullaan ah oo uu soo diray Constans II waa la diiday. Carabtu waxay aasaaseen caasimadda Masar oo lagu magacaabo Fustat , taas oo markii dambe la gubay xilligii Saliibiyiinta. Qaahira ayaa markii dambe la dhisay sanadkii 969 si ay u koraan si ay u noqoto magaalada ugu weyn uguna qanisan khaliifada Carabta , waxa ay ka xigtaa Baqdaad kaliya . [[File:ساحة مسجد احمد بن طولون.jpg|thumb|Masjidka Ibnu Tuluun ee Qaahira, ee Axmad Ibnu Tuluun]] Xilligii Cabbaasiyiinta waxaa lagu asteeyay canshuuro cusub, Copts-na waxay mar kale ka gadoodeen sannadkii afraad ee xukunka Cabbaasiyiinta. Bilawgii qarnigii 9-aad waxa dib u bilaabmay hab-dhaqankii lagu maamuli lahaa Masar oo loo maro guddoomiye Abdallah ibn Tahir , kaas oo go'aansaday inuu dego Baqdaad , isaga oo u soo diray ku xigeen Masar si uu u xukumo isaga. Sannadkii 828dii kacdoon kale oo Masari ayaa qarxay, 831kiina Copts waxay ku biireen Muslimiintii u dhalatay ee ka soo horjeeday dawladda. Ugu dambayntii awooddii Cabbaasiyiinta ee Baqdaad waxay horseedday in guud ahaan guud ahaan ay la wareegaan xukunka Masar, haddana ay hoos imanayaan xulafada Cabbaasiyiinta, Boqortooyada Tulunid (868-905) iyo Boqortooyada Ikhshidid (935-969) waxay ka mid ahaayeen kuwii ugu guusha badnaa ee ka horyimid Khaliifkii Cabbaasiyiinta [[File:مسـجد الحاكم بأمر الله 06.jpg|thumb|Masjidka Al-Xakiim ee Qaahira, ee Al-Xakiim Bi-Amr Allah , khaliifkii lixaad, sida uu u dayactiray Daawdi Bohra]] Hogaamiyeyaashii Muslimiintu waxay gacanta ku hayeen Masar lixdii qarni ee soo socota, iyadoo Qaahira ahayd xaruntii Khilaafadii Faadimiinta . Dhammaadkii boqortooyadii Ayyubid , Mamluks , oo ah Turco - Circassian militariga, ayaa la wareegay xukunka qiyaastii 1250. Dhamaadkii qarnigii 13aad, Masar waxay isku xirtay Badda Cas, Hindiya, Malaya, iyo Bariga Hindiya.  Badhtamihii Qarnigii 14aad ee Dhimashada Madaw waxa ay dishay 40% dadka dalka. ===Xilligii hore ee casriga: Cusmaaniyiinta Masar (1517-1867)=== [[File:Louis-Fran%C3%A7ois_Baron_Lejeune_001.jpg|thumb|Napoleon wuxuu ku jabiyay ciidamadii Mamluk ee Dagaalkii Ahraamta , 21 Luulyo 1798, oo uu rinjiyeeyay Lejeune .]] Masar waxa qabsaday Turkiga 1517, ka dib waxa ay noqotay gobol ka mid ah Boqortooyadii Cusmaaniyiinta . Milatarigii difaacu waxa uu dhaawac u geystay bulshada rayidka ah iyo hay’adihii dhaqaalaha. Diciifnimada nidaamka dhaqaalaha oo ay weheliso saamaynta daacuunka ayaa Masar ka dhigtay mid u nugul duullaanka shisheeye. Ganacsatadii Bortuqiisku waxay la wareegeen ganacsigoodii. Intii u dhaxaysay 1687 iyo 1731, Masar waxay la kulantay lix macaluul. Macaluushii 1784 waxay ku kacday qiyaastii lix meelood meel dadkeeda. Masar waxa ay mar walba ahayd gobol ay adag tahay in ay maamulaan salaadiinta Cusmaaniyiinta , taas oo ay ugu wacan tahay awoodda iyo saamaynta joogtada ah ee Mamluuk , oo ah darafkii milatariga Masar ee dalka soo xukumayay qarniyo badan. Masar waxay sii ahaan jirtay maamul-goboleed hoos yimaada Mamluks ilaa ay ku soo duuleen ciidamadii Faransiiska ee Napoleon Bonaparte 1798. Ka dib markii Faransiisku ka adkaaday Ingiriiska, waxaa bilaabmay loolan awoodeed oo saddex geesood ah oo dhex maray Turkidii Cusmaaniyiinta , Mamluk Masaarida oo Masar xukumayay qarniyo, iyo calooshood u shaqeystayaal Albania ah oo u adeegaya Cusmaaniyiinta. [[File:ModernEgypt,_Muhammad_Ali_by_Auguste_Couder,_BAP_17996.jpg|thumb|Muxammad Cali waxa uu ahaa aasaasihii boqortooyadii Muxamed Cali iyo Khediifkii ugu horeeyey ee Masar iyo Suudaan.]] Ka dib markii Faransiiska la ceyriyay, waxaa awoodda la wareegay 1805-tii Muhammad Ali Pasha , oo ahaa taliyihii militariga Albania ee ciidamadii Cusmaaniyiinta ee Masar. Muxamed Cali waxa uu xasuuqay Mamluuqa waxa uuna aasaasay boqortooyo ka talin jirtay Masar ilaa kacaankii 1952. Bilawgii 1820-kii ee suufka aadka u dheeraa waxa uu beeralayda u bedelay mid ka mid ah dhaqalaha kaash-ka-soo-saarka ee ka hor dhamaadka qarniga, isaga oo xoogga saaray lahaanshaha dhulka iyo u wareejinta wax soo saarka dhinaca suuqyada caalamiga ah. Maxamed Cali waxa uu la wareegay Waqooyiga Suudaan (1820-1824), Suuriya (1833), iyo qaybo ka mid ah Carabta iyo Anatolia . Sannadkii 1841kii, quwadihii reer Yurub oo ka baqayey in uu xukunka ka tuuro Boqortooyadii Cusmaaniyiinta lafteeda, ayaa ku khasbay in uu inta badan qabsashadiisa ku soo celiyo Cusmaaniyiinta. Hamigiisa ciidan waxa uu u baahnaa in uu dalka dib u casriyeeyo: waxa uu dhisay warshado, nidaamka kanaalka waraabka iyo gaadiidka, waxa uu dib u habayn ku sameeyay shaqaalaha dawladda. Wuxuu dhisay dawlad ciidan ah oo ku dhawaad ​​​​boqolkiiba afar ka mid ah dadka u adeegaya ciidanka si ay Masar u gaarsiiyaan meel awood leh oo ku taal Boqortooyada Cusmaaniyiinta si ay u muujiyaan inay la mid yihiin xeeladaha Soofiyeedka (iyada oo aan shuuci ahayn) oo la qabtay qarnigii 20aad. [[File:Egypt_under_Muhammad_Ali_Dynasty_map_en.png|thumb|Masar oo hoos tagta Boqortooyada Maxamed Cali]] Muhammad Ali Pasha waxa uu ka soo saaray milatariga mid ku shiray dhaqanka corvée ilaa ciidan weyn oo la casriyeeyay. Waxa uu soo bandhigay qoritaanka beeralayda lab ee Masar qarnigii 19-aad, waxana uu qaaday hab cusub oo uu ku abuurayo ciidankiisii ​​weynaa, isaga oo ku xoojinaya tiro iyo xirfad. Waxbarashada iyo tababarka ciidamada cusub waxay noqotay mid waajib ah; Fikradaha cusub waxaa sidoo kale lagu xoojiyay go'doomin. Nimanka waxa lagu hayay dhufeysyo si ay uga fogaadaan in la carqaladeeyo korriimadooda iyaga oo ah unug ciidan oo lagu xisaabtamo. Ciilkii hab-nololeedkii ciidannimo ayaa aakhirkii ka baxay raggii, waxaana qabsaday fikrad cusub oo qarannimo iyo faan ku dhisan. Waxay ahayd iyadoo la kaashanayo cutubkan cusub ee dhowaan dib u dhashay ee Muxammad Cali uu xukunkiisa ku soo rogay Masar. Siyaasadda uu Mohammad Ali Pasha raacay intii uu xukunka hayay ayaa qayb ahaan sharraxaysa sababta tirada Masar marka la barbar dhigo dalalka kale ee Waqooyiga-Afrika iyo Bariga Dhexe oo kordhay oo keliya heer aad u yar, maaddaama maalgelinta waxbarashada dheeraadka ah ay ka dhaceen oo keliya qaybta militariga iyo warshadaha. Muxammad Cali waxa si kooban xilka u kala wareegay wiilkiisii ​​Ibraahim (Sebtember 1848), ka dibna uu awoowe u ahaa Cabbaas I (Noofambar 1848), ka dibna Saciid (1854), iyo Ismaaciil (1863) oo dhiirigeliyay cilmiga iyo beeraha, kana mamnuucay addoonsiga Masar. Masar oo hoos tagta boqortooyadii Muxamed Cali waxay magac ahaan ahaan jirtay gobol Cusmaaniyiin ah. Waxaa la siiyay heerka dawlad-goboleed madaxbannaan ama Khedivate (1867-1914) ee 1867. Suez Canal , oo la dhisay iyada oo lala kaashanayo Faransiiska, ayaa la dhameeyay 1869. Dhismaheeda waxaa maalgeliyay bangiyada Yurub. Lacago badan ayaa sidoo kale ku baxay mas’uulnimo iyo musuqmaasuq. Canshuuraha cusub ayaa sababay niyad jab caan ah. Sannadkii 1875-kii Ismaaciil waxa uu ka fogaaday in uu kaco isaga oo ka iibiyay dhammaan saamigii Masar ee kanaalka dawladda Ingiriiska. Saddex sano gudahood tani waxay keentay in la soo rogo koontaroolayaasha Ingiriiska iyo Faransiiska kuwaas oo ku fadhiistay golaha wasiirada Masar, iyo, "awoodda dhaqaale ee dammaanad-qaadayaasha gadaashooda, waxay ahaayeen awoodda dhabta ah ee dawladda", Xaalado kale sida cudurrada faafa (cudurka lo'da ee 1880-meeyadii), daadadka iyo dagaalladu waxay keeneen hoos u dhaca dhaqaalaha waxayna kordhiyeen ku tiirsanaanta Masar ee deynta shisheeye xitaa dheeraad ah. [[File:Tel-el-Kebir.JPG|thumb|Dagaalkii Tel el-Kebir ee 1882 wakhtigaas oo ahaa dagaalkii Anglo-Masar]] Ku qanacsanaan la'aanta maxalliga ah ee Khedive iyo faragelinta reer Yurub ayaa horseeday abuuritaanka kooxihii ugu horreeyay ee waddaniyiinta 1879, iyadoo Axmed 'Urabi uu ahaa shakhsi caan ah. Ka dib markii ay korodhay xiisado iyo kacdoono wadani ah, Boqortooyada Ingiriisku waxay ku soo duushay Masar 1882-kii, oo ay ku burburisay ciidankii Masar ee Battle of Tell El Kebir oo si millatari u qabsaday dalka. 64​​​​​ Sannadkii 1899-kii, waxa la saxeexay Anglo-Masar Agreement Condominium: Heshiisku waxa uu sheegay in Suudaan ay si wadajir ah u maamuli doonaan Khedivate ee Masar iyo Boqortooyada Ingiriiska. Xakamaynta dhabta ah ee Suudaan waxay ku jirtay gacanta Ingiriiska oo keliya. Sannadkii 1906-dii, dhacdadii Denshawai waxay keentay dad badan oo Masaari ah oo dhexdhexaad ah inay ku biiraan dhaqdhaqaaqa waddaniyiinta. ===Saldanada iyo Boqortooyada Masar=== [[File:Fuad_I_of_Egypt,_Edward_VIII,_%26_Mohamed_Sa%27id_Pa%C5%9Fa.jpg|thumb|Fuad I ee Masar iyo Edward, Prince of Wales , 1932]] [[File:1stAlameinBritDefense.jpg|thumb|Ciidanka lugta Ingiriiska ee u dhow El Alamein , 17 Luulyo 1942]] 1914kii Boqortooyadii Cusmaaniyiinta waxay gashay dagaalkii 1aad ee aduunka iyagoo isbahaysi la leh boqortooyooyinkii dhexe; Khedive Abbas II (kaas oo sannadihii hore aad ugu sii kordhay cadaawadda Ingiriiska) waxa uu go’aansaday in uu dagaalka ku taageero dalka hooyo. Go’aankaas ka dib, Ingiriisku waxa uu si xoog ah xilka uga qaaday, kuna beddelay walaalkiis Xuseen Kaamel . Huseen Kamel waxa uu ku dhawaaqay in Masar ay ka madax banaan tahay Boqortooyadii Cusmaaniyiinta, isaga oo qaatay magaca Suldaanka Masar . Wax yar ka dib xornimada, Masar waxaa lagu dhawaaqay inay tahay maxmiyad Boqortooyada Midowday. [[File:Cairo-Demonstrations1919.jpg|thumb|Wadaniyiin dhedig ah oo mudaaharaad ka dhigaya Qaahira , 1919]] Ka dib dagaalkii 1aad ee aduunka , Saad Zaghlul iyo Xisbiga Wafd ayaa u horseeday dhaqdhaqaaqa wadaninimada Masar aqlabiyadda golaha sharci dejinta. Markii Ingiriisku u masaafuriyey Zaghlul iyo asxaabtiisii ​​Malta 8-dii Maarso 1919, waddanku wuxuu ka kacay kacaankiisii ​​ugu horreeyay ee casriga ah . Kacdoonku wuxuu horseeday in dawladda UK ay ku dhawaaqdo madaxbannaanida Masar 22kii Febraayo 1922 . inkasta oo magac ahaan ay madax banaan tahay, Boqortooyadu wali waxa ay ku hoos jirtay gumaysigii millatari ee Ingiriiska, Ingiriiskuna waxa uu weli saamayn weyn ku lahaa dawladda. Sannadkii 1923kii, dawladdii cusbayd waxay diyaarisay oo hirgelisay dastuur ku salaysan hab baarlamaan . Xisbiga Waddaniga ah ee Wafd ayaa ku guuleystay guul weyn doorashadii 1923-1924 waxaana Saad Zaghloul loo magacaabay ra'iisul wasaaraha cusub. Sannadkii 1936-kii, waxaa la soo gebagebeeyey heshiiskii Anglo-Masar , waxaana ciidamadii Ingiriisku ka baxay Masar, marka laga reebo kanaalka Suweys. Heshiisku ma xallin su'aasha Suudaan , taas oo, iyada oo la raacayo shuruudaha Anglo-Masar Condominium Agreement ee 1899, oo dhigaya in Sudan ay si wadajir ah u maamulaan Masar iyo Ingiriiska, laakiin awoodda dhabta ah ay ku sii jirto gacanta Ingiriiska. Britain waxay Masar u adeegsatay inay saldhig u noqoto hawlgallada Isbahaysiga ee gobolka oo dhan, gaar ahaan dagaalladii Waqooyiga Afrika ee Talyaaniga iyo Jarmalka. Mudnaanteeda ugu sareysa waxay ahayd gacan ku haynta Bariga Mediterranean-ka, iyo gaar ahaan in Suez Canal ay u furan tahay maraakiibta ganacsiga iyo xiriirka militari ee Hindiya iyo Australia. Markii dagaalku bilaabmay Sebtembar 1939, Masar waxay ku dhawaaqday sharciga dagaalka waxayna goysay xiriirkii diblomaasiyadeed ee Jarmalka. Waxay xiriirka diblomaasiyadeed u jartay Talyaaniga 1940-kii, balse waligiis dagaal kuma dhawaaqin, xitaa markii ay ciidamada Talyaanigu soo galeen Masar. Ciidanka Masar wax dagaal ah may samayn. Bishii Juun 1940-kii Boqorku wuxuu shaqada ka eryay Ra'iisul Wasaarihii Aly Maher, kaasoo si liidata ula qabsaday Ingiriiska. Xukuumad cusub oo isbahaysi ah ayaa la dhisay iyadoo ra'iisul wasaare laga dhigay Xasan Pasha Sabri oo madax-bannaan. Ka dib qalalaasihii wasiirnimo ee Febraayo 1942, danjire Sir Miles Lampson , wuxuu ku cadaadiyay Farook in la helo dawlad Wafd ama Wafd-isbahaysi ah oo beddela xukuumaddii Hussein Sirri Pasha . Habeenimadii 4-tii Febraayo 1942-kii, ciidamada Ingiriiska iyo taangiyada ayaa ku hareeraysan qasriga Abdeen ee Qaahira, Lampsonna wuxuu u bandhigay Farouk amar kama-dambays ah . Faaruuq wuu ka hadlay, Nahhasna wax yar ka dib wuxuu soo dhisay dowlad. Sannadkii 1947-kii, inta badan ciidamadii Ingiriiska waxaa loo daadgureeyay aagga kanaalka Suweys, inkastoo ciidanka Ingiriisku ay saldhig ciidan ku lahaayeen aaggaas. Dareenka wadaninimo, ee ka soo horjeeda Ingiriiska ayaa sii waday inay koraan dagaalka ka dib. Dareenka boqortooyo-diidka ayaa sii kordhay ka dib wax-qabadkii foosha xumaa ee Boqortooyada ee Dagaalkii Koowaad ee Carabta iyo Israa’iil . Doorashadii 1950-kii waxa si weyn ugu guulaystay xisbigii wadaniga ahaa ee Wafd , Boqorkuna waxa uu ku qasbanaaday in uu Mostafa El-Nahas u magacaabo raysal wasaare cusub. Sannadkii 1951kii, Masar waxay ka baxday heshiiskii Anglo-Masar ee 1936 waxayna ku amartay dhammaan ciidamadii Ingiriiska ee hadhay inay ka baxaan kanaalka Suweys. Markii Ingiriisku diiday in uu ka baxo saldhiga ay ku leeyihiin agagaarka kanaalka Suweys, dawladda Masar ayaa jartay biyihii, diidayna in cuntada la galiyo saldhiga Kanaalka Suweys, waxa ay ku dhawaaqday in ay qaadacday badeecooyinka Ingiriiska, shaqaalaha Masaaridana ka mamnuucday in ay gudaha u galaan saldhigga, isla markaana ay kafaalo qaadaan weerarada jabhadaha. 24-kii Janaayo 1952, Jabhadda Masaarida ayaa weerar xooggan ku qaaday ciidamadii Ingiriiska ee ku sugnaa agagaarka kanaalka Suweys, xilligaasi oo la arkayay ciidamada Booliiska Masar oo gacan siinaya jabhadda. Isagoo ka jawaabaya, 25kii Janaayo, General George Erskine wuxuu diray taangiyo British ah iyo ciidan lug ah si ay u hareereeyaan saldhigga bilayska ee Ismailia. Taliyaha bilayska ayaa u yeedhay Wasiirka Arrimaha Gudaha, Fouad Serageddin , oo ah gacanta midig ee Nahas, si uu u waydiiyo haddii uu isa soo dhiibo ama uu dagaalamo. Serageddin waxa uu ku amray booliiska in ay la dagaalamaan "ilaa ninka ugu dambeeya iyo xabbada u dambaysa". Dagaalkan ayaa la sheegay in lagu dilay 43 askari oo ka tirsan ciidamada Biritishka iyo 3 askari oo ka tirsan ciidamada Biritishka. Dhacdadii Ismaaciiliya waxay aad uga cadhaysiisay Masar. Maalintii xigtay, 26 Janaayo 1952 waxay ahayd "Sabti madow" , sida loo yaqaanay rabshadihii ka dhanka ahaa Ingiriiska, kaas oo arkay in badan oo ka mid ah faras-magaalaha Qaahira kaas oo Khedive Ismail the Magnificent uu dib u dhisay qaabkii Paris, gubtay. Faaruuq wuxuu ku eedeeyay Wafd inay ka dambeeyeen rabshadihii Sabtidii Madow, wuxuuna Nahas ka ceyriyay ra'iisul wasaare maalintii xigtay. Waxaa lagu bedelay Aly Maher Pasha . 22-23 Luulyo 1952, Dhaqdhaqaaqa Saraakiisha Xorta ah , oo ay hogaaminayaan Muxammad Naguib iyo Gamal Abdel Nasser , ayaa bilaabay inqilaab ( Kacaankii Masar ee 1952 ) oo ka dhan ahaa boqorka. Faaruuq I ayaa carshiga ka qaaday wiilkiisa Fouad II , kaas oo ahaa, wakhtigaas, ilmo todoba bilood jir ah. Qoyska boqortooyada ayaa maalmo ka dib ka ambabaxay Masar, waxaana la sameeyay Golaha Boqortooyada, oo uu hoggaamiyo Amiir Muhammad Abdel Moneim . Goluhu waxa uu haystay awood magac-u-yaal oo keliya, awoodda dhabta ahna waxa ay ku jirtay gacanta Golaha Taliskii Kacaanka , oo ay hoggaaminayeen Naguib iyo Naasir. Rajada caanka ah ee dib-u-habaynta degdegga ah ayaa horseeday rabshadihii shaqaalaha ee Kafr Dawar 12 Agoosto 1952. Ka dib tijaabo gaaban oo lagu sameeyay xukunka madaniga ah, Saraakiisha Xorta ah waxay baabi'iyeen Boqortooyada iyo dastuurkii 1923 waxayna ku dhawaaqeen Masar Jamhuuriyad 18 June 1953. Naguib ayaa lagu dhawaaqay inuu yahay madaxweyne, halka Nasser loo magacaabay ra'iisul wasaare. ===Masar oo Jamhuuri ah oo hoos imanaysa Nasser (1952-1970)=== Kadib kacdoonkii 1952 ee dhaqdhaqaaqa saraakiisha xorta ah , xukunka Masar wuxuu u wareegay gacan militari waxaana la mamnuucay dhammaan xisbiyada siyaasadeed. 18-kii Juun 1953-kii, Jamhuuriyadda Masar ayaa lagu dhawaaqay, iyadoo General Muhammad Naguib uu ahaa Madaxweynihii ugu horreeyay ee Jamhuuriyadda, isagoo xilkaas hayay wax yar ka yar hal sano iyo bar. Jamhuuriyadda Masar (1953-1958) ayaa lagu dhawaaqay. [[File:Nasser_in_Mansoura,_1960.jpg|thumb|Madaxweynihii Masar Gamal Abdel Nasser ee Mansoura, 1960kii]] Naguib waxaa lagu qasbay inuu is casilo 1954-tii Gamal Abdel Nasser  - Pan-Arabist iyo naqshadihii dhabta ahaa ee dhaqdhaqaaqa 1952 - ka dibna waxaa lagu riday xabsi guri . Iscasilaadii Naguib ka dib, jagada madaxweynanimo waxay banaanaatay ilaa laga soo dooranayo Naasir 1956. Bishii Oktoobar 1954, Masar iyo Boqortooyada Ingiriiska waxay ku heshiiyeen in la baabi'iyo heshiiskii Anglo-Masar ee Condominium ee 1899 iyo in Suudaan la siiyo madaxbannaani; heshiisku wuxuu dhaqan galay 1dii Janaayo 1956kii. Naasir waxa uu xilka madaxweynenimo la wareegay bishii June 1956 waxa uuna bilaabay in uu xukumo taariikhda Masar casriga ah . Ciidamada Ingriisku waxay dhammeeyeen ka bixitaankoodii ay ka baxeen Suweys Canal Zone 13 June 1956. Wuxuu qarameeyay kanaalka Suweys 26 Luulyo 1956; Qaabka cadawtinimada leh ee uu u wajahay Israa’iil iyo waddaniyad dhaqaale ayaa kicisay bilawgii dagaalkii labaad ee Carabta iyo Israa’iil (Xiisadda Suweys), kaas oo Israa’iil (oo taageero ka helaysa Faransiiska iyo Boqortooyada Ingiriiska) ay qabsatay gacanka Sinai iyo kanaalka. Dagaalku wuxuu soo afjarmay sababtoo ah US iyo USSR faragelin diblomaasiyadeed iyo xaaladdii hore ayaa dib loo soo celiyay. [[File:Port_Said_from_air.jpg|thumb|Qiiqa ayaa ka kacay haamaha saliidda ee ku ag yaal Kanaalka Suweys ku dhuftay intii lagu jiray weerarkii ugu horreeyay ee Anglo-Faransiiska Masar, 5tii Noofambar 1956.]] Sannadkii 1958kii, Masar iyo Suuriya waxay samaysteen midow madax-bannaan oo loo yaqaan Jamhuuriyaddii Carabtu . Midawgu waxa uu ahaa mid muddo kooban socday,waxana uu dhamaaday 1961 markii ay Suuriya ka go’day. Inta lagu guda jiro inta badan jiritaankeeda, Jamhuriyadda Carabtu waxay sidoo kale ku jirtay isbahaysi dabacsan oo ay la lahayd Waqooyiga Yemen (ama Boqortooyada Mutawakkilite ee Yemen), oo loo yaqaan United Arab State . Horraantii 1960-meeyadii, Masar waxa ay si buuxda uga qayb qaadatay dagaalka sokeeye ee Waqooyiga Yemen . Inkastoo dhowr dhaq-dhaqaaq ciidan iyo shirar nabadeed, haddana dagaalku wuxuu noqday mid is-mariwaa ah. Badhtamihii May 1967kii, Midowga Soofiyeeti wuxuu soo saaray digniino Naasir ku wajahan weerar ay Israa'iil ku hayso Suuriya. In kasta oo madaxa shaqaalaha Mohamed Fawzi uu ku caddeeyey inay yihiin "aan sal iyo raad lahayn", Naasir wuxuu qaaday saddex tallaabo oo isku xigta oo dagaalka ka dhigay mid lama huraan ah: 14kii May wuxuu ciidamadiisa geeyay Sinai oo u dhow xudduudda Israa'iil, 19-kii May wuxuu eryay nabad-ilaaliyeyaashii Qaramada Midoobay ee fadhigoodu ahaa xudduudda Sinai Peninsula ee Israa'iil, wuxuuna xiray 23 May ee Shiicada Israel. On 26 May Nasser wuxuu ku dhawaaqay, "Dagaalku wuxuu noqon doonaa mid guud, ujeedadayada aasaasiga ahna waxay noqon doontaa inaan burburino Israa'iil". Taasi waxay soo dedejisay bilawgii dagaalkii saddexaad ee Carabta Israa’iil (Dagaalka Lixda Maalmood) ee Israa’iil ay ku weerartay Masar, kuna qabsatay Gacanka Siinaay iyo Marinka Qaza , oo Masar ay qabsatay tan iyo dagaalkii Carabta iyo Israa’iil ee 1948-kii . Intii lagu jiray dagaalkii 1967, waxaa la sameeyay sharciga degdega ah , wuxuuna jiray ilaa 2012, marka laga reebo fasax 18 bilood ah 1980/81. Sida uu qabo sharcigan, awoodda booliiska ayaa la kordhiyay, xuquuqaha dastuuriga ah ayaa la laalay, faafreebna waa la sharciyeeyay. Waqtigii dhicistii Boqortooyada Masar horaantii 1950-meeyadii, in ka yar nus milyan Masaari ah ayaa loo tixgeliyey dabaqadda sare iyo hodan, afar milyan oo dabaqadda dhexe ah iyo 17 milyan oo dabaq hoose ah iyo sabool. In ka yar kala bar dhammaan carruurta da'da dugsiga hoose ayaa dhiganayay dugsiga, intooda badan waxay ahaayeen wiilal. Siyaasadaha Naasir ayaa tan bedelay. Dib-u-habaynta iyo qaybinta dhulka, kobaca weyn ee waxbarashada jaamacadda, iyo taageerada dawladda ee warshadaha qaranka waxay si weyn u wanaajiyeen isu socodka bulshada waxayna hoos u dhigtay qalooca bulshada. Laga soo bilaabo sannad dugsiyeedkii 1953-54 ilaa 1965-66, guud ahaan is-diiwaangelinta dugsiyada dadwaynaha in ka badan labanlaabmay. Malaayiin masaari ah oo hore u faqiir ahaa, waxbarasho iyo shaqooyin ay ka heleen qaybaha bulshada, ayaa ku biiray dabaqadda dhexe. Dhakhaatiir, injineero, macalimiin, qareenno, saxafiyiin, ayaa ka kooban inta ugu badan ee bararka dabaqadda dhexe ee Masar ee Naasir. Intii lagu guda jiray 1960-meeyadii, dhaqaalaha Masar wuxuu ka socday gaabis ilaa qarka u saaran inuu burburo, bulshadu waxay noqotay mid xor ah, rafcaankii Nasserna aad buu u yaraaday. ===Masar oo ay xukumayeen Saadaat iyo Mubarak (1971-2011)=== [[File:Egyptian_Armor.jpg|thumb|Taangiyada Masar oo ku sii socda saxaraha Siinay intii lagu jiray Dagaalkii Yom Kippur , 1973]] [[File:Begin,_Carter_and_Sadat_at_Camp_David_1978.jpg|thumb|U dabaal degaya saxiixii 1978dii Heshiiskii Camp David : Menachem Begin , Jimmy Carter , Anwar Sadat]] Sannadkii 1970-kii, Madaxweyne Naasir wuu dhintay, waxaana xilka kala wareegay Anwar Sadat . Muddadii uu jiray , Sadat waxa uu Masar ka beddelay dagaalkii qaboobaa ee Midowgii Soofiyeeti una beddelay Maraykanka, isaga oo eryay la-taliyayaashii Soofiyeedka 1972. Masar waxa loo beddelay Jamhuuriyadda Carabta ee Masar 1971. Sadat waxa uu bilaabay siyaasadda dib-u-habaynta dhaqaalaha Infitah , isaga oo hoos u dhigaya mucaaradka diimeed iyo kuwa cilmaaniga ah. Sannadkii 1973-kii, Masar, oo ay weheliso Suuriya, waxay bilaabeen dagaalkii afraad ee Carabta iyo Israa'iil (Yom Kippur War), weerar lama filaan ah oo ay dib ugu soo ceshadeen qayb ka mid ah dhulka Siinay oo ay Israa'iil qabsatay lix sano ka hor. 1975, Sadat waxa uu bedelay siyaasadii dhaqaale ee Naasir waxa uuna damcay in uu isticmaalo caannimadiisa si uu u dhimo qawaaniinta dawlada una dhiiri galiyo maalgashiga shisheeye isagoo adeegsanaya barnaamijkiisii ​​Infitah. Iyadoo loo marayo siyaasaddan, dhiirigelinta sida canshuur dhimista iyo canshuuraha soo dejinta ayaa soo jiitay maalgashadayaasha qaarkood, laakiin maalgelinta ayaa inta badan lagu jiheeyay khatar yar iyo ganacsiyo faa'iido leh sida dalxiiska iyo dhismaha, oo laga tagayo warshadaha dhallaanka Masar. Sababtoo ah baabi'inta kabidda cuntada aasaasiga ah, waxay keentay rabshadihii rootiga ee Masar 1977 . Sadat waxa uu booqasho taariikhi ah ku tagay Qudus 1977-kii , taas oo horseedday 1979kii Masar iyo Israa’iil axdi nabadeed oo ay Israa’iil uga baxday Siinay. Taa beddelkeeda, Masar waxay u aqoonsatay Israa'iil inay tahay waddan madaxbannaan oo sharci ah. Hindisaha Saadaat waxa uu ka dhaliyay khilaaf aad u weyn wadamada Carabta ,waxana uu horseeday in Masar laga saaro ururka Jaamacadda Carabta ,balse waxaa taageeray inta badan Masaarida. Sadat waxa dilay xagjir Islaami ah bishii Oktoobar 1981kii. [[File:Hosni_Mubarak_-_Official_Photo.JPG|thumb|Xusni Mubaarak -Madaxweynihii Masar ee 1981 ilaa 2011]] Xusni Mubaarak ayaa xukunka qabtay kadib markii la dilay Saadaat oo afti loo qaaday oo uu ahaa musharaxa kaliya. Wuxuu noqday hogaamiye kale oo taariikhda Masar maamula . Xusni Mubaarak waxa uu dib u xaqiijiyay xidhiidhka Masar iyo Israa’iil uu weli qaboojiyay xiisadda kala dhaxaysa dalalka Carabta ee deriska la ah Masar. Gudaha, Mubarak waxa uu la kulmay dhibaatooyin halis ah. Saboolnimo baahsan iyo shaqo la'aan ayaa keentay in qoysaska reer miyiga ah ay u qulqulaan magaalooyinka sida Qaahira halkaas oo ay ku dhamaadeen xaafadaha isku raranta ah, iyaga oo si dirqi ah u maareynaya si ay u noolaadaan. 25kii Febraayo 1986 , Booliska Nabadsugida ayaa bilaabay rabshado, iyagoo ka soo horjeeda wararka sheegaya in muddo xileedkooda loogu kordhinayo saddex ilaa afar sano. Hoteelo, goobo lagu caweeyo, maqaayado iyo goobo casino ayaa lagu weeraray magaalada Qaahira, waxaana magaalooyinka kale ka dhacay rabshado. Bandow maalintii ah ayaa lagu soo rogay. Saddex maalmood ayay ciidanka ku qaadatay inuu soo celiyo nidaamka. 107 qof ayaa ku dhintay. [[File:Cairo_north.JPG|thumb|Qaahira waxay noqotay magaalo weyn oo ay ku nool yihiin in ka badan 22 milyan.]] Sanadihii 1980-meeyadii, 1990-meeyadii, iyo 2000-meeyadii, weerarrada argagixisanimada ee Masar waxay noqdeen kuwo aad u badan oo daran, waxayna bilaabeen in la beegsado Copts Masiixiyiinta , dalxiisayaasha ajnabiga ah iyo saraakiisha dawladda. Sagaashameeyadii koox Islaami ah , Al-Gamaca al-Islamiyya , waxay ku hawlanayd olole fidsan oo fidsan, laga soo bilaabo dilalkii iyo isku daygii dil ee qorayaasha iyo aqoonyahannada caanka ah, ilaa la beegsado soo noqnoqda ee dalxiisayaasha iyo ajaanibka. Dhaawac culus ayaa loo geystay qaybta ugu weyn ee dhaqaalaha Masar -dalxiiska -iyo dhinaca dawladda, laakiin sidoo kale waxay burburisay hab-nololeedyada dad badan oo ay kooxdu ku tiirsan tahay taageerada. Intii lagu jiray xukunkii Mubaarak, masraxa siyaasadda waxaa gacanta ku hayay Xisbiga Dimuqraadiga Qaranka , kaas oo uu abuuray Sadat 1978. Waxa uu soo saaray 1993-kii Syndicates Law, 1995 Law Saxafada, iyo 1999kii sharciga ururada aan dawliga ahayn kaas oo curyaamiyay xoriyatul qawlka iyo xoriyatul qawlka iyadoo lagu soo rogay xeerar cusub iyo ciqaab adag oo ku saabsan xadgudubyada. Natiijo ahaan, dabayaaqadii 1990-meeyadii siyaasadda baarlamaanku waxay noqotay mid aan khusayn oo dariiqooyinkii kale ee lagu muujin lahaa siyaasadda ayaa sidoo kale la xaddiday. Qaahira waxay ku kortay meel magaalo weyn ah oo ay ku nool yihiin in ka badan 22 milyan. 17kii Noofambar 1997, 62 qof, oo u badnaa dalxiisayaal, ayaa lagu xasuuqay meel u dhow Luxor . Dabayaaqadii Febraayo 2005, Mubarak wuxuu ku dhawaaqay dib u habeyn lagu sameeyay sharciga doorashada madaxweynaha, taasoo u gogol xaareysa doorashada musharrixiinta badan markii ugu horreysay tan iyo dhaqdhaqaaqii 1952-kii . Si kastaba ha ahaatee, sharciga cusub ayaa xaddiday musharixiinta, wuxuuna horseeday in Mubarak uu si fudud ugu guuleysto mar kale doorashada. Tirada codbixiyayaashu waxay ka yaraayeen 25%. Goob-joogayaasha doorashadu waxay kaloo ku eedeeyeen inay xukuumaddu faragelin ku hayso hannaanka doorashada. Doorashadii ka dib, Mubarak wuxuu xidhay Ayman Nour , oo ahaa kii labaad. Warbixinta Human Rights Watch ee 2006 ee Masar ayaa si faahfaahsan u faahfaahisay xadgudubyada xuquuqda bini'aadamka ee halista ah ee hoos yimaada xukunkii Mubaarak, oo ay ku jiraan jirdil joogto ah , xarig aan sabab lahayn iyo dacwado la horgeeyo maxkamadaha milatariga iyo kuwa dawladda. Sannadkii 2007, Amnesty International ayaa soo saartay warbixin ay ku sheegtay in Masar ay noqotay xarun caalami ah oo lagu jirdilo, halkaas oo waddamo kale ay u soo diraan tuhmanayaal su'aalo la waydiiyo, inta badan qayb ka ah dagaalka ka dhanka ah argagixisada . Wasaaradda arrimaha dibadda ee Masar ayaa si degdeg ah u soo saartay war-saxaafadeedkan. Isbeddelka dastuuriga ah ee loo codeeyay 19-kii Maarso 2007 wuxuu mamnuucay xisbiyada inay diinta u adeegsadaan saldhig u ah dhaqdhaqaaqyo siyaasadeed, waxay oggolaadeen diyaarinta sharciga cusub ee la-dagaallanka argagixisada, oggolaaday awood ballaaran oo bilays ah oo xarig iyo ilaalin ah, wuxuuna siiyay madaxweynaha awood uu ku kala diro baarlamaanka oo uu joojiyo la socodka doorashada garsoorka. Sannadkii 2009, Dr. Ali El Deen Hilal Dessouki, Xoghayaha Warbaahinta ee Xisbiga Dimuqraadiga Qaranka ( NDP ), ayaa Masar ku tilmaamay " Nidaamka siyaasadeed" fircooniga ah , iyo dimoqraadiyadda inay tahay " hadaf mustaqbalka fog ah". Dessouki ayaa sidoo kale sheegay in "xarunta dhabta ah ee awooda Masar ay tahay militariga". ===Kacaanka, qalalaasaha siyaasadeed iyo kala-guurka (2011- hadda)=== [[File:Tahrir_Square_on_February11.png|thumb|]] [[File:TahrirSquareAgainstMorsi.jpg|thumb|Sare: Dabaaldegyo ka dhacay fagaaraha Taxriir kadib markii lagu dhawaaqay in Xusni Mubaarak uu xilka iska casilayo. Gunta: Mudaaharaadyo ka dhacay fagaaraha Taxriir ee lagaga soo horjeedo madaxweyne Morsi 27kii Noofambar 2012.]] 25kii Janaayo 2011, waxaa billowday mudaaharaadyo ballaaran oo looga soo horjeedo dowladda Mubarak. 11kii Febraayo 2011, Mubaarik wuu iscasilay oo ka cararay Qaahira. Dabaaldegyo farxadeed ayaa ka dhacay fagaaraha Taxriir ee magaalada Qaahira warkaas. Milateriga Masar ayaa markaas la wareegay awoodda maamulka. Maxamed Xuseen Tantaawi , guddoomiyaha golaha sare ee ciidamada qalabka sida ayaa si ku meel gaar ah u noqday madaxa qaranka . 13kii Febraayo 2011, milatarigu waxay kala direen baarlamaanka waxayna laaleen dastuurkii. Afti dastuuri ah ayaa la qabtay 19-kii Maarso 2011. 28kii Noofambar 2011, Masar waxa ay qabatay doorashadii ugu horreysay ee baarlamaanka tan iyo markii taliskii hore uu xukunka hayay. Dadka u soo baxay doorashada ayaa ahaa kuwo aad u sarreeya mana jiraan warar sheegaya khaladaad weyn ama rabshado. Maxamed Mursi oo ka tirsanaa ururka Ikhwaanul Muslimiinka ayaa loo doortay madaxweynaha Masar 24 June 2012 . 2dii Agoosto 2012, ra'iisul wasaaraha Masar Hisham Qandil ayaa ku dhawaaqay golahiisa wasiirada oo ka kooban 35 xubnood oo ka kooban 28 cusub, oo ay ku jiraan afar ka tirsan Ikhwaanul Muslimiin. Kooxaha liberaaliga iyo cilmaaniyiinta ayaa ka baxay golaha deegaanka sababtoo ah waxay aaminsanaayeen in ay soo rogi doonto dhaqamo Islaami ah oo adag, halka taageerayaasha Ikhwaanul Muslimiinka ay taageereen Morsi. 22kii Noofambar 2012, Madaxweyne Morsi waxa uu soo saaray bayaan ku meel gaar ah oo uu kaga hortagayo go'aamadii uu soo saaray oo uu ku doonayay in uu ilaaliyo shaqada golaha deegaanka. Talaabadan ayaa horseeday mudaaharaadyo waaweyn iyo falal rabshado wata oo Masar oo dhan ka dhacay. 5tii Diseembar 2012, tobanaan kun oo qof oo taageersan iyo kuwa ka soo horjeeday Madaxweyne Morsi ayaa isku dhacay, dagaalkaas oo lagu tilmaamay inuu ahaa dagaalkii ugu ba'naa ee dhexmara Islaamiyiinta iyo cadawgooda tan iyo kacaankii dalka. Mohamed Morsi wuxuu soo bandhigay "wadahadal qaran" oo uu la yeesho hogaamiyayaasha mucaaradka laakiin wuxuu diiday inuu joojiyo aftidii dastuuriga ahayd ee December 2012 . 3 Luulyo 2013, ka dib mowjad dadwayne oo ka xumaaday xad-gudubyada ismaamulka ah ee dawladdii Ikhwaanul Muslimiinka ee Morsi , militariga ayaa Morsi ka xayuubiyay xafiiska, kala diray Golaha Shuurada waxayna soo saareen dawlad ku meel gaar ah. 4-tii Luulyo 2013, 68-sano jir ah Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee Dastuuriga ah ee Masar Adly Mansour ayaa loo dhaariyay inuu noqdo ku-simaha madaxweynaha dowladda cusub kaddib markii xilka laga tuuray Morsi. Maamulka cusub ee Masar ayaa gacan bir ah ku qabtay ururka Ikhwaanul Muslimiinka iyo taageerayaashiisa, iyagoo xabsiga u taxaabay kumannaan qof, waxayna xoog ku kala eryeen mudaaharaadyadii taageersanaa Mursi iyo Ikhwaanka. Qaar badan oo ka mid ah hogaamiyayaasha Ikhwaanul Muslimiinka iyo dhaqdhaqaaqayaasha ayaa midkood lagu xukumay dil ama xabsi daa'in maxkamado wadareedyo xiriir ah. 18kii Jannaayo 2014, dawladda ku meel gaadhka ah waxay dejisay dastuur cusub ka dib afti ay ku ansixiyeen aqlabiyad aqlabiyad ah oo codbixiyayaashu (98.1%). 38.6% codbixiyeyaashii diwaan gashanaa ayaa ka qaybqaatay aftida tiro ka badan 33% ee u codeeyay afti intii uu xilka hayay Morsi. Doorashadii bishii Juun 2014, Abdel Fattah el-Sisi ayaa ku guuleystay boqolkiiba 96.1%. 8dii Juun 2014, Abdel Fatah el-Sisi ayaa si rasmi ah loogu dhaariyay inuu noqdo madaxweynaha cusub ee Masar. Madaxweyne el-Sisi, Masar waxay hirgelisay siyaasad adag oo lagu xakameynayo xadka marinka Qaza, oo ay ku jirto burburinta tunnelyada u dhexeeya marinka Gaza iyo Siinay. Bishii Abriil 2018, El-Sisi ayaa mar labaad lagu doortay cod aqlabiyad ah doorashada iyada oo aysan jirin mucaarad dhab ah. Bishii Abriil 2019, baarlamaanka Masar ayaa kordhiyey muddada madaxweynenimada oo ahayd afar ilaa lix sano. Madaxweyne Abdel Fattah al-Sisi ayaa sidoo kale loo oggolaaday inuu mar saddexaad u tartamo doorashada soo socota ee 2024. Xilligii El-Sisi Masar ayaa la sheegay in ay dib ugu soo laabatay kali talisnimo. Dib-u-habeyn cusub oo dastuuri ah ayaa la hirgeliyay, taasoo macnaheedu yahay in la xoojinayo doorka militariga iyo xaddididda mucaaradka siyaasadeed. Isbeddellada dastuuriga ah ayaa lagu aqbalay afti bishii Abriil 2019. Bishii Diseembar 2020, natiijooyinka kama dambaysta ah ee doorashada baarlamaanka ayaa xaqiijiyay aqlabiyad cad oo ah kuraasta Masar ee Mostaqbal Watan ( Mustaqbalka Qaranka ) Xisbiga, oo si weyn u taageersan madaxweyne El-Sisi. Xisbigu xitaa wuxuu kordhiyey aqlabiyadiisa, qayb ahaan sababtoo ah xeerarka cusub ee doorashada. ==Juqraafiga== [[File:Egypt_Topography.png|thumb|Muuqaalka Masar]] Masar waxay u dhaxaysaa loolka 22° iyo 32°N , iyo longitudes 25° iyo 35°E . 1,001,450 kiiloomitir laba jibaaran (386,660 sq mi), waa dalka 30-aad ee ugu wayn aduunka. Iyadoo ay ugu wacan tahay oomanaha aadka u daran ee cimilada Masar, xarumaha dadku waxay ku urursan yihiin dooxada Niilka cidhiidhiga ah iyo Delta, taasoo la micno ah in qiyaastii 99% dadku ay isticmaalaan qiyaastii 5.5% guud ahaan bedka dhulka. 98% Masaarida waxay ku nool yihiin 3% dhulka. [[File:Sand_Dunes_(Qattara_Depression).jpg|thumb|Niyad -jabka Qattara ee waqooyiga galbeed ee Masar]] Masar waxa ay xad la wadaagtaa Liibiya dhanka galbeed, koonfurta Sudan, iyo marinka Qaza iyo Israel oo bari ah. Waddan ka gudba qaaradaha , waxay leedahay buundada dhulka (Isthmus of Suez) ee u dhaxaysa Afrika iyo Aasiya, oo ay maraan marin-biyoodka la maraayo ( Suez Canal ) oo isku xidha Badda Mediterranean-ka iyo Badweynta Hindiya ee marinka Badda Cas. Marka laga yimaaddo dooxada Niil, dhulka Masar intiisa badan waa saxare, oo ay ku yaalliin dhawr doog oo kala firidhsan. Dabayshu waxay abuurtaa dunyo ciid ah oo aad u sarreeya oo sarreeya in ka badan 30 mitir (100 ft). Masar waxa ku jira qaybo ka mid ah saxaraha Saxaraha iyo saxaraha Liibiya . Jasiiradda Siinaay waxay martigelisaa buurta ugu sarreysa Masar, Mount Catherine oo dhererkeedu yahay 2,642 mitir. Badda Cas Riviera , oo ku taal bariga jasiiradda, ayaa caan ku ah hodantinimada reefs-ka iyo nolosha badda. Magaalooyinka iyo magaalooyinka waxaa ka mid ah Alexandria , magaalada labaad ee ugu weyn; Aswaan ; Asyut ; Qaahira , caasimadda casriga ah ee Masar iyo magaalada ugu weyn; El Mahalla El Kubra ; Giza , goobta Ahraamta Khufu; Hurghada ; Luxor ; Kom Ombo ; Dekedda Safaga ; Dekedda ayaa tidhi ; Sharm El Sheikh ; Suez , halkaas oo ay ku taal cidhifka koonfureed ee Kanaalka Suweys; Zagazig ; iyo Minya . Dhul-badeedka waxaa ka mid ah Bahariya , Dakhla , Farafra , Kharga iyo Siwa . Ilaaliyeyaasha waxaa ka mid ah Beerta Qaranka ee Ras Mohamed, Protectorate Zaranik iyo Siwa. 13-kii Maarso 2015, waxaa lagu dhawaaqay qorshe la soo jeediyay caasimadda cusub ee Masar ===Cimilada=== [[File:Temperature_Bar_Chart_Africa-Egypt--1901-2020--2021-07-13.png|thumb|Sawirka kororka heerkulka Masar ee saacadaha dheeraadka ah]] Inta badan roobabka Masar ayaa da'a bilaha jiilaalka.  Koonfurta Qaahira, celceliska roobabku waxay ku dhow yihiin kaliya 2 ilaa 5 mm (0.1 ilaa 0.2 in) sannadkii iyo inta u dhaxaysa sannado badan. Meel aad u khafiif ah oo xeebta waqooyi ah roobabku waxay noqon karaan ilaa 410 mm (16.1 in), badiyaa inta u dhaxaysa Oktoobar iyo Maarso. Barafka ayaa ku da'a buuraha Sinai iyo qaar ka mid ah magaalooyinka waqooyi ee xeebaha sida Damietta , Baltim iyo Sidi Barrani , marar dhif ahna Alexandria. Baraf aad u yar ayaa ka da'ay Qaahira 13-kii December 2013, waana markii ugu horreysay muddo tobanaan sano ah. Barafka waxaa sidoo kale loo yaqaan badhtamaha Siinay iyo badhtamaha Masar. Masar waxay leedahay cimilo kuleyl, qorrax leh iyo qallayl aan caadi ahayn. Celcelis ahaan heerkulka sare ayaa sarreeya waqooyiga laakiin aad iyo aad ayuu u sarreeyaa inta kale ee dalka inta lagu jiro xagaaga. Dabaylaha qaboobaha ee Mediterranean-ka ayaa si joogto ah uga dhaca xeebta woqooyiga badda, taas oo ka caawisa in la helo heerkul dhexdhexaad ah, gaar ahaan wakhtiga ugu sarreeya ee xilliga xagaaga. Khamaseen waa dabayl kulul oo qalalan oo ka timaada saxaraha baaxadda leh ee koonfurta , waxayna dhacdaa guga ama horraanta xagaaga. Waxay keentaa ciid kulul iyo qaybo boodh ah, waxayna badanaa keentaa heerkul maalintii ka sarreeya 40 ° C (104 ° F) iyo mararka qaarkood in ka badan 50 ° C (122 ° F) gudaha gudaha, halka qoyaanka qaraabada ah uu hoos ugu dhici karo 5% ama xitaa ka yar. Kahor inta aan la dhisin biyo xidheenka Aswan , wabiga Niil ayaa sanad walba fatahay, isaga oo buuxiya ciidda Masar. Tani waxay Masar siisay goos goos joogto ah sannadaha oo dhan. Cimilada kulul iyo qalalan ee Masar ayaa waxaa sii kordheysa cidhiidhiga cimilada, taasoo keentay heerkul aad u daran, abaaro, fatahaado, iyo sare u kaca heerka badda.   Sida waddan aad u nugul, isbeddelladan deegaanku waxay khatar gelinayaan sugnaanta cuntada, helitaanka biyaha, caafimaadka bulshada, iyo xasilloonida dhaqaalaha. ===Kala duwanaanshaha noolaha=== [[File:Eastern_Imperial_Eagle_cr.jpg|thumb|Eagle Imperial Bari waa xayawaanka qaranka Masar.]] Masar waxa ay saxiixday Rio Convention on Diversity Biological on 9 June 1992 , waxayna noqotay qayb ka mid ah shirweynihii 2 June 1994 . iyo dhirta, Qorshuhu wuxuu sheegay in tiradan soo socota ee noocyada kooxaha kala duwan laga diiwaan geliyay Masar: algae (1483 nooc), xayawaanka (qiyaastii 15,000 nooc oo ka badan 10,000 oo cayayaan ah), fangaska (in ka badan noocyada 627), monera (319 nooc), dhirta (2426 nooc), protozoans (371 nooc). Qaar ka mid ah kooxaha waaweyn, tusaale ahaan fungus-sameeya lichen iyo gooryaanka nematode, tirada lama aqoon. Marka laga reebo kooxaha yaryar iyo kuwa si wanaagsan loo bartay sida amphibians, shimbiraha, kalluunka, naasleyda iyo xamaaratada, tirada badan ee tirooyinkaas waxay u badan tahay inay kordhiyaan maadaama noocyo kale oo dheeraad ah laga diiwaan geliyay Masar. Wixii fangaska, oo ay ku jiraan noocyada lichen-samaynta, tusaale ahaan, shaqada ku xigtay ayaa muujisay in in ka badan 2200 nooc ayaa laga diiwaan geliyey Masar, iyo tirada kama dambaysta ah ee dhammaan fangaska dhab ahaantii ka dhacaya dalka ayaa la filayaa in ay aad u badan. Cawska, 284 nooc oo dhalasho iyo mid dabiici ah ayaa lagu aqoonsaday oo lagu duubay Masar. ==Dowladda== [[File:AbdelFattah_Elsisi_(cropped).jpg|thumb|Abdel Fattah el-Sisi waa madaxweynaha hadda ee Masar .]] Golaha Wakiilada , oo xubnahooda loo doorto inay xilka hayaan shan sano, waxay ku takhasusaan sharciyada. Doorashooyinka waxa la qabtay intii u dhaxaysay November 2011 iyo January 2012 , kuwaas oo markii dambe la kala diray. Ka dib mowjad diidmo ah oo ay dadweynuhu ka qaadeen dawladda Ikhwaanul Muslimiinka ee Madaxweyne Maxamed Mursi , 3dii Luulyo 2013 markaas Janaraal Abdel Fattah el-Sisi wuxuu ku dhawaaqay in Morsi xilka laga qaaday iyo in la laalo dastuurka . Guddiga dastuurka oo ka kooban 50 xubnood ayaa la sameeyay si ay wax uga bedelaan dastuurka , kaasoo markii dambe loo daabacay codeynta dadweynaha waxaana la ansixiyay 18kii Janaayo 2014. Doorashada soo socota ee baarlamaanka ayaa lagu dhawaaqay in la qabto 6 bilood gudahood marka dastuurka la ansixiyo 18 Janaayo 2014, waxaana la qabtay laba weji, 17 Oktoobar ilaa 2 December 2015. Markii hore, baarlamaanka ayaa la dhisay ka hor inta aan la dooran madaxweynaha, laakiin madaxweynaha ku-meel-gaarka ah Adly Mansour ayaa riixay taariikhda. Doorashadii madaxtinimada Masar ee 2014 waxay dhacday 26-28 May. Tirokoobyada rasmiga ah ayaa muujinaya in ay u soo baxeen 25,578,233 ama 47.5%, iyadoo Abdel Fattah el-Sisi uu ku guuleystay 23.78 milyan oo cod, ama 96.9% marka la barbardhigo 757,511 (3.1%) Hamdeen Sabahi . 2024, iyada oo qayb ka ah warbixinteeda Xorriyadda Adduunka , Freedom House ayaa ku qiimeysay xuquuqda siyaasadeed ee Masar 6 (iyadoo 40 ay ka dhigan tahay kuwa ugu xorta ah iyo 0 ugu yar), iyo xorriyadda madaniga ah ee 12 (iyadoo 60 ay tahay dhibcaha ugu sarreeya iyo 0 ugu hooseeya), taas oo siisay qiimeynta xorriyadda "Xornimada Maaha".Marka loo eego 2023 V-Dem Democracy tusaha Masar waa dalka sideedaad ee ugu dimuqraadiga yar Afrika . Daabacaadda 2023 ee Tusaha Dimuqraadiyadda Dhaqaale-yahanku waxa uu Masar u kala saarayaa "maamul ka amar-qaata", oo leh dhibco dhan 2.93. Masar waxay leedahay dhaqanka baarlamaanka ee joogtada ah ee ugu da'da weyn dunida Carabta. Shirkii ugu horreeyay ee caanka ah waxaa la aasaasay 1866. Waxaa la kala diray natiijadii gumeysigii Ingiriiska ee 1882-kii, Ingiriisku wuxuu oggolaaday oo keliya hay'ad la-tashi ah inay fadhiisato. Si kastaba ha ahaatee, 1923, si kastaba ha ahaatee, ka dib markii lagu dhawaaqay madax-bannaanida dalka, dastuur cusub ayaa qeexaya boqortooyada baarlamaanka. ===xiriirka dibadda=== [[File:Hosni_Mubarak_with_George_W._Bush.jpg|thumb|]] [[File:Sisi_and_Putin_meeting_on_16_August_2014_(1).jpg|thumb|Sare: Madaxweynihii hore ee Xusni Mubaarak iyo Madaxweynihii hore ee Maraykanka George W. Bush oo ku sugnaa Camp David 2002. Gunta: Madaxweyne Abdel Fattah el-Sisi iyo Madaxweynaha Ruushka Vladimir Putin ee Sochi, Agoosto 2014.]] Siyaasadda arrimaha dibadda Masar waxa qaabeeya mawqifkeeda istaraatiijiyadeed ee juqraafiyeed, dhaxalka taariikheed, iyo saamaynta diblomaasiyadeed ee Afrika, badda Mediterranean-ka, iyo Koonfur-galbeed ee Aasiya. Sida xubin aasaasi ah oo ka mid ah Dhaqdhaqaaqa Aan Isbahaysiga ahayn iyo Qaramada Midoobay, Masar waxay sii waday mawqif aan daacad ahayn iyada oo door muhiim ah ka ciyaaraysa diblomaasiyadda gobolka. Qaahira, oo taariikh ahaan ah isgoysyada ganacsiga iyo dhaqanka, ayaa weli ah xarunta saamaynta maskaxeed iyo siyaasadeed ee gobolka. Maraykanku waxa uu ahaa saaxiibka muhiimka ah, isaga oo Masar siinaya US $ 1.3 bilyan oo gargaar milatari sannadkii 2015 . Xiligii madaxweyne Donald Trump , xiriirku wuu soo fiicnaaday, booqashadii Abdel Fattah el-Sisi ee 2017 ee Aqalka Cad ayaa noqoneysa tii ugu horreysay ee madaxweyne Masar uu ku tago siddeed sano. Xidhiidhka Ruushka ayaa sii xoogaystay ka dib markii Morsi xilka laga tuuray, iyadoo labada dal ay balaadhiyeen iskaashiga milatari iyo xidhiidhka ganacsi. Sidoo kale, xiriirka Shiinaha ayaa sii qoto dheereeyay, isaga oo ku dhameeyay sameynta "iskaashi istaraatiijiyadeed oo dhamaystiran" 2014. 2024 Masar iyo Midowga Yurub waxay sare u qaadeen xidhiidhkooda "iskaashi istiraatijiyadeed oo dhamaystiran", iyagoo xoogga saaraya iskaashiga siyaasadeed, iyo iskaashiga dhaqaalaha. Intaa waxaa dheer, labada dhinacba waxay ka shaqeynayaan sii xoojinta xiriirka ganacsiga ee hoos yimaada Heshiiska Ururka, taageeridda xasilloonida dhaqaale ee Masar, iyo xoojinta dadaallada ka hortagga argagixisada. Masar ayaa weli ah dhexdhexaadiyaha saamaynta leh ee isku dhacyada Bariga Dhexe, gaar ahaan dhexdhexaadinta xabbad joojinta Gaza iyo fududaynta geeddi-socodka nabadda ee Israel iyo Falastiin . Sidoo kale waa dal xubin ka ah Midowga Afrika iyo Jaamacadda Carabta , oo martigelinaya xarunta Jaamacadda Carabta ee Qaahira. Jaamacadda Carabta waxay si ku meel gaar ah ugu guurtay Tunis sannadkii 1978-kii iyagoo ka soo horjeeda heshiiskii Masar iyo Israa'iil ee nabadda , laakiin waxay ku soo noqdeen Qaahira 1989. Masar waxay sidoo kale xiriir dhaqaale oo xooggan la sameysatay waddamada Khaliijka sida Sacuudi Carabiya iyo Imaaraadka Carabta , labaduba waxay bixiyeen balaayiin doolar oo kaalmo dhaqaale ah. ===Milatari=== [[File:Defense.gov_photo_essay_090421-N-0696M-106.jpg|thumb|Askarta ilaalada sharafta Masar]] Ciidamada Qalabka Sida ee Masar waxay ka kooban yihiin aasaaska militariga Masar, oo ka kooban Ciidanka Masar , Ciidanka Badda , Ciidanka Cirka , iyo Ciidamada Difaaca Cirka ee hoos yimaada kormeerka tooska ah ee Madaxa Shaqaalaha, oo xaruntoodu tahay Xarunta Taliska Istiraatiijiga ah ee Gobolka , oo loo yaqaan Octagon, oo ku taal caasimadda cusub ee maamulka . Milatarigu waxa uu inta badan kormeeraa difaaca dibadda laakiin waxa uu sidoo kale ka ciyaaraa door gudaha ah, isaga oo ka caawinaya booliiska ilaalinta kaabayaasha muhiimka ah inta lagu jiro xaaladaha degdegga ah iyo hawlgallada ka hortagga argagixisada. Waxay sidoo kale ka qaybqaataan hawlgallada nabad ilaalinta ee ajnabiga ah waxayna galaan dhoolatus ciidan oo laba geesood ah iyo kuwa caalami ah. Milatarigu waxa uu leeyahay saamayn siyaasadeed oo mug leh, isaga oo si madaxbanaan u shaqaynaya oo ka hadhay sharciyo badan oo rayid ah. Tiro aad u badan oo xog ciidan ah laguma soo bandhigo si guud, oo ay ku jiraan xogta miisaaniyadda, magacyada saraakiisha guud iyo cabbirka ciidanka (taas oo loo arko sirta dawladda). Intaa waxaa dheer, ciidanku waa darawalka ugu weyn ee muuqaalka dhaqaalaha Masar, ku hawlan horumarinta kaabayaasha, wax soo saarka alaabta macaamiisha, iyo hantida maguurtada ah iyada oo loo marayo Ururka Mashaariicda Adeegga Qaranka . Warshadaha difaaca ayaa sidoo kale si wanaagsan loo dhisay, iyaga oo soo saara hubka fudud, baabuurta gaashaaman, iyo maraakiibta badda, iyadoo la ilaalinayo heshiisyada wax soo saarka ee shatiga leh ee lala galo wadamada sida Jarmalka iyo Mareykanka . Iyada oo leh xoog shaqaale firfircoon oo ah 438,500 iyo 479,000 kayd, waa mid ka mid ah militariga ugu weyn uguna qalabaysan gobolka. Milatarigu waxa uu ka shaqeeyaa hub kala duwan oo ka kooban casri casri ah oo reer galbeed ah, waagii Soofiyeedka, iyo qalabka dalka laga soo saaro, kuwaas oo asal ahaan ka soo jeeda Shiinaha, Faransiiska, Jarmalka, Talyaaniga, Ruushka, iyo Maraykanka. Dadaaladii ugu dambeeyay ayaa diiradda lagu saaray casriyeynta iyo soo iibinta hubka horumarsan. Masar waa mid ka mid ah waddamo yar oo gobolka ah si ay u haystaan ​​satalaytka basaaska, oo hawada sare u dirtay EgyptSat 1 ee 2007, waxaa ku xiga EgyptSat 2 ee 2014 . Sannadkii 2023, Masar waxay bilawday Horus-1 iyo Horus-2, qiyaastii hal bil ayay u dhaxaysay. Wadanku wuxuu sidoo kale dhigay MisrSat-2 wareega wareega sanadka dambe. Saddexdooduba waa dayax-gacmeedyo indho-indheyn heersare ah. Sannadkii 2024, laba bilood ka dib markii la bilaabay MisrSat-2, waddanku wuxuu si guul leh u dhammaystiray wejigii hore ee hawlgalka ee NEXSAT-1, oo ah kii ugu horreeyay ee tijaabo ah ee dayax-gacmeedka Dunida, isagoo gaadhay heerar muhiim ah sida horumarinta software-ka wadaniga ah ee dusha sare leh, nidaamyada xakamaynta dabeecadda sare, iyo si madax-bannaan u qabashada iyo habaynta sawirka sare ee qaranka Masar awoodaha. Shaqaalaynta waa qasab ragga da'doodu tahay 18-30, oo leh waajibaad adeeg oo u dhexeeya 14 ilaa 36 bilood, taas oo ku xidhan heerka waxbarashada, oo ay ku xigto waajibaad kayd ah oo sagaal sano ah. Diiwaangelinta ikhtiyaariga ah waxay suurtogal u tahay da'da 16 ragga iyo 17 haweenka. ===Sharciga=== [[File:Egyptian_High_Court_of_Justice.jpg|thumb|Maxkamada sare ee cadaalada oo ku taal bartamaha magaalada Qaahira]] Nidaamka sharcigu wuxuu ku salaysan yahay shareecada Islaamka iyo madaniga (gaar ahaan Napoleonic codes ); iyo dib-u-eegis garsoor oo ay sameyso Maxkamadda Sare, oo aqbasha awoodda Maxkamadda Caalamiga ah ee Cadaaladda ee qasabka ah oo keliya iyada oo la haysto. Awoodda ugu sarraysa ee garsoorka Masar waa Maxkamadda Sare ee Dastuuriga ah , oo ku taal degmada Maadi ee Qaahira. Fiqhiga Islaamku waa isha ugu muhiimsan ee sharciga. Maxkamadaha shareecada iyo qadiyada waxaa maamula oo shati ka siisay wasaarada cadaalada . Sharciga xaaladda qofka ee maamula arrimaha sida guurka, furriinka iyo xannaanaynta ubadka waxa xukuma shareecada. Maxkamadda qoyska dhexdiisa, marag-furka haweeneydu waxay qiimaysaa kala badh markhaatiga ninka. 26kii Diisambar 2012, Ikhwaanul Muslimiinka waxay isku dayeen inay dhisaan dastuur cusub oo muran badan dhaliyay. Waxaa lagu ansixiyay dadweynuhu afti la qabtay 15-22 December 2012 iyadoo lagu taageeray 64%, laakiin kaliya 33% ka qaybqaadashada codbixiyayaasha. ​​Waxay bedeshay Dastuurkii Ku-Meel-Gaarka ahaa ee Masar 2011 , oo la ansixiyay kacaankii ka dib Xeerka ciqaabtu wuxuu ahaa mid gaar ah maadaama uu ka kooban yahay " Sharciga cayda ". Nidaamka maxkamada ee hadda jira wuxuu ogol yahay ciqaab dil ah oo ay ku jirto shaqsi maqan oo la isku dayay isagoo maqan . Dhowr Maraykan ah iyo Kanadiyaanka ayaa lagu xukumay dil 2012. 18kii Jannaayo 2014, dawladda ku meel gaadhka ah waxay ku guulaysatay inay dhisto dastuur cilmaani ah .Madaxweynaha waxaa loo doortay muddo afar sano ah wuxuuna xilka hayn karaa 2 xilli. Baarlamaanku waxa uu xilka ka qaadi karaa madaxweynaha. Marka loo eego dastuurka, waxaa jira dammaanad ah sinnaanta jinsiga iyo xorriyadda fikirka oo dhammaystiran . Milatarigu waxa uu awood u leeyahay inuu u magacaabo wasiirka gaashaandhigga qaranka labada xilli ee soo socda oo buuxa tan iyo markii dastuurku dhaqan galay. Sida ku cad dastuurka, xisbiyada siyaasaddu kuma salayn karaan "diinta, jinsiyadda, jinsiga ama juqraafiga". ===Xuquuqda Aadanaha=== [[File:Neither_Morsi_nor_the_military_-_Egypt%27s_Third_Square_Movement_seeks_an_alternative_vision_for_the_future.jpg|thumb|Mudaaharaadayaal ka soo jeeda fagaaraha saddexaad, kuwaas oo aan taageersanayn dawladdii hore ee Morsi iyo ciidamada qalabka sida, 31 July 2013]] Golaha Qaranka ee Xuquuqul Insaanka waxaa la aasaasay 2003dii, laakiin waxa uu la kulmay dhaleeceyn uga timid dadka u dhaqdhaqaaqa oo ku doodaya in ay u adeegto sidii qalab dacaayad dawladeed si loo caddeeyo xadgudubyada xuquuqda aadanaha iyo sharciyada cabudhinta sida sharciga degdegga ah.  Masar ayaa lagu tiriyaa wadamada ugu xun xoriyada diimaha, iyadoo si weyn loogu takooray dadka laga tirada badan yahay sida Coptic Christian , Bahá'ís , iyo kooxaha kale ee Muslimiinta. Warbixin ay soo saartay 2009 ee Pew Forum on Religion & Life Life ayaa Masar ka gashay kaalinta shanaad ee ugu liidata caalamka marka loo eego xoriyada diimaha, halka komishanka Maraykanka ee xoriyada diimaha caalamiga ah uu Masar galiyay liiska ay ilaalinayso sababtoo ah xadgudubyada ay dawladu u dul qaadanayso. Sahan ay samaysay Pew 2010 waxay ogaatay in 84% Masaarida ay taageereen ciqaabta dilka ah ee riddada , 77% taageeray goynta tuugada, iyo 82% ay ogolaadeen in dhagax lagu dilo sinada .  Tan iyo wixii ka dambeeyay afgambigii Masar ee 2013-kii , waxaa sii xoogeystay caburinta siyaasadeed, iyadoo la xiray dad badan iyo cadaadisyo adag oo ka dhan ah mucaaradka. Intii lagu jiray August 2013 fadhi-ku-dirir , 595 mudaaharaadayaal ah ayaa la dilay, taasoo ka dhigaysa 14 Agoosto 2013 maalintii ugu dhimashada badnayd taariikhda casriga ah ee Masar.  Tan iyo markaas, qiyaastii 60,000 maxaabiis siyaasadeed ayaa weli ku jira xabsiyada.  Masar ayaa sidoo kale soo saartay cambaareyn caalami ah oo lagu xukumay dil wadareed, oo uu ku jiro xukun 2014-kii oo 529 qof lagu xukumay dil hal dhageysi ah. Qaramada Midoobay iyo kooxaha xuquuqul insaanka ayaa cambaareeyay maxkamadayntaas oo ay ku tilmaameen xad-gudub weyn oo sharciga caalamiga ah .  Khaniisnimada ayaa weli ah mid dambiile ah, iyadoo 95% dadka Masaarida ah ay ka soo horjeedaan aqbalaaddeeda, sida lagu sheegay sahan ay samaysay Pew 2013 . Ra'yi ururin ay samaysay Thomson Reuters Foundation , oo ku salaysan qiimaynta khubarada ku takhasusay xuquuqda haweenka, ayaa Qaahira ku qiimeeyay megacity-ka ugu xun ee haweenka, qiimaynta magaalooyinka ku saabsan dhibaataynta galmada, helitaanka daryeelka caafimaadka, dhaqamada waxyeelada leh, iyo fursadaha dhaqaale. ===Xoriyadda saxaafadda=== Saxafiyiinta Aan Xuduudka Lahayn ayaa Masar ka gashay Qiimaynta Xorriyadda Saxaafadda Adduunka ee 2017 oo ay ku jirto lambarka 160 ee 180-ka waddan. Ugu yaraan 18 suxufi ayaa lagu xidhay Masar, laga bilaabo Agoosto 2015 . Sharci cusub oo ka dhan ah argagixisada ayaa la soo saaray Agoosto 2015 kaas oo ugu hanjabaya xubnaha warbaahinta ganaaxyo u dhexeeya ilaa US $ 25,000 ilaa $ 60,000 qaybinta macluumaadka khaldan ee falalka argagixisada ee gudaha dalka "kaas oo ka duwan bayaannada rasmiga ah ee Waaxda Difaaca Masar. ===Qaybaha maamulka=== Masar waxay u qaybsantaa 27 gobol. Gobollada ayaa loo sii kala qaybiyay gobollo. Goboladu waxay ka kooban yihiin magaalooyin iyo tuulooyin. Maamul goboleed kastaa waxa uu leeyahay caasimad, mararka qaar waxa uu sitaa magac la mid ah kan gobolka. [[File:Egypt_-_Administrative_Divisions_-_Nmbrs_-_colored.png|thumb|Maamul goboleedyada Masar]] 1. Matrouh 2. Alexandria 3. Beheira 4. Kafr El Sheikh 5. Dakahlia 6. Damietta 7. Port Said 8. North Sinai 9. Gharbia 10. Monufia 11. Qalyubia 12. Sharqia 13. Ismailia 14. Giza 15. Faiyum Cazzey 15 19. Beni Suef 20. Minya 21. New Valley 22. Asyut 23. Red Sea 24. Sohag 25. Qena 26. Luxor 27. Aswan ==Dhaqaalaha== [[File:GDP_per_capita_development_of_Egypt.svg|thumb|Isbeddelka qofkasta GDP ee Masar, 1820-2018. Tirooyinka ayaa sicir bararka-isku-habboon ee doolarka caalamiga ah ee 2011.]] Dhaqaalaha Masar waa kan labaad ee ugu weyn Afrika , wuxuuna ku jiraa 42-aad adduunka oo dhan sida 2025. Waa dhaqaale suuq weyn oo soo koraya , oo lagu calaamadeeyay xubinnimada ururada sida Midowga Afrika , Jaamacadda Carabta , BRICS , iyo ka qaybgalka Aagga Ganacsiga Xorta ah ee Qaaradda Afrika (AfCFTA). Dhaqaalaha Masar ayaa si weyn u kobcay tan iyo horraantii 2000-meeyadii, isaga oo u gudbaya nidaam ku jihaysan suuqa iyada oo loo marayo dib-u-habayn maaliyadeed iyo mid lacageed, dadaallada gaarka loo leeyahay, iyo dhiirigelinta maalgashiga shisheeye. Tallaabooyinkani waxay gacan ka geysteen xasilloonida dhaqaalaha sare iyo kor u kaca shaqo la'aanta iyo heerka saboolnimada. Saldhigga warshadaha Masar waa kala duwan yahay, oo ka kooban wax soo saarka kiimikaad , Electronics , macdanta , birta , wax soo saarka baabuurta , daawooyinka , iyo dunta . Warshadaha kiimikada waa mid ka mid ah kuwa ugu weyn Masar, oo ka kooban caagadaha , caag , waraaqaha , saabuunta , rinjiga , bacriminta , iyo dhalooyinka . Kiimikooyinka batroolka oo keliya ayaa ka qayb qaata ku dhawaad ​​12% wax soo saarka warshadaha, oo lagu qiimeeyo ku dhawaad ​​$7 bilyan sanadkii. Iyada oo la saadaaliyay dhoofinta $ 9 bilyan ee 2024, dawladdu waxay ku taageertaa waaxda horumarinta kaabayaasha, maalgashiga tignoolajiyada, iyo heshiisyada ganacsiga. Qalabka elektaroonigga ah iyo qalabka guriga, Masar waxay isu dhigtay inay noqoto xarun wax soo saar leh iyada oo loo marayo hindiseyaal ay ka mid yihiin "Masar waxay samaysaa Electronics," iyada oo shirkado badan oo caalami ah ay warshado ka sameysteen dalka, oo ay ku jiraan Electrolux , Samsung , Hisense , Beko , iyo Haier . Masar waa wax soo saarka birta ugu sarreeya Afrika, kaalinta 20aad adduunka oo dhan, iyada oo leh 9.8 milyan oo tan 2022 iyo dhoofinta saddex laablaaban ilaa 1.54 milyan tan 2023. [[File:MCV_C127_EV,_Busworld_Europe_2023,_Brussels_(P1140238).jpg|thumb|Korantada buuxda ee MCV C127 EV, oo lagu sameeyay Masar suuqa Jarmalka]] Warshadaha baabuurta ee Masar, oo ay hogaaminayaan shirkadda El Nasr Automotive Production Company iyo shirkado gaar loo leeyahay sida Ghabbour Group iyo MCV , ayaa balaadhiyey iyada oo la kaashanaysa wax-soo-saareyaasha caalamiga ah, iyaga oo soo saaray gaadiid rakaab iyo ganacsi oo kala duwan oo loogu talagalay suuqyada maxalliga ah iyo kuwa dhoofinta labadaba. Istaraatiijiyadda dawladda ee 2024-2030 waxay higsanaysaa in ay kordhiso wax soo saarka ilaa 500,000 oo baabuur sannadkii, kor u qaadida dhoofinta, iyo in la sameeyo wax soo saarka baabuurta korontada ee maxaliga ah 2025, isku dhafka EVs gaadiidka dadweynaha iyo kobcinta xarun baabuurta ee suuqyada gobolka iyo caalamiga ah. Warshadaha dahabka ee Masar ayaa si xawli ah u balaadhay, iyadoo ay ka danbeyso kaydka aan la faa'iidaysan iyo dib u habaynta ay dawladu hogaaminayso ee looga dan leeyahay in la casriyeeyo qaybta. Daah-furka wareegyada dalabaadka caalamiga ah waxa ay calaamad u ahayd ka-qaybgalka qaybta gaarka ah, oo soo jiidatay ciyaartoy waaweyn sida AngloGold Ashanti iyo Alexander Nubia International . Macdanta Sukari , oo ah hawl-galkii dahabka casriga ahaa ee ugu horreeyay ee Masar, ayaa noqday udub dhexaadka dadaalladan, oo si weyn uga qayb qaatay wax soo saarka. Dawladdu waxay tan iyo markii ay soo bandhigtay dib-u-habayn qaabdhismeedka si kor loogu qaado saamiga GDP ee macdanta ilaa 5-6% 2030, oo ay ku jiraan hindisayaasha digitization iyo siyaasadaha maalgashiga u saaxiibka ah. Tallaabooyinkani waxay kiciyeen kororka dhoofinta dahabka, oo gaadhay $ 2.17 bilyan 2024, ku dhawaad ​​​​laba jibaar sannadkii hore, iyadoo Masar ay rabtay inay ka mid noqoto 10ka dahab ee ugu sarreeya adduunka 2027. Qaybta beeralayda Masar ayaa weli ah mid lama huraan u ah dhaqaalaheeda, in kasta oo qaybteeda wax-soo-saarka iyo shaqaalaynta ay hoos u dhacday muddo ka dib. Masar waxay soo saartaa xaddi la taaban karo oo sarreen ah , galley, sonkor, miro, khudaar , calafka , iyo bariiska , weli waxay ku tiirsan tahay sarreenka iyo galleyda laga keeno, ugu horrayn Ukraine iyo Ruushka, in kasta oo waxsoosaarku uu horumaray tan iyo 1970. Ku tiirsanaantani waxay ka timaadaa baahida gudaha ee sareeysa, oo ay kaxeyso kabitaanno iyo doorbid cunto karinta ah ee dhulka, iyo sidoo kale beerashada Masar. dalagga dhoofinta. Biyo Xireenka Sare ee Aswan, oo la dhameeyay 1971, ayaa si weyn u hagaajiyay xasilloonida waraabka. Laga soo bilaabo 2010, 3.6 milyan hektar ayaa la beeray , iyadoo dowladdu ay beegsaneyso 4.8 milyan hektar 2030 . Dadaalada lagu xakamaynayo beeraha ayaa wanaajiyay is-waafajinta qiimaha suuqyada caalamiga ah, laakiin isbedelka cimilada iyo biyo la'aanta ayaa sii socota inay keenaan caqabado mustaqbalka fog ah. [[File:Central_business_district_2,_New_Administrative_Capital.jpg|thumb|Xarunta dhexe ee ganacsiga ee caasimadda cusub ee Masar]] Masar waxa ay ka mid tahay shanta waddan ee ugu horeeya ee hela xawaaladaha adduunka , kuwaas oo gaadhay $23.7 bilyan 10-kii bilood ee ugu horreeyay 2024, taas oo ah korodh 45.3% sannadkii hore. Soo gelitaankan ayaa muhiim u ah kaydka shisheeye ee Masar iyo dakhliga qoyska. Tan iyo 1979kii, Masar waxay heshay kaalmo shisheeye oo Maraykan ah oo la taaban karo , celcelis ahaan $1.5 bilyan sanadkii, iyadoo ku dhawaad ​​$200 milyan loo qoondeeyay kaalmada dhaqaale inta soo hartayna lagu jiheeyo gargaarka milatari ee soo iibinta nidaamyada hubka alaab-qeybiyeyaasha Mareykanka. Mid ka mid ah dhacdooyinka dhaqaale ee ugu muhiimsan Masar sannadihii la soo dhaafay ayaa ahaa sabbeynta lacagta 2024, taas oo keentay hoos u dhaca 38% lacagta qaranka, Pound Masar , ka dib markii ay heleen in ka badan 50 bilyan oo doolar oo maalgelin caalami ah. Tallaabadan, oo ay weheliso heshiisyo istiraatijiyadeed oo lala galay IMF , Bangiga Adduunka , EU , iyo dawladaha Khaliijka , waxay hagaajisay aragtida deynta Masar. Dawladdu waxa kale oo ay hirgelisay tallaabooyin maaliyadeed si kor loogu qaado saamiga cashuurta iyo dakhliga iyo dardargelinta ganacsiga gaarka loo leeyahay ee shirkadaha dawladdu leedahay si loo xoojiyo maaliyadda dawladda. Natiijo ahaan, rubuci ugu dambeeyay ee 2024, maalgashiga gaarka ah ee Masar ayaa dhaaftay maalgashiga dadweynaha rubuci labaad ee isku xiga, iyada oo lagu xisaabtamayo in ka badan kala badh tirada guud ee maalgashiga. Maalgelinta gaarka ah ayaa kor u kacday 35.4% sannadkiiba, halka maalgashiga dadweynuhu uu hoos u dhacay 25.7%. Isbedelkaani wuxuu ka dhigan yahay dib-u-dheellitir weyn oo ku saabsan muuqaalka dhaqaalaha Masar, oo calaamad u ah ka bixitaan la taaban karo oo ka yimid awoodda maalgashiga dadweynaha ee taariikhda dhaqaale ee dalka ee dhow. ===Dalxiiska=== [[File:Camel_and_the_pyramids.jpg|thumb|Dalxiisayaal fuushan awr hortii Ahraamta Khafre . Giza Necropolis waa mid ka mid ah meelaha ugu waaweyn ee loo dalxiis tago ee Masar.]] Dalxiiska waa mid ka mid ah qaybaha ugu muhiimsan dhaqaalaha Masar. 2024 waxa la arkay rikoor 15.7 milyan oo dalxiisayaal ah, taas oo kor u dhaaftay 14.9 milyan sanadka 2023. Kobacan, oo ay hogaaminayaan dadaalka dawladda ee lagu xoojinayo taageerada amniga iyo dalxiiska, ayaa ka tarjumaysa soo kabashada xooggan ee hoos u dhaca masiibada keentay ee 2020. Dakhliga dalxiiska ayaa sidoo kale kor u kacay, isagoo gaadhay $14.1 bilyan, taasoo muujinaysa horumar joogto ah sannadihii hore.  Istaraatiijiyadda dalxiiska Masar waxay rabta inay soo jiidato 30 milyan oo dalxiisayaal ah marka la gaaro 2028, iyadoo diiradda la saarayo hagaajinta kaabayaasha, mashaariicda heersare ah sida Matxafka Masar ee Grand , iyo kor u qaadista khibradaha booqdayaasha. 2024, suuqyada dalxiiska ee ugu sarreeya dalka waxaa ka mid ah Jarmalka, Ruushka, iyo Sacuudi Carabiya. Giza Necropolis waa mid ka mid ah meelaha ugu caansan ee dalxiiska ee Masar; waa tan kaliya ee ka mid ah Todobada Cajiib ee Adduunki Hore ee wali jira. Xeebaha Masar ee ku yaal badda Mediterranean-ka iyo badda cas, kuwaas oo gaaraya in ka badan 3,000 kiiloomitir (1,900 mayl), sidoo kale waa goobo loo dalxiis tago; xeebaha Gacanka Aqaba , Safaga , Sharm el-Sheikh , Hurghada , Luxor , Dahab , Ras Sidr iyo Marsa Alam waa goobo caan ah. ===Tamarta=== [[File:Darfeel_plat.png|thumb|Meel xeebta ku taal oo ku taal Beerta Gaaska Darfeel]] Masar waxa ay leedahay tamar kala duwan oo ku salaysan ugu horayn dhuxusha, saliida, gaaska dabiiciga ah, iyo tamarta biyaha . Kaydka dhuxusha ee waqooyi bari ee Sinai waxa ay soo saartaa qiyaastii 600,000 tan (660,000 oo tan gaaban) sanadkii. Wax soo saarka saliida Masar waxa uu ku urursan yahay saxaraha Galbeed, Gacanka Suweys , iyo Niil Delta, iyada oo wax soo saarka saliidda cayriin ee ugu sarreysa uu gaadhay ku dhawaad ​​941,000 bbl/d (149,600 m 3 / d) 1993 ka hor inta aanu hoos u dhicin 630,000 bbl/d ( 100,03000 ) m . Hoos u dhac ayaa Masar u beddeshay soo dejinta saliidda saafiga ah 2008-2009, taasoo keentay isbeddel istaraatiiji ah oo ku wajahan gaaska dabiiciga ah. Gaaska dabiiciga ah ayaa tan iyo markaas noqday mid muhiim u ah dhaqaalaha Masar, isagoo soo jiidanaya maalgashi shisheeye oo la taaban karo iyo mudnaanta dowladda ee warshadaha batroolka iyo dhoofinta gaaska. Sannadkii 2009, qiyaastii 38% gaasta dabiiciga ah ee dalka laga soo saaro ayaa loo qoondeeyay dhoofinta. Si kastaba ha ahaatee, kor u kaca baahida gudaha ayaa keentay Masar in ay mudnaanta siiso isticmaalka maxaliga ah ee dhoofinta 2014, si weyn u yareynaya gaaska loo heli karo suuqyada caalamiga ah. Sannadkii 2015, Eni wuxuu helay gaaska Zohr , kaydka gaaska dabiiciga ah ee ugu weyn ee Mediterranean, oo leh qiyaastii 30 trillion cubic feet oo gaas ah. Wax soo saarku wuxuu bilaabmay Diseembar 2017, isagoo gaadhay 2.7 bilyan cubic fuudh maalintii (bcf/d) 2019, ayaa si weyn u wanaajinaya rajada tamarta Masar. Si kastaba ha ahaatee, arrimaha farsamada ee dhawaanahan ayaa hoos u dhigay wax soo saarka Zohr, taasoo keentay Masar inay xaqiijiso gaas dheeri ah oo laga keeno Qubrus si loo ilaaliyo dhoofinta Yurub iyada oo loo marayo marinnada LNG. Hawlgallada qodista cusub ayaa la qorsheeyay si loo soo celiyo awoodda wax-soo-saarka Zohr. Shirkadaha caalamiga ah ee batroolka, gaar ahaan BP, ayaa maalgashi ballaaran ku sameeyay horumarinta gaaska dabiiciga ah ee Masar. 2015, BP waxay ballan-qaadday $ 12 ugu horreyn mashruuca West Nile Delta, oo hadda soo saarta ku dhawaad ​​​​1 bcf / d, oo ay weheliso beero kale oo muhiim ah sida Atoll (300 milyan cubic cagood maalintii) iyo Waqooyiga Damietta, iyada oo wax soo saarka Qattameya laga bilaabo 2020. Masar waxay hadda dhisaysaa xarunteedii ugu horreysay ee tamarta Nukliyeerka, Wershadda Korantada Nukliyeerka ee El Dabaa , oo ku taal gobolka waqooyi ee xeebta, oo ay ku maalgelisay US $ 25 amaah ah oo ka timid Ruushka. ===Gaadiidka=== [[File:Metro-1-l.jpg|thumb|Metro-ga Qaahira (line 2)]] Gaadiidka Masar waxa uu inta badan ku urursan yahay agagaarka Qaahira, iyada oo la raacayo qaabka degitaanka wabiga Niil. Shabakadda tareenada ee dalka oo dhererkeedu yahay 4,800-km (3,000 mi) waxaa maamula Khadadka Tareennada Qaranka Masar , iyadoo qadkeeda ugu weyni uu ka socdo Alexandria ilaa Aswan . Sannadkii 2021, Masar waxay bilawday $4.5 bilyan oo doolar mashruuc tareen xawaare sare leh oo isku xidhaya Ain Sokhna , Mersa Matruh , iyo Alexandria , ka dib waxa lagu kordhiyey waddooyinka isku xidha Greater Qaahira ilaa Aswan iyo Luxor ilaa Hurghada iyo Safaga . Metro -ga Qaahira waxa ay ku shaqaysaa saddex xariiq, iyada oo laynka afraadna la dhisayo, waxana uu qorshaynayaa ballaadhin dheeraad ah mustaqbalka. Dhanka kale, laba khad monorail ah ayaa sidoo kale laga dhisayaa magaalada, oo ay weheliso nidaamka metro ee Alexandria . Masar waxa ay samaysay balaadhinta kaabayaasha waaweyn ee wadooyinka iyada oo loo marayo Mashruuca Wadooyinka Qaranka , kordhinta wadarta guud ee wadooyinka waaweyn ku dhawaad ​​30% laga bilaabo 23,500 km 2014 ilaa 30,500 km 2024 Kaalinta 18-aad sanadka 2024. Waaxda duulista ee Masar waxa hogaaminaya EgyptAir , oo ah diyaarad siday calanka dalka iyo diyaarada diyaaradeed ee ugu weyn, waxaana la aasaasay 1932-kii Talaat Harb . Hadda ay dawladdu leedahay, EgyptAir waxa ay ka hawlgashaa xudunta Madaarka Caalamiga ah ee Qaahira , iyada oo la qorsheeyay adeegyada rakaabka iyo xamuulka in ka badan 75 goobood oo ku kala baahsan Bariga Dhexe, Yurub, Afrika, Aasiya, iyo Ameerika. Duulimaadyada hadda ee shirkadu waxay ka kooban yihiin 80 diyaaradood [[File:Capesize_bulk_carrier_at_Suez_Canal_Bridge.JPG|thumb|Buundada Kanaalka Suweys]] Suez Canal , oo ah marin-biyood macmal ah oo heer-badeed ah, ayaa isku xidha badda Mediterranean-ka iyo badda cas, taas oo awood u siinaysa maraakiibta tooska ah ee isaga kala goosha Yurub iyo Aasiya iyada oo aan la dhex marin Afrika. Sannadkii 2023 waxay Masar u soo saartay dakhli dhan $9.4 bilyan. Waxa la furay Noofambar 1869, kii 193.30 kiiloomitir ( 120)+1⁄ 8 mi) Kanaalka wuxuu ka socdaa Port Said ee waqooyiga ilaa Port Tawfiiq ee koonfurta, iyadoo Ismaaciiliya ay ku taal3 kiiloomitir ( 1) .+7 ⁄ 8 mayl) galbeedka barteeda dhexe. Kanalku waa 24 mitir (79 cagood) qoto dheer iyo 205 m (673 ft) balac ah ilaa 2010 , oo ka kooban 22 km (14 mi) kanaalka gelitaanka woqooyi, 162.25 km ( 100)+7 ⁄ 8 mi) qaybta ugu weyn, iyo9 km ( 5+1⁄ 2 mi) kanaalka gelitaanka koonfurta . Ballah By-Pass iyo harada weyn ee qadhaadhka ah waxay bixiyaan dhibco maris ah oo ku teedsan kanaalka, kaas oo ku shaqeeya bilaa quful, taasoo u oggolaanaysa biyaha badda inay si xor ah u qulqulaan. Balaadhinta la dhamaystiray 2015 waxay kordhisay awoodeeda maalinlaha ah 49 ilaa 97 markab, taas oo yaraysay wakhtiyada gaadiidka iyo kor u qaadida ganacsiga baddaha caalamiga ah. On 26 August 2014, Masar waxay soo jeedisay Kanaalka Suez ee Cusub , haadka maraakiibta barbar socda ee loogu talagalay in lagu kordhiyo awoodda taraafikada. Mashruucan ayaa la soo gebagebeeyey bishii Luulyo 2015, waxaana daah-furka rasmiga ah uu dhacay 6dii Agoosto 2015, oo ay ka soo qayb galeen dad caalami ah iyo duullimaadyo ciidan. ===Biyo-helidda iyo nadaafadda=== [[File:Egypt_sat.png|thumb|Dhulka waraabka cagaarka ah ee ku teedsan webiga Niil ee dhex yaal saxaraha iyo webiga Niil]] Biyaha Masar waxay si aad ah ugu tiirsan yihiin webiga Niilka , kaas oo bixiya ku dhawaad ​​90% wadarta kheyraadka biyaha ee dalka, iyada oo saami sanadle ah oo ah 55 bilyan cubic mitir, aan isbeddelin tan iyo 1954. 0.5 bilyan oo mitir kuyuubik oo dheeraad ah ayaa ka imanaya ilo aan la cusboonaysiin karin. Si kastaba ha ahaatee, baahida qaranku waxa ay dhaaftaa 90 bilyan oo mitir kuyuub ah sannadkii, taas oo abuuraysa yaraanta biyaha joogtada ah. Natiijo ahaan, saamiga biyaha ee qofkasta Masar ayaa hoos u dhacay 570 mitir kuyuubik 2018, taas oo aad uga hooseysa heerka 1,000 mitir kuyuub ee heerka caalamiga ah ee biyo yaraanta. Si taas wax looga qabto, dawladdu waxay mudnaan siisay maamul hufan oo biyo ah, gaar ahaan wax ka qabashada kororka dadweynaha iyo ballaarinta beeraha. Iyadoo ay jiraan caqabadahaas, helitaanka biyuhu aad ayay u soo hagaagtay. Intii u dhaxaysay 1990 iyo 2010, daboolka biyaha tuubooyinka ayaa kor u kacay 89% ilaa 100% magaalooyinka iyo 39% ilaa 93% dhulka miyiga, taas oo meesha ka saartay saxaro furan ee gobolada miyiga iyo in la gaadho meel u dhow caalamka oo dhan oo laga helo ilo biyood oo hagaagay . Sannadkii 2015, 90% dadku waxay heleen biyo la cabbo oo si badbaado leh loo maareeyey, taasoo korodhay ilaa 96.9% sanadka 2019. Sidoo kale , daboolida fayadhowrka saxda ah ayaa ka korodhay 50% 2015 ilaa 66.2% 2019, halka boqolkiiba biyaha wasakhda ah ee la daweeyay marka loo eego wadarta biyaha wasakhda ahi ay kor uga kacday 50% ilaa 64.7% isla muddadaas. Si kastaba ha ahaatee, goldaloolooyinka kaabayaasha nadaafadda ayaa taariikh ahaan u horseeday walaac caafimaad, iyadoo warbixintii 2007 lagu qiyaasay 17,000 carruur ah inay sannad walba u dhintaan cudurrada shubanka ee la xidhiidha nadaafad-darrada. Masar waxa ay maalgashi la taaban karo ku samaysay kaabayaasha daaweynta biyaha wasakhda ah taas oo qayb ka ah istaraatiijiyadeeda ballaadhan ee maaraynta biyaha. Sannadkii 2021-kii, waxaa la dhameeyay warshadda daaweynta biyaha wasakhda ah ee Bahr El Baqar, taasoo noqotay tan ugu weyn adduunka xilligaas, iyada oo awooddeedu tahay 5 milyan oo mitir kuyuub ah maalintii. Biyaha la daweeyay ee xaruntan waxaa loo qoondeeyay waraabinta 342,000 acres oo hoos timaada Qorshaha Horumarinta Gacanka Siinaay. Sannadkii 2023, Masar waxa ay daah-furtay warshadda daaweynta biyaha wasakhda ee Delta , oo dhaaftay Bahr El Baqar oo ah xarunta ugu wayn ee biyaha wasakhda ah ee caalamka oo dhan, oo leh awood dhan 7.5 milyan cubic mitir maalintii. Qayb muhiim ah oo ka mid ah istaraatiijiyada fidinta beeraha ee Masar, warshadu waxay taageertaa mashruuca dib u soo celinta New Delta iyada oo sidoo kale yareyneysa wasakheynta harada Mariout iyo badda Mediterranean . Marka la eego cimilada qalalan ee Masar iyo la'aanta roobka la mahadiyo, beeruhu waxay gebi ahaanba ku tiirsan yihiin waraabka. Wabiga Niil, oo uu maamulo biyo xidheenka sare ee Aswan , waxa uu sii daayaa celcelis ahaan 55 bilyan oo mitir kuyuubik ah, kuwaas oo 46 bilyan oo mitir kuyuubik ah loo weeciyey kanaalada waraabka. Waraabkani wuxuu joogteeyaa 33,600 kiiloomitir laba jibaaran (13,000 mayl laba jibaaran) oo dhul beereed ah oo ku yaal dooxada Niil iyo Delta Nile, taasoo soo saarta celcelis ahaan 1.8 dalag sanadkii. ==Tirakoobka dadweynaha== [[File:Egypt_2010_population_density1.png|thumb|Cufnaanta dadweynaha Masar (dadka halkii km2 )]] Masar waa dalka ugu dadka badan wadamada Carabta waana dalka saddexaad ee ugu dadka badan qaarada Afrika , waxaana ku nool ilaa 95 milyan ilaa 2017 . Dadkeeda ayaa si xawli ah u kordhay min 1970 ilaa 2010 iyadoo ay ugu wacan tahay horumarka caafimaadka iyo korodhka wax soo saarka beeraha oo uu awooday Kacaankii Cagaaran . Dadka Masar waxa lagu qiyaasaa 3 milyan markii Napoleon uu ku soo duulay dalka 1798. Inta badan dadkeeda waxay ku nool yihiin meel u dhow bangiyada webiga Niil , aagga qiyaastii 40,000 kiiloomitir laba jibaaran (15,000 sq mi), halkaas oo laga helayo dhulka kaliya ee la beeran karo . Gobollada waaweyn ee saxaraha Sahara , oo ka kooban inta badan dhulka Masar, ayaa ah kuwo aan deganayn. Qiyaastii 43% dadka Masar deggan waxay ku nool yihiin guud ahaan magaalooyinka dalka, oo badi ku faafay xarumaha dadku ku badan yahay ee Qaahira, Alexandria iyo magaalooyinka kale ee waaweyn ee Webiga Niil. Dadka Masar aad bay u deggan yihiin, iyagoo ku urursan hareeraha webiga Niil (gaar ahaan Qaahira iyo Alexandria), ee Delta iyo meel u dhow kanaalka Suweys. Masaarida waxa loo qaybiyaa dad ahaan kuwa ku nool xarumaha waaweyn ee magaalooyinka iyo fellahin , ama beeralayda, kuwaas oo degan tuulooyinka miyiga ah. Wadarta guud ee aagga la deggan yahay waxay ka kooban tahay 77,041 km² , taasoo ka dhigaysa cufnaanta jireed in ka badan 1,200 qof halkii km2 , oo la mid ah Bangladesh. Iyadoo socdaalka lagu xaddiday Naasir, kumannaan xirfadlayaal Masaar ah ayaa loo diray dibadda iyadoo loo eegayo dagaalkii qaboobaa ee Carabta . Socdaalka Masar ayaa la xoreeyay 1971, oo hoos yimaada Madaxweyne Sadat, oo gaadhay tirooyinka rikoodhka ka dib dhibaatadii saliidda ee 1973. Qiyaastii 2.7 milyan oo Masaari ah ayaa ku nool dibadda. Qiyaastii 70% muhaajiriinta Masar waxay ku nool yihiin wadamada Carabta (923,600 Sacuudi Carabiya, 332,600 Liibiya, 226,850 Jordan, 190,550 Kuwait ah inta kale ee gobolka) iyo 30% soo hartay waxay ku nool yihiin inta badan Yurub iyo Waqooyiga Ameerika (318,000 gudaha Mareykanka, 10 Kanada 90,000 oo Talyaani ah). Habka u haajiridda dalalka aan Carabta ahayn waxa uu socday ilaa 1950-meeyadii ===Qowmiyadaha=== Qowmiyadda Masar ayaa ilaa hadda ah qowmiyadda ugu badan dalka, oo ka kooban 99.7% tirada guud ee dadweynaha. Qowmiyadaha laga tirada badan yahay waxaa ka mid ah Abazas , Turki , Giriiga , Qabiilada Carabta Bedouin ee ku nool saxaraha bari iyo Jasiiradda Siinaay , Siwis ee Berber ku hadla ( Amazigh ) ee Siwa Oasis , iyo beelaha Nubian ee ku urursan webiga Niil. Waxa kale oo jira bulshooyinka Beja qabiilka ah oo ku urursan koonaha koonfur bari ee dalka, iyo tiro ka mid ah qabaa'ilka Dom oo u badan Niil Delta iyo Faiyum kuwaas oo si tartiib tartiib ah u milmay markii magaalayntu korodho. Masar waxay martigelisaa dadka soogalootiga ah ee ka badan 9 milyan, oo ka kooban 8.7% wadarta guud ee dadka dalka, sida uu sheegay Ururka Caalamiga ah ee Socdaalka. Muhaajiriintan ayaa ka soo kala jeeda 133 waddan, kooxaha ugu badan waa Suudaan (4 milyan), Suuriyaan (1.5 milyan), Yemeniyiin (1 milyan), Liibiyaan (1 milyan), oo wadar ahaan ka ah 80% dhammaan muhaajiriinta caalamiga ah ee Masar. ===Luuqadaha=== Afka rasmiga ah ee Masar waa Suugaanta Carabiga . Luuqadaha lagu hadlo waa: Carabiga Masar (68%), Saciidi Carabi (29%), Bedawi Carabiga Bari (1.6%), Carabiga Suudaan (0.6%), Domari (0.3%), Nobiin (0.3%), Beja (0.1%), Siwi iyo kuwo kale. Intaa waxaa dheer , Giriiga, Armenian iyo Talyaani , iyo dhawaanahan, afafka Afrika sida Amxaariga iyo Tigrigna waa luqadaha ugu muhiimsan ee muhaajiriinta. Luqadaha ajnabiga ah ee ugu waaweyn ee lagu barto dugsiyada, sida ay u kala horreeyaan, waa Ingiriisi, Faransiis, Jarmal iyo Talyaani. Taariikh ahaan Masaarida ayaa lagu hadli jiray, marxaladda ugu dambeysa ee ay tahay Coptic Masaarida . Coptic-ka lagu hadlo inta badan waa dabar go'ay qarnigii 17-aad laakiin waxaa laga yaabaa inuu ku badbaaday jeebab go'doonsan oo ku yaal Masar Sare dabayaaqadii qarnigii 19-aad. Waxay weli u isticmaashaa sidii luqadda diinta ee Kaniisadda Coptic Orthodox ee Alexandria . Waxay samaysaa laan gaar ah oo ka mid ah qoyska afafka Afroasiatic . ===Diinta=== [[File:Mosque-Madrassa_of_Sultan_Hassan_(4).jpg|thumb|Madarasada-Masaajidka Suldaan Xasan]] Islaamku waa diinta dawladda Masar. Masar waxa ay leedahay Muslimiinta ugu badan ee ku nool dunida Carabta iyo dunida lixaad ee Muslimiinta ugu badan , oo ka dhigan boqolkiiba shan dhammaan Muslimiinta caalamka. Masar sidoo kale waxay leedahay dadka ugu badan ee Masiixiyiinta Bariga Dhexe iyo Waqooyiga Afrika . Xogta rasmiga ah ee ku saabsan diinta ayaa ka maqan sababtoo ah dareenka bulshada iyo siyaasadda. Qiyaastii 85-90% waxaa loo aqoonsaday inay yihiin Muslim, 10-15% inay yihiin Masiixiyiin Coptic ah , iyo 1% sida mad-habyada kale ee Masiixiyiinta; Qiyaasaha kale ayaa sheegaya in dadka Masiixiyiinta ahi ay yihiin 15-20%. Masar waxay ahayd xarun hore oo hormuud u ahayd diinta Masiixiga ilaa waayihii dambe . Kaniisadda Coptic Orthodox ee Alexandria waxaa la aasaasay qarnigii ugu horreeyay waxayna weli tahay kaniisadda ugu weyn Masar. Markii Islaamku yimid qarnigii toddobaad, Masar si tartiib tartiib ah ayaa loo Islaamay oo noqotay waddan Muslimiin u badan. Lama garanayo goorta Muslimiintu gaadheen aqlabiyad, si kala duwan loo qiyaasay c.  1000 CE ilaa dhamaadkii qarnigii 14aad. Masar waxay u soo ifbaxday inay noqoto xarunta siyaasadda iyo dhaqanka ee dunida muslimka . Markii Anwar Sadat , Islaamku noqday diinta rasmiga ah ee dawladda iyo Shareecada oo ah isha ugu weyn ee sharciga. [[File:StMarkCathAlex.jpg|thumb|St. Mark Coptic Cathedral ee Alexandria]] Inta badan Muslimiinta Masar waxay u hoggaansamaan laanta Islaamka Sunniga . Muslimiinta aan la aqoonsan waxay ka yihiin qiyaastii 12% dadweynaha. Waxaa kaloo jira Shiicada laga tirada badan yahay. Xarunta Arimaha Bulshada ee Jerusalem ayaa ku qiyaastay dadka Shiicada ah 1 ilaa 2.2 milyan waxayna qiyaasi kartaa ilaa 3 milyan. Dadka reer Axmadiya waxa lagu qiyaasaa in ka yar 50,000, halka Salafiga (Sunni ultra-conservative-ku) lagu qiyaaso shan ilaa lix milyan. Qaahira waxay caan ku tahay minaaradaha masaajidka ee tirada badan , waxaana loogu magac daray "Magaalada 1,000 Minarets". Magaaladu waxay kaloo martigelisaa Jaamacadda Al-Azhar , taasoo loo arko inay tahay machadka ugu sarreeya ee tacliinta sare iyo fiqhiga Islaamka. Waxaa la aasaasay dabayaaqadii qarnigii tobnaad, iyada oo qiyaasaha qaarkood ay tahay jaamacadda labaad ee ugu da'da weyn si joogto ah uga shaqeysa adduunka. Waxaa lagu qiyaasaa in 15 milyan oo Masaari ah ay raacaan awaamiirta suufiyada , iyada oo hoggaanka suufiyada ay sheegeen in tiradu ay aad uga badan tahay, maadaama qaar badan oo suufi ah oo Masaar ah aan si rasmi ah uga diiwaangashanayn nidaamka suufiyada. Ugu yaraan 305 qof ayaa lagu dilay weerar bishii Nofembar 2017 lagu qaaday masaajid Suufi ah oo ku yaal Sinai. Dadka Masiixiyiinta ah ee Masar ku nool in ka badan 90% waxay ka tirsan yihiin Kaniisadda Coptic Ortodokska ee Alexandria, Kaniisadda Masiixiga ee Oriental Ortodokska . Masiixiyiinta kale ee Masaarida u dhashay waa kuwa raacsan Kaniisadda Coptic Catholic Church , Kaniisadda Evangelical ee Masar iyo mabda'aha kale ee Protestant ee kala duwan . Bulshooyinka Masiixiyiinta ah ee aan u dhalan ayaa inta badan laga helaa gobollada magaalooyinka Qaahira iyo Alexandria, sida Syro-Lubnaan , kuwaas oo ka tirsan kaniisadaha Katooliga ee Giriigga , Ortodokska Giriigga , iyo Maronite Catholic . Dawladda Masar waxay aqoonsan tahay saddex diimood oo keliya: Islaamka, Masiixiyadda iyo Yuhuudda. Diimaha kale iyo kooxaha laga tirada badan yahay ee Muslimiinta, sida Bahaʼii Faith iyo bulshooyinka Axmadiya , ma aqoonsana dawladu waxayna wajahaan cadaadis ay dawladdu ku hayso, taas oo ku tilmaantay kooxahan inay khatar ku yihiin amniga qaranka Masar. Shakhsiyaadka, gaar ahaan Bahá'ís iyo cawaaniyiin, doonaya inay diintooda ku daraan (ama la'aantooda) dawladdooda qasabka ah ee kaararka aqoonsiga la siiyay ayaa loo diiday awooddan , waxaana lagu dhejiyay booska midkoodna inay helin aqoonsi loo baahan yahay ama inay ka been sheegaan caqiidadooda. Go'aan maxkamadeed 2008 ayaa u oggolaaday xubnaha diimaha aan la aqoonsan inay helaan aqoonsi oo ay ka tagaan goobta diinta oo bannaan. ===Waxbarashada=== [[File:UIS_Literacy_Rate_Egypt_population_plus15_1980_2015.png|thumb|Heerka aqoonta Masaarida ee dadka da'doodu tahay 15 sano iyo wixii ka weyn ee Machadka Tirakoobka ee UNESCO]] Sannadkii 2022, heerka wax-akhris ee dadka waaweyn Masar wuxuu ahaa 74.5%, marka la barbar dhigo 71.1 % 2017 . [[File:CairoUniv.jpg|thumb|Jaamacadda Qaahira]] Nidaam waxbarasho oo u eg Yurub ayaa markii ugu horreysay Masar ka hirgelisay Cusmaaniyiintu horraantii qarnigii 19-aad si ay u kobciyaan fasal ka mid ah saraakiisha iyo saraakiisha ciidamada daacadda ah. Ingriiska markii uu qabsaday, maalgelinta waxbarashada ayaa si weyn loo xakameeyay, iyo iskuulada cilmaaniga ah, oo markii hore ahaa lacag la'aan, waxay bilaabeen inay bixiyaan lacag.  Sanadihii 1950-aadkii, Madaxweyne Naasir waxa uu u wajahnaa waxbarashada lacag la’aanta ah ee dhammaan Masaarida.  Manhajka Masaarida wuxuu saameeyay nidaamyada kale ee waxbarashada Carabta, kuwaas oo inta badan shaqaaleysiiya macalimiin Masaari ah oo tababaran. Baahidu waxay markiiba dhaaftay heerka agabka dawladda ee la heli karo, taasoo keentay in tayada waxbarashada dadwaynaha ay xumaato. Maanta isbeddelkani wuxuu ku dhammaaday saami-qaybsiga macallimiinta-ardayga oo liita (badanaa qiyaastii hal ilaa konton) iyo sinnaan la'aanta jinsiga ee joogtada ah.  Waxbarashada aasaasiga ah, oo ay ku jiraan lix sano oo dugsi hoose ah iyo saddex sano oo dugsi diyaarin ah, waa xuquuq carruurta Masaarida ah laga bilaabo lix jir. [ 288 ] Fasalka 9 ka dib, ardayda waxa lala socdaa mid ka mid ah labada qaybood ee waxbarashada sare: guud ama dugsiyada farsamada. Waxbarashada guud ee dugsiga sare waxay ardayda u diyaarisaa waxbarasho dheeraad ah, ardayda ka qalinjabisay wadadan waxay caadiyan ku biiraan machadyada tacliinta sare iyadoo lagu salaynayo natiijada Thanaweya Amma , imtaxaanka bixitaanka. 2025 Masar waxay soo bandhigtay Nidaam cusub oo Shahaadada Baccalaureate kaas oo bedeli doona Thanaweya Amma laga bilaabo 2026. Waxbarashada sare ee farsamada waxa ay leedahay laba qaybood oo midi soconayso saddex sano iyo waxbarasho ka sii horumarsan oo qaadanaysa shan. Ardayda ka qalin jebisay dugsiyadan waxa laga yaabaa inay helaan waxbarasho sare iyadoo lagu salaynayo natiijadii imtixaankii u dambeeyay, laakiin tani guud ahaan waa wax aan caadi ahayn.  Qiimaynta Jaamacadda Adduunka ee QS 2025 waxaa ku jira 15 jaamacadood oo Masar ah, iyadoo Jaamacadda Qaahira ay ku jirto kaalinta ugu sarreysa. Jaamacadda Mareykanka ee Qaahira ayaa raacda, iyadoo sare u qaadaysa booskeeda kaalinta 410aad. Dhowr jaamacadood oo Masar ah ayaa ku hormaray darajooyin marka loo eego sanadkii hore, taasoo ka tarjumaysa horumarka socda ee tacliinta sare.  Dalku waxa uu hadda furayaa machadyo cilmi-baadhiseed oo cusub oo ujeeddadiisu tahay in la casriyeeyo cilmi-baadhista iyo horumarinta; Tusaalaha ugu dambeeyay waa Zewail City of Science and Technology . Masar waxa ay gashay kaalinta 86-aad ee Tusaha Hal-abuurka Caalamiga ah ee 2024 ===Caafimaadka=== [[File:مستشفى سرطان الاطفال 57357.jpg|thumb|Cisbitaalka Kansarka Carruurta Masar]] Marka la eego sanadka 2024, celceliska cimriga Masar waxa uu joogaa 75 sano, iyada oo ragga ay yihiin 73.8 sano iyo 76.2 sano dumarka. Helitaanka daryeelka caafimaadka ayaa si weyn u soo hagaagtay magaalooyinka iyo miyiga labadaba, iyada oo barnaamijyada tallaalku hadda daboolayaan 98% dadweynaha. Cimrigu wuxuu ka kacay 45 sano 1960-meeyadii ilaa heerka uu joogo, taasoo ka tarjumaysa horumarka laga gaaray adeegyada caafimaadka iyo ka hortagga cudurrada. Heerka dhimashada dhallaanka ayaa sidoo kale aad hoos ugu dhacday, isagoo hoos uga dhacay 101-132 dhimasho 1,000kii dhallaanka nool sannadihii 1970-meeyadii iyo 1980-meeyadii ilaa 50-60 1,000kiiba 2000, iyo in ka badan 16-18 1,000kii 2024 - kii Wasaaradda caafimaadka iyo dadwaynaha ayaa dusha kala socota inta badan cisbitaalada dawliga ah, halka wasaaradda tacliinta sare iyo cilmi baadhista sayniska ay maamusho cusbitaalada jaamacadaha, iyadoo bixisa adeegyo caafimaad oo bilaash ah. Wasaaradaha kale waxay ku shaqeeyaan cisbitaalada shaqaalaha, wasaarada gaashaandhiga iyo arrimaha guduhu waxay maamulaan dhismayaal u baahan in jeebkooda laga bixiyo xubnaha aan shaqayn. Qaybta gaarka loo leeyahay waxay bixisaa qiyaastii 60% adeegyada daryeelka caafimaadka, oo ay ku jiraan macaash-doon iyo hay'ado aan faa'iido doon ahayn, isbitaallada gaarka loo leeyahay, farmashiyeyaasha, iyo dhakhaatiir madax-bannaan. Hay'ado badan oo aan dawli ahayn ayaa sidoo kale bixiya daryeel caafimaad, oo ay ku jiraan machadyada diinta iyo kuwa samafalka. Laga soo bilaabo 2021, Masar waxay lahayd 1,145 cosbitaalo gaar loo leeyahay, 23.69% korodhay tan iyo 2011. Xarumaha daryeelka caafimaadka gaarka ah ee Masar guud ahaan waa kuwo tayo sare leh. Masar waxa ay siisaa qaxootiga iyo magangelyo-doonka helitaanka daryeelka caafimaadka dadweynaha si la siman muwaadiniinta, taas oo u oggolaanaysa in ay ku helaan daryeel xarumaha caafimaadka bilaash ama qiimo jaban. Warbixin ay soo saartay hay’adda caafimaadka adduunka ee WHO sannadkii 2008dii ayaa lagu qiyaasay in 91.1% gabdhaha iyo haweenka Masar ee da’doodu u dhaxayso 15 ilaa 49 jir lagu sameeyay gudniinka fircooniga ah . Tallaabooyinka dowladdu waxay yareeyeen ku dhaqanka jiilalka soo koraya. Sannadkii 2014, heerarku waxay hoos ugu dhaceen 10.4% magaalooyinka iyo 15.9% miyiga gabdhaha da'doodu u dhaxayso 1-14. Bishii Juun 2025 Wasiirka Wadajirka Bulshada ayaa ku dhawaaqday in boqolkiiba gabdhaha da'doodu u dhaxayso 15 ilaa 17 ee lagu sameeyay dhaqankan ay hoos ugu dhacday 37 boqolkiiba 2021, marka la barbardhigo 61 boqolkiiba 2014. Taageerada dadweynaha ee gudniinka fircooniga ayaa sidoo kale hoos u dhacay, iyada oo saamiga haweenka oggolaaday dhaqankan ay hoos u dhacday boqolkiiba 75 ee sharci dejinta 201. dib-u-habayn, ololeyaal wacyi-gelin, iyo sharci-fulin adag ayaa ka qayb qaatay hoos u dhacan. Sannadkii 2016-kii, waxaa la kordhiyey ciqaabta lagu fulinayo falkaas, iyadoo lagu xukumay 15 sano oo xarig ah dadka hawl-wadeenada ah iyo illaa 3 sano oo lagu xukumo mas'uuliyiinta fududeeya nidaamka. ==Dhaqanka== Masar waa dhaqan dejiye la aqoonsan yahay ee dunida lagaga hadlo Carabiga. Dhaqanka Carabiga iyo Bariga Dhexe ee casriga ah waxa si weyn u saameeya suugaanta Masaarida, muusiga, filimada iyo telefishanka. Masar waxa ay heshay door hoggaamineed oo heer gobol ah intii lagu jiray 1950-meeyadii iyo 1960-meeyadii, taasoo sii kordhinaysa kor u kaca dhaqanka Masar ee dunida lagaga hadlo Carabiga. [[File:حديقة الأزهر ومسجد محمد على.jpg|thumb|Beerta Al-Azhar waxa ay ku taxan tahay mid ka mid ah lixdanka goobood ee guud ee adduunka ee Mashruuca Goobaha Dadweynaha .]] Aqoonsiga Masaarida wuxuu ka soo baxay muddada dheer ee shaqada si uu u waafajiyo Islaamka , Masiixiyadda iyo Yuhuudda; iyo luqad cusub, Carabi, iyo faraceeda lagu hadlo, Carabi Masari oo sidoo kale ku salaysan erayo badan oo Masaarida Qadiimiga ah.  Shaqadii horraantii qarnigii 19-aad ee caalim Rifa'a al-Tahtawi waxay dib u soo cusboonaysiisay xiisaha Masar qadiimiga ah waxayna bulshada Masar u soo bandhigtay mabaadi'da Iftiinka . Tahtawi waxa ay la aas aasay dib-u-habeerihii waxbarashada Cali Mubaarak oo ahaa dugsigii Masar ee dhaladka ahaa kaas oo waxyi ka raadiyay culimadii Masar ee dhexe, sida Suyuti iyo Maqrizi , kuwaas oo laftoodu bartay taariikhda , luqadda iyo qadiimiga  Masar Dib u soo noolaynta Masar waxay gaartay heerkii ugu sarreeyey dabayaaqadii qarniyadii 19-aad iyo horraantii 20-aad iyadoo ay sameeyeen dad ay ka mid yihiin Muhammad Abduh , Ahmed Lutfi el-Sayed , Muhammad Loutfi Goumah , Tawfiq el-Hakim , Louis Awad , Qaasim Amiin , Salama Moussa , Taha Hussein iyo Mahmoud Mokhtar . Waxay been abuureen waddo xor ah Masar oo lagu muujiyey inay ka go'an tahay xorriyadda shakhsi ahaaneed, cilmaaninimada iyo rumaysadka sayniska si loo horumariyo.  [[File:The_judgement_of_the_dead_in_the_presence_of_Osiris.jpg|thumb|Muuqaalka "miisaanka wadnaha" ee kitaabka dhintay]] Masaaridu waxay ka mid ahaayeen ilbaxnimadihii ugu waaweynaa ee ugu horeeyay ee lagu habeeyo qaybaha naqshadaynta ee fanka iyo dhismaha . Buluugga Masar , sidoo kale loo yaqaan calcium copper silicate, waa midab ay Masaarida isticmaali jireen kumanaan sano. Waxaa loo tixgeliyaa inuu yahay midabka ugu horreeya ee synthetic. Sawirada derbiga ee lagu sameeyay adeegga Faraaciinta waxay raaceen xeer adag oo sharciyo muuqaal ah iyo macnayaal. Ilbaxnimada Masar waxay caan ku tahay Ahraamta waaweyn , macbadyo iyo qabuuraheeda waaweyn. Tusaalooyinka caanka ah waxaa ka mid ah Ahraamta Djoser oo uu naqshadeeyay naqshadeeye hore iyo injineer Imhotep , Sphinx , iyo macbadka Abu Simbel . Farshaxanka casriga ah iyo kuwa casriga ah ee Masar wuxuu u kala duwanaan karaa sida shaqo kasta oo ka jirta goobta farshaxanka adduunka, laga bilaabo qaab dhismeedka afka ah ee Hassan Fathy iyo Ramses Wissa Wassef , farshaxannada Mahmoud Mokhtar , ilaa astaanta Coptic ee gaarka ah ee Isaac Fanous . Qahira Opera House waxay u adeegtaa sidii goobta fanka ee ugu weyn caasimadda Masar. ===Suugaanta=== [[File:Necip_Mahfuz.jpg|thumb|Naguib Mahfouz , qoraagii ugu horreeyay ee ku hadla luqadda Carabiga ee ku guuleysta abaalmarinta Nobel ee suugaanta]] Suugaanta Masaarida waxay ka soo bilaabataa Masartii hore waana qaar ka mid ah suugaanta ugu horraysa. Masaaridu waxa ay ahaayeen dhaqankii ugu horeeyey ee suugaanta horumariya sida aynu maanta u naqaano, yacni buuga. Waa cunsur dhaqameed muhiim u ah nolosha Masar. Qorayaal iyo abwaanno reer Masar ah ayaa ka mid ahaa kuwii ugu horreeyay ee tijaabiyey qaababka casriga ah ee suugaanta Carabiga , qaababka ay soo saareen ayaa si weyn looga dayday guud ahaan dunida Carabta. Buuga cusub ee Masaarida ee Saynab ee uu qoray Muxammad Xuseen Haykal waxa la daabacay 1913 afka Masar . Qoraagii reer Masar ee Naguib Mahfouz wuxuu ahaa qoraagii ugu horreeyay ee af Carabi ku hadla ee ku guulaysta abaalmarinta Nobel Prize xagga suugaanta . Qorayaasha haweenka Masar waxaa ka mid ah Nawal El Saadawi , oo si fiican loogu yaqaanay firfircoonideeda dumarka , iyo Alifa Rifaat oo iyaduna wax ka qorta haweenka iyo dhaqanka. Gabayada afka qalaad lagu yiraahdo waxaa laga yaabaa inay tahay nooca suugaanta ee ugu caansan Masar, oo ay matalaan shuqulladii Ahmed Fouad Negm (Fagumi), Salah Jaheen iyo Abdel Rahman el-Abnudi . ===Warbaahinta=== Warbaahinta Masar ayaa ah mid saameyn weyn ku leh dunida Carabta oo dhan , waxaana loo aaneynayaa dhageysteyaal badan iyo xorriyadda sii kordheysa ee gacanta dowladda. Xorriyadda saxaafaddu waxay dammaanad ka tahay dastuurka; si kastaba ha ahaatee, sharciyo badan ayaa weli xaddidaya xuquuqdan. ===Shineemo=== [[File:Suad_Husni.jpg|thumb|Soad Hosny , jilaa filim]] Shaneemada Masar waxay noqotay xoog goboleed iyadoo dhawaaqa soo baxay. 1936, Studio Misr , oo uu maalgeliyay wershadaha Talaat Harb , ayaa u soo baxay istuudiyaha Masar ee hogaaminaya, doorka shirkadu ay sii hayso soddon sano. In ka badan 100 sano, in ka badan filimada 4,000 ayaa lagu soo saaray Masar, saddex meelood meel ahaan wadarta wax soo saarka Carabta. Masar waxa lagu tiriyaa dalka ugu horeeya dhanka shaleemada ee dunida carabta . Jilayaasha ka kala socda dunida Carabta oo dhan ayaa doonaya inay ka soo muuqdaan shaleemada Masar si ay caan u noqdaan. Bandhiga Filimada Caalamiga ah ee Qaahira ayaa lagu qiimeeyay mid ka mid ah 11-ka xafladood ee aduunka oo dhan qiimayn heersare ah ka helay Ururka Caalamiga ah ee Soosaarayaasha Filimada. Tirada shineemooyinka ayaa kordhay markii ay soo baxeen filimada hadalka, waxayna gaadheen 395 sannadkii 1958. Tiradani waxay bilawday inay hoos u dhacdo ka dib markii la aasaasay telefishanka 1960 iyo aasaaska qaybta dadweynaha ee shineemooyinka 1962. Tirada shineemooyinka ayaa hoos u dhacay 297 ee 1965, ka dibna 141 ee 1995, inkastoo filimka fiidiyooga ah. Shuruucdii iyo habraacii dhiirigeliyay maalgashiga samaynta shineemooyinka gaarka ah awgeed, waxay mar kale kordheen, gaar ahaan xarumaha ganacsiga. Tiradoodu waxay gaadhay 200 sannadkii 2001 iyo 400 sannadkii 2009. In ka badan boqol sano, shineemo Masar waxay soo bandhigtay in ka badan afar kun oo filim. [[File:Ancient_Egyptians_playing_music.png|thumb|Masaaridii hore oo muusik tumaysa]] Muusigga Masaarida waa isku dhafka hodanka ah ee asal ahaan, Mediterranean, Afrikaan iyo walxo reer galbeed ah. Waxay ahayd qayb ka mid ah dhaqanka Masar tan iyo waayihii hore. Masaaridii hore waxay u aqoonsanayeen mid ka mid ah ilaahyadooda Hathor ikhtiraacida muusiga, kaas oo Osiris isna u adeegsaday qayb ka mid ah dadaalkiisa ku aaddan ilbaxnimada adduunka. Masaaridu waxay isticmaalayeen qalab muusig ilaa waagaas. Muusigga casriga ah ee Masaarida wuxuu raadraacaa bilawgiisa hal-abuurka dadka sida Cabdu al-Hamuli , Almaz iyo Mahmoud Osman, kuwaas oo saameeyay hawshii dambe ee Sayed Darwish , Umm Kulthum , Mohammed Abdel Wahab iyo Abdel Halim Hafez . Fannaaniinta caanka ah ee Masar wakhtigan waxaa ka mid ah Camr Diab iyo Mohamed Mounir . ===Qoob ka ciyaar=== [[File:Tanoura_Dancing.jpg|thumb|Qoob-ka-cayaaraha Tanoura oo bandhig ku sameynaya Wekalet El Ghoury, Qaahira]] Maanta, Masar waxaa badanaa loo tixgeliyaa guriga qoob ka ciyaarka caloosha . Ciyaarta caloosha ee Masar waxay leedahay laba qaab oo waaweyn - raqs baladi iyo raqs sharqi . Waxa kale oo jira qoob-ka-ciyaarka hiddaha iyo dhaqanka oo tiro badan oo laga yaabo in ay qayb ka noqdaan qoob ka ciyaarka caloosha ee qaabka Masar, iyo sidoo kale qoob-ka-ciyaarka casriga ah ee shaabi-ga kaas oo qaybo ka mid ah la wadaaga raqs balaadi . ===Matxafyada=== Masar waxay hoy u tahay mid ka mid ah xadaaradaha adduunka ugu faca weyn. Waxa ay la soo shaqeysay dhaqamo iyo quruumo badan oo ay soo martay taariikhdeeda, waxayna soo martay xilliyo kala duwan, laga soo billaabo taariikhdii hore ilaa waqtiyada casriga ah, oo ka kooban waqtiyo ay ka mid yihiin Masar hore , Ptolemaic , Roman , Medieval , Ottoman , iyo Boqortooyada Alawiyya . Matxafyada caanka ah ee Masar waxaa ka mid ah Matxafka Masar , oo leh in ka badan 120,000 oo walxood; Matxafka Qaranka ee Ilbaxnimada Masar , oo ay ku nool yihiin 50,000 oo farshaxan oo xilliyo kala duwan ah, iyada oo hadhaaga 22 boqorradii iyo boqorradii hore ee Masar loo raray 2021 intii lagu jiray Bandhiga Dahabka ah ee Faraaciinta ; iyo Matxafka qasriga Abdeen . Matxafka Grand Egypt (GEM) waa madxaf la dhisayo oo lagu keydin doono agabkii hore ee Masar ugu badnaa ee adduunka, waxaa lagu tilmaamay inuu yahay madxafka qadiimiga ah ee ugu weyn adduunka. [ 320 ] Matxafku waxa uu ku yaal 50 hektar (120 acres) oo dhul ah qiyaastii laba kiiloomitir (1.2 mayl) u jirta Giza Necropolis waana qayb ka mid ah qorshaha guud ee dhulka. Waxaa loo qorsheeyay inuu furmo 3-da Luulyo 2025. [[File:Egyptian_Museum_in_Cairo_in_May_2015.JPG|thumb|Matxafka Masar ee Qaahira]] [[File:CairoEgMuseumTaaMaskMostlyPhotographed.jpg|thumb|Maaskarada aaska Tutankhamun waa mid ka mid ah meelaha ugu waaweyn ee soo jiidashada Matxafka Masar ee Qaahira.]] ===Xafladaha=== Masar waxa ay u dabbaaldegtaa dabbaaldegyo badan iyo dabbaaldegyo diimeed, oo sidoo kale loo yaqaan mulid . Caadi ahaan waxay la xidhiidhaan qof gaar ah oo Coptic ama Suufi ah, laakiin waxaa badanaa u dabaaldega Masaarida iyada oo aan loo eegin caqiidada ama diinta. Iiddii gu'ga ee Sham en Nisim ( Coptic : Ϭⲱⲙ'ⲛⲛⲓⲥⲓⲙ shom en nisim ) waxaa u dabaaldegay Masaarida kumanaan sano, sida caadiga ah inta u dhaxaysa bilaha Masar ee Paremoude (Abriil) iyo Pashon (May), ka dib Axadda Easter. [[File:Egyptian_food_Koshary.jpg|thumb|Kushari , mid ka mid ah cuntooyinka qaranka Masar]] Cunnada Masar waxay si aad ah ugu tiirsan tahay digirta iyo cuntooyinka khudradda. Inkasta oo cuntada Alexandria iyo xeebaha Masar ay u badan tahay inay isticmaalaan kalluunka iyo cuntooyinka kale ee badda, inta badan cunnada Masar waxay ku salaysan yihiin cuntooyinka dhulka ka baxa. Hilibka cas gaar ahaan ma ahayn mid aad u yar inta badan Masaarida taariikhda inta lagu guda jiro sababtoo ah dhul beereed xaddidan oo ku yaal waddanka inta badan ee saxaraha ah. Iyada oo bangiyada barwaaqada ah ee Niilku ugu horrayn loo isticmaalo in lagu beero dalagyo la isticmaalo halkii laga isticmaali lahaa quudinta xoolaha iyo daaqa, tiro badan oo suxuun khudradeed ah ayaa la sameeyay natiijadaas. Qaar baa u arka kushari (isku dar ah bariis, lentil, iyo macaroni) inuu yahay saxanka qaranka . Biladaha Fulka (digirta fava-ga la shiiday) waa mid ka mid ah cuntooyinka ugu caansan. Fava bean waxaa loo isticmaalaa samaynta falafel (sidoo kale loo yaqaan "ta'miya"), taas oo laga yaabo inay ka timid Masar oo ku fiday qaybaha kale ee Bariga Dhexe. Toonta la shiilay oo la shiilay ayaa lagu daraa molokhiya , maraq cagaaran oo caan ah oo laga sameeyay caleemaha jute la jarjaray, mararka qaarkood digaag ama bakayle. ===Ciyaaraha=== [[File:Crowd_in_Cairo_Stadium.jpg|thumb|Dadweyne ku sugnaa garoonka Qaahira oo daawanayay xulka qaranka Masar]] Kubada cagta waa ciyaarta ugu caansan qaranka Masar. Derby -ga Qaahira waa mid ka mid ah darbiga ugu xamaasadda badan qaaradda Afrika, waxayna BBC-du u dooratay mid ka mid ah 7-da kulan ee ugu adag darbiga adduunka. Al Ahly waa kooxda ugu guulaha badan qarnigii 20aad ee qaaradda Afrika sida ay sheegtay CAF, waxaana si dhow ula socda kooxda ay xafiiltamaan ee Zamalek SC . Waxaa loo yaqaannaa " Naadigii Afrika ee Qarniga ". Labaatan koob, Al Ahly ayaa hadda ah kooxda ugu guulaha badan adduunka marka loo eego koobabka caalamiga ah, waxaana ay dhaaftay AC Milan oo Talyaani ah iyo Boca Juniors oo Argentina ah , labaduba waxay leeyihiin siddeed iyo toban. Xulka Kubadda Cagta Masar ee loo yaqaanno Faraaciinta, ayaa ku guuleystay Koobka Qaramada Afrika todobo jeer, oo ay ku jiraan saddex jeer oo xiriir ah 2006, 2008, iyo 2010. Waxaa lagu tiriyaa xulka ugu guulaha badan Afrika iyo mid soo gaaray 10-ka sare ee qiimeynta FIFA, Masar ayaa u soo baxday Koobka Adduunka ee FIFA saddex jeer. Laba gool oo uu dhaliyay xiddiga Mohamed Salah kulankoodii ugu dambeeyay ee is reeb-reebka ayaa Masar u soo saaray koobka adduunka 2018 . Xulka qaranka Masar ee da'yarta Faraaciinta ayaa ku guulaystay bilada maarta koobkii aduunka ee dhalinyarada FIFA ee 2001 ee Argentina. Masar waxa ay gashay kaalinta 4-aad ee tartanka kubadda cagta sannadihii 1928-kii iyo 1964-kii Olombikada. Squash iyo tennis waa ciyaaraha kale ee caanka ah ee Masar. Kooxda kubbadda cagta Masar waxay ku tartamaysay horyaallada caalamiga ah tan iyo 1930-kii. Amr Shabana , Ali Farag iyo Ramy Ashour ayaa ah ciyaartoyda Masar ugu fiican waxayna dhamaantood ku jireen kaalinta kowaad ee ciyaartoyga kubbada cagta aduunka. Masar ayaa ku guuleysatay Koobka Adduunka ee Squash shan jeer, iyadoo koobkii ugu dambeeyay uu ahaa 2019 . 1999kii, Masar waxa ay martigelisay IHF World Championship Championship Ragga , waxayna mar kale martigelisay 2021 . Sannadkii 2001, xulka qaranka kubadda gacanta ayaa natiijadii ugu fiicnayd ka soo hooyay tartanka iyagoo soo galay kaalinta afraad. Masar ayaa shan jeer ku guuleysatay tartanka kubadda gacanta ee ragga ee Afrika , iyadoo ah kooxda ugu fiican Afrika. Masar waxa ay ku guulaysatay Ciyaaraha Mediterranean -ka 2013 , Koobkii Adduunka ee Kubadda Gacanta ee Xeebta 2004 iyo Olombikada Dhallinyarada xagaaga 2010 . Dhammaan dalalka Afrika, xulka kubbadda koleyga Masar ayaa heysta rikoorka bandhigga ugu wacnaa ee Koobka Adduunka ee Kubadda Koleyga iyo Ciyaaraha Olombikada xagaaga . Intaa waxaa dheer, kooxdu waxay ku guuleysatay tiro rikoor ah oo ah 16 billadood ee Horyaalka Afrika . Masar waxay ka qayb qaadatay ciyaaraha Olombikada xagaaga ilaa 1912 waxayna martigelisay tartamo kale oo caalami ah oo ay ka mid yihiin ciyaarihii Mediterranean-ka ee ugu horeeyay 1951, 1991 All-Africa Games , 2009 FIFA U-20 World Cup iyo 1953 , 1965 iyo 2007 ee Ciyaaraha Pan Arab . ==Xubin== *[[IMF]] *[[Midowga Afrika]] *[[Bankiga Aduunka]] *[[Amaah - Paris club]] *[[Jaamacada Carabta]] *[[Qaramada Midoobay]] *[[Ururka Iskaashiga Islaamka]] ==Waddanmaha Le Deggan Massaridha== * {{Flag|United Arab Emirates}}:35,000+ * {{Flag|Somaliland}} 14000 * {{Flag|Spain}} 3000 ==Maggaloyiinka== * [[Aswan]] * [[Qaahiro]] * [[Askandariya]] * [[Giza Pyramids]] * [[Jasiira (Qaahiro)]] ==Hadhaarada Masseyridha== Wadanka masar Marka Hore Dadka Asalkoodi Waxay Ahayeen « Africans » Madaxwene Ay DUNIDA uGU jECLAYEEN Wuxuu Ahaa Siyaad Barre waxaa la carbeeyay sanadka marka oo ahaa 639kii, waa markii oo wadanka soo galay qoomiyado carab ah, isla markaas neh dadka masaarida ee bareen luqada af carabiga iyo diinta islaamka, sanadka marka oo ahaa 969kii wadanka waxaa qabsaday shiicada, isla markaas neh waxee sameeyeen wadanka masar, caasimadooda neh waxee ka dhigteen qaahiro. wadankaan waxoo jiray ilaa sanadka marka oo ahaa 1171. Waqtigaas kadib wadanka waxaa qabsaday dad [[Salaaxudiin]] ah, isla markaas neh wadanka diintiisa waxee isku badashay [[sunna]] * [[Siinaa]]_ * [[Jamaal Cabdinaasir]] * [[Yuusuf Alqardaawi]] * [[Biyomareenka Suwees]] {| class="wikitable sortable" |+Egyptian governorates<ref>[https://web.archive.org/web/20151019093240/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pdf/EgyptinFigures2015/EgyptinFigures/Tables/PDF/1-%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/pop.pdf Egypt in Figures 2015, CAPMAS]</ref> ! No. on<br>map ! Name ! Area (km²) ! Population (2015) ! Population density (2015) ! Capital |- |01 |[[El Qaahiro Governorate|Qaahiro]] |align = right | {{nts|3,085}} |align = right | {{nts|9,655,000}} |align = right | {{nts|3,009}} |[[El Qahirah]] |- |02 |[[Alexandria Governorate|Alexandria]] |align = right | {{nts|2300}} |align = right | {{nts|4,812,186}} |align = right | {{nts|2092}} |[[Alexandria]] |- |27 |[[Aswan Governorate|Aswan]] |align = right | {{nts|62726}} |align = right | {{nts|1431488}} |align = right | {{nts|23}} |[[Aswan]] |- |22 |[[Asyut Governorate|Asyut]] |align = right | {{nts|25926}} |align = right | {{nts|4245215}} |align = right | {{nts|164}} |[[Asyut]] |- |03 |[[Beheira Governorate|Beheira]] |align = right | {{nts|9826}} |align = right | {{nts|5804262}} |align = right | {{nts|591}} |[[Damanhur]] |- |19 |[[Beni Suef Governorate|Beni Suef]] |align = right | {{nts|10954}} |align = right | {{nts|2856812}} |align = right | {{nts|261}} |[[Beni Suef]] |- |16 |[[Cairo Governorate|Cairo]] |align = right | {{nts|3085}} |align = right | {{nts|9278441}} |align = right | {{nts|3008}} |[[Cairo]] |- |05 |[[Dakahlia Governorate|Dakahlia]] |align = right | {{nts|3538}} |align = right | {{nts|5949001}} |align = right | {{nts|1681}} |[[Mansoura, Egypt|Mansoura]] |- |06 |[[Damietta Governorate|Damietta]] |align = right | {{nts|910}} |align = right | {{nts|1330843}} |align = right | {{nts|1462}} |[[Damietta]] |- |15 |[[Faiyum Governorate|Faiyum]] |align = right | {{nts|6068}} |align = right | {{nts|3170150}} |align = right | {{nts|522}} |[[Faiyum]] |- |09 |[[Gharbia Governorate|Gharbia]] |align = right | {{nts|1942}} |align = right | {{nts|4751865}} |align = right | {{nts|2447}} |[[Tanta]] |- |14 |[[Giza Governorate|Giza]] |align = right | {{nts|13184}} |align = right | {{nts|7585115}} |align = right | {{nts|575}} |[[Giza]] |- |13 |[[Ismailia Governorate|Ismailia]] |align = right | {{nts|5067}} |align = right | {{nts|1178641}} |align = right | {{nts|233}} |[[Ismailia]] |- |04 |[[Kafr El Sheikh Governorate|Kafr El Sheikh]] |align = right | {{nts|3467}} |align = right | {{nts|3172753}} |align = right | {{nts|915}} |[[Kafr El Sheikh]] |- |26 |[[Luxor Governorate|Luxor]] |align = right | 55 |align = right | {{nts|1147058}} |align = right | 20855.6 |[[Luxor]] |- |11 |[[Matruh Governorate|Matruh]] |align = right | {{nts|166563}} |align = right | {{nts|447846}} |align = right | {{nts|2.7}} |[[Marsa Matruh]] |- |20 |[[Minya Governorate|Minya]] |align = right | {{nts|32279}} |align = right | {{nts|5156702}} |align = right | {{nts|160}} |[[Minya, Egypt|Minya]] |- |10 |[[Monufia Governorate|Monufia]] |align = right | {{nts|2499}} |align = right | {{nts|3941293}} |align = right | {{nts|1577}} |[[Shibin El Kom]] |- |21 |[[New Valley Governorate|New Valley]] |align = right | {{nts|440098}} |align = right | {{nts|225416}} |align = right | {{nts|0.5}} |[[Kharga]] |- |08 |[[North Sinai Governorate|North Sinai]] |align = right | {{nts|28992}} |align = right | {{nts|434781}} |align = right | {{nts|15}} |[[Arish]] |- |07 |[[Port Said Governorate|Port Said]] |align = right | {{nts|1345}} |align = right | {{nts|666599}} |align = right | {{nts|496}} |[[Port Said]] |- |11 |[[Qalyubia Governorate|Qalyubia]] |align = right | {{nts|1124}} |align = right | {{nts|5105972}} |align = right | {{nts|4543}} |[[Banha]] |- |25 |[[Qena Governorate|Qena]] |align = right | {{nts|10798}} |align = right | {{nts|3045504}} |align = right | {{nts|282}} |[[Qena]] |- |23 |[[Red Sea Governorate|Red Sea]] |align = right | {{nts|119099}} |align = right | {{nts|345775}} |align = right | {{nts|2.9}} |[[Hurghada]] |- |12 |[[Al Sharqia Governorate|Sharqia]] |align = right | {{nts|4911}} |align = right | {{nts|6485412}} |align = right | {{nts|1321}} |[[Zagazig]] |- |24 |[[Sohag Governorate|Sohag]] |align = right | {{nts|11022}} |align = right | {{nts|4603861}} |align = right | {{nts|418}} |[[Sohag]] |- |18 |[[South Sinai Governorate|South Sinai]] |align = right | {{nts|31272}} |align = right | {{nts|167426}} |align = right | {{nts|5.4}} |[[El Tor, Egypt|El Tor]] |- |17 |[[Suez Governorate|Suez]] |align = right | {{nts|9002}} |align = right | {{nts|622859}} |align = right | {{nts|69}} |[[Suez]] |-class="sortbottom" ! colspan=2 | Total ! 1,010,407 ! 87,963,276 ! |} ==Xubinka Tahay:== * [[IMF]] *[[Midowga Afrika]] * [[Bankiga Aduunka]] *[[Jaamacada Carabta]] * [[Qaramada Midoobay]] * [[Ururka Iskaashiga Islaamka]] ==sido kale fiiri== * [[Algeria]] * [[Sudan]] ==Tixraac== [http://www.sis.gov.eg/En/LastPage.aspx?Category_ID=1155 "Ku dhawaaqida Dastuuriga ah: Marxalad Cusub oo Taariikhda Masaarida Weyn"] [http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/281789/Egypt/Politics-/Egypts-Sisi-meets-world-Evangelical-churches-deleg.aspx "Sisi Masar ayaa la kulmay wafdi kaniisadaha Evangelical ee adduunka ee Qaahira"] [https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/egypt-tries-to-silence-its-critics-in-the-united-states-by-jailing-their-relatives/2020/07/08/c93a809e-c053-11ea-864a-0dd31b9d6917_story.html "Masar waxay isku daydaa in ay aamusiso dhaleeceynteeda gudaha Mareykanka iyada oo xireysa eheladooda"] [https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2023/10/03/egypts-rushed-election-shows-abdel-fattah-al-sisi-is-nervous "Doorashada Masar ee degdega ah waxay muujinaysaa Abdel-Fattah al-Sisi inuu walaacsan yahay"] [https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/president-trump-condemn-sham-egyptian-election "Madaxweyne Trump, Cambaareeyay Doorashadan Masar ee Sham"] [https://www.politico.com/news/2021/07/12/egypt-spy-boss-jail-american-498983 "Booqashadii DC, madaxa sirdoonka Masar wuxuu ku andacoonayaa in Maraykanku uu qoraal ahaan ku aqbalay - in la xidho u dhaqdhaqaaqayaasha Maraykanka"] [https://www.hrw.org/news/2024/03/15/eu-deal-egypt-rewards-authoritarianism-betrays-eu-values "EU Heshiiskii Masar wuxuu abaal-marin ku siinayaa kali-talisnimo, wuxuu khiyaameeyaa 'Qiimaha EU' | Human Rights Watch"] [https://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061121232204.htm "Falkaanaha Icelandiga ah ayaa Macluul Taariikhi ah ka dhaliyey Masar, Daraasaddu waxay muujisay] [https://web.archive.org/web/20120107135218/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/034kggwf.asp "Dimuqraadiyadda Wabiga Niil: Sheekada Ayman Nuur iyo Masar ee isku dayga dhibaatada leh ee doorashooyin xor ah"] [https://huffingtonpost.com/2011/02/11/mubarak-red-sea-egypt_n_821812.html "Mubarak Oo Iska Casilay Madaxtinimadii Masar, Ciidamada Qalabka Sida Si Ay Xukunka Ula Wareegaan"] [https://edition.cnn.com/2012/06/25/world/africa/egypt-politics "Madaxweynaha cusub ee Masar oo u guuray xafiiskiisa, wuxuu bilaabay inuu doorto golaha wasiirada] [https://www.telegraph.co.uk/news/9699801/Violence-breaks-out-across-Egypt-as-protesters-decry-Mohammed-Morsis-constitutional-coup.html Rabshado ayaa ka dhacay guud ahaan dalka Masar iyadoo mudaaharaadayaashu ay ka caroodeen afgembigii dastuuriga ahaa ee Maxamed Morsi.] [http://iodeweb1.vliz.be/odin/bitstream/1834/383/1/Hamza.pdf "Isticmaalka Dhulka iyo Maareynta Xeebta ee Waddamada Saddexaad: Masar sida kiis"] [https://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ "Duufaanta baraf ee Baybalka ah: Dhirbaaxo naadir ah oo ku yaal Qaahira, Yeruusaalem oo cag ka badan curyaantay"] [http://english.ahram.org.eg/News/92617.aspx "Masar waxay Qabanaysaa Doorashada Madaxtinimada Marka hore: Madaxweynaha Ku Meel Gaarka ah"] [https://enlargement.ec.europa.eu/news/joint-declaration-strategic-and-comprehensive-partnership-between-arab-republic-egypt-and-european-2024-03-17_en "Baaq wadajir ah oo ku saabsan iskaashiga istiraatijiyadeed iyo is-kaashiga buuxa ee u dhexeeya Jamhuuriyadda Carabta ee Masar iyo Midowga Yurub"] [https://web.archive.org/web/20180720132456/http://eprints.soas.ac.uk/21822/1/s1-ln210934022089525479-1939656818Hwf-2143436348IdV150395290621093402PDF_HI0001.pdf "Barayaasha Naasir iyo Kacdoonka guud ahaan al-Watan al-'Carabi: Raadinta Siyaasadda Arrimaha Dibadda ee Muhiimadda Socdaalka Gobolka Masar, 1952-1967"] [http://jcpa.org/article/egypts-shiite-minority-between-the-egyptian-hammer-and-the-iranian-anvil/ "Shiicada laga tirada badan yahay ee Masar: Inta u dhaxaysa Hammer Masar iyo Anvil Iran"] [https://web.archive.org/web/20140125104510/http://www.ewtn.com/library/CHISTORY/EGPTCATH.HTM "Catholics ee Masar waxay ka tarjumayaan Kaniisadda hodanka ah iyo caadooyinka kala duwan"] [https://egyptianstreets.com/2025/01/09/egypt-introduces-baccalaureate-certificate-system-as-alternative-to-thanaweya-amma/ "Masar Waxay Soo Bandhigtay Nidaamka Shahaadada Baccalaureate Sida Beddelka Thanaweya Amma"] [http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/242112/Egypt/Politics-/Egypts-parliament-passes-bill-designating-FGM-a-fe.aspx "Baarlamaanka Masar oo ansixiyay sharciga gudniinka fircooniga ah dambi culus, wuxuuna soo rogay ciqaab adag"] [http://www.tbsjournal.com/Archives/Fall05/Levinson.html "Plus ca Beddel: Doorka Warbaahintu Ku Leedahay Doorashadii Ugu Horreysay Ee Madaxtinimada Masar"] {{Wayback|url=http://www.tbsjournal.com/Archives/Fall05/Levinson.html |date=20060816171126 }} [https://www.theguardian.com/football/2017/oct/08/world-cup-round-up-egypt-poland-qualify "Rigooradii soo daahay ee Mohamed Salah ayaa siisay Masar markii ugu horeysay ee u soo baxdo Koobka Adduunka tan iyo 1990"] [https://web.archive.org/web/20121113212042/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid//sid/2902/_/1950_FIBA_World_Championship_for_Men/index.html "1950 Koobka Adduunka ee Ragga"]FIBA 9 Juun 2012. Waxaa laga kaydiyay asalka 13 November 2012 . 9 June 2012{{Ururka Iskaashiga Islaamka}} {{reflist}} tdb59e7kknytn4nye2l5fn6k5m7ftck 0 4720 300024 278608 2026-06-28T08:59:20Z Videoiib7 46243 300024 wikitext text/x-wiki {{Dalalka |native_name = ''República Argentina'' </br> ''Jamhuuriyadda Arjantiina'' |conventional_long_name = |common_name = Arjantiina |qaarada = [[Ameerikada koonfureed]] |sawir_calan = Flag_of_Argentina.svg |sawir_qaran = Coat_of_arms_of_Argentina.svg |astaan_calan = [[Himno Nacional Argentino]]''<small><br />"Astaanta Qaranka Arjantiina"</small> |image_map = Argentina (including claimed territories, orthographic projection).svg |caasimada = [[Buweynos Ayres]] |luuqadaha = [[Af-Isbaanish]] |Dawladda = &nbsp; |magac_hogaamiye1 = Cristina Fernández de Kirchner | GDP_PPP_per_capita = $12,425<ref name="">IMF database 2017</ref>. | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $0.685 billion<ref name="">IMF database 2018</ref>. | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_per_capita = $12,550<ref name="">IMF database 2019</ref>. | GDP_nominal_per_capita_rank = |magac_hogaamiye2 = [[Julio Cobos]] |sovereignty_type = Ka xoroobey |sovereignty_note = Gumeystihii [[Isbayn]] |established_event1 = Taakiikh |established_date1 = 9 [[Julaay]], 1816 |area = 2,766,890 km2 |areami² = 1,068,302 |biyo = 1.1 |population_estimate = 44,044,811 |population_estimate_year = [[2017]] |lacagta = [[Peso (Arjantiina)|Peso]] (ARS) |wakhti = ART -3 |furaha_debeda = +54 |footnote1 = |footnote2 = }} Argentina (Sannadkan wuxuu maqlaa codkani; Spanish: [aɾxentina]), si rasmi ah dalka Argentine [A] (Isbaanish: República Argentina), waa Jamhuuriyadda Federaalka ee inta badan ku taal qaybta koonfureed ee Koonfurta Ameerika. Wadaagidda qadarka Koonfureed ee Chile ee galbeedka, waddanka ayaa sidoo kale xuduud u leh Bolivia iyo Paraguay dhanka woqooyiga, Brazil oo waqooyi-bari, Uruguay iyo Koonfur Atlantic oo ku yaal bariga, iyo Khadka Dhexe ee Drake ee koonfurta. Argentina waxaa ku yaala wadanka sideedaad ee ugu weyn adduunka, kan labaad ee ugu weyn Latin America, iyo kan ugu weyn ee Isbaanishka ku hadla. Buenos Aires, oo ah caasimada federaalka ah ee dalka (Isbaanishaan: Capital Federal) sida uu go'aamiyey Congresska [12]. Gobolada iyo caasimadu waxay leeyihiin dastuur u gaar ah, laakiin waxay ku jiraan nidaam federaali ah. Argentina waxay sheegataa madax banaanida qayb ka mid ah Antarctica, Falkland Islands (Isbaanish: Islas Malvinas), iyo Koonfurta Georgia iyo Koonfurta Sandwich Islands.[[File:20060128 - Cabildo de Buenos Aires.jpg|194px|right|thumb|Lo [[Cabildo de Buenos Aires|Kabiildo]]]] [[File:Buenos Aires-Catedral Metropolitana (exterior).jpg|right|195px|thumb|La [[Catedrau Metropolitana de Buenos Aires|catedrau]] suber la [[plaça de Mayo]]]] ==Xubin== * [[Mercosur]]* *[[Bankiga Aduunka]] * *` * [[Kooxda Labaatanka]] * *` * [[Qaramada Midoobay]] * * ` ==Waddnamha Degaan Argentina== * {{Flag|Brazil}}200,000+. <ref>https://pt.wikipedia.org/wiki/%C3%81rabes</ref>. [[File:Casa Rosada in Buenos Aires.jpg|thumb|196px|right|L'[[Ostau Arroset]], sèti deu poder executiu argentin]] [[File:Argentina Congreso.JPG|right|197px|thumb|Lo [[Palais deu Congrès de la Nacion Argentina|Congrès]] dab lo Senat e la Crampa deus Deputats]] [[File:ViñedoCafayate.jpg|thumb|200px|Salta]] Joogista ugu horreysa ee bini'aadamka ee taariikhda Argentina ee taariikhda casriga ah waxay dib ugu noqotaa muddada Paleolithic. Waddanku wuxuu leeyahay xididdadiisa kuxirta Isbaanishka ee gobolka ee qarnigii 16aad. Argentina waxay noqotay mid ku guulaysatay gobolka Viceroyalty ee Río de la Plata, Spanish-ka dibad-baxa dibada ee lagu aasaasay 1776-kii. Baaqa iyo dagaalka xornimada (1810-1818) waxaa soo raacay dagaal sokeeye oo soconayey ilaa 1861, taas oo ku dhamaatay dib-u-habeynta dalka sida federaalka ah ee gobollada Buenos Aires oo ah caasimadeeda. Waddanku wuxuu intaas ku daray in nabadgelyo iyo xasilooni darro, iyada oo mowjado waawayn oo ka mid ah soogalootiga yurubiyaanka ah ay si xooggan dib-u-habaynayaan aragtida dhaqameed iyo bulsho. Kororka ku soo kordhay barwaaqada ayaa keentay in Argentina ay noqoto dalka 7aad ee ugu faqiirsan adduunka tan iyo qarnigii 20-aad. <gallery style="float:right; margin-left:1em; width:180px" mode="packed" caption="Largest cities in Argentina"> File:Buenos Aires y Río de La Plata desde el aire.jpg|{{flag|Buenos Aires}} File:Plaza San Martín Córdoba 2011-03-06.jpg|{{flagicon|Córdoba}} [[Córdoba, Argentina|Córdoba]] File:Rosario desde el aire.jpeg|{{flagicon|Santa Fe}} [[Rosario, Santa Fe|Rosario]] File:Vista de la Ciudad de Mendoza.jpg|{{flagicon|Mendoza}} [[Mendoza, Argentina|Mendoza]] File:Tucuman sfrancisco barrio norte.jpg|{{flagicon|Tucumán}} [[San Miguel de Tucumán|Tucumán]] File:Plaza Moreno-La Plata-1.jpg|{{flagicon|Buenos Aires Province}} [[La Plata]] File:MDQ skyline.jpg|{{flagicon|Buenos Aires Province}} [[Mar del Plata]] File:Salta-Capital-P3130030.JPG|{{flagicon|Salta}} [[Salta]] File:Vista aerea de Resistencia.jpg|{{flagicon|Chaco}} [[Resistencia, Chaco|Resistencia]] File:Santiago cathedral.jpg|{{flagicon|Santiago del Estero}} [[Santiago del Estero]] </gallery> '''Arjantiina''' ama jamhuuriyadda Arjantiina ([[Isbanish]] República Argentina. Waa wadan ku yaalo qaarada [[Ameerikada koonfureed|Koonfur ameerika]]. * * [[Roma (qaran)]] == Tixraac == {{Reflist|refs=https://www.britannica.com/place/Argentina}} {{commons|Argentina}} {{Dalalka Ameerikada Koonfureed}} b4dc7ri7tapflwjkbhn7rz8w8e7gpnl 0 4827 299926 299127 2026-06-28T06:12:47Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299926 wikitext text/x-wiki {{Dalalka |native_name = Jaamcada(Wddmd)Carabta<Br/>'':.جامعة الدول العربية'' |conventional_long_name = Arabic Language States’</>.: |common_name = Arabic Language States:. Midowga Ummadda Carabta: |qaaradda = [[Afrika]],[[Aasiya]] &[[]] |sawir_calan = Flag of the League of Arab States.svg |sawir_qaran = Emblem of the Arab League.svg |image_map = |astaan_calan = Arab League States'" (orthographic projection).svg |image_map = League of Arab States.png File:Map of League of Arab States countries.png |caasimadda = [[Qaahiro]]: [[Baqdaad]]: &[[Dooxa]]:.:!!`?'!!’ |luuqadaha = [[Carabi|Af-Carabi]].:([[Af-Kurdish]]).:[[Af-Ingiriis]]; &[[Turki]]; & [[Af-Urdu]]; & [[Af-Faarisi]].::• |- |caasimada = [[Qaahiro]]:; [[Madiina]]: [[Baqdaad]]: & [[Dooxa]].:•!! |- |GDP_PPP= $35.177’ Trillions’ (€29,357’ trillions) * ([[List of countries by GDP (PPP)|4th]]) |GDP_PPP_year = (2025* Est.) |GDP_PPP_per_capita = $29,947.00’ |GDP_nominal = "$23.957"-$19.453’ Trillions’ |GDP_nominal_year = 2025 |GDP_nominal_per_capita = $24,459.00.!!’ |Gini_year = |Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> |Gini = <!--number only--> |Gini_ref = |Dawladda = [[Dalalka jaamcada carabta]] |- |darajo_hogaamiye1 = [[Madaxweynaha]]:([[Sacuudi Carabiya]]):[[Salman bin 'Abd al-'Aziz Al Sa'ud]] |magac_hogaamiye1 = |- |darajo_hogaamiye2 = [[Xoghayaha Guud]]:[[Masar]]: [[Imaaraadka Carabta]]: |magac_hogaamiye2 = DR.(MR.).: Ahmed Aboul Gheit _* |MR. Syd. Gamal Abdel Nasser_* |MR. Syd. M. Husny MUBARAK _* |- |darajo_hogaamiye3 = [[Gudoomiye]]: [[Ciraaq]]:-) |magac_hogaamiye3 = (fm)MR. SADDAM HUSSAIN*.(A.M.A.)Al-Tikriti._* MR.Zine El Abidine “Ben ALI3”._* |- |darajo_hogaamiye4 = [[Guddoomiye Kuxigeen]]: [[Aljeeriya]]:-) [[Marooko]]:-) |magac_hogaamiye4 = MR.Prof. Abdelaziz B.TEFLIKHA_* MR.Syd. AlI3 A. SALEH (Al’A’Fmly.!)_* |- |sovereignty_type = '''Ka xoroobey''': |sovereignty_note = |[[Boqortooyada Ingiriiska]]''': '''[[Dawlada Cosmaniya]]''' & '''[[Faransiiska]]''': .:`~` |- |established_event1 = |established_date1 = |area = 13,953,041`* |areami² = 5,382,910`* |biyo = |population_estimate =455-425*Million³ |population_estimate_year = 2022-2025* |lacagta = |Magaca internetka = &nbsp; |wakhti = [[(UTC+0 to +4)]] |furaha_debedda = |furaha internetka = Ir,Is,& tr.!!'? |furaha telefonka = + }} <ref>https://www.worldatlas.com/geography/arab-countries.html</Ref>.: '''Jaamacada Carabta''' ama '''Dowladda Jaamacadda Carabta''' waa urur kulmiya wadamada carabta.Waa urur kulmiya wadamo kuyaala [[Afrika]] iyo [[Aasiya]] xubnaha kujira waxaa looyaqaana dawldo caraba.waa dawlado wadaaga arimo dhaqaale iyo arimo siyaasadeed. waxaana ka dhexeeya xidhiidho aad iyo aad ubadan Wadamada xubnaha ka ah Jaamacadda Carabta waxay daboolayaan in ka badan 13,000,000 km2 (5,000,000 sq m) iyo waliba laba qaaradood oo kala duwan: Afrika iyo Aasiya. Goobtaasi waxay ka kooban tahay lamadegalka duurka, sida Sahara. Si kastaba ha ahaatee, waxaa sidoo kale ku jira dhulal badan oo aad u sarreeya sida Dooxada Nile, Dooxada Jubba iyo Dooxada Shebelle ee [[Geeska Afrika]], Buuraleyda Atlas ee Maghreb, iyo Bariiska Fertile ee sii fidiya Mesopotamia iyo Levant. Aagga ayaa ka kooban kaymo qoto dheer oo ku yaal koonfurta Carabta iyo qaybo ka mid ah webiga ugu dheer dunida, Niilka. Qowmiyad-kala-duwan, diini ah, iyo luuqado badan. Diin-badan, Luuqado badan, & Qowmiyado kala duwan.Luuqadaha badan, Qowmiyadaha kala duwan, & Diimaha badan; oo macneheedu yahay Dhaqamada kala duwan ee wayn. Jaartarka Jaamacadda Carabta, oo sidoo kale loo yaqaano Heshiiska Jaamacadda Carabta, ayaa ah heshiiskii aasaasay ee Jaamacadda Carabta. 1945-kii la aqbalay, waxa uu dhigayaa in "Ururka Jaamacadda Carabtu uu ka kooban yahay Dawladaha Carbeed ee madaxbannaan oo saxiixay Heshiiskan.". Markii hore, 1945, waxaa jiray lix xubnood oo keliya. Maanta, Jaamacadda Carabta waxay leedahay 22 xubnood, oo ay ka mid yihiin saddex dal oo Afrikaan ah oo ka kala yimi qaybaha ugu waaweyn (Sudan, Algeria iyo Liibiya) iyo waddanka ugu weyn ee Bariga Dhexe (Sacuudi Carabiya). Shan waddan waxay leeyihiin xaalad kormeeree oo xaq u siinaya inay muujiyaan ra'yigooda oo ay bixiyaan talo laakiin waxay diidaan xuquuqda codbixinta. [[Jaamacadda Carab]] tu waxay u qaybsantaa shan qaybood marka ay timaado gaadiidka, jasiiradda Carabta iyo Bariga dhow ayaa si buuxda ugu xiran hawada, badda, waddooyinka iyo tareenada. Qeyb kale oo ka mid ah League waa dooxada Niil, oo ka kooban Masar iyo Suudaan. Labadan dawladood waxay bilaabeen inay hagaajiyaan nidaamka Nile Nile ee habka safarka si loo wanaajiyo helitaanka iyo sida ganacsi loo korsado. Nidaamka tareenada cusub ayaa sidoo kale lagu wadaa inuu ku xiro magaalada koonfurta Masar ee Abu Simbel iyo waqooyiga Suudaan ee Wadi Halfa iyo ka dibna Khartoum iyo Port Sudan. Qaybta saddexaad ee horyaalka waa Maghreb, halkaas oo 3,000 km oo gawaarida gawaarida ah ay ka socdaan magaalooyinka koonfurta ee Morocco ilaa Tripoli oo ku yaala galbeedka Libya. Qaybta afaraad ee horyaalka waa Geeska Afrika, oo wadamada xubnaha ka ah ay ka mid yihiin Jabuuti iyo Soomaaliya. Labadan dawladood ee Carabta ayaa kala qaybiyay kaliya toban mayl u jirta jasiiradda Carabta ee Bab el Mandeb, taasina si dhakhso ah ayay isu bedeshaa, sida Tarik bin Laden, oo ah walaalkii Osama bin Laden, oo bilaabay dhisidda mashruuc ballaadhan ee mashruuca Horn Horns , kaas oo ugu dambeyntii ujeedkiisu yahay inuu ku xiro Geeska Afrika oo leh Jasiiradda Carabta adoo adeegsanaya buundo weyn. Mashruucan waxaa loogu talagalay in lagu fududeeyo oo la dedejiyo ganacsiga iyo ganacsiga qarniyadii hore ee u dhexeeyay labada gobol. Qaybta ugu dambeysa ee horyaalka waa jasiiradda go'doomin ee Comoros, taas oo aan ku xirnayn dawlad kale oo Carbeed ah, laakiin wali waxay la shaqaysaa xubnaha kale ee Arabic Languages. Jaamacadda Carabtu waxay hodan ku tahay khayraadka, sida saliid weyn iyo kheyraadka dabiiciga ah ee dalalka xubnaha ka ah. Warshad kale oo si joogta ah u sii kordhaysa ee Jaamacadda Carabtu waa isgaarsiin. Muddo ka yar 10 sano, shirkadaha maxaliga ah sida Orascom iyo Etisalat waxay ku guuleysteen inay tartan caalami ah sameeyaan. Horumarka dhaqaale ee ay bilowday Ururka Iskaashatada Wadamada xubnaha ka ah ayaa ka qosol badan kuwii ka soo baxay ururada yar yar ee Carabta sida Golaha Iskaashiga Khaliijka (GCC). Waxaa ka mid ah Pipeline Arab Pipeline, kaas oo gaas Masar iyo Ciraaq geyn doona [[Jordan]], [[Syria]], Lubnaan, iyo Palestine; Laga soo bilaabo 2013.:• isbeddel muuqda oo ka dhexeeya xaaladaha dhaqaale ayaa ka dhexeeya dalalka saliida ee saliida ee [[Algeria]], [[Qatar]], [[Kuwait]] iyo [[United Arab Emirates]], iyo dalalka soo koraya sida [[Comoros]], [[Jabuuti]], [[Mauritania]], [[Somaliland]] iyo [[Eratareya]] dda.!! Ururka Jaamacadda Carabtu waa urur siyaasadeed oo isku daya in uu gacan ka geysto sidii loo xoojin lahaa xubnaheeda dhaqaale ahaan, iyo xallinta khilaafaadka ku lug leh dalalka xubnaha ka ah adoon weydiisan kaalmo shisheeye. Waxay leedahay lahjado xubin baarlamaan ah oo wakiil ka ah arrimaha arrimaha dibedda sida badan waxaa lagu maareyn doonaa kormeerka QM.!!'? Jaangooyada Jaamacadda Carabta [5] waxay taageertay mabda'a dhulkii Carabta iyada oo la ixtiraamayo xushmadnimada dawladaha xubnaha ka ah. Xeerarka gudaha ee Golaha Jaamacadda [20] iyo guddiyada [21] waxay ku heshiiyeen Oktoobar 1951. Xoghaynta Guud waxaa lagu heshiiyay May 1953. Tan iyo markaas, maamulka Jaamacadda Carabtu waxay ku saleysnaayeen labadii hay'adood ee heer qaran iyo madax-bannaanida wadamada xubnaha ka ah. Ilaalinta dawladnimada shakhsi ahaaneed waxay ka heshay awoodeeda ka soo jeeda dabiiciga dabiiciga ah ee awooda xukunka ah si ay u ilaaliyaan awooddooda iyo madax-bannaanida go'aaminta. Intaa waxaa dheer, cabsida hodanka ah ee saboolka ah ee saboolka ah inuu la wadaagi karo hantidiisa magaca Ummadda Carabta, khilaafyada ka dhexeeya madaxda Carabta, iyo saamaynta awoodaha dibadda ee laga yaabo inay ka soo horjeedaan midnimada Carabta ayaa loo arki karaa caqabado dhinaca isdhexgalka qoto dheer ee horyaal . [[File:Camel factory Nablus December 2008.JPG|thumb|right|395px|Nablu, Palestine]] [[File:Raouda.JPG|thumb|right|View from the western side of the Hujra, [[Sacuudi Carabiya]].]] [[File:Burial of Muhammad.jpg|thumb|right|Wall of the Burial of the Prophet Muhammed (PBHM),[[Sacuudi Carabiya]].]] [[File:World Heritage Sites in the Arab World]] value: call: reading: source presentation: previous versions: Partially protected: Incomplete-document-purple.svg This entry must be completed : this entry lacks essential content. You may find details on the conversation page . You are invited to complete the missing parts and remove this message. Consider creating titles for chapters that require completion, and transfer the template to them. editing Disambiguate RTL.svg The term "Arab" redirects here. For the entry dealing with the island in the Persian Gulf, see Arab (island) . Arab Muslims Arabs & Muslims Al-Khansaa, Al-Khandi, Yohanan of Damascus, Philip the Arab, May Ziada, Asmahan, Gamal Abdel Nasser, Faisal the First Al-Khansaa , Al-Khandi , Yohanan of Damascus , Philip the Arab , May Ziada , Asmahan , Gamal Abdel Nasser , Faisal the First population 425 million Main population concentrations Arab countries some of the African countries see also: [[Israeli Arabs]] Languages: Arabic: religion: Islam: Christianity: Druze religion: related ethnic groups: Celestial peoples: [[Maltese]] , [[Jews]] , [[Samaritans]] and [[Assyrians]].!!'.!!’ Distribution of the Arabic language : A single official language.!! official shared language with the majority of Arab natives.!! Official shared language due to significant minorities, history, or cultural reasons. Arabs are a people of Semitic origin and an ethnic group from the Arabian Peninsula . After the emergence of Islam in the 7th century , the Arab population spread in the Middle East and North Africa in a series of waves of migration, conquest and cultural influence. Countries where the Arabs constitute a clear majority of the population are called " Arab countries ". Today, the name is used as a nickname for the natives of these countries, whose mother tongue is Arabic and the vast majority of them are Muslim (most of them Sunni ). The most common definitions for the name Arabs in thought and literature, in academic research and in the media, are: Politically : People who are citizens of countries that are members of the Arab League (or in a broader generalization, the Arab world), but not all Arab countries are members of the Arab League and these countries also have non-Arab citizens. This definition includes over 300-450 million people. The Arab Leagues includes several African countries, such as Djibouti , Comoros and Somalia , whose Arabic is one of their official languages ​​but whose inhabitants are not Arabs at all. And there are Arabs who are not citizens of these countries (for example, in the United States , Israel and European countries). Linguistic: people whose mother tongue is Arabic , or who at least speak Arabic in their daily and personal lives, even if they did not grow up using it. This definition includes over 200 million people who speak different dialects of the Arabic language. Ethnic - Genealogical - Racial : Humans who live, or whose ancestors lived in the Arabian Peninsula and whose genetic and physical characteristics are originally characterized mainly by the original inhabitants of the Arabian Peninsula . Cultural: people who see themselves as Arabs (regardless of ethnic and genealogical origins), whose culture and way of life are Arabs and are recognized as Arabs by others. The majority of Arabs are Muslims (mostly Sunnis and a minority of Shias’ and members of other minority classes), and a minority of them are Christians , Druze and others.[1] etymology: The word "Arab" in this meaning is mentioned in the Bible several times. Thus, for example, the book of Nehemiah mentions the " Arab rain " that some scholars identify with King Kedar .[2]Also in the Book of Kings, "the kings of the evening" are mentioned[3]And it seems that this phrase refers to the rulers of the Arabian Peninsula, with whom King Solomon had trade relations.[4]The word "Arab" also appears in the Bible in the meaning of the inhabitant of the steppe . In Semitic languages, as a rule, the root A.R.B carries the meanings of: west, sunset (evening), desert (Arab), mix, trade, crow and clear. All or some of them can have a connection to the origin of the name. [ source needed ] It is also possible that the name can have consonants and the origin of the name is actually in the root A.B.R. in connection with their nomadic way of life. [ source required ] In the Qur'an the word "Arab" does not appear as a noun but only as an adjective, for example, the Qur'an refers to itself as "Arab and clear" when the two attributes are related to each other. history: This chapter is lacking. Please contribute to Wikipedia and complete it . You may find details on the conversation page . BC The soldiers of the Assyrian Empire defeat "Gindibu, King of Arabia" riding a camel and his soldiers The first mention of the Arabs in writing is from an Assyrian inscription from 853 BC ( the Necessary Monolith ), in which King Shalmenser III named " Gindibu , King of Arabia" among the rulers he defeated in the Battle of Karkar . Starting from the Assyrian period and following the domestication of the camel, Arab traders played a central role In the trade between the ancient Near East and the Horn of Africa and ancient Yemen . There is evidence of trade relations of the peoples of the ancient Near East with the kingdoms of the inhabitants of the Arabian Peninsula, the main commercial relation between them was regarding myrrh and frankincense which were used in the perfume industry and were common in the Arabian Peninsula. An ancient Arabic inscription was found in a building from the days of the First Temple in the City of David , which indicates that a Jewish official who knew the language and had relations with one of the Arab kingdoms of the time lived there. The Nabataeans migrated in a massive migration at the end of the Persian period from the north of the Arabian Peninsula towards the south of Jordan and the Negev , they conquered and assimilated the remains of the Moabites and the Ammonites and pushed the Adomites north to the south of Mount Hebron in the territories of Judea.:• After counting: As a general rule, the great empires of the ancient world did not conquer the Arabian Peninsula, unlike the rest of the Middle East, even the Sasanian Empire , which ruled the eastern and southern coasts of the peninsula, did not reach the interior of the country or the western coastal region where the cities of Mecca and Medina are located - apparently for lack of interest economic in this desert region that cannot sustain fertile agriculture . Before Muhammad's time , the inhabitants of the Arabian Peninsula were idolaters?, Christians? or Jews? (descendants of Jewish exiles from the Land of Israel and also Arabs who converted under their influence, such as the Kingdom of Hamir ).!!’ The period before Muhammad is called in Islamic literature: "The Age of Ignorance", or the "Jahiliyyah" . During this period the inhabitants of the Arabian Peninsula were divided into the northern tribes and the southern tribes. The tribal tradition claimed that the people of the north are the descendants of Adnan and Ishmael , while the people of the south are the descendants of a legendary figure named Qahtan . When there are those who suggest that Kakhatan is Yakattan son of the biblical past.[6]In the Arabian Peninsula , nomadic tribes ( Bedouins ) and permanent tribes lived. The permanent tribes lived in cities or deserts and engaged in agriculture or trade . Unlike them, the nomadic tribes were engaged in escorting caravans that passed through the peninsula. Later there were also Arab groups who became Christians (see: Christian Arabs). After the rise of Islam and its consolidation in the Arab kingdoms, Muhammad and his army went north towards the territories of the Byzantine Empire and the Sasanian Empire , which were in a period of depression and enjoyed a lasting peace between them. Muhammad's ambition to conquer the world known until then was blocked in the territories of the Gulf of Eilat , and although he sent a letter to the Jews of Eilat (the Byzantine "doe") in which he ordered them to accept his new religion or prepare for their death, it was precisely Muhammad who met his death three years after declaring Islam as The "religion of truth" to control the other nations. The Arab conquest of the Land of Israel brought the Arabs to the Land of Israel , but they could not defeat the Byzantine Empire and were helped by Jewish collaborators who were tired of life as an oppressed and persecuted religious and cultural minority in their country and fought alongside the Arabs against the continuation of Byzantine rule. The Arabs treated the Jews and Christians in the Land of Israel as dhimmis , while the Samaritans , whom Muhammad did not know and therefore did not mention in the Koran as monotheists , were forced to convert to Islam by the force of the sword or die, and when they refused, they almost led to their destruction. After the Arab conquest of the Middle East , Arabs who migrated from the Arabian Peninsula spread to the occupied space: The [[Levant]] , [[Egypt]] and the [[Maghreb]] Greater countries . Later in the course of history, on the one hand, the majority of the conquered peoples began to see themselves as "Arabs" as well, even if it was only a cultural issue due to the Islamization of their country and people without blood ties to the Arab conquerors, and on the other hand, the immigration of Muslim pilgrims of non-Arab origin began The lands that were conquered towards the Arabian Peninsula for religious reasons etc. were assimilated into the local Arab population. The Arab-Muslim conquest also expanded into Europe , with the conquest of Spain by the Moors .!!'?'! see also Islam: Judaism-Islam relations; Israeli Arabs: for further reading: Bernard Lewis , The Arabs in History , Tel Aviv: Dvir Publishing , 1995. Albert Hourani , History of the Arab Nations , Tel Aviv: Dvir Publishing, 1996. Pierre Vidal-Naka (ed.), From the Arab Conquest to Imperial Islam, in: The History of the World from the Dawn of Mankind to the Present , Tel Aviv: Yediot Ahronoth Publishing; 993,pp. 7-10. aurchive Forigh Ministry of Saudi Arabia. Prince Saud Al-Fasiel. House of Al Saud Family….!!’?’… <Ref> {{Cite web |title=Nuqul Archive |url=https://stepfeed.com/7-facts-you-probably-don-t-know-about-the-arab-league-4490 |access-date=2025-06-16 |archive-date=2025-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250616214621/https://stepfeed.com/7-facts-you-probably-don-t-know-about-the-arab-league-4490 |url-status=dead }} </Ref>.:• <Ref> https://worldpopulationreview.com/country-rankings/most-dangerous-countries-for-women>/Ref{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}>.: “… Le saviez-vous ? Pour les stars du porno gay, être attirant n'a d'importance que dans le porno gay. Dans le porno hétéro, l'attention est presque toujours portée sur la star.…!!’..” <Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-with-most-beautiful-women </Ref>.: <Ref>https://armedforces.eu/compare/country_Arab_League_vs_European_Union_EU</Ref>.:• December 25, 2017 Special Dispatch No. 7246 Iraqi Kurdish leader Masoud Barzani's September 25, 2017 referendum on Kurdish independence sparked vehement opposition in Arab countries, as was expressed in statements by leaders and also by many articles in the Arab press. The main argument raised was that the Kurds are a tool of Israel – which is working to divide Iraq, and after that the rest of the Arab countries. As proof of this, they cited the Kurds' good relations with Israel and the fact that Israel is the only country that supports them. Along with this opposition, the Arab press also published a few articles defending the Kurds' right to independence and criticizing those who opposed it. These articles rejected the conspiracy theory – i.e. that Israel was backing the referendum, with the aim of dismantling an Arab country – and noted that the Arabs' refusal to tackle their own domestic problems posed more of a danger than Israel did. They also said that those who oppose the Kurdish referendum in the name of Arab unity and the Palestinian problem have made other mistakes over the years – such as also supporting Nazism and Communism. This, while they themselves were doing nothing for the Palestinians, and were even causing harm to the Palestinians within their own countries' borders. Iraqi Kurds wave Israeli flag along with Kurdistan flag. Image: Aljazeera.net, October; 2017 Arab Writers: It Is Not Israel That Created The Kurdish Problem, But Rather The Arab Regimes That Denied Their Rights. Jordanian journalist Fahd Al-Khitan wrote in the daily Al-Ghad under the title "It Is Not a Conspiracy": "The Arab logic immediately came up with a Zionist conspiracy as an explanation for the Kurds' insistence on seceding from Iraq and on holding a referendum several weeks ago. Proof of this conspiracy exists in abundance, since Israel effectively supported the Kurdish demand [for independence] and has been cultivating ties with certain Kurdish elements since the days of yore. But can the historic cause of the Kurds, which exists since before the founding of Israel, be reduced to this marginal fact? "Israel exploits regional crises to promote its own interests, that much is certain, and Arab and [other] regional forces do the same. We can present many exsamples of border disputes and political conflicts between states that have been exploited by Arab and foreign countries, [such as the conflicts] between Iran and Iraq, between Bahrain and Qatar, between Egypt and Sudan, and the Sahara conflict between Morocco and Algeria. These are all real problems, and the lack of willingness to resolve and settle them gives foreign forces an opportunity to exploit them for their own interests. "Israel did not create the Kurdish problem. The problem of the Kurds in Iraq, Syria, Turkey and Iran is a flagrant national product of countries and regimes that denied the legitimate national rights of the [Kurdish] people. Like any oppressed and persecuted nation, the Kurds are trying to enlist support for their cause, regardless of any other consideration. If Israel has indeed managed to infiltrate the Kurdish [ranks], this is nothing but a demonstration of the Arabs' failure to address their legitimate cause, and proof of the fragility of the Arabs' national security, which is breached from every direction – by Israel and by other forces. So don't blame it all on the Kurds. "The perception of the Kurdish issue involves no small measure of radical nationalism, for there is a strange insistence on merging the various components [of our societies] into an exclusively Arab identity, and on denying the right of non-Arabs to express their national and cultural identity. Whoever lifts up his head and demands his rights is [immediately] accused of serving Israel. Is Israel also behind the referendum in Catalonia? Several days ago, some regions in Italy [likewise] announced their wish to hold a referendum on secession, [but] we did not hear anyone in Italy accusing Israel and Zionism of being behind this move. And what about Britain, whose people voted to leave the European Union? Can Israel, which was created thanks to a British promise [the Balfour Declaration], be behind this as well? If Israel is really motivating the Kurds and pushing them to conspire against the Arab nation, why did the U.S., Israel's number one ally in the world, oppose Israel's will and interests and reject the referendum? "Using this warped national logic, we avoid dealing with our problems in the [[Arab world]]. We have made a habit of blaming others for our failure, not only in the Kurdish issue but in all the challenges we have faced, before and since the establishment of [[Israel]]. ][[Israel]] is no doubt the greatest enemy of the nation, but the enemy within is much more dangerous. "In the collapsing countries of the east, as well as in the old democracies, a desire for secession and independence is emerging. This is a great challenge for both the Arab reasoning and the Western reasoning, and confronting it requires creative and innovative thinking."[1] Lebanese Journalist: Why Do All Those Who Fought For The Palestinians' Right Of Self Determination Deny The Same Right To The Kurds? Lebanese journalist and political analyst Hazem Saghiya wrote in his column in the London-based Saudi daily Al-Hayat: "The minute [Kurdish leader] Masoud Barzani announced the decision to hold a referendum [on Kurdish independence], condemnations began to be heard of [the Kurds'] love of Israel: 'you are allies, partners and even agents of Israel.' Some people started digging into history – or even inventing it – in an effort to prove that the situation of the two sides [the Israelis and the Kurds] is identical... [The right to establish] an independent Palestinian state is a right that no reasonable person contests. Ideally, anyone who [demands] rights of his own should support and identify with all the just causes in the world. [But] the political reality does not always [correspond] to this ideal, for in the name of national rights, independence and hostility to Jewish immigration, most Arabs showed solidarity with Hitler and Nazism, and later, in the name of the very same rights, [they also] showed solidarity with the Soviet Gulag regime... These are positions that do not respect people's rights and even undermine them. Moreover, to this day, apologizing for them has not become a prominent part of Arab culture or ideology... "Iraqis who now holler about the friendship between the Kurds and Israel did not hesitate to treat the Palestinians in the worst possible manner. This happened immediately after the 2003 war [in Iraq], and the Iraqis and Palestinians still remember it... We [also] know that, in Syria and Lebanon, the impassioned calls to advance the Palestinian cause coincide with the most despicable treatment of Palestinians. How did the war on the [Palestinian refugee] camps[2] during the 1980s help the Palestinians liberate Palestine?! "The Palestinians' own behavior has not always been characterized by the justice in whose name they constantly speak, for they expressed sympathy for Saddam Hussein's attack on Kuwait and later for Assad's suppression of the Syrian majority that rose up in demand of freedom. They took part in the civil wars in Jordan and Lebanon, and their crimes against the rights of the Lebanese and Jordanians are comparable to the crimes of the Lebanese and Jordanians against their rights... So why are only the Kurds required to remain within the framework of a perfect correspondence between politics and justice? Or perhaps what is permitted to the master is not permitted to his slave?... "As for the Kurds and Israel, the Hebrew state was the only one that welcomed the Kurdish referendum. It probably welcomed it for reasons that were less than noble, having to do entirely with its own [interests], but it did so while others all over the region were [threateningly] baring their teeth at the Kurds. In this situation, can the Kurds be expected to burn the Israeli flag? What have we Arabs done for the Kurds that we can expect them to hate Israel with a passion?... "Moreover, since the Saddam Hussein era, the Palestinian cause has been used more than any other cause [as a means] to undermine the Kurdish issue and the Kurds' right [to independence], just as Bashar Al-Assad later used the Palestinian cause [to combat] the Syrians' [attempts] to oust his regime. Obviously, such conduct leaves psychological effects and scars in its victims, especially when no Palestinian voices are heard loudly condemning and opposing this use [of their cause]. "The obvious conclusion is that, in this region, we have what can be described as a mechanism of blackmail by means of [accusations of collaboration with] Israel. The Lebanese Christians know better than anyone else how they were subjected to such blackmail during the years of Syrian patronage [over Lebanon], and even the Palestinian leadership itself was not spared [this blackmail] when it tried to take its own national decisions, independently of the will of the Assad regime..."[3] Al-Hayat Columnist: The Claims Against The Kurds Have Been Disproved Hazem Al-Amin, another Lebanese columnist for the Saudi daily Al-Hayat, wrote cynically: "The Kurds' celebrations last month [over the referendum results] included waving Israeli flags – which pan-Arab eyes saw and made part of the Kurdish aspiration for independence. [They called the Kurdish state] 'an artificial state that is analogous to Israel.' Those with wounded pan-Arab sentiment have gone too far, [arguing that] not only is the future [Kurdish] state a product of Israel, but that it is also a partner in Tel Aviv's creation of ISIS, and wishes that the 200,000 Kurdish Jews in Israel will return to it. [They say] that the future [Kurdish] state is part of the Zionist plan to dismantle the region into small entities based on ethnicity and sect... "Much can be said against the independence referendum... but it also had an upside, because it made the Arabs expend tremendous energy on writing nonsense, as they haven't done in a long time. [This] revealed that the Ba'th [party], including its branches in Iraq and Syria, is not a random, fleeting phenomenon in the pan-Arab sentiment, but is fundamental; that ISIS is its cousin and suckled the same milk; and that the Arab defeat throughout the conflict with Israel is the result of ignoring the truth. Anyone who says that the Kurds want 200,000 Kurdish Jews to return to Kurdistan from Israel fails to notice that they [the Kurds], by means of their activity that stems from delusions, will in fact restore the situation to what it used to be, and will serve Palestine by correcting the mistake of the pan-Arabism of Rashid 'Ali Al-Kilani[4] and his nationalist Arab cohorts,[5] which motivated them to raid the Jews in Baghdad and send them to Israel with the aid of the Jewish Agency. "While pan-Arabism is forgiven for having abandoned Palestine, the Kurds are not forgiven for waving the Israeli flag at a moment of national intoxication... After all, they are Kurds, and they have no right to anger or mistakes, just as they are not allowed to dream of a state that was taken from them over a century ago. If they make a mistake, then [Hizbullah secretary-general] Mr. [Hassan] Nasrallah will come out to remind them that he will stand against any plan by [any] religious stream that divides the nation – when he [Nasrallah himself] apparently wants to unite [the nation] under the flag of the Rule of the Jurisprudent [of the Iranian regime] that has no connection to any [Sunni] religious stream... "ISIS too, which according to the offspring [of Rashid 'Ali Al-Kilani and Hajj Amin Al-Husseini] sold Iraqi territories to Israel via Kurdish middlemen, found a place in the version [of reality] of the opponents of the Kurdish state. According to the latter, ISIS is not Arab and does not belong to the Ba'th, [but rather] is Kurdish and Israeli. The offspring of Rashid Al-Kilani have in their possession documents proving this, that they sent to Mr. Nasrallah; he will reveal them in his next speech... "The Shi'ite Iraqi forces – once the allies of the Kurds in Iraq, in the post-Saddam era – united in a religious alliance [with Shi'ite Iran] that has no place for the Kurds' aspirations. And lo, they remind the Kurds of the Arabism of Kirkuk [which is actually Kurdish], while forsaking the Arabism of [the Shi'ite] Al-Najaf and of Karbala, and turning [the Sunni] Mosul, after its liberation from ISIS, into an Iranian metropolis. All this does not harm the offspring of Rashid 'Ali Al-Kilani [i.e. the Iraqis], as long as it is done by a strong tyrant [such as Saddam]. But the weak, such as the Kurds, have no right to dream of a state."[6] <Ref>https://www.worlddata.info/iq-by-country.php</Ref>.:• [1] Al-Ghad (Jordan), October 22, 2017. [2] This refers to a campaign waged by the Amal militia against the Palestinian refugee camps in Lebanon during the civil war in 1985-1986. Thousands of Palestinians were killed in the battles, and the Sabra, Shatila and Burj Al-Barajna refugee camps were almost completely destroyed, although Amal never managed to take over the camps. [3] Al-Hayat (London), October 3, 2017. [4] Iraqi politician Rashid 'Ali Al-Kilani (1892-1965), three-time Iraqi prime minister, led the 1941 rebellion that prompted the British to invade Iraq; in June of that year the Farhud, or pogrom, against the Jews of Baghdad took place. Al-Kilani fled to Nazi Germany, and was known for his connections to the Nazis and to Jerusalem Mufti Hajj Amin Al-Husseini. [5] A reference to the Arab nationalist movement, founded in Beirut in the 1920s. [6] Al-Hayat (London), October 3, 2017. <Ref>https://www.defensenews.com/home/2015/04/01/arab-league-sets-new-defense-force-at-40,000/{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</Ref>.: <Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-never-colonized</Ref>.::• <Ref>https://www.worldatlas.com/history/10-countries-which-have-never-been-colonised-by-europeans.html</Ref>.:• <Ref>https://amnesty.ca/features/5-death-penalty-myths-debunked/</Ref>.::• ==Waddamada “Jaamacadda Dowladdaha Carabta.”== {| class="sortable wikitable" |- ! Tirada !! Dalka !! [[Literacy]] rate |- |01.||[[File:Flag of Algeria.svg|191px]][[Aljeeriya]]<s> ||89.5<Ref name=p.192/>. |- |02.||[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|193px]][[Sacuudi Carabiya]]<s>||93.5<Ref name=p.193/>. |- |03.||[[File:Flag of Kuwait.svg|192px]][[Kuwayt]]<s> ||93.4<Ref name="p.192"/>. |- |04.||[[File:Flag of Bahrain.svg|189px]][[Baxrayn]] ||93.4<Ref name=p.191/>. |- |05”.||[[File:Flag of Japan.svg|189px]]<!'>[[Jabaan]]<'!> ||89.8<Ref name=p.190/>. |- |06.||[[File:Flag of Qatar.svg|189px]]<!!>[[Qatar]]<s> ||93.6<Ref name="p.191">[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2010_EN_Complete_reprint.pdf p. 192]</Ref>. |- |08"'.||[[File:Flag of Lebanon.svg|189px]][[lubnaan]] ||89.5<Ref name=p.190/>. |- |09'".||[[File:Flag of Egypt.svg|193px]][[Masar]]<s> ||91.8<Ref name=p.191/>. |- |10".||[[File:Flag of Jordan.svg|189px]]<!'>[[Urdun]]<'!> ||89.8<Ref name=p.190/>. |- |11.".||[[File:Flag of Iraq.svg|191px]]<!>[[Ciraaq]]<!> ||89.8<Ref name=p.192/>. |- |11.||[[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|191px]]<S>[[SADR]]<s's!>||89.5<Ref name=p.191/> |- |12".||[[File:Flag of Oman.svg|189px]][[Cumaan]] ||93.4<Ref name=p.191/>. |- |13.".||[[File:Flag of Maldives.svg|189px]]<S>[[Maldives]]<S'!> ||67.23<REF name=p.193/>.: |- |14.".||[[File:Flag of Morocco.svg|193px]]<!>[[Marooko]]<!'> ||75.4<Ref name=p.193/>. |- |15.".||[[File:Flag of Tunisia.svg|189px]][[Tunisiya]]<s> ||78.98<Ref name=p.190/> |- |16.".||[[File:Flag of Libya.svg|191px]]<'!>[[Libiya]]<!'> ||89.4<Ref name=p.193/>.: |- |18.=||[[File:Flag of Syria.svg|191px]][[Suuriya]]<!> ||89.95<Ref name="p.192"/>. |- |19.'"||[[File:Flag of Palestine.svg|189px]]<S!>[[Falastiin]]<s'!> ||69.3<REF name="p.189"/>. |- |20.'".||[[File:Flag of South Sudan.svg|189px]]<S>[[Koonfur Suudaan]]<s'?> ||89.8<Ref name=p.190/> |- |21.”’.||[[File:Flag of Sudan.svg|189px]]<!>[[Suudaan]]<!'> ||69.39<REF name=p.190/>. |- |23.".||[[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|191px]]<!!>[[Imaaraatka Carabta]]<!>||89.5<Ref name=p.191/> |- |24."_.||[[File:Flag of Brunei.svg|189px]]<S>[[Barunay]]<s'> ||75.39<REF name=p.192/>. |- |25.".||[[File:Flag of the Comoros.svg|189px]]<S>[[Komoros]]<s!> ||67.23<REF name=p.193/>.: |- |26.".||[[File:Flag of Romania.svg|189px]]<S>[[Romania]]<s!> ||67.23<REF name=p.193/>.: |- |28.".||[[File:Flag of Chad.svg|191px]]<S>[[Injamiina]]<s'!>||69.5<Ref name=p.194/>.: |- |29._.||[[File:Flag of Seychelles.svg|189px]]<S>[[Fiktoria]]<s!'> ||67.57<REF name=p.192/>.: |- <S'!>[[MILITARY Of '"United Kingdom of Great Britain of N. Ireland;Ausies.!'& NZL; & Canadiens.!'!'(ex.Quebec.!'!'):Argentine ; Brazil;& Français; Mexico;& Italiano.!'!'; Espanayol.!'! & Portugalese.!'!'(United Arab Emirates.!'!.!'!]]<S'!> ||78.69<REF name=p.190/>. |- |} <Ref>https://www.museumwnf.org/league-of-arab-states/?page=LAS-missions-worldwide.php</Ref>.::.!'! <Ref>https://www.pewresearch.org/short-reads/2023/05/18/5-facts-about-arabic-speakers-in-the-us/</Ref>.:• <Ref>https://interbrand.com/best-global-brands/?filter-brand/-sector=&filter-brand-region=asia-pacific&filter-brand-country=</Ref>.: <Ref>https://www.worlddata.info/alliances/arab-league.php</Ref>.: <Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/water-quality-by-country</Ref>.: <ReF>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/most-developed-countries-in-africa</ReF>.: ===Waddamada “Jaamacadda Dowladdaha Carabta.!'!”=== {| class="sortable wikitable" |- ! Tirada !! Dalka !! [[Literacy]] rate |- |01.".||[[File:Flag of Algeria.svg|191px]][[Aljeeriya]]<s> ||89.5<Ref name=p.192/>. |- |02.".||[[File:Flag of Saudi Arabia.svg|193px]][[Sacuudi Carabiya]]<s>||93.5<Ref name=p.193/>. |- |03.".||[[File:Flag of Kuwait.svg|192px]][[Kuwayt]]<s> ||93.4<Ref name="p.192"/>. |- |04.".||[[File:Flag of Bahrain.svg|189px]][[Baxrayn]] ||93.4<Ref name=p.191/>. 190/>. |- |05.".||[[File:Flag of Korea.svg|189px]]<S>[[Kuuriya]]<s!> ||89.8<Ref name=p.190/>. |- |06.".||[[File:Flag of Qatar.svg|189px]]<!!>[[Qatar]]<s> ||93.6<Ref name="p.191"/>. |- |08."'.||[[File:Flag of Lebanon.svg|189px]][[lubnaan]] ||89.5<Ref name=p.190/>. |- |09.'".||[[File:Flag of Egypt.svg|193px]][[Masar]]<s> ||91.8<Ref name=p.191/>. |- |10.".||[[File:Flag of Jordan.svg|189px]]<!'>[[Urdun]]<'!> ||89.8<Ref name=p.190/>. |- |11.".||[[File:Flag of Iraq.svg|191px]]<!>[[Ciraaq]]<!> ||89.8<Ref name=p.192/>. |- |11.".||[[File:Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg|191px]]<!?>[[SADR]]<!>||89.5<Ref name=p.191/> |- |12.".||[[File:Flag of Oman.svg|189px]][[Cumaan]] ||93.4<Ref name=p.191/>. |- |13.".||[[File:Flag of Morocco.svg|193px]]<!>[[Marooko]]<!'> ||75.4<Ref name=p.193/>. |- |14.".||[[File:Flag of Tunisia.svg|189px]][[Tunisiya]]<s> ||78.98<Ref name=p.190/> |- |15.".||[[File:Flag of Libya.svg|191px]]<'!>[[Libiya]]<!'> ||89.4<Ref name=p.193/>.: |- |16.||[[File:Flag of Syria.svg|191px]][[Suuriya]]<!> ||89.95<Ref name="p.192"/>. |- |18.'."'"||[[File:Flag of Palestine.svg|189px]]<!>[[Falastiin]]<!'> ||69.3<REF name="p.189"/>. |- |19.'.||[[File:Flag of Sudan.svg|189px]]<!>[[Suudaan]]<!'> ||69.39<REF name=p.190/>. |- |20.'".||[[File:Flag of South Sudan.svg|189px]]<S>[[Koonfur Suudaan]]<'!> ||89.8<Ref name=p.190/>. |- |21.".||[[File:Flag of the United Arab Emirates.svg|191px]]<!?>[[Imaaraatka Carabta]]<!>||89.5<Ref name=p.191/> |- |23.."_.||[[File:Flag of Brunei.svg|189px]]<S>[[Barunay]]<s'!> ||75.39<REF name=p.192/>. |- |24..".||[[File:Flag of the Comoros.svg|189px]]<S>[[Komoros]]<s!> ||67.23<REF name=p.193/>.: |- |25.".||[[File:Flag of Romania.svg|189px]]<S>[[Komoros]]<s!> ||67.23<REF name=p.193/>.: |- |26.".||[[File:Flag of Chad.svg|191px]]<S>[[Injamiina]]<s'!>||69.5<Ref name=p.194/>.: |- |28._.||[[File:Flag of Seychelles.svg|189px]]<S>[[Fiktoria]]<s!'> ||67.57<REF name=p.192/>.: |- |29.."_.||[[File:Flag of Eritrea.svg|191px]]<S>[[Soviet. 3mpire.!'!']]<s!'?> ||78.69<REF name=p.190/>. |- |30.".||[[File:Flag of Somalia.svg|191px]]<S>[[Somalie.!'?]]<s'!>||89.5<Ref name=p.191/>. |- |31."_.||[[File:Flag of Djibouti.svg|191px]]<S'>[[Jabuuty.!'!]]<s'> ||78.69<REF name=p.190/>. |- [[MILITARY Of '"United Kingdom of Great Britain of N. Ireland;Ausies.!'& NZL; & Canadiens.!'!'(ex.Quebec.!'!'):Argentine ; Brazil;& Français; Mexico;& Italiano.!'!'; Espanayol.!'! & Portugalese.!'!'(United Arab Emirates.!'!.!'!]]<S'!> ||78.69<REF name=p.190/>. | |} <Ref>https://www.pewresearch.org/short-reads/2023/05/18/5-facts-about-arabic-speakers-in-the-us/</Ref>.:• <Ref>https://interbrand.com/best-global-brands/?filter-brand/-sector=&filter-brand-region=asia-pacific&filter-brand-country=</Ref>.: <Ref>https://www.worlddata.info/alliances/arab-league.php</Ref>.: <Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/water-quality-by-country</Ref>.: [<Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/arabic-speaking-countries</Ref>]. <Ref>https://ar.wikihow.com/النجاة-من-زلزال-أرضي</Ref>.: <Ref>https://industryarabic.com/arabic-facts-statistics/</Ref>.:• <Ref>https://industryarabic.com/how-many-countries-speak-arabic/</Ref>.: <Ref>https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/Map_of_League_of_Arab_States_countries.png</Ref>.: |- <Ref>https://www.worlddata.info/alliances/arab-league.php </Ref>.: <Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/arabic-speaking-countries</Ref>.: [<Ref>https://www.visualcapitalist.com/visualizing-corruption-around-the-world/</Ref>]. <Ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html |access-date=2011-06-28 |archive-date=2020-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504070831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html |dead-url=yes }}</Ref>. [<Ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive|url=https://www.numbeo.com/crime/rankings_by_country.jsp |access-date=2022-08-26 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502031038/https://www.numbeo.com/crime/rankings_by_country.jsp |dead-url=yes }}</ref>]. |- [<Ref>https://livingcost.org/cost</Ref>] |- <Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/most-hated-country </Ref>.:• <Ref>{{Cite web|ciwaan=Nuqul Archive |url=https://wisevoter.com/country-rankings/average-iq-by-country/ |access-date=2023-09-19|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922122032/https://wisevoter.com/country-rankings/average-iq-by-country/|dead-url=yes}} </Ref>.: |- <Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-with-death-penalty</Ref>.:• |- <Ref>https://www.worldatlas.com/articles/the-highest-literacy-rates-in-the-world.html</Ref>.:•<!!'?>.:• |_ <Ref>https://www.thegospelcoalition.org/article/common-confusions-arabs-muslims/</Ref>.: |- <Ref>https://www.aljazeera.com/news/2024/10/10/somalia-eritera-and-egypt-pledge-to-bloster-security-ties</Ref>.: |} |- [<Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/arabic-speaking-countries</Ref>]. |- <Ref>https://ar.wikihow.com/النجاة-من-زلزال-أرضي</Ref>.: |- <Ref>https://industryarabic.com/arabic-facts-statistics/</Ref>.:• |- <Ref>https://industryarabic.com/how-many-countries-speak-arabic/</Ref>.: |- <Ref>https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/9b/Map_of_League_of_Arab_States_countries.png</Ref>.: |- <Ref>https://www.worlddata.info/alliances/arab-league.php </Ref>.: |- <Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/arabic-speaking-countries</Ref>.: |- <Ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html |access-date=2011-06-28 |archive-date=2020-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504070831/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/dj.html |dead-url=yes }}</Ref>. [<Ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive|url=https://www.numbeo.com/crime/rankings_by_country.jsp |access-date=2022-08-26 |archive-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502031038/https://www.numbeo.com/crime/rankings_by_country.jsp |dead-url=yes }}</ref>]. |- [<Ref>https://livingcost.org/cost</Ref>] |- <Ref>{{Cite web|ciwaan=Nuqul Archive |url=https://wisevoter.com/country-rankings/average-iq-by-country/ |access-date=2023-09-19|archive-date=2023-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230922122032/https://wisevoter.com/country-rankings/average-iq-by-country/|dead-url=yes}} </Ref>.: <Ref>https://www.worldatlas.com/articles/the-highest-literacy-rates-in-the-world.html</Ref>.:•<!!'?>.:• |_ <Ref>https://www.thegospelcoalition.org/article/common-confusions-arabs-muslims/</Ref>.: |- [<Ref>https://www.visualcapitalist.com/visualizing-corruption-around-the-world/</Ref>]. <Ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Flag_of_Europe</Ref>.: |- <Ref>https://english.alarabiya.net/articles/2011%2F05%2F05%2F147980</Ref>.: |- <Ref>https://www.aljazeera.com/news/2024/10/10/somalia-eritera-and-egypt-pledge-to-bloster-security-ties</Ref>.: |- <Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/most-hated-country </Ref>.:• |- <Ref>https://www.unescwa.org/news/escwa-releases-new-report-real-sizes-arab-economies-between-2017-and-2023</Ref>.:• |- |} ==Bassborka Jaamacada Carabta== <gallery mode="traditional" caption="" class="center"> File:Algerian passport.jpg|{{flagicon|Algeria}}[[Algerian passport|Algeria]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|23px]]{{flagicon|Pakistan}}. File:Cover of Mauritanian Biometric Passport.png|{{flagicon|Algeria}}<Br/>[[File:EPassport logo.svg|16px]]{{flagicon|Mauritania}}.` File:New_Egyptian_Passport.jpg|{{flagicon|Egypt}}[[Egyptian passport|Egypt]][[File:EPassport logo.svg|25px]]{{flagicon|Syria}}.` File:Libyan_New_Passport.jpg|{{flagicon|Libya}}[[Libyan passport|LBY]][[File:EPassport logo.svg|19px]]{{flagicon|Mauritania}}.` File:BioPassMaroc.JPG|{{flagicon|Morocco}}[[Moroccan passport|MAR]][[File:EPassport logo.svg|21px]]{{flagicon|Tunisia}}. File:Passeport Tunisie 2014.jpg|{{flagicon|Tunisia}}[[Tunisian passport|Tunisia]][[File:EPassport logo.svg|16px]]{{flagicon|TN}}. File:Cover of Iraqi Passport.jpg|{{flagicon|Iraq}}[[Iraqi passport|Iraq]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|23px]]{{flagicon|Palestine}}.` File:The New Lebanese Biometric Passport.jpg|{{flagicon|Lebanon}}[[Lebanese Passport|Lebanon]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|21px]]{{flagicon|Libya}}. File:Saudi Arabia Passport.svg|{{flagicon|GCC}}{{flagicon|Oman}}[[Omani passport|Oman]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|25px]]{{flagicon|Saudi Arabia}} File:Bahraincover.png|{{flagicon|GCC}}{{flagicon|Qatar}}[[Bahraini passport|Bahrain]][[File:EPassport logo.svg|21px]]{{flagicon|Bahrain}}. File:Kuwait passport.png|{{flagicon|GCC}}{{flagicon|Kuwait}}[[Kuwaiti passport|Kuwait]][[File:EPassport logo.svg|21px]]{{flagicon|United Arab Emirates}}. File:Qa.png|{{flagicon|GCC}}{{flagicon|Bahrain}}[[Qatari passport|Qatar]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|21px]]{{flagicon|Qatar}}. File:Saudi Arabia Passport.svg|{{flagicon|GCC}}{{flagicon|Saudi Arabia}}[[Saudi Arabian passport|Saudi Arabia]][[File:EPassport logo.svg|25px]]{{flag|United Arab Emirates}}. File:Jordanian Passport.jpg|{{flagicon|Jordan}}[[Philistine passport|Jordan]][[File:EPassport logo.svg|21px]]{{flagicon|Palestine}}.!!` File:UAE Passport.svg|{{flagicon|GCC}}{{flagicon|United Arab Emirates}}[[File:EPassport logo.svg|23px]][[Emirati passport|United Arab Emirates]]{{flagicon|Palestine}}.!!` File:Regular Syrian Passport.jpg|{{flagicon|Syria}}[[Syrian passport|Syria]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|23px]]{{flagicon|Palestine}}.!!` File:Yemen Passport.svg|küçükresim|Yemen pasaportu]]|{{flagicon|Yemen}}[[Yemeni passport|Yemen]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|21px]]{{flagicon|Palestine}}.!!` File:Sudan passport cover.JPG|{{flagicon|Sudan}}[[Sudanese passport|Sudan]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|21px]]{{flagicon|Palestine}}.!!` File:Sahrawi passport.jpg|{{flagicon|ESH}}[[Sahrawi passport|ESH]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|16px]]{{flagicon|MAR}}.!!`?`!!`? File:Somaliland Passport Cover.svg|{{flagicon|Tunisia}}[[Somali passport|Somaliland]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|19px]]{{flagicon|Maldives}}.!!`? File:Cover of Eritrean Passport.jpeg|{{flagicon|Eritrea}}[[Djibouti passport|Djibouti]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|14px]]{{flagicon|Djibouti}}. File:Cover of Chadian Passport.jpg|{{flagicon|Chad}}[[Chadian passport|Chad]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|21px]]{{flagicon|SYC}}.!!`? <Ref>https://visaindex.com/country/chad-passport-ranking/</Ref>.!!`? <Ref>https://www.aljazeera.com/news/2019/9/19/tunisian-autocrat-ben-ali-dies-in-saudi-exile</Ref>.: !!`?`!!`?'?!' </gallery> [[File:Comorian Passport.png|120px]][[Comorian passport|Comoros]]<Br/>[[File:EPassport logo.svg|16px]]{{flagicon|Comoros}}.!!`? Comoros}}.!!`? Carabiya]].]] [[File:Official Portrait of King Abdulaziz.jpg|thumb|central|King Faisal bin Abdulaziz.jpg: "as" King of [[Sacuudi Carabiya]].]] [[File:Stevan Kragujevic, Gamal Abdel Naser u Beogradu, 1962.jpg|thumb|central|The second President of [[Egyptians]] 1954–1971.jpg: "as" President of [[Greater Arab Republics]].]] [[File:Ring with engraved portrait of Ptolemy VI Philometor (3rd–2nd century BCE) - 2009.jpg|thumb|Center|25xp|Crown of Ptolemy VI Philometor as [[Egyptian]] Pharoah. Louvre Museum.: [[Baaris]];[[France]].)]] <Ref>https://en.m.wikipedia.org/wiki/King_of_Saudi_Arabia</Ref>.::.::.:: [[File:Bangladeshi E-Passport.svg|125px]][[Bangladesh passport|Bangladesh]][[File:EPassport logo.svg|11px]]{{flagicon|Pakistan}}.: [[File:JapanpassportNew10y.PNG|21px]]|{{flagicon|Japan}}[[Persian|Japan]].:[[File:KOR ePassport.jpg|25px]]{{flagicon|Korea}}PR"China.: [[File:Manara clocktower.JPG|thumb|Manara]][[https://www.worlddata.info/languages/arabic.php]]..!!’ [[File:16-03-31-Hebron-Altstadt-RalfR-WAT 5717.jpg|thumb|right|195px|Exterior view with (I.& P.Guard):; Isrealian Police.&_.Philistianian Police Guard]] <Ref>https://www.refworld.org/legal/constinstr/las/1945/en/13854</Ref> [[File:Old city of Nablus.JPG|thumb|right|Alley in the Old City leading to and from the [[souk]], 20018]] [[File:Nineveh Nebi Yunus Excavation Bull-Man Head.JPG|thumb|right|196px|[[Lamassu|Winged Bull]] excavated at Nebi Yunus by Iraqi/?\Irani (Persian.!) archaeologists]],`~` <Ref> {{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive |url=https://theculturetrip.com/middle-east/iran/articles/why-iran-is-not-an-arab-country/ |access-date=2023-04-23 |archive-date=2023-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230423051219/https://theculturetrip.com/middle-east/iran/articles/why-iran-is-not-an-arab-country/ |dead-url=yes }} </Ref>.::. After killing an [[Egyptian]] slave-master who was beating a [[Hebrew]]; [[Moses]] fled across the [[Red Sea]] to Midian, where he encountered the Angel of the Lord, speaking.!'! … https://www.quora.com/Why-are-the-present-day-Egyptians-predominantly-Arabs-despite-the-fact-that-the-ancient-Egyptians-where-not.:.: [[File:Turkish Passport.svg|21px]]|{{flagicon|Korea}}[[Turkish passport|Turkish]][[File:EPassport logo.svg|25px]]{{flagicon|Turkey}}.: From Britannica and Wikipedia and "World" Libraries.!!` [[Arabs]] are the people of an [[ethnic]] group who come from the [[Arabian Peninsula]] and speak the [[Arabic language]] . According to [[Jewish]] and [[Arab]] tradition, they are the grandchildren of [[Ishmael]] , the son of Avraham Abino . Content 1 The Arab world. 2 Religion. 2.1 Ancient times. 3 The Arabic language's. 4 History and civilization. 5 Arab events. 6 Ottoman decline: 7 The question of Palestine: 8 Arab relations with Arab Jews: The [[Arab world]]: The [[Arab world]] covers most of the countries in the [[Middle East]] and North [[Africa]] except [[Iran]] , [[Turkey]] and [[Bakistaan]] , and the Land of [[Israaiil]].!!'? The Arab countries are: [[Algeria]] , [[Baxrayn]] , [[Egypt]] , [[Iraq]] , [[Jordan]] ,[[Kuwait]] , [[Lubnaan]] , [[Libya]] , [[Marooko]] , [[Cumaan]] ,[[Komoros]], [[Qatar]] , [[Sacuudi Carabiya]] , [[Suudaan]] , [[Suuriya]] , [[Tunisia]] , the [[United Arab Emirates]] , [[Mauritania]], [[Jad]], and [[Yemen]]; [[Eratareya]]; Plus The Whole* [[Somaliland]] are also included even if the [[Soomaalida]].: They Don't "ALLOW" to speak [[Arabic]] [[Language]]; "Economically"; and "Gegraphically"; & "Politically"..Just like [[Turkiga]]; [[Iiraan]] ta but In "African Continent" NOT "ASIAN".• .!!`?'!.! In addition, approximately two million Arabs also live in the occupied areas of the [[West Bank]] and [[Gaza]] in the State of Israel . Almost one million Arabs also live in Israel itself. Arabs also moved to many places in the world especially [[Europe]] and [[Americas]]. Arabs are a diverse people, but there are some elements that unite them. The most important of them are the Islamic beliefs and the Arabic language, and the culture and history associated with them.!!'? One day, after [[Moses]] had reached adulthood, he killed an [[Egyptian]] who was beating a [[Hebrew]]. To escape [[Pharaoh's death penalty]], [[Moses]] fled to Midian (a desert country south of Judah), where he married [[Zipporah]].::. ==Religion and Science.!!'?== The largest part of Arabs are Muslims . There are also many Christian Arabs, especially in Lebanon , Syria , Egypt , and the Palestinian territories . Islam was found in the Arabian Peninsula in the 6th century. It spread quickly over a large part of Asia and Africa , and that is why today there are many Muslims who are not in the [[Arab world]]. Islam, Arab and non-Arab, has two parts: Sunni and Shua . Sunni Islam is the greater part, and most Arabs are Sunni, but in some countries the majority are Shua, mainly Iraq and Bahrain . ==Ancient times.!!'== Until Islam came, most Arabs were polytheists . Some tribes of Arabs under the Hamid kingdom converted to Judaism, or accepted the Christian religion. ==The Arabic languages.!!'== Postscript-viewer-shaded.png See the main article - Arabic Arabic belongs to the family of Semitic languages, together with the holy Hebrew (22 & 23) , and Aramaic. Although Arabic is the giant Semitic out there, The Language 28-31* …letters, and they are written from right to left…...!!’?’!!’? “…. Arabic is another language with a non-Latin alphabet. Though it consists of 28* characters, the complex Arabic script is still often said to be quite hard to learn. Arabic grammar is very different from English grammar, and Arabic is a highly gendered language……” There are three main versions of the Arabic language: 1st. Quranic or Classical, 2nd. Modern Standard, and 3rd. Colloquial or Daily.!!’ Roughly 25* Dialects fall under these three versions, with some mutually unintelligible and others barely different. As a language learner, deciding to learn Arabic’s is the first step.!!’ “….Arabic developed hundred thousand years ago among the Bedouins in the deserts of Arabian Peninsula..”!!’ Its growth was aided by the tradition of poetry which was very advanced in its oral form before it was written down. With the advent of Islam , the Koran became the model of the Arabic language.:• ==History and Civilization.!!'== The name Arab to refer to the nomads and camel leaders of northern Arabia is already found in writings from almost three thousand years ago. Later, the term was used for all the inhabitants of the Arabian Peninsula and Surrounding Arae . Arabs were then a society of tribes. They were grouped according to their family and genealogy, and referred to a single lineage. The Arab society, however, was fragmented thanks to the very difficult conditions of living in the deserts, and therefore there were often fights between tribes and families. It did not appear any Arab country until the arrival of Islam.!!'?' ==Arabic performances.!!'== Islamic civilization, Arab and non-Arab, flourished during the era of the Abbasid caliphs, who ruled over the entire Islamic world from their capital in Baghdad in the years 750 to 1258. The rise of Islamic civilization includes Advances in literature , philosophy , and medicine . Greek philosophy such as the works of Plato and Aristotle were translated into Arabic. Islamic medical writings were used in Europe until the 1600s. Arab sages also made great advances in mathematics. The numbers we use today are called "Arabic numbers" because they were developed by the Arabs and Muslims. Also the division of mathematics "algebra" is an Arab invention, and comes from the Arabic word "Al-Dzabr". ==Ottoman "Turks" decline and " “Arab’s Pple’s League's” World Rise".!!'== At its peak, the Arab world was the most advanced civilization in the world. They possessed incredible wealth, and they led the entire trade between Asia and Europe. Its later rulers became the Ottoman Turks and with the decline of the Ottoman Empire in the 1800s, and 1850s the flourishing of Arab and Islamic culture began to decline with them.!! Many Arab countries then came under the rule of European Colonizing powers. At the end of the First World War 1, the Ottoman Empire collapsed, and Most of the Arab countries were under European rule.!!’?’ ==The question of Palestin.!!'?== Throughout the First World War , the British promised Arab leaders that Palestine would be included in the territories that would go to the Arabs for independence. The British then promised Palestine to the leaders of the Zionist movement. The history of the Arab-Israeli conflict lies in the mutual promises, as well as the Arab opposition to a Jewish state in the region. ==Arab Muslims relations with Arab Jews.!!'== After the mid-1940s, the situation changed drastically, almost all Arab countries were literally emptied of Jews one after the other, the Polish Arabs have a bitter hatred towards the Jews, almost no Jews are seen before their eyes. The Neturi Karta say that this is a direct result of the movement of Zionism, and later the creation of the Jewish land. Categories : ==Islamic.!!'/|\.Moslim States.!!'?== At its peak, the Arab world was the most advanced civilization in the world. They possessed incredible wealth, and they led the entire trade between Asia and Europe. Its later rulers became the Ottoman Turks and with the decline of the [[Ottoman Empire]] in the 1900s, the flourishing of [[Arab]] and [[Islamic]] culture began to decline with them. Many Arab countries then came under the rule of [[European]] powers. At the end of the First World War , the Ottoman Empire collapsed, and many Arab countries were under [[European]] rule.!!` <Ref>https://wikiislam.github.io/wiki/Muslim_Statistics_-_Pornography.html</Ref>.: ==Warka== December 25, 2017 Special Dispatch No. 7246 [[Iraqi]] [[Kurdish]] leader Masoud Barzani's September; 2017 referendum on Kurdish independence sparked vehement opposition in [[Arab countries]], as was expressed in statements by leaders and also by many articles in the Arab press. The main argument raised was that the Kurds are a tool of Israel – which is working to divide Iraq, and after that the rest of the Arab countries. As proof of this, they cited the Kurds' good relations with Israel and the fact that Israel is the only country that supports them. Along with this opposition, the Arab press also published a few articles defending the Kurds' right to independence and criticizing those who opposed it. These articles rejected the conspiracy theory – i.e. that Israel was backing the referendum, with the aim of dismantling an Arab country – and noted that the Arabs' refusal to tackle their own domestic problems posed more of a danger than Israel did. They also said that those who oppose the Kurdish referendum in the name of Arab unity and the Palestinian problem have made other mistakes over the years – such as also supporting Nazism and Communism. This, while they themselves were doing nothing for the Palestinians, and were even causing harm to the Palestinians within their own countries' borders. Iraqi Kurds wave Israeli flag along with Kurdistan flag. Image: Aljazeera.net, October 2, 2017 Arab Writers: It Is Not Israel That Created The Kurdish Problem, But Rather The Arab Regimes That Denied Their Rights Jordanian journalist Fahd Al-Khitan wrote in the daily Al-Ghad under the title "It Is Not a Conspiracy": "The Arab logic immediately came up with a Zionist conspiracy as an explanation for the Kurds' insistence on seceding from Iraq and on holding a referendum several weeks ago. Proof of this conspiracy exists in abundance, since Israel effectively supported the Kurdish demand [for independence] and has been cultivating ties with certain Kurdish elements since the days of yore. But can the historic cause of the Kurds, which exists since before the founding of Israel, be reduced to this marginal fact? "Israel exploits regional crises to promote its own interests, that much is certain, and Arab and [other] regional forces do the same. We can present many exsamples of border disputes and political conflicts between states that have been exploited by Arab and foreign countries, [such as the conflicts] between Iran and Iraq, between Bahrain and Qatar, between Egypt and Sudan, and the Sahara conflict between Morocco and Algeria. These are all real problems, and the lack of willingness to resolve and settle them gives foreign forces an opportunity to exploit them for their own interests. "Israel did not create the Kurdish problem. The problem of the Kurds in Iraq, Syria, Turkey and Iran is a flagrant national product of countries and regimes that denied the legitimate national rights of the [Kurdish] people. Like any oppressed and persecuted nation, the Kurds are trying to enlist support for their cause, regardless of any other consideration. If Israel has indeed managed to infiltrate the Kurdish [ranks], this is nothing but a demonstration of the Arabs' failure to address their legitimate cause, and proof of the fragility of the Arabs' national security, which is breached from every direction – by Israel and by other forces. So don't blame it all on the Kurds. "The perception of the Kurdish issue involves no small measure of radical nationalism, for there is a strange insistence on merging the various components [of our societies] into an exclusively Arab identity, and on denying the right of non-Arabs to express their national and cultural identity. Whoever lifts up his head and demands his rights is [immediately] accused of serving Israel. Is Israel also behind the referendum in Catalonia? Several days ago, some regions in Italy [likewise] announced their wish to hold a referendum on secession, [but] we did not hear anyone in Italy accusing Israel and Zionism of being behind this move. And what about Britain, whose people voted to leave the European Union? Can Israel, which was created thanks to a British promise [the Balfour Declaration], be behind this as well? If Israel is really motivating the Kurds and pushing them to conspire against the Arab nation, why did the U.S., Israel's number one ally in the world, oppose Israel's will and interests and reject the referendum? "Using this warped national logic, we avoid dealing with our problems in the Arab world. We have made a habit of blaming others for our failure, not only in the Kurdish issue but in all the challenges we have faced, before and since the establishment of Israel. Israel is no doubt the greatest enemy of the nation, but the enemy within is much more dangerous. "In the collapsing countries of the east, as well as in the old democracies, a desire for secession and independence is emerging. This is a great challenge for both the Arab reasoning and the Western reasoning, and confronting it requires creative and innovative thinking."[1] Lebanese Journalist: Why Do All Those Who Fought For The Palestinians' Right Of Self Determination Deny The Same Right To The Kurds? Lebanese journalist and political analyst Hazem Saghiya wrote in his column in the London-based Saudi daily Al-Hayat: "The minute [Kurdish leader] Masoud Barzani announced the decision to hold a referendum [on Kurdish independence], condemnations began to be heard of [the Kurds'] love of Israel: 'you are allies, partners and even agents of Israel.' Some people started digging into history – or even inventing it – in an effort to prove that the situation of the two sides [the Israelis and the Kurds] is identical... [The right to establish] an independent Palestinian state is a right that no reasonable person contests. Ideally, anyone who [demands] rights of his own should support and identify with all the just causes in the world. [But] the political reality does not always [correspond] to this ideal, for in the name of national rights, independence and hostility to Jewish immigration, most Arabs showed solidarity with Hitler and Nazism, and later, in the name of the very same rights, [they also] showed solidarity with the Soviet Gulag regime... These are positions that do not respect people's rights and even undermine them. Moreover, to this day, apologizing for them has not become a prominent part of Arab culture or ideology... "Iraqis who now holler about the friendship between the Kurds and Israel did not hesitate to treat the Palestinians in the worst possible manner. This happened immediately after the 2003 war [in Iraq], and the Iraqis and Palestinians still remember it... We [also] know that, in Syria and Lebanon, the impassioned calls to advance the Palestinian cause coincide with the most despicable treatment of Palestinians. How did the war on the [Palestinian refugee] camps[2] during the 1980s help the Palestinians liberate Palestine?! "The Palestinians' own behavior has not always been characterized by the justice in whose name they constantly speak, for they expressed sympathy for Saddam Hussein's attack on Kuwait and later for Assad's suppression of the Syrian majority that rose up in demand of freedom. They took part in the civil wars in Jordan and Lebanon, and their crimes against the rights of the Lebanese and Jordanians are comparable to the crimes of the Lebanese and Jordanians against their rights... So why are only the Kurds required to remain within the framework of a perfect correspondence between politics and justice? Or perhaps what is permitted to the master is not permitted to his slave?... "As for the Kurds and Israel, the Hebrew state was the only one that welcomed the Kurdish referendum. It probably welcomed it for reasons that were less than noble, having to do entirely with its own [interests], but it did so while others all over the region were [threateningly] baring their teeth at the Kurds. In this situation, can the Kurds be expected to burn the Israeli flag? What have we Arabs done for the Kurds that we can expect them to hate Israel with a passion?... "Moreover, since the Saddam Hussein era, the Palestinian cause has been used more than any other cause [as a means] to undermine the Kurdish issue and the Kurds' right [to independence], just as Bashar Al-Assad later used the Palestinian cause [to combat] the Syrians' [attempts] to oust his regime. Obviously, such conduct leaves psychological effects and scars in its victims, especially when no Palestinian voices are heard loudly condemning and opposing this use [of their cause]. "The obvious conclusion is that, in this region, we have what can be described as a mechanism of blackmail by means of [accusations of collaboration with] Israel. The Lebanese Christians know better than anyone else how they were subjected to such blackmail during the years of Syrian patronage [over Lebanon], and even the Palestinian leadership itself was not spared [this blackmail] when it tried to take its own national decisions, independently of the will of the Assad regime..."[3] Al-Hayat Columnist: The Claims Against The Kurds Have Been Disproved Hazem Al-Amin, another Lebanese columnist for the Saudi daily Al-Hayat, wrote cynically: "The Kurds' celebrations last month [over the referendum results] included waving Israeli flags – which pan-Arab eyes saw and made part of the Kurdish aspiration for independence. [They called the Kurdish state] 'an artificial state that is analogous to Israel.' Those with wounded pan-Arab sentiment have gone too far, [arguing that] not only is the future [Kurdish] state a product of Israel, but that it is also a partner in Tel Aviv's creation of ISIS, and wishes that the 200,000 Kurdish Jews in Israel will return to it. [They say] that the future [Kurdish] state is part of the Zionist plan to dismantle the region into small entities based on ethnicity and sect... "Much can be said against the independence referendum... but it also had an upside, because it made the Arabs expend tremendous energy on writing nonsense, as they haven't done in a long time. [This] revealed that the Ba'th [party], including its branches in Iraq and Syria, is not a random, fleeting phenomenon in the pan-Arab sentiment, but is fundamental; that ISIS is its cousin and suckled the same milk; and that the Arab defeat throughout the conflict with Israel is the result of ignoring the truth. Anyone who says that the Kurds want 200,000 Kurdish Jews to return to Kurdistan from Israel fails to notice that they [the Kurds], by means of their activity that stems from delusions, will in fact restore the situation to what it used to be, and will serve Palestine by correcting the mistake of the pan-Arabism of Rashid 'Ali Al-Kilani[4] and his nationalist Arab cohorts,[5] which motivated them to raid the Jews in Baghdad and send them to Israel with the aid of the Jewish Agency. "While pan-Arabism is forgiven for having abandoned Palestine, the Kurds are not forgiven for waving the Israeli flag at a moment of national intoxication... After all, they are Kurds, and they have no right to anger or mistakes, just as they are not allowed to dream of a state that was taken from them over a century ago. If they make a mistake, then [Hizbullah secretary-general] Mr. [Hassan] Nasrallah will come out to remind them that he will stand against any plan by [any] religious stream that divides the nation – when he [Nasrallah himself] apparently wants to unite [the nation] under the flag of the Rule of the Jurisprudent [of the Iranian regime] that has no connection to any [Sunni] religious stream... "ISIS too, which according to the offspring [of Rashid 'Ali Al-Kilani and Hajj Amin Al-Husseini] sold Iraqi territories to Israel via Kurdish middlemen, found a place in the version [of reality] of the opponents of the Kurdish state. According to the latter, ISIS is not Arab and does not belong to the Ba'th, [but rather] is Kurdish and Israeli. The offspring of Rashid Al-Kilani have in their possession documents proving this, that they sent to Mr. Nasrallah; he will reveal them in his next speech... "The Shi'ite Iraqi forces – once the allies of the Kurds in Iraq, in the post-Saddam era – united in a religious alliance [with Shi'ite Iran] that has no place for the Kurds' aspirations. And lo, they remind the Kurds of the Arabism of Kirkuk [which is actually Kurdish], while forsaking the Arabism of [the Shi'ite] Al-Najaf and of Karbala, and turning [the Sunni] Mosul, after its liberation from ISIS, into an Iranian metropolis. All this does not harm the offspring of Rashid 'Ali Al-Kilani [i.e. the Iraqis], as long as it is done by a strong tyrant [such as Saddam]. But the weak, such as the Kurds, have no right to dream of a state."[6] [1] Al-Ghad (Jordan), October 22, 2017. [2] This refers to a campaign waged by the Amal militia against the Palestinian refugee camps in Lebanon during the civil war in 1985-1986. Thousands of Palestinians were killed in the battles, and the Sabra, Shatila and Burj Al-Barajna refugee camps were almost completely destroyed, although Amal never managed to take over the camps. [3] Al-Hayat (London), October 3, 2017. [4] Iraqi politician Rashid 'Ali Al-Kilani (1892-1965), three-time Iraqi prime minister, led the 1941 rebellion that prompted the British to invade Iraq; in June of that year the Farhud, or pogrom, against the Jews of Baghdad took place. Al-Kilani fled to Nazi Germany, and was known for his connections to the Nazis and to Jerusalem Mufti Hajj Amin Al-Husseini. [5] A reference to the Arab nationalist movement, founded in Beirut in the 1920s. [6] Al-Hayat (London), October 3, 2017. ===BIODIVERSITY=== I am a Palestinian American who is tired of stupid people. I wanted to share a (not exhaustive) list of 50 useful and indisputable facts on the Palestinian-Israeli conflict. FACT No. [#01.] Some Jews are shitty and awful people.!'? FACT No. [#02.] Some Muslims are shitty and awful people.!'? FACT No. [#03.] Some Christians are shitty and awful people.!'?' FACT No.[#04.] Some Arabs are shitty and awful people.!'?' FACT No. [#05.] Some Americans are shitty and awful people.!'?' FACT No. 6. Some Israelis are shitty and awful people.!?' FACT No. 7. Some Palestinians are shitty and awful people.!'? FACT No.[#08.] Not all Jews are Israelis.!'? FACT No.[#09.] Not all Israelis are Jews.!'? FACT No.[#10.] Not all Jews are white.!'? FACT No. [#11.] Not all Israelis are white.!'? FACT No. [#12.] Not all Muslims are Arabs.!'? FACT No. 13. Not all Arabs are Muslim.!'? FACT No. 14. Not all Palestinians are Muslims.!'? FACT No. 15. Not all Arabs are Palestinian.!'? FACT No. 16. Not all Palestinians are Haumaus.!'? FACT No. 17. [[Texans]] are not [[Arizonans]].!'? FACT No. 18. Germans are not Dutch..(The word Dutch comes from a Proto-Germanic word meaning “of the people.” It shares a root with the German word [[Deutsch]], which has led to some confusing names. The name Germans call Germany, for example, is [[Deutschland]] and the people there [[Deutsch]]. [[Dutch]] and German are related, after all, both being Germanic languages.).!'? FACT No. 19. Palestinians are not Jordanians.!'? FACT No. 20. [Egyptians] are not Palestinians.!'? FACT No. 21. Where you are born does not actually determine anything about you.!'? FACT No. 22. Your passport is not your political beliefs. FACT No. 23. Your government is not your morality.!'? FACT No. 24. Not all Jews like the Israeli government.!'? FACT No. 25. Not all Israelis like the Israeli government.!'? FACT No. 26. Not all Palestinians like the Palestinian government. FACT No. 27. Israeli governments have committed acts of terror and violence against the Palestinian people. FACT No. 28. Palestinian organizations have committed acts of terror and violence against the Israeli people.!'? FACT No. 29. US leaders do things that I do not agree with (e.g., 2016–2020). FACT No. 30. Israeli leaders do things that Israelis do not agree with. FACT No. 31. Palestinian leaders do things that Palestinians do not agree with. FACT No. 32. What happened to the Israeli civilians on 10/7 2023* is fucking awful, and Hamas has earned every fucking thing that the Israeli military throws at them. FACT No. 33. What is happening in Gaza to civilians is fucking awful, and not the smartest thing for Israel to do, and some aspects of Israeli military activity may be [[war crimes]], and it doesn’t have to be genocide for it to be tragic.!'? FACT No. 34. You can advocate for Palestine without being a racist, anti-semitic piece of shit.!'? FACT No. 35. You can advocate for Israel without being a racist, anti-Arab piece of shit.!'? FACT No. 36. People like to have sex with each other, and they sometimes procreate with people outside their tribes.! '? FACT No. 37. No one in the Levant is indigenous. Every fucking empire in history has fucked their way through the Levant. There is no pure indigeneity. And let’s be honest: The entire planet has been colonized..by [[Europeans]] Powers..and In Ancient (..hominids from the Great Rift Valley). FACT No. [#38.] Palestinians and Israelis share paternal Bronze Age DNA. Yes, even Ashkenazi Jews.!'?... FACT No. 39. Stop with the fucking history lessons about what the Israelites did, or what the [[OTTOMANS]] did, or what the [[BRITISH]] did, or whatever. It is Fucking "IMPERIAL SHIT" There is a pile of DOG shit in the living room. Instead of arguing about whose DOG took the bigger shit in the living room, maybe focus on how we clean up the dog shit, and maybe we keep the DOGS outside.!'? FACT No. 40. Any people have a right to group together and self-identify as whatever-the-fuck-they-want-to-self-identify as. When they get large enough as a group, those people have the right to self-determination and self-respect and a state where they can control their own destinies. FACT No. 41. Whether you like the idea or not, the Israeli state exists. It will also continue to exist until the ISRAELI people decide they don’t want it to exist. Your opinion on this matter (if you are not Israeli) is fucking immaterial. FACT No. 42. Whether you like the idea or not, a Palestinian state will exist at some point, and it will continue to exist until the PALESTINIAN people decide they don’t want it to exist. Your opinion on this matter (if you are not Palestinian) is fucking immaterial.!'? FACT No. 43. You cannot bomb a people into true submission  —  the Blitz did not soften [[British]] morale.!?'.. FACT No. 44. You cannot fight a war and kill a people’s desire for safety, freedom and self-determination. You can stifle it. You can try to ignore it, but one way or another, you will have to deal with it. This is as true for my Israeli friends as it is for my Palestinian ones. FACT No. 45. The solution to the [[Middle East]] conflict will not be found on Threads, or TikTok, or in the streets of any city that isn’t within a two-hour car ride from downtown Jerusalem.!'? FACT No. 46. If you want to be an ally to Palestinians, please feel free to continue to advocate for peace, security and self-determination, but do it without dehumanizing or stereotyping Israelis and Jews. FACT No. 47. If you want to be an ally to Israelis, please feel free to continue to advocate for peace, security and self-determination, but do it without dehumanizing or stereotyping Palestinians and Muslims and Arabs. FACT No. 48. If you just want to advocate for peace, try to be a voice for reason, and don’t inflame or over-simplify an already chaotic, complicated and deeply emotional issue. Help people find common ground and help bring the temperature down. You can be moral and stand up for what you believe in without being an ASSHOLE.!'?... FACT No. 49. Yes, an amazing one-state liberal democracy where Palestinian boys and girls could fuck Israeli boys and girls and make cute babies, and everybody spoke Hebrew and Arabic and we all agreed that [[hummus]] and [[falafel]] are delicious and Palestinian and sufganiyot are delicious and Israeli would be awesome. But this wonderful future has about as much chance of happening in the near term as this 5’8″ 56'"-year-old Palestinian has being a starter for the [[Golden State Warrior]]s. A two-state solution is the only workable one.!'? FACT No. 50. Hummus is Palestinian. I am immovable on this.!'?' Moe Aa. Hussein is a Palestinian-American creative with a filmmaking background interested in the intersection of experience and technology. This list originally ran on his Medium blog.!'? The Citizen welcomes guest commentary from community members who represent that it is their own work and their own opinion based on true facts that they know firsthand.:. <Ref>https://waleedgohar469.medium.com/a-media-rich-guide-on-facts-about-palestine-70022565965d</Ref>.: <Ref>https://www.historyhit.com/facts-about-the-israeli-palestinian-conflict/</</Ref>.: <Ref>https://www.factretriever.com/israel-facts</Ref>.: 5 Interesting Facts About Palestine (Find Out)! Waleed Gohar Waleed Gohar · Follow 3 min read · Jun 22, 2020 Listen Share Introduction: Palestine is a land which has a lot of things for its readers. This is a land which is located in Asia but there is much more to know, apart from its location. Therefore, let’s dive straight into some facts about Palestine. Is 3G available in Palestine? The 3G services are not available in Palestine apart from a few locations. Why is this? Facts About Palestine (3G Network) This is because the Israeli restrictions do not allow the Palestinian people to have access to the 3G services openly. There has been a conversation about this over the past few years of Palestine National Authority with the Israeli authorities but in vain. The Economy of Palestine: Palestine is a land that is considered unsafe by many people, but is it true? To understand this, first, understand that tourism is an important part of the economy of Palestine. In 2010, 4.6 million people visited Palestine. This is a pretty decent figure for a land that is considered unsafe for many people. Furthermore, the stone industry in Palestine is also a very important part of its economy. To understand how important is the stone industry to Palestine, it is to Palestine as the textile is to Pakistan. And what is textile is to Pakistan? 60% of the exports of Pakistan are based on the cotton textile industries that provide half of the countries employment! The majority of exports of Palestine are to Israel, Jordan, America and some European countries. The National Animal of Palestine: Gazelle is the national animal of Palestine which is known for its speed. The Palestinian government has been trying to protect this creature as it is an important symbol for the Palestinians. Facts About Palestine (Gazelle) Photo by Bas van Brandwijk on Unsplash These beautiful thin creatures are mostly found in Africa and Asia. They resemble deer and they are from the family of goats, sheep and cattle. The dama Gazelle is the largest Gazelle. The National Flower of Palestine: Palestinian poppy is the natural flower of Palestine. This beautiful flower is bright red and the scientific name of the Palestinian Poppy is Anemone coronaria. The flower originally comes from Ranunculaceaefamily (buttercup family). Very fewer flowers have played such an important role in medicine, religion and politics as the poppy. One commonly asked question is that are anemones and poppies same? Although the anemones and poppies belong to a similar flower family, they are not the same thing. The Siege in Gaza: In Gaza, 1.9 million Palestinians are under a brutal siege. The basic human rights have been denied to them and they are constantly exposed to aerial bombing. The political instability and barbarity make Gaza unsafe. The Israeli restrictions in this area are so brutal that the United Nations says that by 2020, the area can be completely inhibited. Conclusion: The facts about Palestine is a very interesting topic. I hope that the article makes sense. Thank You very much for staying with me till the end! <Ref>https://www.memri.org/reports/arab-opposition-to-kurdish-state-hypocritical</Ref>.: "Jabaan" likely refers to the word for "Japan" in the language of the user, which in this case is probably "Swahili" or "Somali", as it is a transliteration of the word "Japan" in these languages. Here's a breakdown: "Jabaan" is a transliteration of "Japan" in Swahili and Somali: The word "Jabaan" is used to refer to the country of Japan in Swahili and Somali. Swahili and Somali are languages spoken in Africa: Swahili is a Bantu language spoken in East Africa, while Somali is an Afro-Asiatic language spoken in the Horn of Africa….!!’?’….!! ==Sido kale fiiri== * [[Unionka Mediterraneanka]] * [[Wadanamaha Jaamacada Carabta Afrika]] * [[Waddnamha Mashriq Jaamacada Carabta]] * https://livingcost.org/ ==10*of the*Most*Endangered Species in Africa== BY OLIVIA LAI AFRICA JUN 27TH 2022/23 EARTH.ORG IS POWERED BY OVER 150 CONTRIBUTING WRITERS 10 of the Most Endangered Species in Africa Africa, the world’s second-largest and second-most populous continent, is wonderfully rich in biodiversity. Thanks to its equally rich natural landscapes and biomes, ranging from arid deserts and savannahs to tropical rainforests and ice-capped mountains, Africa supports about a quarter of the planet’s animal and plant species. But delayed industrialisation and development, human activities such as deforestation – 4 million hectares of African forests are cut down annually, almost double the speed than the global average deforestation rate – and prolonged conflicts have had a devastating impact on wildlife on the continent. All these are being fuelled further by climate change. These are just some of the most endangered species in Africa that are in dire need of protection and conservation, before it’s too late. — ===10*Most*Endangered*Species*in Africa.!!=== [#01.]Black Rhino..!!’?’…!!’?’…!!’ Otherwise known as the hook-lipped rhino, the black rhino is one of two species of rhinoceros native to Africa (the other being the white rhino). Due to rampant poaching to meet a global demand for rhinoceros horn, wildlife trading and trophy hunting, black rhino populations have been decimated and has driven a subspecies, the Western black rhino (Diceros bicornis longipes), to extinction in 2011. Today, there are just over 5,600 individuals left of the critically endangered animal and are limited to just four countries: South Africa, Namibia, Zimbabwe and Kenya. As a keystone species, meaning that they hold a significant role within an ecosystem, there have been major efforts to protect and recover population numbers, including greater habitat protection and monitoring systems, as well as harsher fines and sentences for rhino poachers. [#02.]African Elephant.!!’?’!!’?… In the 1970s, Africa was home to 1.3 million elephants. Today, that number has plummeted down to less than 30,000 in the wild. Much like rhinos, elephants have been heavily targeted and poached throughout history due to the ivory trade; ivory tusks were treated as a valuable commodity and a status symbol. As a result, around 90% of African elephants have been wiped out in the past century. Though much of the world has since banned elephant ivory trading, most notably China, illegal poaching and trading still persist. But with significant conservation efforts, countries like Kenya have been experiencing a baby boom in elephants, more than doubling the population in 30 years. But other major threats to the species remain: human-wildlife conflict fuelled by human population growth and urban expansion, and climate change-induced droughts. Your Contribution Makes a Difference Every donation counts in our fight against climate change. Join us in making a real impact by supporting our research, data analysis, and policy solutions. DONATE TODAY…!!’?’ endangered species africa [#03].Gorilla..!!’?’..!!’?’.. There are two species of gorillas, the Eastern gorilla and the Western gorilla, both of which are native to Africa and listed as Critically Endangered on the International Union for Conservation of NatureRed List. A combination of factors have pushed the animal to such a dire situation, including poaching, habitat loss from logging and agricultural development, human conflict, and diseases. In fact, one of the two subspecies of the Western gorilla, the Cross River gorilla that lives in the Cameroon-Nigeria border region, saw its population plummet to about 200-300 adults. Population recovery efforts can be also slow and difficult due to their low reproductive rate, with females only giving birth every four to six years – females also only breed three or four times in her lifetime. [#04.]Saharan Cheetah.!!’?’!!’?’… This endangered cat (but not a ‘Big Cat’) has been pushed to the brink of extinction due to significant habitat loss, forcing the animal to be limited to 10% of its historical range. Its remaining small populations can now only be found in Algeria and Niger, and isolated pockets across the Sahara and Sahel from Mali in the west to the Central African Republic in the east.​ Additionally, hunting by a growing local population in the region and reduced prey such as sheep and gazelle from the agricultural explosion have also contributed to Saharan cheetah’s population decline to fewer than 250 individuals. endangered species in Africa Photo credit: EO Photographer Josh R. [#05.]African Wild Dog..!!’?’…!!’? Also known as the African painted dog or the African hunting dog, this critically endangered species in Africa is also the second most endangered carnivore in the continent. As wild dogs are highly social animals, gathering and travelling packs, they’re incredibly sensitive to habitat changes and fragmentation, which have been significantly reduced over the past few decades. Illegally poaching and wildlife trading is rife across African countries, and many African dogs were caught as bycatch in snares targeted for other animals like antelopes. Despite their impressive speeds – they reach speeds of more than 44 miles per hour – the species has not been able to run away from other threats like human conflicts over livestock, infectious diseases like rabies and distemper, and competition with larger predators like lions due to shrinking habitats. The largest populations are mostly in southern Africa – where there are less than 550 individuals in the wild – and the southern part of East Africa including Tanzania and northern Mozambique. Though snare hunting has been made illegal on nationally proclaimed wildlife reserves in South Africa, far more conservation efforts are needed to protect this rare mammal. You might also like: Is the Sahara Desert Growing? [#06.]African Penguin…!!’?’…!!’?’… There’s a common misconception that penguins are native only to the Arctic when in fact, there’s a well-known nesting penguin species that breeds in Africa, or more specifically, Namibia and South Africa. Unfortunately, the population of the African penguin is dwindling fast as a result of habitat loss and destruction, overfishing to meet global commercial demand, oil spills and marine pollution – the bird’s range encompass many global trading and oil transport routes – as well as warming ocean temperatures. The species has lost about 95% of its population since pre-industrial times to about 14,700 pairs, based on 2021 estimates. In addition, guano harvests – accumulated excrement of seabirds and bats is a highly sought-after fertiliser – eliminated their preferred nesting substrate, leaving them exposed to predators, heat stress, flooding and sea-level rise. <Ref>https://earth.org/endangered-species-in-africa/</Ref>.:: endangered species in the desert, north african ostrich…!!’?’ [#07.]North African Ostrich..!!’ The North African ostrich is the largest bird on Earth. Historically, it was distributed across the entire Sahara desert, spreading across 18 countries. Today, they’re only found in Cameroon, Chad, Central African Republic and Senegal. This flightless bird has been heavily targeted over the past 50 years; their feathers, meat and egg are deemed valuable in the wildlife trading market. Much like most of the animals on this list, the ostrich has suffered from habitat loss from human expansion and desertification – a process by which lands become infertile – causing increased food competition with other livestock and larger animals. Since being identified in the IUCN red list, a number of conservation efforts have been underway to help restore the species, from introducing more ostriches to Senegal and habitat rehabilitation to improving livestock fencing and management. [#08.]Dama Gazelle..!!’?’…!!’?’ The dama gazelle now lives only about 1% of its historical range, and is found primarily in the countries of Chad and Sudan. Despite its preference for arid territories, desertification and worsening droughts from climate change have caused major habitat loss and fragmentation, as well as reduced vegetation for gazelle to feed from – thus increased competition with human and livestock. Prolonged wars in the region have also exacerbated all these aforementioned factors. Today, fewer than 400 individuals are left in the wild. [#09.] Egyptian Tortoise..!!’?’…!!’ Another Saharan Desert native and the smallest species of tortoises – no longer than 10cm in length at maturity, the Egyptian tortoise is all but extinct from its original habitat due to the loss of habitat from agriculture and expansion of tourism, and most notably, from illegal pet trading. According to the IUCN Red List, the total Egyptian tortoise population is estimated to be around 7,470, but as they are not legally protected in Libya – where the species is mostly found – they are highly vulnerable to further population decline. Despite ongoing captive breeding programmes efforts to reintroduce Egyptian tortoises to the wild, they have mostly been slow and relatively unsuccessful. [#10.] Sahara Aphanius..!!’?’…!!’ This tiny freshwater pupfish, measuring only less than two inches long, can be found nowhere else in the world except for the Sahara Desert in the Oued Saoura river basin near Mazzer, Algeria. Agricultural development, which has caused significant groundwater contamination and excessive water withdrawal, and increasingly frequent and prolonged droughts, have severely impacted the aquatic vegetation that the species depend upon. This includes zooplankton and algae. The freshwater fish remains to be listed as critically endangered on the IUCN Red List. Aside from these endangered species in Africa, you might also like: 10 of the World’s Most Endangered Animals in 2022/2023*.!! 알자지라의 미단 보이스 [[인터넷 채널]]: 유대인이 만들어내고 통제하고 있습니다("..모든 것이 2초 안에 움직입니다..") [[할리우드]]; [[CNN]]; 포르노 산업을 오염시키기 위해 "..[[미국인]]..!!.."과 "...[[기독교인]]...!!'?'" 가치관을...!!'?'... aljajilaui midan boiseu [[inteones chaeneol]]: yudaein-i mandeul-eonaego tongjehago issseubnida("..modeun geos-i 2cho an-e umjig-ibnida..") [[halliudeu]]; [[CNN]]; poleuno san-eob-eul oyeomsikigi wihae "..[[migug-in]]..!!.."gwa "...[[gidoggyoin]]...!!'?'" gachigwan-eul...!!'?'... ==The Most Endangered Animals in Africa== By H. Nimmo. Africa is blessed with a stunning variety of wildlife – it has more species of charismatic megafauna than any other continent. However, sadly, with ever expanding human populations and their increasing demand for land, food and water, exacerbated by poaching, more and more species are becoming endangered. However, thanks to the foresight of conservationists past and present, many of the most endangered animals in Africa are being protected in reserves and national parks. Below is a list of some of the most endangered species in Africa and where you stand a chance of seeing them. =10,441 "African Safaris"= [#01.]Ethiopian’s..!.. Ethiopian wolf..!!’?’…!!’?’… The Ethiopian wolf is Africa’s most endangered carnivore and the continent’s only wolf species. It is a handsome rusty red jackal-like dog and, as the name suggests, it is endemic to Ethiopia’s It is endangered due to loss of habitat to farmland and due to diseases caught from domestic dogs. Best place to see Ethiopian wolf: Bale Mountain National Park, Ethiopia [#02.]Pangolin Pangolin..!!’?’…!!’ The poor pangolin has the dubious honor of being the most illegally trafficked species in Africa, as its scales are used in traditional medicine in Asia. Most people have never heard of a pangolin, let alone seen one … and sadly it is feared they are on a fast-track to extinction. Pangolins are now one of the most endangered animals in Africa. These delightful, gentle creatures are armour-plated and roll into a ball to defend themselves – unfortunately a poor defence against humans. Pangolins feed on ants and termites with their long sticky tongues, and the mother carries her young infant on her back. They are the holy grail of wildlife sightings for many tourists and indeed safari guides, such is their rarity. I must confess the first time I saw a pangolin in the wild, I was moved to tears – part joy and part sadness at just how vulnerable they are. Best place to see a pangolin: in winter at Tswalu Private Game Reserve, South Africa [#03.] Black Rhino Black Rhino…!!’?’…!!’?’…. Black rhinos are actually grey in color and are distinguished from white rhinos by their pointed, prehensile upper lip, whereas white rhinos have square lips. Black rhino calves usually follow their mother – whereas white rhino calves often trot along in front. Black rhinos are largely solitary and are browsers rather than grazers – hence their hooked lip. Black rhinos are classified as Critically Endangered, as they have been decimated by poaching for their horn. The most recent numbers estimate less than 5000 in 2010, however, numbers are likely to have decreased further since then, despite valiant conservation efforts. Best places to see black rhino: Ngorogoro Crater, Tanzania Etosha National Park, Namibia Damaraland, Namibia Matobo National Park, Zimbabwe [#04.] White Rhino White Rhino…!!’?’…!!’?’… It is sad that, after successful conservation efforts increased their numbers dramatically in the 1960’s, once again, white rhino has become one of the most endangered animals in Africa. This is due to illegal poaching to satisfy the increased demand for their horn by Asian markets. Valiant conservation efforts are once again underway to save the white rhino, and South Africa is still its stronghold. The white rhino is larger than the black rhino and has square lips for grazing. Best places to see white rhino: Kruger National Park, South Africa uMkhuze Game Reserve, South Africa Hluhluwe-iMfolozi Game Reserve, South Africa Sabi Sand Game Reserve, South Africa [#05.]Mountain Gorilla Mountain Gorilla..!!’?’…!!’?’… Although mountain gorillas are still considered one of the most endangered animals in Africa, the good news is that their numbers are actually on the increase. An encounter with mountain gorillas should be on everyone’s bucket list. Although it is an expensive trip, believe me, it is worth every dollar! You will never forget the hour you spend with these gentle giants. It is your tourist dollars that are helping to protect and conserve the mountain gorillas and their forests – another reason to visit.!! Best place to see mountain gorillas: Bwindi National Park, Uganda [#06.]African Wild Dog? African Wild Dog…!!’?’…!!’?’ Previously viewed as vermin, thankfully the African wild dog has had a very good PR makeover over the last few years and has now become one of the most wished-for safari sightings. Sightings on safari are often by luck, as the dogs cover huge distances in search of prey, and it is only when they are denning (usually the dry season months) that they remain in the same place for a few weeks. Personally they are my favorite animal to see on safari, as they are such sociable carnivores. It is a privilege to watch their frenzied “greeting ceremony”, when they are getting to get ready to hunt – making all sorts of un-dog-like chittering and chirping noises. African wild dogs require huge ranges and consequently habitat fragmentation has caused their decline. Other threats include diseases from domestic dogs, persecution by livestock farmers, road accidents and incidental snaring. Best places to see African wild dog: Mana Pools National Park, Zimbabwe Hwange National Park, Zimbabwe Madikwe Game Reserve, South Africa Linyanti Concession, Botswana Selinda Concession, Botswana [#07.] African Penguin African Penguin…!!’?’…!!’?’ For visitors to Cape Town, it is hard to imagine that the African penguin is one of the most endangered species in Africa. They are easy to see at Boulders Bay on the Cape Peninsula, where there is a visitor centre and boardwalk past their nests. However, sadly, African penguin numbers have plummeted in recent years due to depleted fish stocks from over fishing and fish stocks moving further west due to climate change. The African penguin is also at risk from oil spills. This is the only penguin species breeding in Africa, and they are easily recognisable by their dapper black and white plumage and jack-ass braying call. Best place to see African penguins: Cape Point, South Africa [#08.] Rothschild’s…Giraffe Rothschild’s giraffe…!!’?’…!!… The giraffe is one of Africa’s most recognisable and iconic animals and the tallest land mammal. While giraffes are commonly seen on safari, people are unaware that the numbers of these majestic animals are crashing dramatically outside of protected areas due to habitat loss, illegal hunting and human-wildlife conflict. There are nine subspecies of giraffe, each confined to specific regions of Africa. The Rothschild’s giraffe is now listed as one of the most endangered animals in Africa – in 2010 there were thought to be less than 670 individuals. It is found in western Kenya and eastern Uganda and it has broader dividing white lines than the reticulated giraffe and no spotting below the knees. Best places to see Rothschild’s giraffes: Lake Nakuru National Park, Kenya Murchison Falls National Park, Uganda Kidepo Vally National Park, Uganda Lake Mburo National Park, Uganda [#09.] Hooded Vulture Hooded vulture..!!’?’ Vultures are a critical component in the African landscape but their numbers are plummeting due to increased poisoning incidents. Without vultures clearing carcasses, there is a risk in the increase of disease – as has happened in India, where they have lost 95% of their vultures. The hooded vulture is now one of the most endangered species in Africa – recently upgraded to Critically Endangered. They are easy to distinguish from other vultures by their small size and thin hooked bill. Best places to see hooded vultures: Moremi National Park, Botswana Kruger National Park, South Africa Hwange National Park, Zimbabwe [#10.] Chimpanzee Chimpanzee…!!’?’ When you look into the eyes of a wild chimpanzee, it is easy to understand that this is man’s closest relative – we share 98% of the same genes. Their behavior is distinctively human-like too. Tracking chimpanzees in the wild is one of the most exciting safari activities – it really does feel like you are in the middle of your very own wildlife documentary. Chimpanzees are classified as one of the most endangered animals in Africa – the biggest threat to their survival is habitat loss and an increasing demand for bushmeat…!!’? Best places to see chimpanzees: Gombe National Park, Tanzania Mahale Mountains National Park, Tanzania Kibale National Park, Uganda Want To Go on an African Safari? Click on the button below to compare African safaris offered by top-rated tour operators. 10,441 African Safaris *<ref>https://www.statista.com/statistics/806135/gdp-of-the-arab-world/</ref>. * <ref>https://www.languagetrainers.co.uk/blog/8-fascinating-facts-about-arab-culture/</ref>. * https://en.idi.org.il/articles/38540 * https://www.japantimes.co.jp/tag/saudi-arabia/ * https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%B9%D8%B1%D8%A8 * https://www.worlddata.info/languages/#google_vignette * https://www.visualcapitalist.com/the-tech-giants-worth-compared-economies-countries// * https://www.arabnews.com/node/1823401/saudi-arabia <Ref>https://www.worlddata.info/languages/arabic.php</Ref> <Ref>https://worldpopulationreview.com/country-rankings/most-educated-countries</Ref>.: <Ref>https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2020</Ref>.: * https://www.worldatlas.com/articles/10-countries-with-the-best-education-systems.html * https://www.worldatlas.com/history/10-countries-which-have-never-been-colonised-by-europeans.html <Ref>https://www.gfmag.com/global-data/economic-data/richest-countries-in-the-world</Ref>. <Ref>https://www.quora.com/How-accurate-is-the-assertion-that-Britain-has-invaded-all-but-22-countries-in-the-world</Ref>. * https://theculturetrip.com/asia/brunei-darussalam/articles/11-things-that-are-illegal-in-brunei/ {{Wayback|url=https://theculturetrip.com/asia/brunei-darussalam/articles/11-things-that-are-illegal-in-brunei/ |date=20220701200249 }} * https://www.cnbc.com/2020/01/03/who-was-iranian-general-qasem-soleimani-and-why-his-killing-matters.html *https://almashareq.com/en_GB/articles/cnmi_am/features/2022/02/04/feature-02 <Ref>https://www.espn.com/soccer/standings/_/league/ita.1</Ref>.: ** https://www.quora.com/How-accurate-is-the-assertion-that-Britain-has-invaded-all-but-22-countries-in-the-world <Ref>https://kottke.org/12/11/britain-has-invaded-all-but-22-countries</Ref>. * https://www.goodcountry.org/index/your-questions/countries-included/youve-left-out-a-number-of-territories-nations-why-is-this/ *<ref>https://visaindex.com/country/indonesia-passport-ranking/</ref> *<ref>https://industryarabic.com/arabic-facts-statistics/</ref>. <Ref>https://www.xe.com/popularity.php</Ref>.:• <Ref>https://www.eurosport.com/football/serie-a/2024-2025/standings.shtml</Ref>.: *<Ref>https://www.globalizationpartners.com/2016/06/30/10-facts-about-arab-culture-infographic/#:~:text=The%20Arab%20world%20stretches%20across,various%20ethnic%20and%20religious%20backgrounds.</ref>. <Ref>https://www.aljazeera.com/news/2023/7/14/some-300-children-drowned-trying-to-reach-europe-so-far-this-year</ref>.: * https://theculturetrip.com/middle-east/iran/articles/how-did-iran-get-its-name/ {{Wayback|url=https://theculturetrip.com/middle-east/iran/articles/how-did-iran-get-its-name/ |date=20220530164249 }} {{Wayback|url=https://theculturetrip.com/middle-east/iran/articles/how-did-iran-get-its-name/ |date=20220530164249 }} {{Wayback|url=https://theculturetrip.com/middle-east/iran/articles/how-did-iran-get-its-name/ |date=20220530164249 }} * https://www.4icu.org/top-universities-africa/ '!!`{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://worldpopulationreview.com/country-rankings/countries-never-colonized {{Wayback|url=https://www.cs.mcgill.ca/~rwest/wikispeedia/wpcd/wp/e/European_Union.htm |date=20220819192938 }} * https://www.cfr.org/backgrounder/what-know-about-arab-citizens-israel * https://www.middleeasteye.net/news/iran-iraq-power-centres-creating-havoc.: {{Wayback|url= https://en.wikipedia.org/wiki/Family_tree_of_Muhammad#:~:text=This%20family%20tree%20is%20about,Ishmael%20through%20the%20Hashim%20tribe.|date=20220707081051 }} * https://www.sporcle.com/blog/2019/03/what-countries-are-transcontinental/ {{Wayback|url=https://www.sporcle.com/blog/2019/03/what-countries-are-transcontinental/ |date=20240614155515 }} * https://www.moroccoworldnews.com/2021/02/335958/morocco-exposes-polisario-algerias-propaganda-in-letter-to-un/ * https://themuslim500.com/book-reviews-2023.html {{Wayback|url=https://www.cs.mcgill.ca/~rwest/wikispeedia/wpcd/wp/a/Arabic_language.htm |date=20220920172709 }} {{Wayback|url=https://worldpopulationreview.com/country-rankings/arab-countries.:•{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Laba iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sideedaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sideedaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sideedaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sideedaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sideedaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sideedaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sideedaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sideedaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sideedaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sideedaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Sideedaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Todobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Shanaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Labaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Dead link|date=Bisha Koobaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} sxe92lfkjpcy7wi6nou6zu4pkenzabl 0 6060 299818 267037 2026-06-27T14:52:16Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 299818 wikitext text/x-wiki [[File:Muhammad Ali NYWTS.jpg|thumb|Maxamed Cali (1967)]] '''Maxamed Cali kalaay''' ({{lang-en|Mohamed Ali Clay}}) (1942-2016) waa [[feeryahan]] caan ah oo u dhashay dalka [[maraykan]]. Maxamed Cali ayaa taariiikhdu markay aheyd [[17]] [[Janaayo]] 1942]] ku dhashay magaalada [[Louisville,|Louisville]] ee gobolka [[Kentucky]] oo ku yaal Koonfurta Mareykanka. Kalaay oo ka dhashay [[qoys]] heysta Diinta Masiixiga (Baptism) ayaa waxay waalidkiisu ugu wan qaleen magaca [[kassius Marsellus kalaay jr]]. Maxamed Cali waxa uu ku guulaystay Tartanka Feerka Miisaanka Culus tiro ka sadex jeer ah. Sidoo kale waxuu muddada 20-ka sanno ah ee uu ku dhex jiray Cayaaraha Feerka ku guuleystay inuu noqdo Horyaalka Aduunka sanadaha 1964, 1974 iyo 1978. Sanadkii 1999 ayaa Kalaay loo aqoonsaday inuu yahay ciyaaryahankii ugu wanaagsanaa ee Caalamka soo mara Qarniga 20aad. == '''Qaab Feerka''' == Maxamed Cali Kalaay waxa uu caan ku ahaa goysmada ama gasta faraha badan taas oo dhib u keeni jirtay feeryahanada isaga la tartama. Waxa kale uu Kalaay ku caan baxay intii uu feerka ku dhex jiray feerka deg-dega ah. == '''Qaadashada Diinta Islaamka''' == 1964 ayay ahayd markii ugu horaysay uu Kalaay si la yaab leh uga guulaystay Feeryahanka ahaa Horyaalka Miisaanka Culus ee lagu magacaabi jiray [[Sonny Liston]]. Waxuuna Kalaay isla mar ahaantaas la wareegay Suunka cadeynta u ah in uu noqday Horyaalka Aduunka ee Feerka Miisanka Culus. Kalaay oo markaa da'diisu ahayd 22 sanno ayaa noqday Feeryahankii ugu da'da yaraa ee ku guuleysta Suunka Feerka Miisaanka Culus ee taariikhda aduunka soo mara. Muddo yar ka dib markii Kalaay uu noqday Horyaal ayaa waxa uu si lama filaan ah warbaahinta Caalamka uga sheegay in uu qaatay Diinta [[Islam|Islaamka]]. Sanadkii 1965 markuu Kalaay si rasmi ah ugu biiray Diinta Islaamka ayaa waxuu magaciisa hore ku bedelay magaca islaamka ah ee Maxamed Cali. Kalaay waxa uu qaatay Diinta Islaamka isaga oo aan ka laheyn wax dan qaas ama qarsoon. Waxaana xataa dhici kartay inuu Kalaay talaabadaas ku waayo taageerayaashiisa aad ka u tira badnaa. Laakiin waxa dhacday taasi bedelkeed oo ah in taageerayaasha iyo shacbiyadda uu Kalaay ku lahaa gudaha dalka Mareykanka iyo Caalamka intiisa kaleba ee aad u sii kordheen. == '''Dagaalkii Vietnam''' == Sanadkii 1966 ayaa Maxamed Cali Kalaay laga qaaday imtixaan ku saabsan cafimaadkiisa, waxaana la sheegay inuu ka qeyb gali karo dagaal ay Dowlada Mareykanka qeyb ka aheyd oo xilligaa ka socday dalka [[Fiyetnam|Vietnam]]. Taasina waxay la macno ahayd in haddii uu Kalaay dagaalka ka qayb qaadanaayo uu guud ahaan ka tago feerka iyo waxbarashaddiisa kaleba. Laakiin Kalaay oo lagu yaqaan dhiiranaan badan ayaa qaadacay arrinkaas oo waa uu diiday inuu dagaal la galo sida uu hadalka u dhigay dad masaakiin ah oo u dhashay dal ka tirsan dunida soo koraysa. Kalaay waxa uu sidoo kale si cad u sheegay in uu gebi ahaan ka soo horjeedo dagaalka Maraykanka ay ku qaadeen Vietnam oo masaafo ahaan aad uga fog dalka Maraykanka, waxuuna sheegay in dagaalkaas uu yahay mid gardaro ku ah shacabka reer Vietnam. == '''Markii Laga Qaaday Suunka''' == Sanadkii 1967 oo ahaa markii Kalaay uu gaaray guulihii ugu badnaa ayeey dawlada Mareykanku ka xayuubisay Suunkii Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ee Aduunka. Sababtoo ah waxaa Kalaay lagu soo eedeeyay inuusan wadani aheyn bacdamaa uu diiday ka qayb qaadashada dagaalka ka socda dalka Vietnam. Muddo dhan 3 sanno Kalaay kama uusan qeyb gelin wax tartan-feer ah, laakiin waxa uu feerka mar kale dib ugu soo noqday sanadkii 1970. == '''Feerkii Zaire 1974''' == Mid ka mid ah feerarka Aduunka ugu caansan [[The Rumble in the Jungle]] oo Maxamed Cali uu qeyb weyn ka ahaa ayaa bishii Oktoobar 1974 lagu qabtay Caasimada dalkii lagu magacaabi jiray [[Zaïre]] (Jamhuuriyada Dimuqraadiga Koongo) ee [[Kinshasa]]. Kalaay oo ahaa tartame u socday inuu dib u soo ceshto Suunka Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ayaa wareeggii 8aad feer la tuuray Feeryahan [[George Foreman]] oo markaas ahaa Horyaalka Aduunka. Kalaay waxa uu sidaas darteed mar labaad dib ugu guuleystay Suunka Horyaalka Aduunka ee Miisaanka Culus. Sidoo kale waxaa uu Kalaay mar saddexaad sanadkii 1978 ku guuleystay inuu dib u hanto Suunka Horyaalka Aduunka, ka dib markii uu dhibco tirsi kaga guuleystay Feeryahan [[Leon Spinks]]. Maxamed Cali Kalaay ayaa ku dhawaaqay sanadkii 1979 inuu ka fariistay feerka. Si kastaba ha ahaatee waxa uu Kalaay mar kale sanadkii 1980 dib ugu soo laabtay feerka. Waxa uuna tartan feer ah kaga hor yimid Horyaalkii Aduunka [[Larry Holmes]]. Kalaay oo markaan rabay inuu markii afaraad ku guuleysto Horyaalka Aduunka ayaa waxaa ciyaarta wareeggii 11aad joojiyey Tababarahiisa [[Angelo Dundee]] oo garwaaqsaday in Feeryahankiisa ay soo gaareen dhaawacyo xooggan. Maxamed Cali Kalaay waxa uu gebi ahaan cayaraaha ka fadhiistay horaantii 1980-maadkii isaga oo markaa da'diisu sii caga-cageyneysay 40 sanno. Dhowr sanno ka dibna waxaa Kalaay laga helay cudurka Laleemada [[Parkinson's Disease]]. Maxamed Cali Kalaay waxa uu geeriyoodey 3-da Juun 2016. Allaha u Naxariisto Maxamed Cali Kalaay waxaa maalin jimca ah oo taariikhdu ahayd 10-ka Juun 2016 lagu aasay Qabuuraha [[Cave Hill Cemetery]] oo ku yaal magaaladii uu ku dhashay ee Louisville, Kentucky(USA). Kalaay waa Geesi Gardarrada Neceb oo aan la gamban inuu soo bandhigo waxa uu aaminsan yahay. Waa Halyeey ku weyn qalbiyada Shacab Weynaha Aduunka, waxa uuna safka hore kaga jiraa Feeryahanada iyo Shaqsiyaadka kale ee saameyn weyn aduunka ku yeeshay qarnigii tegay ee 20aad. Taariikhda Aduunka ayaa Maxamed Cali Kalaay mar walba xusi doonto. 47c9324ijgs8iw6kewbhhu4jj5e8dyh 299819 299818 2026-06-27T14:52:48Z Videoiib7 46243 /* Dagaalkii Vietnam */ Fixed grammar 299819 wikitext text/x-wiki [[File:Muhammad Ali NYWTS.jpg|thumb|Maxamed Cali (1967)]] '''Maxamed Cali kalaay''' ({{lang-en|Mohamed Ali Clay}}) (1942-2016) waa [[feeryahan]] caan ah oo u dhashay dalka [[maraykan]]. Maxamed Cali ayaa taariiikhdu markay aheyd [[17]] [[Janaayo]] 1942]] ku dhashay magaalada [[Louisville,|Louisville]] ee gobolka [[Kentucky]] oo ku yaal Koonfurta Mareykanka. Kalaay oo ka dhashay [[qoys]] heysta Diinta Masiixiga (Baptism) ayaa waxay waalidkiisu ugu wan qaleen magaca [[kassius Marsellus kalaay jr]]. Maxamed Cali waxa uu ku guulaystay Tartanka Feerka Miisaanka Culus tiro ka sadex jeer ah. Sidoo kale waxuu muddada 20-ka sanno ah ee uu ku dhex jiray Cayaaraha Feerka ku guuleystay inuu noqdo Horyaalka Aduunka sanadaha 1964, 1974 iyo 1978. Sanadkii 1999 ayaa Kalaay loo aqoonsaday inuu yahay ciyaaryahankii ugu wanaagsanaa ee Caalamka soo mara Qarniga 20aad. == '''Qaab Feerka''' == Maxamed Cali Kalaay waxa uu caan ku ahaa goysmada ama gasta faraha badan taas oo dhib u keeni jirtay feeryahanada isaga la tartama. Waxa kale uu Kalaay ku caan baxay intii uu feerka ku dhex jiray feerka deg-dega ah. == '''Qaadashada Diinta Islaamka''' == 1964 ayay ahayd markii ugu horaysay uu Kalaay si la yaab leh uga guulaystay Feeryahanka ahaa Horyaalka Miisaanka Culus ee lagu magacaabi jiray [[Sonny Liston]]. Waxuuna Kalaay isla mar ahaantaas la wareegay Suunka cadeynta u ah in uu noqday Horyaalka Aduunka ee Feerka Miisanka Culus. Kalaay oo markaa da'diisu ahayd 22 sanno ayaa noqday Feeryahankii ugu da'da yaraa ee ku guuleysta Suunka Feerka Miisaanka Culus ee taariikhda aduunka soo mara. Muddo yar ka dib markii Kalaay uu noqday Horyaal ayaa waxa uu si lama filaan ah warbaahinta Caalamka uga sheegay in uu qaatay Diinta [[Islam|Islaamka]]. Sanadkii 1965 markuu Kalaay si rasmi ah ugu biiray Diinta Islaamka ayaa waxuu magaciisa hore ku bedelay magaca islaamka ah ee Maxamed Cali. Kalaay waxa uu qaatay Diinta Islaamka isaga oo aan ka laheyn wax dan qaas ama qarsoon. Waxaana xataa dhici kartay inuu Kalaay talaabadaas ku waayo taageerayaashiisa aad ka u tira badnaa. Laakiin waxa dhacday taasi bedelkeed oo ah in taageerayaasha iyo shacbiyadda uu Kalaay ku lahaa gudaha dalka Mareykanka iyo Caalamka intiisa kaleba ee aad u sii kordheen. == '''Dagaalkii Vietnam''' == Sanadkii 1966 ayaa Maxamed Cali Kalaay laga qaaday imtixaan ku saabsan cafimaadkiisa, waxaana la sheegay inuu ka qeyb gali karo dagaal ay Dowlada Mareykanka qeyb ka aheyd oo xilligaa ka socday dalka [[Fiyetnam]]. Taasina waxay la macno ahayd in haddii uu Kalaay dagaalka ka qayb qaadanaayo uu guud ahaan ka tago feerka iyo waxbarashaddiisa kaleba. Laakiin Kalaay oo lagu yaqaan dhiiranaan badan ayaa qaadacay arrinkaas oo waa uu diiday inuu dagaal la galo sida uu hadalka u dhigay dad masaakiin ah oo u dhashay dal ka tirsan dunida soo koraysa. Kalaay waxa uu sidoo kale si cad u sheegay in uu gebi ahaan ka soo horjeedo dagaalka Maraykanka ay ku qaadeen Vietnam oo masaafo ahaan aad uga fog dalka Maraykanka, waxuuna sheegay in dagaalkaas uu yahay mid gardaro ku ah shacabka reer Vietnam. == '''Markii Laga Qaaday Suunka''' == Sanadkii 1967 oo ahaa markii Kalaay uu gaaray guulihii ugu badnaa ayeey dawlada Mareykanku ka xayuubisay Suunkii Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ee Aduunka. Sababtoo ah waxaa Kalaay lagu soo eedeeyay inuusan wadani aheyn bacdamaa uu diiday ka qayb qaadashada dagaalka ka socda dalka Vietnam. Muddo dhan 3 sanno Kalaay kama uusan qeyb gelin wax tartan-feer ah, laakiin waxa uu feerka mar kale dib ugu soo noqday sanadkii 1970. == '''Feerkii Zaire 1974''' == Mid ka mid ah feerarka Aduunka ugu caansan [[The Rumble in the Jungle]] oo Maxamed Cali uu qeyb weyn ka ahaa ayaa bishii Oktoobar 1974 lagu qabtay Caasimada dalkii lagu magacaabi jiray [[Zaïre]] (Jamhuuriyada Dimuqraadiga Koongo) ee [[Kinshasa]]. Kalaay oo ahaa tartame u socday inuu dib u soo ceshto Suunka Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ayaa wareeggii 8aad feer la tuuray Feeryahan [[George Foreman]] oo markaas ahaa Horyaalka Aduunka. Kalaay waxa uu sidaas darteed mar labaad dib ugu guuleystay Suunka Horyaalka Aduunka ee Miisaanka Culus. Sidoo kale waxaa uu Kalaay mar saddexaad sanadkii 1978 ku guuleystay inuu dib u hanto Suunka Horyaalka Aduunka, ka dib markii uu dhibco tirsi kaga guuleystay Feeryahan [[Leon Spinks]]. Maxamed Cali Kalaay ayaa ku dhawaaqay sanadkii 1979 inuu ka fariistay feerka. Si kastaba ha ahaatee waxa uu Kalaay mar kale sanadkii 1980 dib ugu soo laabtay feerka. Waxa uuna tartan feer ah kaga hor yimid Horyaalkii Aduunka [[Larry Holmes]]. Kalaay oo markaan rabay inuu markii afaraad ku guuleysto Horyaalka Aduunka ayaa waxaa ciyaarta wareeggii 11aad joojiyey Tababarahiisa [[Angelo Dundee]] oo garwaaqsaday in Feeryahankiisa ay soo gaareen dhaawacyo xooggan. Maxamed Cali Kalaay waxa uu gebi ahaan cayaraaha ka fadhiistay horaantii 1980-maadkii isaga oo markaa da'diisu sii caga-cageyneysay 40 sanno. Dhowr sanno ka dibna waxaa Kalaay laga helay cudurka Laleemada [[Parkinson's Disease]]. Maxamed Cali Kalaay waxa uu geeriyoodey 3-da Juun 2016. Allaha u Naxariisto Maxamed Cali Kalaay waxaa maalin jimca ah oo taariikhdu ahayd 10-ka Juun 2016 lagu aasay Qabuuraha [[Cave Hill Cemetery]] oo ku yaal magaaladii uu ku dhashay ee Louisville, Kentucky(USA). Kalaay waa Geesi Gardarrada Neceb oo aan la gamban inuu soo bandhigo waxa uu aaminsan yahay. Waa Halyeey ku weyn qalbiyada Shacab Weynaha Aduunka, waxa uuna safka hore kaga jiraa Feeryahanada iyo Shaqsiyaadka kale ee saameyn weyn aduunka ku yeeshay qarnigii tegay ee 20aad. Taariikhda Aduunka ayaa Maxamed Cali Kalaay mar walba xusi doonto. 00znwp11skoshsdvnwlo1q2vcxo4c5k 299821 299819 2026-06-27T14:55:04Z Videoiib7 46243 /* Markii Laga Qaaday Suunka */ Fixed grammar 299821 wikitext text/x-wiki [[File:Muhammad Ali NYWTS.jpg|thumb|Maxamed Cali (1967)]] '''Maxamed Cali kalaay''' ({{lang-en|Mohamed Ali Clay}}) (1942-2016) waa [[feeryahan]] caan ah oo u dhashay dalka [[maraykan]]. Maxamed Cali ayaa taariiikhdu markay aheyd [[17]] [[Janaayo]] 1942]] ku dhashay magaalada [[Louisville,|Louisville]] ee gobolka [[Kentucky]] oo ku yaal Koonfurta Mareykanka. Kalaay oo ka dhashay [[qoys]] heysta Diinta Masiixiga (Baptism) ayaa waxay waalidkiisu ugu wan qaleen magaca [[kassius Marsellus kalaay jr]]. Maxamed Cali waxa uu ku guulaystay Tartanka Feerka Miisaanka Culus tiro ka sadex jeer ah. Sidoo kale waxuu muddada 20-ka sanno ah ee uu ku dhex jiray Cayaaraha Feerka ku guuleystay inuu noqdo Horyaalka Aduunka sanadaha 1964, 1974 iyo 1978. Sanadkii 1999 ayaa Kalaay loo aqoonsaday inuu yahay ciyaaryahankii ugu wanaagsanaa ee Caalamka soo mara Qarniga 20aad. == '''Qaab Feerka''' == Maxamed Cali Kalaay waxa uu caan ku ahaa goysmada ama gasta faraha badan taas oo dhib u keeni jirtay feeryahanada isaga la tartama. Waxa kale uu Kalaay ku caan baxay intii uu feerka ku dhex jiray feerka deg-dega ah. == '''Qaadashada Diinta Islaamka''' == 1964 ayay ahayd markii ugu horaysay uu Kalaay si la yaab leh uga guulaystay Feeryahanka ahaa Horyaalka Miisaanka Culus ee lagu magacaabi jiray [[Sonny Liston]]. Waxuuna Kalaay isla mar ahaantaas la wareegay Suunka cadeynta u ah in uu noqday Horyaalka Aduunka ee Feerka Miisanka Culus. Kalaay oo markaa da'diisu ahayd 22 sanno ayaa noqday Feeryahankii ugu da'da yaraa ee ku guuleysta Suunka Feerka Miisaanka Culus ee taariikhda aduunka soo mara. Muddo yar ka dib markii Kalaay uu noqday Horyaal ayaa waxa uu si lama filaan ah warbaahinta Caalamka uga sheegay in uu qaatay Diinta [[Islam|Islaamka]]. Sanadkii 1965 markuu Kalaay si rasmi ah ugu biiray Diinta Islaamka ayaa waxuu magaciisa hore ku bedelay magaca islaamka ah ee Maxamed Cali. Kalaay waxa uu qaatay Diinta Islaamka isaga oo aan ka laheyn wax dan qaas ama qarsoon. Waxaana xataa dhici kartay inuu Kalaay talaabadaas ku waayo taageerayaashiisa aad ka u tira badnaa. Laakiin waxa dhacday taasi bedelkeed oo ah in taageerayaasha iyo shacbiyadda uu Kalaay ku lahaa gudaha dalka Mareykanka iyo Caalamka intiisa kaleba ee aad u sii kordheen. == '''Dagaalkii Vietnam''' == Sanadkii 1966 ayaa Maxamed Cali Kalaay laga qaaday imtixaan ku saabsan cafimaadkiisa, waxaana la sheegay inuu ka qeyb gali karo dagaal ay Dowlada Mareykanka qeyb ka aheyd oo xilligaa ka socday dalka [[Fiyetnam]]. Taasina waxay la macno ahayd in haddii uu Kalaay dagaalka ka qayb qaadanaayo uu guud ahaan ka tago feerka iyo waxbarashaddiisa kaleba. Laakiin Kalaay oo lagu yaqaan dhiiranaan badan ayaa qaadacay arrinkaas oo waa uu diiday inuu dagaal la galo sida uu hadalka u dhigay dad masaakiin ah oo u dhashay dal ka tirsan dunida soo koraysa. Kalaay waxa uu sidoo kale si cad u sheegay in uu gebi ahaan ka soo horjeedo dagaalka Maraykanka ay ku qaadeen Vietnam oo masaafo ahaan aad uga fog dalka Maraykanka, waxuuna sheegay in dagaalkaas uu yahay mid gardaro ku ah shacabka reer Vietnam. == '''Markii Laga Qaaday Suunka''' == Sanadkii 1967 oo ahaa markii Kalaay uu gaaray guulihii ugu badnaa ayeey dawlada [[Mareykanku|Wadanka Mareykanka]] ka xayuubisay Suunkii Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ee Aduunka. Sababtoo ah waxaa Kalaay lagu soo eedeeyay inuusan wadani aheyn bacdamaa uu diiday ka qayb qaadashada dagaalka ka socda dalka Vietnam. Muddo dhan 3 sanno Kalaay kama uusan qeyb gelin wax tartan-feer ah, laakiin waxa uu feerka mar kale dib ugu soo noqday sanadkii 1970. == '''Feerkii Zaire 1974''' == Mid ka mid ah feerarka Aduunka ugu caansan [[The Rumble in the Jungle]] oo Maxamed Cali uu qeyb weyn ka ahaa ayaa bishii Oktoobar 1974 lagu qabtay Caasimada dalkii lagu magacaabi jiray [[Zaïre]] (Jamhuuriyada Dimuqraadiga Koongo) ee [[Kinshasa]]. Kalaay oo ahaa tartame u socday inuu dib u soo ceshto Suunka Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ayaa wareeggii 8aad feer la tuuray Feeryahan [[George Foreman]] oo markaas ahaa Horyaalka Aduunka. Kalaay waxa uu sidaas darteed mar labaad dib ugu guuleystay Suunka Horyaalka Aduunka ee Miisaanka Culus. Sidoo kale waxaa uu Kalaay mar saddexaad sanadkii 1978 ku guuleystay inuu dib u hanto Suunka Horyaalka Aduunka, ka dib markii uu dhibco tirsi kaga guuleystay Feeryahan [[Leon Spinks]]. Maxamed Cali Kalaay ayaa ku dhawaaqay sanadkii 1979 inuu ka fariistay feerka. Si kastaba ha ahaatee waxa uu Kalaay mar kale sanadkii 1980 dib ugu soo laabtay feerka. Waxa uuna tartan feer ah kaga hor yimid Horyaalkii Aduunka [[Larry Holmes]]. Kalaay oo markaan rabay inuu markii afaraad ku guuleysto Horyaalka Aduunka ayaa waxaa ciyaarta wareeggii 11aad joojiyey Tababarahiisa [[Angelo Dundee]] oo garwaaqsaday in Feeryahankiisa ay soo gaareen dhaawacyo xooggan. Maxamed Cali Kalaay waxa uu gebi ahaan cayaraaha ka fadhiistay horaantii 1980-maadkii isaga oo markaa da'diisu sii caga-cageyneysay 40 sanno. Dhowr sanno ka dibna waxaa Kalaay laga helay cudurka Laleemada [[Parkinson's Disease]]. Maxamed Cali Kalaay waxa uu geeriyoodey 3-da Juun 2016. Allaha u Naxariisto Maxamed Cali Kalaay waxaa maalin jimca ah oo taariikhdu ahayd 10-ka Juun 2016 lagu aasay Qabuuraha [[Cave Hill Cemetery]] oo ku yaal magaaladii uu ku dhashay ee Louisville, Kentucky(USA). Kalaay waa Geesi Gardarrada Neceb oo aan la gamban inuu soo bandhigo waxa uu aaminsan yahay. Waa Halyeey ku weyn qalbiyada Shacab Weynaha Aduunka, waxa uuna safka hore kaga jiraa Feeryahanada iyo Shaqsiyaadka kale ee saameyn weyn aduunka ku yeeshay qarnigii tegay ee 20aad. Taariikhda Aduunka ayaa Maxamed Cali Kalaay mar walba xusi doonto. e6fwtxkdu8330xdluuw2vfv0ve85vrq 299824 299821 2026-06-27T14:58:05Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 299824 wikitext text/x-wiki [[File:Muhammad Ali NYWTS.jpg|thumb|Maxamed Cali (1967)]] '''Maxamed Cali kalaay''' ({{lang-en|Mohamed Ali Clay}}) (1942-2016) waa [[Feedh (ciyaar)|feeryahan]] caan ah oo u dhashay dalka [[maraykan]]. Maxamed Cali ayaa taariiikhdu markay aheyd [[17]] [[Janaayo]] 1942]] ku dhashay magaalada [[Louisville,|Louisville]] ee gobolka [[Kentucky]] oo ku yaal Koonfurta Mareykanka. Kalaay oo ka dhashay [[qoys]] heysta Diinta Masiixiga (Baptism) ayaa waxay waalidkiisu ugu wan qaleen magaca [[kassius Marsellus kalaay jr]]. Maxamed Cali waxa uu ku guulaystay Tartanka Feerka Miisaanka Culus tiro ka sadex jeer ah. Sidoo kale waxuu muddada 20-ka sanno ah ee uu ku dhex jiray Cayaaraha Feerka ku guuleystay inuu noqdo Horyaalka Aduunka sanadaha 1964, 1974 iyo 1978. Sanadkii 1999 ayaa Kalaay loo aqoonsaday inuu yahay ciyaaryahankii ugu wanaagsanaa ee Caalamka soo mara Qarniga 20aad. == '''Qaab Feerka''' == Maxamed Cali Kalaay waxa uu caan ku ahaa goysmada ama gasta faraha badan taas oo dhib u keeni jirtay feeryahanada isaga la tartama. Waxa kale uu Kalaay ku caan baxay intii uu feerka ku dhex jiray feerka deg-dega ah. == '''Qaadashada Diinta Islaamka''' == 1964 ayay ahayd markii ugu horaysay uu Kalaay si la yaab leh uga guulaystay Feeryahanka ahaa Horyaalka Miisaanka Culus ee lagu magacaabi jiray [[Sonny Liston]]. Waxuuna Kalaay isla mar ahaantaas la wareegay Suunka cadeynta u ah in uu noqday Horyaalka Aduunka ee Feerka Miisanka Culus. Kalaay oo markaa da'diisu ahayd 22 sanno ayaa noqday Feeryahankii ugu da'da yaraa ee ku guuleysta Suunka Feerka Miisaanka Culus ee taariikhda aduunka soo mara. Muddo yar ka dib markii Kalaay uu noqday Horyaal ayaa waxa uu si lama filaan ah warbaahinta Caalamka uga sheegay in uu qaatay Diinta [[Islam|Islaamka]]. Sanadkii 1965 markuu Kalaay si rasmi ah ugu biiray Diinta Islaamka ayaa waxuu magaciisa hore ku bedelay magaca islaamka ah ee Maxamed Cali. Kalaay waxa uu qaatay Diinta Islaamka isaga oo aan ka laheyn wax dan qaas ama qarsoon. Waxaana xataa dhici kartay inuu Kalaay talaabadaas ku waayo taageerayaashiisa aad ka u tira badnaa. Laakiin waxa dhacday taasi bedelkeed oo ah in taageerayaasha iyo shacbiyadda uu Kalaay ku lahaa gudaha dalka Mareykanka iyo Caalamka intiisa kaleba ee aad u sii kordheen. == '''Dagaalkii Vietnam''' == Sanadkii 1966 ayaa Maxamed Cali Kalaay laga qaaday imtixaan ku saabsan cafimaadkiisa, waxaana la sheegay inuu ka qeyb gali karo dagaal ay Dowlada Mareykanka qeyb ka aheyd oo xilligaa ka socday dalka [[Fiyetnam]]. Taasina waxay la macno ahayd in haddii uu Kalaay dagaalka ka qayb qaadanaayo uu guud ahaan ka tago feerka iyo waxbarashaddiisa kaleba. Laakiin Kalaay oo lagu yaqaan dhiiranaan badan ayaa qaadacay arrinkaas oo waa uu diiday inuu dagaal la galo sida uu hadalka u dhigay dad masaakiin ah oo u dhashay dal ka tirsan dunida soo koraysa. Kalaay waxa uu sidoo kale si cad u sheegay in uu gebi ahaan ka soo horjeedo dagaalka Maraykanka ay ku qaadeen Vietnam oo masaafo ahaan aad uga fog dalka Maraykanka, waxuuna sheegay in dagaalkaas uu yahay mid gardaro ku ah shacabka reer Vietnam. == '''Markii Laga Qaaday Suunka''' == Sanadkii 1967 oo ahaa markii Kalaay uu gaaray guulihii ugu badnaa ayeey dawlada [[Mareykanku|Wadanka Mareykanka]] ka xayuubisay Suunkii Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ee Aduunka. Sababtoo ah waxaa Kalaay lagu soo eedeeyay inuusan wadani aheyn bacdamaa uu diiday ka qayb qaadashada dagaalka ka socda dalka Vietnam. Muddo dhan 3 sanno Kalaay kama uusan qeyb gelin wax tartan-feer ah, laakiin waxa uu feerka mar kale dib ugu soo noqday sanadkii 1970. == '''Feerkii Zaire 1974''' == Mid ka mid ah feerarka Aduunka ugu caansan [[The Rumble in the Jungle]] oo Maxamed Cali uu qeyb weyn ka ahaa ayaa bishii Oktoobar 1974 lagu qabtay Caasimada dalkii lagu magacaabi jiray [[Zaïre]] (Jamhuuriyada Dimuqraadiga Koongo) ee [[Kinshasa]]. Kalaay oo ahaa tartame u socday inuu dib u soo ceshto Suunka Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ayaa wareeggii 8aad feer la tuuray Feeryahan [[George Foreman]] oo markaas ahaa Horyaalka Aduunka. Kalaay waxa uu sidaas darteed mar labaad dib ugu guuleystay Suunka Horyaalka Aduunka ee Miisaanka Culus. Sidoo kale waxaa uu Kalaay mar saddexaad sanadkii 1978 ku guuleystay inuu dib u hanto Suunka Horyaalka Aduunka, ka dib markii uu dhibco tirsi kaga guuleystay Feeryahan [[Leon Spinks]]. Maxamed Cali Kalaay ayaa ku dhawaaqay sanadkii 1979 inuu ka fariistay feerka. Si kastaba ha ahaatee waxa uu Kalaay mar kale sanadkii 1980 dib ugu soo laabtay feerka. Waxa uuna tartan feer ah kaga hor yimid Horyaalkii Aduunka [[Larry Holmes]]. Kalaay oo markaan rabay inuu markii afaraad ku guuleysto Horyaalka Aduunka ayaa waxaa ciyaarta wareeggii 11aad joojiyey Tababarahiisa [[Angelo Dundee]] oo garwaaqsaday in Feeryahankiisa ay soo gaareen dhaawacyo xooggan. Maxamed Cali Kalaay waxa uu gebi ahaan cayaraaha ka fadhiistay horaantii 1980-maadkii isaga oo markaa da'diisu sii caga-cageyneysay 40 sanno. Dhowr sanno ka dibna waxaa Kalaay laga helay cudurka Laleemada [[Parkinson's Disease]]. Maxamed Cali Kalaay waxa uu geeriyoodey 3-da Juun 2016. Allaha u Naxariisto Maxamed Cali Kalaay waxaa maalin jimca ah oo taariikhdu ahayd 10-ka Juun 2016 lagu aasay Qabuuraha [[Cave Hill Cemetery]] oo ku yaal magaaladii uu ku dhashay ee Louisville, Kentucky(USA). Kalaay waa Geesi Gardarrada Neceb oo aan la gamban inuu soo bandhigo waxa uu aaminsan yahay. Waa Halyeey ku weyn qalbiyada Shacab Weynaha Aduunka, waxa uuna safka hore kaga jiraa Feeryahanada iyo Shaqsiyaadka kale ee saameyn weyn aduunka ku yeeshay qarnigii tegay ee 20aad. Taariikhda Aduunka ayaa Maxamed Cali Kalaay mar walba xusi doonto. frubddps37dx0qgn3dmlrijfyz8a5b5 299827 299824 2026-06-27T15:02:11Z Videoiib7 46243 /* Qaadashada Diinta Islaamka */ Fixed grammar 299827 wikitext text/x-wiki [[File:Muhammad Ali NYWTS.jpg|thumb|Maxamed Cali (1967)]] '''Maxamed Cali kalaay''' ({{lang-en|Mohamed Ali Clay}}) (1942-2016) waa [[Feedh (ciyaar)|feeryahan]] caan ah oo u dhashay dalka [[maraykan]]. Maxamed Cali ayaa taariiikhdu markay aheyd [[17]] [[Janaayo]] 1942]] ku dhashay magaalada [[Louisville,|Louisville]] ee gobolka [[Kentucky]] oo ku yaal Koonfurta Mareykanka. Kalaay oo ka dhashay [[qoys]] heysta Diinta Masiixiga (Baptism) ayaa waxay waalidkiisu ugu wan qaleen magaca [[kassius Marsellus kalaay jr]]. Maxamed Cali waxa uu ku guulaystay Tartanka Feerka Miisaanka Culus tiro ka sadex jeer ah. Sidoo kale waxuu muddada 20-ka sanno ah ee uu ku dhex jiray Cayaaraha Feerka ku guuleystay inuu noqdo Horyaalka Aduunka sanadaha 1964, 1974 iyo 1978. Sanadkii 1999 ayaa Kalaay loo aqoonsaday inuu yahay ciyaaryahankii ugu wanaagsanaa ee Caalamka soo mara Qarniga 20aad. == '''Qaab Feerka''' == Maxamed Cali Kalaay waxa uu caan ku ahaa goysmada ama gasta faraha badan taas oo dhib u keeni jirtay feeryahanada isaga la tartama. Waxa kale uu Kalaay ku caan baxay intii uu feerka ku dhex jiray feerka deg-dega ah. == '''Qaadashada Diinta Islaamka''' == [[File:Muhammad_Ali_praying_in_1972.jpg|thumb|Maxamed Cali Kalaay Wuu tukanayaa Ee Masjid-ka]] 1964 ayay ahayd markii ugu horaysay uu Kalaay si la yaab leh uga guulaystay Feeryahanka ahaa Horyaalka Miisaanka Culus ee lagu magacaabi jiray [[Sonny Liston]]. Waxuuna Kalaay isla mar ahaantaas la wareegay Suunka cadeynta u ah in uu noqday Horyaalka Aduunka ee Feerka Miisanka Culus. Kalaay oo markaa da'diisu ahayd 22 sanno ayaa noqday Feeryahankii ugu da'da yaraa ee ku guuleysta Suunka Feerka Miisaanka Culus ee taariikhda aduunka soo mara. Muddo yar ka dib markii Kalaay uu noqday Horyaal ayaa waxa uu si lama filaan ah warbaahinta Caalamka uga sheegay in uu qaatay Diinta [[Islam|Islaamka]]. Sanadkii 1965 markuu Kalaay si rasmi ah ugu biiray Diinta Islaamka ayaa waxuu magaciisa hore ku bedelay magaca islaamka ah ee Maxamed Cali. Kalaay waxa uu qaatay Diinta Islaamka isaga oo aan ka laheyn wax dan qaas ama qarsoon. Waxaana xataa dhici kartay inuu Kalaay talaabadaas ku waayo taageerayaashiisa aad ka u tira badnaa. Laakiin waxa dhacday taasi bedelkeed oo ah in taageerayaasha iyo shacbiyadda uu Kalaay ku lahaa gudaha dalka Mareykanka iyo Caalamka intiisa kaleba ee aad u sii kordheen. == '''Dagaalkii Vietnam''' == Sanadkii 1966 ayaa Maxamed Cali Kalaay laga qaaday imtixaan ku saabsan cafimaadkiisa, waxaana la sheegay inuu ka qeyb gali karo dagaal ay Dowlada Mareykanka qeyb ka aheyd oo xilligaa ka socday dalka [[Fiyetnam]]. Taasina waxay la macno ahayd in haddii uu Kalaay dagaalka ka qayb qaadanaayo uu guud ahaan ka tago feerka iyo waxbarashaddiisa kaleba. Laakiin Kalaay oo lagu yaqaan dhiiranaan badan ayaa qaadacay arrinkaas oo waa uu diiday inuu dagaal la galo sida uu hadalka u dhigay dad masaakiin ah oo u dhashay dal ka tirsan dunida soo koraysa. Kalaay waxa uu sidoo kale si cad u sheegay in uu gebi ahaan ka soo horjeedo dagaalka Maraykanka ay ku qaadeen Vietnam oo masaafo ahaan aad uga fog dalka Maraykanka, waxuuna sheegay in dagaalkaas uu yahay mid gardaro ku ah shacabka reer Vietnam. == '''Markii Laga Qaaday Suunka''' == Sanadkii 1967 oo ahaa markii Kalaay uu gaaray guulihii ugu badnaa ayeey dawlada [[Mareykanku|Wadanka Mareykanka]] ka xayuubisay Suunkii Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ee Aduunka. Sababtoo ah waxaa Kalaay lagu soo eedeeyay inuusan wadani aheyn bacdamaa uu diiday ka qayb qaadashada dagaalka ka socda dalka Vietnam. Muddo dhan 3 sanno Kalaay kama uusan qeyb gelin wax tartan-feer ah, laakiin waxa uu feerka mar kale dib ugu soo noqday sanadkii 1970. == '''Feerkii Zaire 1974''' == Mid ka mid ah feerarka Aduunka ugu caansan [[The Rumble in the Jungle]] oo Maxamed Cali uu qeyb weyn ka ahaa ayaa bishii Oktoobar 1974 lagu qabtay Caasimada dalkii lagu magacaabi jiray [[Zaïre]] (Jamhuuriyada Dimuqraadiga Koongo) ee [[Kinshasa]]. Kalaay oo ahaa tartame u socday inuu dib u soo ceshto Suunka Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ayaa wareeggii 8aad feer la tuuray Feeryahan [[George Foreman]] oo markaas ahaa Horyaalka Aduunka. Kalaay waxa uu sidaas darteed mar labaad dib ugu guuleystay Suunka Horyaalka Aduunka ee Miisaanka Culus. Sidoo kale waxaa uu Kalaay mar saddexaad sanadkii 1978 ku guuleystay inuu dib u hanto Suunka Horyaalka Aduunka, ka dib markii uu dhibco tirsi kaga guuleystay Feeryahan [[Leon Spinks]]. Maxamed Cali Kalaay ayaa ku dhawaaqay sanadkii 1979 inuu ka fariistay feerka. Si kastaba ha ahaatee waxa uu Kalaay mar kale sanadkii 1980 dib ugu soo laabtay feerka. Waxa uuna tartan feer ah kaga hor yimid Horyaalkii Aduunka [[Larry Holmes]]. Kalaay oo markaan rabay inuu markii afaraad ku guuleysto Horyaalka Aduunka ayaa waxaa ciyaarta wareeggii 11aad joojiyey Tababarahiisa [[Angelo Dundee]] oo garwaaqsaday in Feeryahankiisa ay soo gaareen dhaawacyo xooggan. Maxamed Cali Kalaay waxa uu gebi ahaan cayaraaha ka fadhiistay horaantii 1980-maadkii isaga oo markaa da'diisu sii caga-cageyneysay 40 sanno. Dhowr sanno ka dibna waxaa Kalaay laga helay cudurka Laleemada [[Parkinson's Disease]]. Maxamed Cali Kalaay waxa uu geeriyoodey 3-da Juun 2016. Allaha u Naxariisto Maxamed Cali Kalaay waxaa maalin jimca ah oo taariikhdu ahayd 10-ka Juun 2016 lagu aasay Qabuuraha [[Cave Hill Cemetery]] oo ku yaal magaaladii uu ku dhashay ee Louisville, Kentucky(USA). Kalaay waa Geesi Gardarrada Neceb oo aan la gamban inuu soo bandhigo waxa uu aaminsan yahay. Waa Halyeey ku weyn qalbiyada Shacab Weynaha Aduunka, waxa uuna safka hore kaga jiraa Feeryahanada iyo Shaqsiyaadka kale ee saameyn weyn aduunka ku yeeshay qarnigii tegay ee 20aad. Taariikhda Aduunka ayaa Maxamed Cali Kalaay mar walba xusi doonto. m84maal14vscj4wkrxa4l0eo7d0wmxi 299828 299827 2026-06-27T15:02:52Z Videoiib7 46243 /* Dagaalkii Vietnam */ Fixed grammar 299828 wikitext text/x-wiki [[File:Muhammad Ali NYWTS.jpg|thumb|Maxamed Cali (1967)]] '''Maxamed Cali kalaay''' ({{lang-en|Mohamed Ali Clay}}) (1942-2016) waa [[Feedh (ciyaar)|feeryahan]] caan ah oo u dhashay dalka [[maraykan]]. Maxamed Cali ayaa taariiikhdu markay aheyd [[17]] [[Janaayo]] 1942]] ku dhashay magaalada [[Louisville,|Louisville]] ee gobolka [[Kentucky]] oo ku yaal Koonfurta Mareykanka. Kalaay oo ka dhashay [[qoys]] heysta Diinta Masiixiga (Baptism) ayaa waxay waalidkiisu ugu wan qaleen magaca [[kassius Marsellus kalaay jr]]. Maxamed Cali waxa uu ku guulaystay Tartanka Feerka Miisaanka Culus tiro ka sadex jeer ah. Sidoo kale waxuu muddada 20-ka sanno ah ee uu ku dhex jiray Cayaaraha Feerka ku guuleystay inuu noqdo Horyaalka Aduunka sanadaha 1964, 1974 iyo 1978. Sanadkii 1999 ayaa Kalaay loo aqoonsaday inuu yahay ciyaaryahankii ugu wanaagsanaa ee Caalamka soo mara Qarniga 20aad. == '''Qaab Feerka''' == Maxamed Cali Kalaay waxa uu caan ku ahaa goysmada ama gasta faraha badan taas oo dhib u keeni jirtay feeryahanada isaga la tartama. Waxa kale uu Kalaay ku caan baxay intii uu feerka ku dhex jiray feerka deg-dega ah. == '''Qaadashada Diinta Islaamka''' == [[File:Muhammad_Ali_praying_in_1972.jpg|thumb|Maxamed Cali Kalaay Wuu tukanayaa Ee Masjid-ka]] 1964 ayay ahayd markii ugu horaysay uu Kalaay si la yaab leh uga guulaystay Feeryahanka ahaa Horyaalka Miisaanka Culus ee lagu magacaabi jiray [[Sonny Liston]]. Waxuuna Kalaay isla mar ahaantaas la wareegay Suunka cadeynta u ah in uu noqday Horyaalka Aduunka ee Feerka Miisanka Culus. Kalaay oo markaa da'diisu ahayd 22 sanno ayaa noqday Feeryahankii ugu da'da yaraa ee ku guuleysta Suunka Feerka Miisaanka Culus ee taariikhda aduunka soo mara. Muddo yar ka dib markii Kalaay uu noqday Horyaal ayaa waxa uu si lama filaan ah warbaahinta Caalamka uga sheegay in uu qaatay Diinta [[Islam|Islaamka]]. Sanadkii 1965 markuu Kalaay si rasmi ah ugu biiray Diinta Islaamka ayaa waxuu magaciisa hore ku bedelay magaca islaamka ah ee Maxamed Cali. Kalaay waxa uu qaatay Diinta Islaamka isaga oo aan ka laheyn wax dan qaas ama qarsoon. Waxaana xataa dhici kartay inuu Kalaay talaabadaas ku waayo taageerayaashiisa aad ka u tira badnaa. Laakiin waxa dhacday taasi bedelkeed oo ah in taageerayaasha iyo shacbiyadda uu Kalaay ku lahaa gudaha dalka Mareykanka iyo Caalamka intiisa kaleba ee aad u sii kordheen. == '''Dagaalkii [[Fiyetnam]]''' == Sanadkii 1966 ayaa Maxamed Cali Kalaay laga qaaday imtixaan ku saabsan cafimaadkiisa, waxaana la sheegay inuu ka qeyb gali karo dagaal ay Dowlada Mareykanka qeyb ka aheyd oo xilligaa ka socday dalka [[Fiyetnam]]. Taasina waxay la macno ahayd in haddii uu Kalaay dagaalka ka qayb qaadanaayo uu guud ahaan ka tago feerka iyo waxbarashaddiisa kaleba. Laakiin Kalaay oo lagu yaqaan dhiiranaan badan ayaa qaadacay arrinkaas oo waa uu diiday inuu dagaal la galo sida uu hadalka u dhigay dad masaakiin ah oo u dhashay dal ka tirsan dunida soo koraysa. Kalaay waxa uu sidoo kale si cad u sheegay in uu gebi ahaan ka soo horjeedo dagaalka Maraykanka ay ku qaadeen Vietnam oo masaafo ahaan aad uga fog dalka Maraykanka, waxuuna sheegay in dagaalkaas uu yahay mid gardaro ku ah shacabka reer Vietnam. == '''Markii Laga Qaaday Suunka''' == Sanadkii 1967 oo ahaa markii Kalaay uu gaaray guulihii ugu badnaa ayeey dawlada [[Mareykanku|Wadanka Mareykanka]] ka xayuubisay Suunkii Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ee Aduunka. Sababtoo ah waxaa Kalaay lagu soo eedeeyay inuusan wadani aheyn bacdamaa uu diiday ka qayb qaadashada dagaalka ka socda dalka Vietnam. Muddo dhan 3 sanno Kalaay kama uusan qeyb gelin wax tartan-feer ah, laakiin waxa uu feerka mar kale dib ugu soo noqday sanadkii 1970. == '''Feerkii Zaire 1974''' == Mid ka mid ah feerarka Aduunka ugu caansan [[The Rumble in the Jungle]] oo Maxamed Cali uu qeyb weyn ka ahaa ayaa bishii Oktoobar 1974 lagu qabtay Caasimada dalkii lagu magacaabi jiray [[Zaïre]] (Jamhuuriyada Dimuqraadiga Koongo) ee [[Kinshasa]]. Kalaay oo ahaa tartame u socday inuu dib u soo ceshto Suunka Horyaalka Feerka Miisaanka Culus ayaa wareeggii 8aad feer la tuuray Feeryahan [[George Foreman]] oo markaas ahaa Horyaalka Aduunka. Kalaay waxa uu sidaas darteed mar labaad dib ugu guuleystay Suunka Horyaalka Aduunka ee Miisaanka Culus. Sidoo kale waxaa uu Kalaay mar saddexaad sanadkii 1978 ku guuleystay inuu dib u hanto Suunka Horyaalka Aduunka, ka dib markii uu dhibco tirsi kaga guuleystay Feeryahan [[Leon Spinks]]. Maxamed Cali Kalaay ayaa ku dhawaaqay sanadkii 1979 inuu ka fariistay feerka. Si kastaba ha ahaatee waxa uu Kalaay mar kale sanadkii 1980 dib ugu soo laabtay feerka. Waxa uuna tartan feer ah kaga hor yimid Horyaalkii Aduunka [[Larry Holmes]]. Kalaay oo markaan rabay inuu markii afaraad ku guuleysto Horyaalka Aduunka ayaa waxaa ciyaarta wareeggii 11aad joojiyey Tababarahiisa [[Angelo Dundee]] oo garwaaqsaday in Feeryahankiisa ay soo gaareen dhaawacyo xooggan. Maxamed Cali Kalaay waxa uu gebi ahaan cayaraaha ka fadhiistay horaantii 1980-maadkii isaga oo markaa da'diisu sii caga-cageyneysay 40 sanno. Dhowr sanno ka dibna waxaa Kalaay laga helay cudurka Laleemada [[Parkinson's Disease]]. Maxamed Cali Kalaay waxa uu geeriyoodey 3-da Juun 2016. Allaha u Naxariisto Maxamed Cali Kalaay waxaa maalin jimca ah oo taariikhdu ahayd 10-ka Juun 2016 lagu aasay Qabuuraha [[Cave Hill Cemetery]] oo ku yaal magaaladii uu ku dhashay ee Louisville, Kentucky(USA). Kalaay waa Geesi Gardarrada Neceb oo aan la gamban inuu soo bandhigo waxa uu aaminsan yahay. Waa Halyeey ku weyn qalbiyada Shacab Weynaha Aduunka, waxa uuna safka hore kaga jiraa Feeryahanada iyo Shaqsiyaadka kale ee saameyn weyn aduunka ku yeeshay qarnigii tegay ee 20aad. Taariikhda Aduunka ayaa Maxamed Cali Kalaay mar walba xusi doonto. jeor05xtgvmjyug5ofuhhxe75cadedc 0 7319 299918 298783 2026-06-28T05:49:40Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299918 wikitext text/x-wiki Urur goboleedka IGAD Waa midaw ay ku bahoobeen waddamo dhaca [[Geeska Afrika]] ururkaan waxa la aasaasay bishii January ee sanadkii 1986 waxaa xarun u ah oo oo lagu aasaasay, magaalo madaxda [[Jabuuti (magaalo)|Jabuuti]], aasaaska ururkan waxa kadanbeeyay madaxweynihii hore ee waddanka Jabuuti [[Xasan Guuleed Abtidoon]]. Waddamada IGAD Ka tirsan waxa lka mid ah [[File:Addis_in_night.jpg|thumb|right|400px|]] [[File:HargeisaDrone.jpg|thumb|right|400px| Hargeisa Bartamaha magaalada hargaysa oo leh dukaamo ganacsi iyo warshado noocyo badan leh iyo wado wayn oo isku xidha magaalada berbera waxaa la qorsheeyay jid tareen oo isku xidha magaalooyinka hargaysa iyo berbera iyo itoobiya addisa baba]] [[File:DP_World_Berbera_new_Port.jpg|thumb|right|400px|Berbera Somaliland Gobolada dekeda berbera oo leh konteenarada 500,000 oo konteenar sanadkii , aagga dhaqaalaha berbera iyo aagga xeebta berbera iyo warshadaynta som gas]] [[File:Fancy_a_cupper.jpg|thumb|right|400px| Bunka Itobiya 1.3 Bn 2024]] wadamadani waxa ay iska kaashadaan waxyaabo kala duwan sida horumarinta deegaanka , nabadgalyada Isdhexgalka wadamada, badanaa waddamada kubahoobay magaca IGAD waxaa saameeya abaaro iyo dagaallo sokeeye. == Samaynta == Hay'adda Horumarinta ee Dowladaha Hoose waxaa la aasaasay 1996. Waxay ku guuleysatay '''Hay'addii hore ee Dowlad Goboleedyada ee Abaaraha iyo Horumarinta''' (IGADD), [ note 2 ] oo ah hay'ad caalami ah oo ay aasaaseen 1986 Jabuuti, Itoobiya, Soomaaliya, Suudaan, Uganda iyo Kenya, iyadoo diiradda saareysa horumarinta iyo xakamaynta deegaanka. Xarunta dhexe ee IGADD ayaa markii dambe loo raray Jabuuti, ka dib heshiis ay saxiixeen bishii Janaayo 1986 dowladaha xubnaha ka ah. Eritrea waxay ku biirtay ururka 1993, markii ay xorowday. <ref name="Igadau">https://www.iom.int/intergovernmental-authority-development-regional-consultative-process-migration-igad-rcp</ref> Bishii Abriil 1995, Golaha Madaxda Dowladda ayaa ku kulmay [[Addis Abeba|Addis Ababa]], halkaas oo ay ku heshiiyeen in la xoojiyo iskaashiga iyada oo loo marayo ururka. Tan waxaa ku xigay saxiixa Warqadda Wax-ka-beddelka Axdiga/Heshiiska IGADD 21-kii Maarso 1996. IGAD-da Dib-u-soo-nooleysay, oo ah qaab-dhismeed cusub, ayaa ugu dambeyntii laga bilaabay Jabuuti 25-kii Nofembar 1996. <ref name="Igadau2">{{Cite web |title=Nuqul Archive |url=https://igad.int/the-igad-es-page/ |access-date=2026-06-18 |archive-date=2025-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250808220228/https://igad.int/the-igad-es-page/ |url-status=dead }}</ref> == Dowladaha xubnaha ka ah == === Geeska Afrika === * {{Flag|Djibouti}} (founding member, since 1986) * {{Flag|Ethiopia}} (founding member, since 1986) * {{Flag|Somalia}} (founding member, since 1986) === Dooxada Niil === * {{Flag|South Sudan}} (admitted 2011,<ref>http://www.igad.int/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=124</ref> suspended December 2021)<ref>https://web.archive.org/web/20120505123658/http://af.reuters.com/article/investingNews/idAFJOE7AO0A820111125</ref> * {{Flag|Sudan}} (founding member since 1986, suspended participation in 2024,<ref>https://www.yenisafak.com/en/world/regional-bloc-suspends-south-sudans-membership-over-failure-to-pay-fees-3585922</ref> rejoined 2026)<ref>https://www.foxnews.com/world/sudan-suspends-ties-east-african-bloc-paramilitary-leaders-summit-invitation.amp</ref> === Harooyinka Weyn ee Afrika === * {{Flag|Kenya}} (founding member, since 1986) * {{Flag|Uganda}} (founding member, since 1986) === Dowladaha iskaashiga la leh === IGAD waxay leedahay dowlado la shaqeeya oo ka baxsan Geeska Afrika, Dooxada Niil iyo Harooyinka Weyn ee Afrika si ay uga qayb qaataan shirarka IGAD-RCP si ''aan rasmi ahayn'' . ==Warka== * https://thetaiwantimes.com/fmr-somaliland-ambassador-speaks-with-ttt-summarising-2020-looking-forward-to-2021/ {{Wayback|url=https://thetaiwantimes.com/fmr-somaliland-ambassador-speaks-with-ttt-summarising-2020-looking-forward-to-2021/ |date=20210228134140 }} * htts://www.businessdailyafrica.com/bd/corporate/companies/igad-s-sh250m-mobile-lab-fight-on-covid-3284206 * https://allafrica.com/stories/202102090038.html * https://www.aljazeera.com/news/2019/5/3/south-sudan-rivals-agree-to-delay-forming-government * https://reliefweb.int/report/south-sudan/japan-extends-34-million-assistance-support-south-sudanese * https://www.africanews.com/2019/05/13/japans-foreign-minister-visits-ethiopia/ {{Wayback|url=https://www.africanews.com/2019/05/13/japans-foreign-minister-visits-ethiopia/ |date=20201223175847 }} {{Gumud}} == Tixraacyada == [[Category:Ururada caalamiga ah]] [[Category:Afrika]] o18cxf9x6qd4lpx1de752ejt1zuek1l 0 8404 299829 274237 2026-06-27T15:12:40Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 299829 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' (15 janaayo 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. [[Category:Shaqsiyadaad]] 137i65f5wdntvzkim41y44oi1ee21eq 299830 299829 2026-06-27T15:14:24Z Videoiib7 46243 299830 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' (15 janaayo 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. 7wnwtgel7sgduwtkt3ko532q1dhni1w 299831 299830 2026-06-27T15:18:16Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 299831 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' (15 janaayo 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. ===Korintiisii=== [[File:February_2024_Demo_in_support_of_Julian_Assange.jpg|thumb|Dibadbaxayaasha ayaa dalbanaya in la sii daayo Julian Assange oo xiran]] Julian Assange wuxuu ku dhashay Townsville, Queensland, [[Ustareliya]], waalidkiis oo ka shaqeynayay warshadaha madadaalada. Sababo la xiriira qaab nololeedka murugada leh ee hooyadiis, warbixinnada ayaa tilmaamaya inuu guuray 35 jeer ka hor inta uusan gaarin 14 sano. Assange wuxuu leeyahay wiil uu ka fogaaday tan iyo 2007. Wuxuu aad u jeclaa sayniska, xisaabta, iyo kombiyuutarrada. Waxaa lagu helay dambi ah jabsiga kombiyuutarka sanadkii 1995, iyadoo la sheegay inuu isticmaalay magaca "Mendaaks" markii uu galayay dambiyada. Xiisihii Assange ee kombiyuutarrada ayaa sii socday ilaa dabayaaqadii 1990-meeyadii, intii uu ka shaqeynayay horumarinta nidaamyada sirta. Sannadkii 1999, wuxuu diiwaangeliyay boggiisii ugu horreeyay, inkastoo uusan firfircoonayn. cjx1pp5uag9rw2vb6uu9p7znjbb18g6 299832 299831 2026-06-27T15:22:28Z Videoiib7 46243 /* Korintiisii */ Fixed grammar 299832 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' (15 janaayo 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. ===Korintiisii=== [[File:February_2024_Demo_in_support_of_Julian_Assange.jpg|thumb|Dibadbaxayaasha ayaa dalbanaya in la sii daayo Julian Assange oo xiran]] Julian Assange wuxuu ku dhashay Townsville, Queensland, [[Ustareliya]], waalidkiis oo ka shaqeynayay warshadaha madadaalada. Sababo la xiriira qaab nololeedka murugada leh ee hooyadiis, warbixinnada ayaa tilmaamaya inuu guuray 35 jeer ka hor inta uusan gaarin 14 sano. Assange wuxuu leeyahay wiil uu ka fogaaday tan iyo 2007. Wuxuu aad u jeclaa sayniska, xisaabta, iyo kombiyuutarrada. Waxaa lagu helay dambi ah jabsiga kombiyuutarka sanadkii 1995, iyadoo la sheegay inuu isticmaalay magaca "Mendaaks" markii uu galayay dambiyada. Xiisihii Assange ee kombiyuutarrada ayaa sii socday ilaa dabayaaqadii 1990-meeyadii, intii uu ka shaqeynayay horumarinta nidaamyada sirta. Sannadkii 1999, wuxuu diiwaangeliyay boggiisii ugu horreeyay, inkastoo uusan firfircoonayn. ===Waa Loo Xiray=== Assange waxaa lagu xiray Britain Diseembar 7, 2010, iyadoo lagu soo oogay amar xarig caalami ah oo ay soo saareen mas'uuliyiinta Sweden oo lagu soo oogay dacwado kufsi iyo xadgudub galmo. Mareykanka ayaa ku hanjabay inuu dacwad ku soo oogi doono Julian Assange si uu uga aarguto daabacaadda WikiLeaks ee ku saabsan fiilooyinka diblomaasiyadeed ee Mareykanka ee ceebeeyay Mareykanka iyo dhowr waddan oo kale. Maxkamad Ingiriis ah ayaa xukuntay bishii Febraayo 2012 in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu racfaan ka qaatay maxkamad kale, taasoo diiday racfaankiisa. Kadib wuxuu racfaan ka qaatay Maxkamadda Sare ee [[Boqortooyada Midowday|BM]], oo xukuntay 30-kii Maajo, 2012, in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu xaq u leeyahay inuu racfaan ka qaato go'aankan Maxkamadda Xuquuqda Aadanaha ee Yurub. 9c3k4lls786dty8ffouobmy7k7sxpc9 299833 299832 2026-06-27T15:24:12Z Videoiib7 46243 /* Waa Loo Xiray */ Fixed grammar 299833 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' (15 janaayo 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. ===Korintiisii=== [[File:February_2024_Demo_in_support_of_Julian_Assange.jpg|thumb|Dibadbaxayaasha ayaa dalbanaya in la sii daayo Julian Assange oo xiran]] Julian Assange wuxuu ku dhashay Townsville, Queensland, [[Ustareliya]], waalidkiis oo ka shaqeynayay warshadaha madadaalada. Sababo la xiriira qaab nololeedka murugada leh ee hooyadiis, warbixinnada ayaa tilmaamaya inuu guuray 35 jeer ka hor inta uusan gaarin 14 sano. Assange wuxuu leeyahay wiil uu ka fogaaday tan iyo 2007. Wuxuu aad u jeclaa sayniska, xisaabta, iyo kombiyuutarrada. Waxaa lagu helay dambi ah jabsiga kombiyuutarka sanadkii 1995, iyadoo la sheegay inuu isticmaalay magaca "Mendaaks" markii uu galayay dambiyada. Xiisihii Assange ee kombiyuutarrada ayaa sii socday ilaa dabayaaqadii 1990-meeyadii, intii uu ka shaqeynayay horumarinta nidaamyada sirta. Sannadkii 1999, wuxuu diiwaangeliyay boggiisii ugu horreeyay, inkastoo uusan firfircoonayn. ===Waa Loo Xiray=== Assange waxaa lagu xiray [[Boqortooyada Midoobay|BM]] [[Diseembar]] [[7]], [[2010]], iyadoo lagu soo oogay amar xarig caalami ah oo ay soo saareen mas'uuliyiinta Sweden oo lagu soo oogay dacwado kufsi iyo xadgudub galmo. Mareykanka ayaa ku hanjabay inuu dacwad ku soo oogi doono Julian Assange si uu uga aarguto daabacaadda [[WikiLeaks]] ee ku saabsan fiilooyinka diblomaasiyadeed ee Mareykanka ee ceebeeyay Mareykanka iyo dhowr waddan oo kale. Maxkamad Ingiriis ah ayaa xukuntay bishii Febraayo 2012 in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu racfaan ka qaatay maxkamad kale, taasoo diiday racfaankiisa. Kadib wuxuu racfaan ka qaatay Maxkamadda Sare ee [[Boqortooyada Midowday|BM]], oo xukuntay 30-kii Maajo, 2012, in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu xaq u leeyahay inuu racfaan ka qaato go'aankan Maxkamadda Xuquuqda Aadanaha ee Yurub. fhtztzv0c6i2gh222bap8fo8z07tvdt 299834 299833 2026-06-27T15:29:35Z Videoiib7 46243 /* Waa Loo Xiray */ Fixed grammar 299834 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' (15 janaayo 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. ===Korintiisii=== [[File:February_2024_Demo_in_support_of_Julian_Assange.jpg|thumb|Dibadbaxayaasha ayaa dalbanaya in la sii daayo Julian Assange oo xiran]] Julian Assange wuxuu ku dhashay Townsville, Queensland, [[Ustareliya]], waalidkiis oo ka shaqeynayay warshadaha madadaalada. Sababo la xiriira qaab nololeedka murugada leh ee hooyadiis, warbixinnada ayaa tilmaamaya inuu guuray 35 jeer ka hor inta uusan gaarin 14 sano. Assange wuxuu leeyahay wiil uu ka fogaaday tan iyo 2007. Wuxuu aad u jeclaa sayniska, xisaabta, iyo kombiyuutarrada. Waxaa lagu helay dambi ah jabsiga kombiyuutarka sanadkii 1995, iyadoo la sheegay inuu isticmaalay magaca "Mendaaks" markii uu galayay dambiyada. Xiisihii Assange ee kombiyuutarrada ayaa sii socday ilaa dabayaaqadii 1990-meeyadii, intii uu ka shaqeynayay horumarinta nidaamyada sirta. Sannadkii 1999, wuxuu diiwaangeliyay boggiisii ugu horreeyay, inkastoo uusan firfircoonayn. ===Waa Loo Xiray=== Assange waxaa lagu xiray [[Boqortooyada Midoobay|BM]] [[Diseembar]] [[7]], [[2010]], iyadoo lagu soo oogay amar xarig caalami ah oo ay soo saareen mas'uuliyiinta Sweden oo lagu soo oogay dacwado kufsi iyo xadgudub galmo. Mareykanka ayaa ku hanjabay inuu dacwad ku soo oogi doono Julian Assange si uu uga aarguto daabacaadda [[WikiLeaks]] ee ku saabsan fiilooyinka diblomaasiyadeed ee Mareykanka ee ceebeeyay Mareykanka iyo dhowr waddan oo kale. Maxkamad Ingiriis ah ayaa xukuntay bishii Febraayo 2012 in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu racfaan ka qaatay maxkamad kale, taasoo diiday racfaankiisa. Kadib wuxuu racfaan ka qaatay Maxkamadda Sare ee [[Boqortooyada Midowday|BM]], oo xukuntay 30-kii Maajo, 2012, in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu xaq u leeyahay inuu racfaan ka qaato go'aankan Maxkamadda Xuquuqda Aadanaha ee Yurub. ===Magangelyo siyaasadeed oo laga raadsanayo [[Ikwadoor]]=== [[File:Julian_Assange_in_Ecuadorian_Embassy_cropped.jpg|thumb|Julian wuxuu khudbaddiisa ka jeedinayaa daaqadda safaaradda Ikwadoor.]] 8jreved4zcoiaw4mlikby8n8zwuir22 299835 299834 2026-06-27T15:38:33Z Videoiib7 46243 /* Magangelyo siyaasadeed oo laga raadsanayo Ikwadoor */ Fixed grammar 299835 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' (15 janaayo 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. ===Korintiisii=== [[File:February_2024_Demo_in_support_of_Julian_Assange.jpg|thumb|Dibadbaxayaasha ayaa dalbanaya in la sii daayo Julian Assange oo xiran]] Julian Assange wuxuu ku dhashay Townsville, Queensland, [[Ustareliya]], waalidkiis oo ka shaqeynayay warshadaha madadaalada. Sababo la xiriira qaab nololeedka murugada leh ee hooyadiis, warbixinnada ayaa tilmaamaya inuu guuray 35 jeer ka hor inta uusan gaarin 14 sano. Assange wuxuu leeyahay wiil uu ka fogaaday tan iyo 2007. Wuxuu aad u jeclaa sayniska, xisaabta, iyo kombiyuutarrada. Waxaa lagu helay dambi ah jabsiga kombiyuutarka sanadkii 1995, iyadoo la sheegay inuu isticmaalay magaca "Mendaaks" markii uu galayay dambiyada. Xiisihii Assange ee kombiyuutarrada ayaa sii socday ilaa dabayaaqadii 1990-meeyadii, intii uu ka shaqeynayay horumarinta nidaamyada sirta. Sannadkii 1999, wuxuu diiwaangeliyay boggiisii ugu horreeyay, inkastoo uusan firfircoonayn. ===Waa Loo Xiray=== Assange waxaa lagu xiray [[Boqortooyada Midoobay|BM]] [[Diseembar]] [[7]], [[2010]], iyadoo lagu soo oogay amar xarig caalami ah oo ay soo saareen mas'uuliyiinta Sweden oo lagu soo oogay dacwado kufsi iyo xadgudub galmo. Mareykanka ayaa ku hanjabay inuu dacwad ku soo oogi doono Julian Assange si uu uga aarguto daabacaadda [[WikiLeaks]] ee ku saabsan fiilooyinka diblomaasiyadeed ee Mareykanka ee ceebeeyay Mareykanka iyo dhowr waddan oo kale. Maxkamad Ingiriis ah ayaa xukuntay bishii Febraayo 2012 in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu racfaan ka qaatay maxkamad kale, taasoo diiday racfaankiisa. Kadib wuxuu racfaan ka qaatay Maxkamadda Sare ee [[Boqortooyada Midowday|BM]], oo xukuntay 30-kii Maajo, 2012, in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu xaq u leeyahay inuu racfaan ka qaato go'aankan Maxkamadda Xuquuqda Aadanaha ee Yurub. ===Magangelyo siyaasadeed oo laga raadsanayo [[Ikwadoor]]=== [[File:Julian_Assange_in_Ecuadorian_Embassy_cropped.jpg|thumb|Julian wuxuu khudbaddiisa ka jeedinayaa daaqadda safaaradda Ikwadoor.]] Assange wuxuu doortay inuusan racfaan ka qaadan Maxkamadda [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha|Xuquuqda Aadanaha ee Yurub]], [[Juun]] [[19]], [[2012]]-kii na wuxuu magangalyo ka raadsaday Safaaradda [[Ikwadoor]] ee [[London]], isagoo codsaday magangelyo siyaasadeed. Madaxweynaha Ikwadoor Rafael koorreyia wuxuu ballanqaaday inuu tixgelin doono codsigiisa, Ikwadoor-na waxay isku dayday inay dhexdhexaadiso [[Boqortooyada Ingiriiska|BM]] iyo [[Iswiidhan]] si loo hubiyo in maxkamad caddaalad ah loo soo taago Assange, laakiin dadaalladan ma aysan guulaysan. Madaxweynaha Ikwadoor wuxuu ku dhawaaqay inuu go'aan ka gaari doono codsiga ka dib dhammaadka Olombikada [[London]]. [[Boqortooyada Midowday|BM]] waxay sheegtay inay weerari karto Safaaradda Ikwadoor ee London si ay u xirto Assange, taasoo keentay cambaareyn ka timid dowladda Ikwadoor, oo u aragtay inay tani khatar ku tahay madax-bannaanideeda iyo xadgudub ku ah sharciga caalamiga ah. [[Agoosto]] 16, 2012, Wasiirka Arrimaha Dibadda Ikwadoor Ricardo Patiño ayaa ku dhawaaqay in dowladdiisu ay go'aansatay inay magangalyo siyaasadeed siiso Julian Assange iyadoo lagu saleynayo khataraha uu la kulmi doono haddii loo gacan geliyo Iswiidhan, sida ku cad codsigiisa. Si kastaba ha ahaatee, weli ma cadda sida Ikwadoor ay dhab ahaan Assange uga qaadi doonto safaaraddeeda London ilaa ay nabad ku hesho. Kadib Assange waxaa lagu xiray gudaha safaaradda Ikwadoor [[Abriil]] [[11]], [[2019]], iyadoo ogolaansho laga helay safiirka Ikwadoor ee Boqortooyada Midoobay. 68l67d332qgwo4ko8m9x3pzgx7domlg 299836 299835 2026-06-27T15:39:39Z Videoiib7 46243 Fixed typo 299836 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' ([[15]] [[janaayo]] 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. ===Korintiisii=== [[File:February_2024_Demo_in_support_of_Julian_Assange.jpg|thumb|Dibadbaxayaasha ayaa dalbanaya in la sii daayo Julian Assange oo xiran]] Julian Assange wuxuu ku dhashay Townsville, Queensland, [[Ustareliya]], waalidkiis oo ka shaqeynayay warshadaha madadaalada. Sababo la xiriira qaab nololeedka murugada leh ee hooyadiis, warbixinnada ayaa tilmaamaya inuu guuray 35 jeer ka hor inta uusan gaarin 14 sano. Assange wuxuu leeyahay wiil uu ka fogaaday tan iyo 2007. Wuxuu aad u jeclaa sayniska, xisaabta, iyo kombiyuutarrada. Waxaa lagu helay dambi ah jabsiga kombiyuutarka sanadkii 1995, iyadoo la sheegay inuu isticmaalay magaca "Mendaaks" markii uu galayay dambiyada. Xiisihii Assange ee kombiyuutarrada ayaa sii socday ilaa dabayaaqadii 1990-meeyadii, intii uu ka shaqeynayay horumarinta nidaamyada sirta. Sannadkii 1999, wuxuu diiwaangeliyay boggiisii ugu horreeyay, inkastoo uusan firfircoonayn. ===Waa Loo Xiray=== Assange waxaa lagu xiray [[Boqortooyada Midoobay|BM]] [[Diseembar]] [[7]], [[2010]], iyadoo lagu soo oogay amar xarig caalami ah oo ay soo saareen mas'uuliyiinta Sweden oo lagu soo oogay dacwado kufsi iyo xadgudub galmo. Mareykanka ayaa ku hanjabay inuu dacwad ku soo oogi doono Julian Assange si uu uga aarguto daabacaadda [[WikiLeaks]] ee ku saabsan fiilooyinka diblomaasiyadeed ee Mareykanka ee ceebeeyay Mareykanka iyo dhowr waddan oo kale. Maxkamad Ingiriis ah ayaa xukuntay bishii Febraayo 2012 in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu racfaan ka qaatay maxkamad kale, taasoo diiday racfaankiisa. Kadib wuxuu racfaan ka qaatay Maxkamadda Sare ee [[Boqortooyada Midowday|BM]], oo xukuntay 30-kii Maajo, 2012, in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu xaq u leeyahay inuu racfaan ka qaato go'aankan Maxkamadda Xuquuqda Aadanaha ee Yurub. ===Magangelyo siyaasadeed oo laga raadsanayo [[Ikwadoor]]=== [[File:Julian_Assange_in_Ecuadorian_Embassy_cropped.jpg|thumb|Julian wuxuu khudbaddiisa ka jeedinayaa daaqadda safaaradda Ikwadoor.]] Assange wuxuu doortay inuusan racfaan ka qaadan Maxkamadda [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha|Xuquuqda Aadanaha ee Yurub]], [[Juun]] [[19]], [[2012]]-kii na wuxuu magangalyo ka raadsaday Safaaradda [[Ikwadoor]] ee [[London]], isagoo codsaday magangelyo siyaasadeed. Madaxweynaha Ikwadoor Rafael koorreyia wuxuu ballanqaaday inuu tixgelin doono codsigiisa, Ikwadoor-na waxay isku dayday inay dhexdhexaadiso [[Boqortooyada Ingiriiska|BM]] iyo [[Iswiidhan]] si loo hubiyo in maxkamad caddaalad ah loo soo taago Assange, laakiin dadaalladan ma aysan guulaysan. Madaxweynaha Ikwadoor wuxuu ku dhawaaqay inuu go'aan ka gaari doono codsiga ka dib dhammaadka Olombikada [[London]]. [[Boqortooyada Midowday|BM]] waxay sheegtay inay weerari karto Safaaradda Ikwadoor ee London si ay u xirto Assange, taasoo keentay cambaareyn ka timid dowladda Ikwadoor, oo u aragtay inay tani khatar ku tahay madax-bannaanideeda iyo xadgudub ku ah sharciga caalamiga ah. [[Agoosto]] 16, 2012, Wasiirka Arrimaha Dibadda Ikwadoor Ricardo Patiño ayaa ku dhawaaqay in dowladdiisu ay go'aansatay inay magangalyo siyaasadeed siiso Julian Assange iyadoo lagu saleynayo khataraha uu la kulmi doono haddii loo gacan geliyo Iswiidhan, sida ku cad codsigiisa. Si kastaba ha ahaatee, weli ma cadda sida Ikwadoor ay dhab ahaan Assange uga qaadi doonto safaaraddeeda London ilaa ay nabad ku hesho. Kadib Assange waxaa lagu xiray gudaha safaaradda Ikwadoor [[Abriil]] [[11]], [[2019]], iyadoo ogolaansho laga helay safiirka Ikwadoor ee Boqortooyada Midoobay. l9izfcfd3bjrl45fmwsgx4fc8143b8u 299837 299836 2026-06-27T15:42:46Z Videoiib7 46243 /* Korintiisii */ Fixed grammar 299837 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' ([[15]] [[janaayo]] 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. ===Korintiisii=== [[File:February_2024_Demo_in_support_of_Julian_Assange.jpg|thumb|Dibadbaxayaasha ayaa dalbanaya in la sii daayo Julian Assange oo xiran]] Julian Assange wuxuu ku dhashay Townsville, Queensland, [[Ustareliya]], waalidkiis oo ka shaqeynayay warshadaha madadaalada. Sababo la xiriira qaab nololeedka murugada leh ee hooyadiis, warbixinnada ayaa tilmaamaya inuu guuray 35 jeer ka hor inta uusan gaarin 14 sano. Assange wuxuu leeyahay wiil uu ka fogaaday tan iyo 2007. Wuxuu aad u jeclaa sayniska, xisaabta, iyo [[Kombuyuuterka Dhabta|kombiyuutarrada]]. Waxaa lagu helay dambi ah jabsiga kombiyuutarka sanadkii 1995, iyadoo la sheegay inuu isticmaalay magaca "Mendaaks" markii uu galayay dambiyada. Xiisihii Assange ee kombiyuutarrada ayaa sii socday ilaa dabayaaqadii 1990-meeyadii, intii uu ka shaqeynayay horumarinta nidaamyada sirta. Sannadkii 1999, wuxuu diiwaangeliyay boggiisii ugu horreeyay, inkastoo uusan firfircoonayn. ===Waa Loo Xiray=== Assange waxaa lagu xiray [[Boqortooyada Midoobay|BM]] [[Diseembar]] [[7]], [[2010]], iyadoo lagu soo oogay amar xarig caalami ah oo ay soo saareen mas'uuliyiinta Sweden oo lagu soo oogay dacwado kufsi iyo xadgudub galmo. Mareykanka ayaa ku hanjabay inuu dacwad ku soo oogi doono Julian Assange si uu uga aarguto daabacaadda [[WikiLeaks]] ee ku saabsan fiilooyinka diblomaasiyadeed ee Mareykanka ee ceebeeyay Mareykanka iyo dhowr waddan oo kale. Maxkamad Ingiriis ah ayaa xukuntay bishii Febraayo 2012 in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu racfaan ka qaatay maxkamad kale, taasoo diiday racfaankiisa. Kadib wuxuu racfaan ka qaatay Maxkamadda Sare ee [[Boqortooyada Midowday|BM]], oo xukuntay 30-kii Maajo, 2012, in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu xaq u leeyahay inuu racfaan ka qaato go'aankan Maxkamadda Xuquuqda Aadanaha ee Yurub. ===Magangelyo siyaasadeed oo laga raadsanayo [[Ikwadoor]]=== [[File:Julian_Assange_in_Ecuadorian_Embassy_cropped.jpg|thumb|Julian wuxuu khudbaddiisa ka jeedinayaa daaqadda safaaradda Ikwadoor.]] Assange wuxuu doortay inuusan racfaan ka qaadan Maxkamadda [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha|Xuquuqda Aadanaha ee Yurub]], [[Juun]] [[19]], [[2012]]-kii na wuxuu magangalyo ka raadsaday Safaaradda [[Ikwadoor]] ee [[London]], isagoo codsaday magangelyo siyaasadeed. Madaxweynaha Ikwadoor Rafael koorreyia wuxuu ballanqaaday inuu tixgelin doono codsigiisa, Ikwadoor-na waxay isku dayday inay dhexdhexaadiso [[Boqortooyada Ingiriiska|BM]] iyo [[Iswiidhan]] si loo hubiyo in maxkamad caddaalad ah loo soo taago Assange, laakiin dadaalladan ma aysan guulaysan. Madaxweynaha Ikwadoor wuxuu ku dhawaaqay inuu go'aan ka gaari doono codsiga ka dib dhammaadka Olombikada [[London]]. [[Boqortooyada Midowday|BM]] waxay sheegtay inay weerari karto Safaaradda Ikwadoor ee London si ay u xirto Assange, taasoo keentay cambaareyn ka timid dowladda Ikwadoor, oo u aragtay inay tani khatar ku tahay madax-bannaanideeda iyo xadgudub ku ah sharciga caalamiga ah. [[Agoosto]] 16, 2012, Wasiirka Arrimaha Dibadda Ikwadoor Ricardo Patiño ayaa ku dhawaaqay in dowladdiisu ay go'aansatay inay magangalyo siyaasadeed siiso Julian Assange iyadoo lagu saleynayo khataraha uu la kulmi doono haddii loo gacan geliyo Iswiidhan, sida ku cad codsigiisa. Si kastaba ha ahaatee, weli ma cadda sida Ikwadoor ay dhab ahaan Assange uga qaadi doonto safaaraddeeda London ilaa ay nabad ku hesho. Kadib Assange waxaa lagu xiray gudaha safaaradda Ikwadoor [[Abriil]] [[11]], [[2019]], iyadoo ogolaansho laga helay safiirka Ikwadoor ee Boqortooyada Midoobay. q89t571ztdt8r2o4l2ufnn3a4kkizgh 299838 299837 2026-06-27T15:47:12Z Videoiib7 46243 /* Waa Loo Xiray */ Fixed grammar 299838 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' ([[15]] [[janaayo]] 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. ===Korintiisii=== [[File:February_2024_Demo_in_support_of_Julian_Assange.jpg|thumb|Dibadbaxayaasha ayaa dalbanaya in la sii daayo Julian Assange oo xiran]] Julian Assange wuxuu ku dhashay Townsville, Queensland, [[Ustareliya]], waalidkiis oo ka shaqeynayay warshadaha madadaalada. Sababo la xiriira qaab nololeedka murugada leh ee hooyadiis, warbixinnada ayaa tilmaamaya inuu guuray 35 jeer ka hor inta uusan gaarin 14 sano. Assange wuxuu leeyahay wiil uu ka fogaaday tan iyo 2007. Wuxuu aad u jeclaa sayniska, xisaabta, iyo [[Kombuyuuterka Dhabta|kombiyuutarrada]]. Waxaa lagu helay dambi ah jabsiga kombiyuutarka sanadkii 1995, iyadoo la sheegay inuu isticmaalay magaca "Mendaaks" markii uu galayay dambiyada. Xiisihii Assange ee kombiyuutarrada ayaa sii socday ilaa dabayaaqadii 1990-meeyadii, intii uu ka shaqeynayay horumarinta nidaamyada sirta. Sannadkii 1999, wuxuu diiwaangeliyay boggiisii ugu horreeyay, inkastoo uusan firfircoonayn. ===Waa Loo Xiray=== Assange waxaa lagu xiray [[Boqortooyada Midoobay|BM]] [[Diseembar]] [[7]], [[2010]], iyadoo lagu soo oogay amar xarig caalami ah oo ay soo saareen mas'uuliyiinta Sweden oo lagu soo oogay dacwado kufsi iyo xadgudub galmo. Mareykanka ayaa ku hanjabay inuu dacwad ku soo oogi doono Julian Assange si uu uga aarguto daabacaadda [[WikiLeaks]] ee ku saabsan fiilooyinka diblomaasiyadeed ee Mareykanka ee ceebeeyay Mareykanka iyo dhowr waddan oo kale. Maxkamad Ingiriis ah ayaa xukuntay bishii Febraayo 2012 in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu racfaan ka qaatay maxkamad kale, taasoo diiday racfaankiisa. Kadib wuxuu racfaan ka qaatay Maxkamadda Sare ee [[Boqortooyada Midowday|BM]], oo xukuntay 30-kii Maajo, 2012, in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu xaq u leeyahay inuu racfaan ka qaato go'aankan Maxkamadda Xuquuqda Aadanaha ee Yurub. ===Liiska eedeysanayaasha caalamiga ah=== Booliska Caalamiga ah ee [[Interpol]] ayaa ku daray liiska dadka baxsadka ah ee ugu badan ee la raadinayo ka dib markii ay codsatay maxkamad Iswiidhish ah oo baaraysa dambiyada galmada ee la sheegay. Maxkamadda Dembiyada [[Stockholm|Iistooklaahom]] ayaa soo saartay amar xarig caalami ah oo ku saabsan "sabab macquul ah," iyadoo ku eedeysay in looga shakisan yahay kufsi, faraxumeyn galmo, iyo isticmaalka sharci darrada ah ee xoog ku kaca dhacdooyinka dhacay bishii [[Agoosto]] [[2010]]. ===Magangelyo siyaasadeed oo laga raadsanayo [[Ikwadoor]]=== [[File:Julian_Assange_in_Ecuadorian_Embassy_cropped.jpg|thumb|Julian wuxuu khudbaddiisa ka jeedinayaa daaqadda safaaradda Ikwadoor.]] Assange wuxuu doortay inuusan racfaan ka qaadan Maxkamadda [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha|Xuquuqda Aadanaha ee Yurub]], [[Juun]] [[19]], [[2012]]-kii na wuxuu magangalyo ka raadsaday Safaaradda [[Ikwadoor]] ee [[London]], isagoo codsaday magangelyo siyaasadeed. Madaxweynaha Ikwadoor Rafael koorreyia wuxuu ballanqaaday inuu tixgelin doono codsigiisa, Ikwadoor-na waxay isku dayday inay dhexdhexaadiso [[Boqortooyada Ingiriiska|BM]] iyo [[Iswiidhan]] si loo hubiyo in maxkamad caddaalad ah loo soo taago Assange, laakiin dadaalladan ma aysan guulaysan. Madaxweynaha Ikwadoor wuxuu ku dhawaaqay inuu go'aan ka gaari doono codsiga ka dib dhammaadka Olombikada [[London]]. [[Boqortooyada Midowday|BM]] waxay sheegtay inay weerari karto Safaaradda Ikwadoor ee London si ay u xirto Assange, taasoo keentay cambaareyn ka timid dowladda Ikwadoor, oo u aragtay inay tani khatar ku tahay madax-bannaanideeda iyo xadgudub ku ah sharciga caalamiga ah. [[Agoosto]] 16, 2012, Wasiirka Arrimaha Dibadda Ikwadoor Ricardo Patiño ayaa ku dhawaaqay in dowladdiisu ay go'aansatay inay magangalyo siyaasadeed siiso Julian Assange iyadoo lagu saleynayo khataraha uu la kulmi doono haddii loo gacan geliyo Iswiidhan, sida ku cad codsigiisa. Si kastaba ha ahaatee, weli ma cadda sida Ikwadoor ay dhab ahaan Assange uga qaadi doonto safaaraddeeda London ilaa ay nabad ku hesho. Kadib Assange waxaa lagu xiray gudaha safaaradda Ikwadoor [[Abriil]] [[11]], [[2019]], iyadoo ogolaansho laga helay safiirka Ikwadoor ee Boqortooyada Midoobay. olp6oxb6aj0s2sac9n9k7et05vf5jgs 299839 299838 2026-06-27T15:50:17Z Videoiib7 46243 /* Magangelyo siyaasadeed oo laga raadsanayo Ikwadoor */ Fixed grammar 299839 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' ([[15]] [[janaayo]] 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. ===Korintiisii=== [[File:February_2024_Demo_in_support_of_Julian_Assange.jpg|thumb|Dibadbaxayaasha ayaa dalbanaya in la sii daayo Julian Assange oo xiran]] Julian Assange wuxuu ku dhashay Townsville, Queensland, [[Ustareliya]], waalidkiis oo ka shaqeynayay warshadaha madadaalada. Sababo la xiriira qaab nololeedka murugada leh ee hooyadiis, warbixinnada ayaa tilmaamaya inuu guuray 35 jeer ka hor inta uusan gaarin 14 sano. Assange wuxuu leeyahay wiil uu ka fogaaday tan iyo 2007. Wuxuu aad u jeclaa sayniska, xisaabta, iyo [[Kombuyuuterka Dhabta|kombiyuutarrada]]. Waxaa lagu helay dambi ah jabsiga kombiyuutarka sanadkii 1995, iyadoo la sheegay inuu isticmaalay magaca "Mendaaks" markii uu galayay dambiyada. Xiisihii Assange ee kombiyuutarrada ayaa sii socday ilaa dabayaaqadii 1990-meeyadii, intii uu ka shaqeynayay horumarinta nidaamyada sirta. Sannadkii 1999, wuxuu diiwaangeliyay boggiisii ugu horreeyay, inkastoo uusan firfircoonayn. ===Waa Loo Xiray=== Assange waxaa lagu xiray [[Boqortooyada Midoobay|BM]] [[Diseembar]] [[7]], [[2010]], iyadoo lagu soo oogay amar xarig caalami ah oo ay soo saareen mas'uuliyiinta Sweden oo lagu soo oogay dacwado kufsi iyo xadgudub galmo. Mareykanka ayaa ku hanjabay inuu dacwad ku soo oogi doono Julian Assange si uu uga aarguto daabacaadda [[WikiLeaks]] ee ku saabsan fiilooyinka diblomaasiyadeed ee Mareykanka ee ceebeeyay Mareykanka iyo dhowr waddan oo kale. Maxkamad Ingiriis ah ayaa xukuntay bishii Febraayo 2012 in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu racfaan ka qaatay maxkamad kale, taasoo diiday racfaankiisa. Kadib wuxuu racfaan ka qaatay Maxkamadda Sare ee [[Boqortooyada Midowday|BM]], oo xukuntay 30-kii Maajo, 2012, in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu xaq u leeyahay inuu racfaan ka qaato go'aankan Maxkamadda Xuquuqda Aadanaha ee Yurub. ===Liiska eedeysanayaasha caalamiga ah=== Booliska Caalamiga ah ee [[Interpol]] ayaa ku daray liiska dadka baxsadka ah ee ugu badan ee la raadinayo ka dib markii ay codsatay maxkamad Iswiidhish ah oo baaraysa dambiyada galmada ee la sheegay. Maxkamadda Dembiyada [[Stockholm|Iistooklaahom]] ayaa soo saartay amar xarig caalami ah oo ku saabsan "sabab macquul ah," iyadoo ku eedeysay in looga shakisan yahay kufsi, faraxumeyn galmo, iyo isticmaalka sharci darrada ah ee xoog ku kaca dhacdooyinka dhacay bishii [[Agoosto]] [[2010]]. ===Magangelyo siyaasadeed oo laga raadsanayo [[Ikwadoor]]=== [[File:Julian_Assange_in_Ecuadorian_Embassy_cropped.jpg|thumb|Julian wuxuu khudbaddiisa ka jeedinayaa daaqadda safaaradda Ikwadoor.]] Assange wuxuu doortay inuusan racfaan ka qaadan Maxkamadda [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha|Xuquuqda Aadanaha ee Yurub]], [[Juun]] [[19]], [[2012]]-kii na wuxuu magangalyo ka raadsaday Safaaradda [[Ikwadoor]] ee [[London]], isagoo codsaday magangelyo siyaasadeed. Madaxweynaha Ikwadoor Rafael koorreyia wuxuu ballanqaaday inuu tixgelin doono codsigiisa, Ikwadoor-na waxay isku dayday inay dhexdhexaadiso [[Boqortooyada Ingiriiska|BM]] iyo [[Iswiidhan]] si loo hubiyo in maxkamad caddaalad ah loo soo taago Assange, laakiin dadaalladan ma aysan guulaysan. Madaxweynaha Ikwadoor wuxuu ku dhawaaqay inuu go'aan ka gaari doono codsiga ka dib dhammaadka Olombikada [[London]]. [[Boqortooyada Midowday|BM]] waxay sheegtay inay weerari karto Safaaradda Ikwadoor ee London si ay u xirto Assange, taasoo keentay cambaareyn ka timid dowladda Ikwadoor, oo u aragtay inay tani khatar ku tahay madax-bannaanideeda iyo xadgudub ku ah sharciga caalamiga ah. [[Agoosto]] 16, 2012, Wasiirka Arrimaha Dibadda Ikwadoor Ricardo Patiño ayaa ku dhawaaqay in dowladdiisu ay go'aansatay inay magangalyo siyaasadeed siiso Julian Assange iyadoo lagu saleynayo khataraha uu la kulmi doono haddii loo gacan geliyo Iswiidhan, sida ku cad codsigiisa. Si kastaba ha ahaatee, weli ma cadda sida Ikwadoor ay dhab ahaan Assange uga qaadi doonto safaaraddeeda London ilaa ay nabad ku hesho. Kadib Assange waxaa lagu xiray gudaha safaaradda Ikwadoor [[Abriil]] [[11]], [[2019]], iyadoo ogolaansho laga helay safiirka Ikwadoor ee Boqortooyada Midoobay. ===Qoyskiisa=== [[Maarso]] [[23]], [[2022]], isagoo ka soo galay xabsiga Belmarsh ee amniga sare leh, aasaasaha [[WikiLeaks]] Julian Assange wuxuu guursaday gabadhii uu jeclaa muddo dheer ee Stella Morris. Mas'uuliyiinta [[Ingiriiska]] ayaa u oggolaaday inay qabtaan xaflad aroos oo yar gudaha xabsiga oo ay ka soo qaybgaleen afar marti, marka lagu daro laba markhaati oo rasmi ah iyo laba ilaalo ah. h1cse95knxmffdd1k5qbhi5nnts29i3 299840 299839 2026-06-27T15:50:54Z Videoiib7 46243 /* Qoyskiisa */ 299840 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' ([[15]] [[janaayo]] 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. ===Korintiisii=== [[File:February_2024_Demo_in_support_of_Julian_Assange.jpg|thumb|Dibadbaxayaasha ayaa dalbanaya in la sii daayo Julian Assange oo xiran]] Julian Assange wuxuu ku dhashay Townsville, Queensland, [[Ustareliya]], waalidkiis oo ka shaqeynayay warshadaha madadaalada. Sababo la xiriira qaab nololeedka murugada leh ee hooyadiis, warbixinnada ayaa tilmaamaya inuu guuray 35 jeer ka hor inta uusan gaarin 14 sano. Assange wuxuu leeyahay wiil uu ka fogaaday tan iyo 2007. Wuxuu aad u jeclaa sayniska, xisaabta, iyo [[Kombuyuuterka Dhabta|kombiyuutarrada]]. Waxaa lagu helay dambi ah jabsiga kombiyuutarka sanadkii 1995, iyadoo la sheegay inuu isticmaalay magaca "Mendaaks" markii uu galayay dambiyada. Xiisihii Assange ee kombiyuutarrada ayaa sii socday ilaa dabayaaqadii 1990-meeyadii, intii uu ka shaqeynayay horumarinta nidaamyada sirta. Sannadkii 1999, wuxuu diiwaangeliyay boggiisii ugu horreeyay, inkastoo uusan firfircoonayn. ===Waa Loo Xiray=== Assange waxaa lagu xiray [[Boqortooyada Midoobay|BM]] [[Diseembar]] [[7]], [[2010]], iyadoo lagu soo oogay amar xarig caalami ah oo ay soo saareen mas'uuliyiinta Sweden oo lagu soo oogay dacwado kufsi iyo xadgudub galmo. Mareykanka ayaa ku hanjabay inuu dacwad ku soo oogi doono Julian Assange si uu uga aarguto daabacaadda [[WikiLeaks]] ee ku saabsan fiilooyinka diblomaasiyadeed ee Mareykanka ee ceebeeyay Mareykanka iyo dhowr waddan oo kale. Maxkamad Ingiriis ah ayaa xukuntay bishii Febraayo 2012 in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu racfaan ka qaatay maxkamad kale, taasoo diiday racfaankiisa. Kadib wuxuu racfaan ka qaatay Maxkamadda Sare ee [[Boqortooyada Midowday|BM]], oo xukuntay 30-kii Maajo, 2012, in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu xaq u leeyahay inuu racfaan ka qaato go'aankan Maxkamadda Xuquuqda Aadanaha ee Yurub. ===Liiska eedeysanayaasha caalamiga ah=== Booliska Caalamiga ah ee [[Interpol]] ayaa ku daray liiska dadka baxsadka ah ee ugu badan ee la raadinayo ka dib markii ay codsatay maxkamad Iswiidhish ah oo baaraysa dambiyada galmada ee la sheegay. Maxkamadda Dembiyada [[Stockholm|Iistooklaahom]] ayaa soo saartay amar xarig caalami ah oo ku saabsan "sabab macquul ah," iyadoo ku eedeysay in looga shakisan yahay kufsi, faraxumeyn galmo, iyo isticmaalka sharci darrada ah ee xoog ku kaca dhacdooyinka dhacay bishii [[Agoosto]] [[2010]]. ===Magangelyo siyaasadeed oo laga raadsanayo [[Ikwadoor]]=== [[File:Julian_Assange_in_Ecuadorian_Embassy_cropped.jpg|thumb|Julian wuxuu khudbaddiisa ka jeedinayaa daaqadda safaaradda Ikwadoor.]] Assange wuxuu doortay inuusan racfaan ka qaadan Maxkamadda [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha|Xuquuqda Aadanaha ee Yurub]], [[Juun]] [[19]], [[2012]]-kii na wuxuu magangalyo ka raadsaday Safaaradda [[Ikwadoor]] ee [[London]], isagoo codsaday magangelyo siyaasadeed. Madaxweynaha Ikwadoor Rafael koorreyia wuxuu ballanqaaday inuu tixgelin doono codsigiisa, Ikwadoor-na waxay isku dayday inay dhexdhexaadiso [[Boqortooyada Ingiriiska|BM]] iyo [[Iswiidhan]] si loo hubiyo in maxkamad caddaalad ah loo soo taago Assange, laakiin dadaalladan ma aysan guulaysan. Madaxweynaha Ikwadoor wuxuu ku dhawaaqay inuu go'aan ka gaari doono codsiga ka dib dhammaadka Olombikada [[London]]. [[Boqortooyada Midowday|BM]] waxay sheegtay inay weerari karto Safaaradda Ikwadoor ee London si ay u xirto Assange, taasoo keentay cambaareyn ka timid dowladda Ikwadoor, oo u aragtay inay tani khatar ku tahay madax-bannaanideeda iyo xadgudub ku ah sharciga caalamiga ah. [[Agoosto]] 16, 2012, Wasiirka Arrimaha Dibadda Ikwadoor Ricardo Patiño ayaa ku dhawaaqay in dowladdiisu ay go'aansatay inay magangalyo siyaasadeed siiso Julian Assange iyadoo lagu saleynayo khataraha uu la kulmi doono haddii loo gacan geliyo Iswiidhan, sida ku cad codsigiisa. Si kastaba ha ahaatee, weli ma cadda sida Ikwadoor ay dhab ahaan Assange uga qaadi doonto safaaraddeeda London ilaa ay nabad ku hesho. Kadib Assange waxaa lagu xiray gudaha safaaradda Ikwadoor [[Abriil]] [[11]], [[2019]], iyadoo ogolaansho laga helay safiirka Ikwadoor ee Boqortooyada Midoobay. ===Qoyskiisa=== [[Maarso]] [[23]], [[2022]], isagoo ka soo galay xabsiga Belmarsh ee amniga sare leh, aasaasaha [[WikiLeaks]] Julian Assange wuxuu guursaday gabadhii uu jeclaa muddo dheer ee Stella Morris. Mas'uuliyiinta [[Ingiriiska]] ayaa u oggolaaday inay qabtaan xaflad aroos oo yar gudaha xabsiga oo ay ka soo qaybgaleen afar marti, marka lagu daro laba markhaati oo rasmi ah iyo laba ilaalo ah. ===Tixraac=== krgek0s6zkcmkmi4zu4knbcsoaryo3m 299841 299840 2026-06-27T15:53:43Z Videoiib7 46243 /* Tixraac */ Fixed grammar 299841 wikitext text/x-wiki [[File:Julian Assange (Norway, March 2010).jpg|thumb|Julian Assange]] [[File:Julian Assange in 2008.jpg|thumb]] '''Julian Assange''' ([[15]] [[janaayo]] 1971). waa [[Warbaahin|Suxufi]] iyo qoraa aad ugu firfircoon dhanka internetka waxa uu ku dhashay wadanka [[Ustareliya]].waxa uu kusoo caan baxay samyntii iyo ka qayb galkii boga caanka ah ee [[WikiLeaks]] sanadkii 2009 waxa uu ku guulaystay jaaisad ay gudoonsiisay ururka looyaqaano [[Amnesty International]] ee xuquuqda aadmiga u dooda. Assange waxa uu leeyahay wiil dhashay sanadkii 2007. Assange waxa uu aad ubartay cilmiga komputerka iyo internetka waxa uu bogiisa wikileakis kusoo ban dhigay dukumeentiyo badan oo aad iyo aad u sir ah sida hadalo ay isdhaafsadeen madaxda sar sare ee dawldaha caalamka taas oo dawlado badan oo caalamka ahi ay ka qayliyeen halka Assange iyo kooxo xuquuqda aadmiga u doodaa ay kudoodayaan in ogaanshuhu uu yahay waajib iyo in aan waxba laqarin ee dabada loosoosaaro. ===Korintiisii=== [[File:February_2024_Demo_in_support_of_Julian_Assange.jpg|thumb|Dibadbaxayaasha ayaa dalbanaya in la sii daayo Julian Assange oo xiran]] Julian Assange wuxuu ku dhashay Townsville, Queensland, [[Ustareliya]], waalidkiis oo ka shaqeynayay warshadaha madadaalada. Sababo la xiriira qaab nololeedka murugada leh ee hooyadiis, warbixinnada ayaa tilmaamaya inuu guuray 35 jeer ka hor inta uusan gaarin 14 sano. Assange wuxuu leeyahay wiil uu ka fogaaday tan iyo 2007. Wuxuu aad u jeclaa sayniska, xisaabta, iyo [[Kombuyuuterka Dhabta|kombiyuutarrada]]. Waxaa lagu helay dambi ah jabsiga kombiyuutarka sanadkii 1995, iyadoo la sheegay inuu isticmaalay magaca "Mendaaks" markii uu galayay dambiyada. Xiisihii Assange ee kombiyuutarrada ayaa sii socday ilaa dabayaaqadii 1990-meeyadii, intii uu ka shaqeynayay horumarinta nidaamyada sirta. Sannadkii 1999, wuxuu diiwaangeliyay boggiisii ugu horreeyay, inkastoo uusan firfircoonayn. ===Waa Loo Xiray=== Assange waxaa lagu xiray [[Boqortooyada Midoobay|BM]] [[Diseembar]] [[7]], [[2010]], iyadoo lagu soo oogay amar xarig caalami ah oo ay soo saareen mas'uuliyiinta Sweden oo lagu soo oogay dacwado kufsi iyo xadgudub galmo. Mareykanka ayaa ku hanjabay inuu dacwad ku soo oogi doono Julian Assange si uu uga aarguto daabacaadda [[WikiLeaks]] ee ku saabsan fiilooyinka diblomaasiyadeed ee Mareykanka ee ceebeeyay Mareykanka iyo dhowr waddan oo kale. Maxkamad Ingiriis ah ayaa xukuntay bishii Febraayo 2012 in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu racfaan ka qaatay maxkamad kale, taasoo diiday racfaankiisa. Kadib wuxuu racfaan ka qaatay Maxkamadda Sare ee [[Boqortooyada Midowday|BM]], oo xukuntay 30-kii Maajo, 2012, in loo gacan geliyo Sweden. Wuxuu xaq u leeyahay inuu racfaan ka qaato go'aankan Maxkamadda Xuquuqda Aadanaha ee Yurub. ===Liiska eedeysanayaasha caalamiga ah=== Booliska Caalamiga ah ee [[Interpol]] ayaa ku daray liiska dadka baxsadka ah ee ugu badan ee la raadinayo ka dib markii ay codsatay maxkamad Iswiidhish ah oo baaraysa dambiyada galmada ee la sheegay. Maxkamadda Dembiyada [[Stockholm|Iistooklaahom]] ayaa soo saartay amar xarig caalami ah oo ku saabsan "sabab macquul ah," iyadoo ku eedeysay in looga shakisan yahay kufsi, faraxumeyn galmo, iyo isticmaalka sharci darrada ah ee xoog ku kaca dhacdooyinka dhacay bishii [[Agoosto]] [[2010]]. ===Magangelyo siyaasadeed oo laga raadsanayo [[Ikwadoor]]=== [[File:Julian_Assange_in_Ecuadorian_Embassy_cropped.jpg|thumb|Julian wuxuu khudbaddiisa ka jeedinayaa daaqadda safaaradda Ikwadoor.]] Assange wuxuu doortay inuusan racfaan ka qaadan Maxkamadda [[Baaqa Caalamiga ee Xuquuqda Aadanaha|Xuquuqda Aadanaha ee Yurub]], [[Juun]] [[19]], [[2012]]-kii na wuxuu magangalyo ka raadsaday Safaaradda [[Ikwadoor]] ee [[London]], isagoo codsaday magangelyo siyaasadeed. Madaxweynaha Ikwadoor Rafael koorreyia wuxuu ballanqaaday inuu tixgelin doono codsigiisa, Ikwadoor-na waxay isku dayday inay dhexdhexaadiso [[Boqortooyada Ingiriiska|BM]] iyo [[Iswiidhan]] si loo hubiyo in maxkamad caddaalad ah loo soo taago Assange, laakiin dadaalladan ma aysan guulaysan. Madaxweynaha Ikwadoor wuxuu ku dhawaaqay inuu go'aan ka gaari doono codsiga ka dib dhammaadka Olombikada [[London]]. [[Boqortooyada Midowday|BM]] waxay sheegtay inay weerari karto Safaaradda Ikwadoor ee London si ay u xirto Assange, taasoo keentay cambaareyn ka timid dowladda Ikwadoor, oo u aragtay inay tani khatar ku tahay madax-bannaanideeda iyo xadgudub ku ah sharciga caalamiga ah. [[Agoosto]] 16, 2012, Wasiirka Arrimaha Dibadda Ikwadoor Ricardo Patiño ayaa ku dhawaaqay in dowladdiisu ay go'aansatay inay magangalyo siyaasadeed siiso Julian Assange iyadoo lagu saleynayo khataraha uu la kulmi doono haddii loo gacan geliyo Iswiidhan, sida ku cad codsigiisa. Si kastaba ha ahaatee, weli ma cadda sida Ikwadoor ay dhab ahaan Assange uga qaadi doonto safaaraddeeda London ilaa ay nabad ku hesho. Kadib Assange waxaa lagu xiray gudaha safaaradda Ikwadoor [[Abriil]] [[11]], [[2019]], iyadoo ogolaansho laga helay safiirka Ikwadoor ee Boqortooyada Midoobay. ===Qoyskiisa=== [[Maarso]] [[23]], [[2022]], isagoo ka soo galay xabsiga Belmarsh ee amniga sare leh, aasaasaha [[WikiLeaks]] Julian Assange wuxuu guursaday gabadhii uu jeclaa muddo dheer ee Stella Morris. Mas'uuliyiinta [[Ingiriiska]] ayaa u oggolaaday inay qabtaan xaflad aroos oo yar gudaha xabsiga oo ay ka soo qaybgaleen afar marti, marka lagu daro laba markhaati oo rasmi ah iyo laba ilaalo ah. ===Tixraac=== {{Sister project links|wikt=no|b=no|q=Julian Assange|s=no|commons=Category:Julian Assange|n=Category:Julian Assange|v=no|species=no|d=no|voy=no|m=no|mw=no}} * {{Gutenberg author | id=37994| name=Julian Assange}} * {{Internet Archive author |sname=Julian Paul Assange}} * {{TED speaker}} * [https://marc.info/?a=90366091900010 Julian Assange cypherpunks mailing list posts] at [[MARC (archive)|Mailing List Archives]] {{Julian Assange}} {{WikiLeaks}} {{Laureates of the Sam Adams Award}} {{Australia–United States relations}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Assange, Julian}} [[Category:Julian Assange| ]] [[Category:Living people]] [[Category:1971 births]] [[Category:Articles containing video clips]] [[Category:Australian editors]] [[Category:Australian computer programmers]] [[Category:Australian expatriates in England]] [[Category:Australian founders]] [[Category:Australian libertarians]] [[Category:Australian publishers (people)]] [[Category:Australian whistleblowers]] [[Category:Central Queensland University alumni]] [[Category:Cypherpunks]] [[Category:Hackers]] [[Category:Media critics]] [[Category:Open content activists]] [[Category:People associated with Russian interference in the 2016 United States elections]] [[Category:People from Townsville]] [[Category:People who lost Ecuadorian citizenship]] [[Category:Australian autistic people]] [[Category:Australian political party founders]] [[Category:RT (TV network) people]] [[Category:University of Melbourne alumni]] [[Category:People associated with 3wepmagrc2th0b0f1rj4b46uzsbz8bw 0 12657 299920 293414 2026-06-28T05:56:09Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299920 wikitext text/x-wiki ::''Kani waa maqaal ku saabsan Alle (s.w). Bogaga [[Alle]], [[Allah]] waxa laga soo toosiyay halkan.'' {{Islaam}} '''[[Alle]]''', '''[[Allah]]''', '''Ilaah''', iyo '''Rabbi''' ([[Af-Carabi]]: الله; {{lang-it|Dio}}; {{lang-en|God}}; Ge'ez: እግዚአብሔር) ({{IPAc-en|lang|pron|ˈ|æ|l|ə}} or {{IPAc-en|ˈ|ɑː|l|ə}}; <ref>[http://dictionary.reference.com/browse/allah "Allah"]. ''Random House Webster's Unabridged Dictionary''.</ref> {{lang-ar|الله}} {{transl|ar|ALA|''Allāh''}}, {{IPA-ar|ʔalˤˈlˤɑːh|IPA|Ar-Allah.oga}}) (''[[Arabic definite article|al]] ilāh'').<ref>[https://www.jw.org/so/tacliinta-kitaabka/suʼaalo/magacyada-ilaahay/ Ilaahay Immisa Magac Buu Leeyahay?]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140327034958/http://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html God. Islam: Empire of Faith] (en)</ref><ref>"Islam iyo Christianity", ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as ''Allāh''.</ref><ref>Allah, Encyclopaedia of Islam Online, L. Gardet, 2 May 2007}}</ref> waa awooda guud ee maamula [[koon]]ka iyo wixii ku dhex jira ee [[dad]]ka, [[xayawaan]]ka, [[jin]]ka, [[malag|malaa'igta]], [[shaydaan]]ka iyo wixii soo raaca. Sida ku xusan [[diin]]ta [[Islaam]]ka, Ilaahay waa: :::″[[Aqoon]]-badane, [[Awood]]-badane, wax kasta maqla, wax kasta arka, wax kasta og, kan ugu wanaagsan, siduu doono yeele, waligiis soo noolaa, waligiis noolaan doona, waxba aan dhalin, asaga la dhalin, Kan ugu weyn, Kali, Kow, naxariis badane, ciqaab adke, Kan ugu horeeya, Kan ugu dambeeya, Boqor, Boqorka boqorada, Deeq badane, Nabadgelye, Hanuuniye, Toosiye, Abuure iyo astaamo badan oo kale.″ Alle waa kan abuuray [[duni]]da wixii ku dhexjira ee nool iyo aan noolayn, [[meere]]yaasha, [[qorax]]da, [[xidig]]aha, [[hawo|hawada]], [[biyo|biyaha]] iyo guud ahaan [[Koon]]ka. Sidoo kale, Ilaahay Asaga ayaa maamula dhamaan nolosha, dhimashada, arsaaqada iyo wixii la halmaala.<ref>[http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10620032 Sikhs target of 'Allah' attack] {{Wayback|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=10620032 |date=20190403114253 }}, Julia Zappei, Jan. 14, 2010, ''The New Zealand Herald''. Accessed on line Jan. 15, 2014.</ref><ref>[http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=11139915 Malaysia court rules non-Muslims can't use 'Allah'] {{Wayback|url=http://www.nzherald.co.nz/world/news/article.cfm?c_id=2&objectid=11139915 |date=20190403114255 }}, Oct. 14, 2013, ''The New Zealand Herald''. Accessed on line Jan. 15, 2014.</ref><ref>[http://www.reuters.com/article/2014/01/02/us-malaysia-religion-idUSBREA010C120140102 Malaysia's Islamic authorities seize Bibles as Allah row deepens] {{Wayback|url=http://www.reuters.com/article/2014/01/02/us-malaysia-religion-idUSBREA010C120140102 |date=20140116121501 }}, Niluksi Koswanage, Jan. 2, 2014, Reuters. Accessed on line Jan. 15, 2014</ref> [[File:Istanbul, Hagia Sophia, Allah.jpg|left|thumb|Allah oo ku qoran farta [[Carab]]iga]] [[File:Allah name in different languages.png|left|thumb|Allah oo ku qoran noocyo badan oo farta caalamka ah]] Ilaahay (s.w.t) waa kan abuuray dhamaan [[nolol|nolosha]], isla markaana maamula jiritaanka, calafka, nolosha iyo dhimashada wakhtigooda. Sida [[kitaab]]ka [[Quraan]]ku inoo sheegay awoodaha [[Alle]] waxaa ugu waawayn abuurida [[cir]]ka iyo [[dhul]]ka, iyo [[duni|duunyooyinka]] kale, [[malag|malaa'igta]], [[dad]]ka, [[jini|jinka]] iyo dhamaan [[noole|noolaha]] ku dhexjira [[koon]]ka. Sidoo kale, waxaa jira [[jano]] iyo [[cadaab]] la isku xisaabin doono [[aakhiro]]. [[File:Arabic components (letters) in the word Allah.svg|thumb|right|240px| Ereyada af-Carabi ee kelmada "Allah" ka samaysan tahay:<br />1. [[carabi|alif]]<br />2. [[carabi|hamzat waṣl]] (همزة وصل)<br />3. [[carabi|lām]]<br />4. lām<br />5. [[carabi|shadda]] (شدة)<br />6. [[carabi|dagger alif]] (ألف خنجرية)<br />7. [[carabi|hāʾ]]]] Kelmada "Allah" waxay ka timid luuqada [[Carabi]]ga ah ee uu ku soo degay [[kitaab]]ka [[Quraan]]ka ee saldhiga u ah [[diin]]ta [[Islaam]]ka. Dhamaan dadka qaatay diinta Islaamku waxay sidoo kale isticmaalaan magacyada Alle ee luuqada carabiga ah. Waxaa jira [[Magacyada Allah|99 Magac]] oo Ilaahay (s.w) leeyahay, kuwaasi oo dhamaan xusaya weeynida iyo astaamaha Alle.<ref>[http://www.srigranth.org srigranth.org]</ref> Dhamaan diimaha ka jira caalamka waxay ku salaysan yihiin caabuditaanka Ilaahay, waloow ay siyaabo kala duwan u sharaxaan u cibaadeystaan. Diimaha la isku yidhaahdo "Abrahamiga" oo ku abtirsada [[Nabi Ibraahim]] (c.s) (kuwaasi oo kala ah [[Islaam]]ka, [[Masiixi]]ga iyo [[Yuhuud|Mosaic]]ga) waxay dhamaan aaminsan yihiin oo ka mideeysan yihiin inuu jiro '''Hal Alle''', kaasi oo ah Kan abuuray [[dhul]]ka iyo [[cir]]ka iyo wixii ku dhexjira.<ref>L. Gardet, "Allah", ''Encyclopedia of Islam''</ref><ref>Smith Peter A concise encyclopedia of the Bahá'í Faith, 2000 Oneworld Publications, pages 274–275</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20140428184606/http://unicode.org/charts/PDF/UFB50.pdf unicode.org]</ref> Many Arabic type fonts feature special typographic ligature|ligatures]] for Allah.<ref>{{Cite web |ciwaan=Arabic fonts and Mac OS X |url=http://www.smi.uib.no/ksv/ArabicFonts.html |access-date=2015-09-07 |archive-date=2008-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080310022047/http://www.smi.uib.no/ksv/ArabicFonts.html |dead-url=yes }}</ref><ref>{{Cite web |ciwaan=Programs for Arabic in Mac OS X |url=http://www.smi.uib.no/ksv/ArabicProgsx.html |access-date=2015-09-07 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006005022/http://www.smi.uib.no/ksv/ArabicProgsx.html |dead-url=yes }}</ref> Si kastaba ha ahaatee, diinta Islaamka waxaa ku xusan jiritaanka iyo weeynida Alle, waxaana marar badan dadka la xasuusiyaa awooda Allah iyo mucjisooyinkiisa. Talaabada koowaad ee marka qofku soo galayo diinta Islaamka ayaa ah [[Shahaadah|Shahaadada]] taasi oo sheegaysa in qofkaasi qirayo in ''Alle jirin Ilaahay mooyee, [[Nabi Muxamed]]na yahay [[rasuul]]kiisii''. : {{lang|ar|{{large|لا إله إلا الله محمد رسول الله}}}} : ''{{transl|ar|DIN|lā ʾilāha ʾillā-llāh, muḥammadur rasūlu-llāh}}'' =Magacyada Alle= :::''Qoraal faahfaahsan fiiri [[99ka Magac ee Ilaahay]]'' '''[[Magacyada Allah]]''' ({{lang-ar|أسماء الله الحسنى}} ''{{transl|ar|ʾasmāʾ allāh al-ḥusnā}}'') waa [[magac]]yada [[Ilaahay]] ee ku xusan [[kitaab]]ka [[Quraan]]ka kariimka ah iyo [[sunna]]ha [[Rasuul]]ka (s.c.w).<ref>Religious Studies for AQA; Thinking About God and Morality, Heinemann Educational Publishers, Marrianne, Fleming Worden, David</ref><ref>Abdullah Saeed, ''The Qur'an: An Introduction'', pg. 63. [[London]]: Routledge, 2008. ISBN 9781134102945</ref> Sida laga soo wariyey [[xadiis]]ka [[Nabi Muxamed]] (n.n.k.h) magacyada Ilaahay ma ahan kuwo la soo koobi karo, laakiin [[99ka Magac ee Ilaahay]] waa kuwo ka mid ah sharaxaada ''awooda'' iyo ''astaamaha'' Alle (s.w). [[Xadiis]] uu [[nabi]]ga ka soo weriyey [[asxaabi]]ga Cabdilahi ibn Mascuud wuxuu sheegay in magacyada Ilaahay qaarkood laga qariyey [[dad|aadamaha]] sababtoo ah maskaxdoodu maba qaadi karto.<ref>The Goodly Word: al-Kalim al-Ṭayyib, Islamic Texts Society, Ibn Taymiyy, page 72</ref> [[File:99names kuwait.jpg|left|thumb|Masjid ay u xardhan tahay 99ka Magac ee Ilaahay]] Ilaahay wuxuu ku yidhi kitaabka Quraanka: “اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى” “Ilaahay, alle kale ma jiro Asaga mooyee, wuxuu leeyahay Magacyo sharfoon” ([[suurad|surat Dặh, Ayad 8aad]]). Marka la tixraaco diinta Islaamka,<ref>Ibn Majah, Book of Du`a; Malik ibn Anas, ''Muwatta Imam Malik, Muwatta', Kitab al-Shi`r''.</ref> [[Nabi Muxamed]] (c.s.w) ayaa soo ururiyey magacyada Alle, taasi ooy ku xusan tahay [[xadiis]]yo badan. In badan oo Magacyada Alle ah waxay ku xusan yihiin [[kitaab]]ka [[Quraan]]ka, qaar kale waxa laga dhex helay xadiisyada, qaar badana waxay ku dhex jiraan labadoodaba.<ref name=morg10>Diane Morgan, ''Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice'', pg. 10. [[Kalifornia]] Santa Barbara: ABC-CLIO, 2010. ISBN 9780313360251</ref> Xadiis la isku raacsan yahay oo "saxiis Muslim" ah waxaa uu sheegaya: ::[[Abu Hurayra]] waxuu soo weriyey inuu maqlay [[Nabi]]ga [[Alle]] ([[Naxariis iyo Nabadgelyo Korkiisa Ha Ahaato]]ee) oo leh: "Waxaa jira sagaashan-iyo-sagaal magac oo Alle; qofkii xafida wuxuu toos u galayaa [[Jano|Janada]]. Waxaan idiin xaqiijinayaa in Ilaahay yahay [[kinsi]] (Alle waa kali waana kinsi) wuxuuna jecel yahay tirada kinsiga ah." ::::—Waxa soo wariyey Muslim ibn al-Hajjaj Nishapuri ''Waa xadiis Saxiix Muslim ah''&nbsp;<ref>Hadith-usc|usc=yes|muslim|35|6475</ref> ::::الرسول محمد {{SCW}} فقال: "إن لله تسعة وتسعين اسما، مائة إلا واحدا، من أحصاها دخل الجنة" =99ka Magac Ee Allah Subxaanahu Watacaala Leeyahay= <br clear="all" /> {| id="toc" style="margin: 0;background:#ffffff;" width="100%" align="center" ! align="left" style="background:#BFFF00;" width="200" align="center" |[[99ka Magac ee Ilaahay]] ! align="right" rowspan="1" width="5%"| [[File:Arabic components (letters) in the word Allah.svg|60px|]] |- | colspan=2 align="center" style="font-size: 180%" | الله{{·}} الرحمن {{·}} الرحيم {{·}} الملك {{·}} القدوس {{·}} السلام {{·}} المؤمن {{·}} المهيمن {{·}} العزيز {{·}} الجبار {{·}} المتكبر {{·}} الخالق {{·}} البارئ {{·}} المصور {{·}} الغفار {{·}} الغفار {{·}} الوهاب {{·}} الرزاق {{·}} الفتاح العليم {{·}} القابض {{·}} الباسط {{·}} الخَافِض {{·}} الرافع {{·}} المعز {{·}} المذل {{·}} السميع {{·}} البصير {{·}} الحكم العدل{{·}} اللطيف {{·}} الخبير {{·}} الحليم {{·}} العظيم {{·}} الغفور {{·}} الشكور {{·}} العلي {{·}} الكبير {{·}} الحفيظ {{·}} المقيت الواسع {{·}} الحسيب {{·}} الجليل {{·}} الكريم {{·}} الرقيب {{·}} المجيب{{·}} الحكيم {{·}} الودود {{·}} المجيد {{·}} الباعث {{·}} الشهيد الحق{{·}} الوكيل {{·}} القوي {{·}} المتين {{·}} الولي {{·}} الحميد {{·}} المحصي {{·}} المبدئ {{·}} المعيد {{·}} المحيي {{·}} المميت {{·}} الحي {{·}} القيوم {{·}} الواجد {{·}} الماجد{{·}} الواحد {{·}} الاحد {{·}} الصمد {{·}} القادر {{·}} المقتدر {{·}} المقدم {{·}} المؤخر {{·}} الأول {{·}} الأخر {{·}} الظاهر {{·}} الباطن {{·}} الوالي {{·}} المتعالي {{·}} البر {{·}} التواب {{·}} المنتقم {{·}} العفو {{·}} الرؤوف {{·}} مالك الملك {{·}} ذو الجلال والإكرام {{·}} المقسط {{·}} الجامع {{·}} الغني {{·}} المغني {{·}} المانع {{·}} الضار {{·}} النافع {{·}} النور الهادي{{·}} البديع {{·}} الباقي {{·}} الوارث {{·}} الرشيد {{·}} الصبور {{·}} |} =Qoraalo Kale= * [[Allah]] * [[Magacyada Allah]] * [[Shahaadah|Shahaadada]] * [[Tawxiid]]ka =Tixraac= {{Reflist}} = Kuwa la xiriira: = * [https://linktw.in/mptdpl wax walba ilaahay ku saabsan] <--- [[Category:Diin]] [[Category:Islaam]] [[Category:Nolol]] prg9cakrhxs34k7lqvx1wotctx96m82 0 15322 300018 258296 2026-06-28T08:53:50Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 300018 wikitext text/x-wiki soomaaliya maha soomaaliya waa can kutahay in iska dhaafta midnima Ummadda soomaaliyed taase waxee kartaa in cadowga kufarxo walaalayaa aan gacmaha is qabsano waxaan cadeso in soomaaliya walaalo tahay hista calankeena soomaaliyed ooea soomaaliye toos toos toos kutersanaa hada ba kii lataa katareney taakira weeligen<ref>'''maxamed amiin'''</ref> waxa lagaadhay wakhtigii doqonkeena iyo maangaabkeena aynu ka xoroobi lahayn waxay inoogu sheekeen jireen a4we46nrs5qjfywj9dea9l1apmyz5dc 0 17711 299868 275522 2026-06-28T01:22:46Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299868 wikitext text/x-wiki ::''Kani waa maqaal ku saabsan hayada horumarka QM. Qoraalo kale fiiri [[Hayad khaas|Hayadaha Qaramada Midoobay]]. Haku khaldin "[[UNDPI]]" ::''"Boga "[[UNDP]]" halkan ayaa laga soo toosiyay. {{Infobox United Nations | name = Barnaamijka Horumarka Qaramada Midoobay<br/>United Nations Development Programme | image = | image size = 100px | caption = Calanka hayada UNDP. | type = Barnaamij QM | acronyms = UNDP | headquarters = [[New York]] <br/><small>([[xarunta QM|Deegaano Caalamiya]]) | head = Helen Klark | status = Shaqaysa hada | established = 1965 | website = [http://www.undp.org www.undp.org] | parent = [[ECOSOC]]<ref>{{Cite journal |url = http://www.unausa.org/atf/cf/%7b49C555AC-20C8-4B43-8483-A2D4C1808E4E%7d/2007+UNA-USA+MUN+UNDP+%5bMegacities+and+the+Environment,+Foreign+Direct+Investment%5d.pdf |title = Background Guide;: Executive board of the United Nations Development Programme (UNDP) |publisher = UN-USA |accessdate = 13 December 2007 |postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. --> |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070614085742/http://www.unausa.org/atf/cf/%7b49C555AC-20C8-4B43-8483-A2D4C1808E4E%7d/2007+UNA-USA+MUN+UNDP+%5bMegacities+and+the+Environment,+Foreign+Direct+Investment%5d.pdf |archivedate = 14 June 2007 |ciwaan = Nuqul Archive |dead-url = yes }} (from internet archive)</ref> | commons = [[Qaramada Midoobay]] | footnotes = }} {{QM2}} '''Barnaamijka Horumarka Qaramada Midoobay''' ({{lang-en|''United Nations Development Programme''}}, loo soo gaabiyo: ('''UNDP'''); {{lang-ar|برنامج الأمم المتحدة الإنمائي}}) waa shabakada horumarka [[Ururka Qaramada Midoobay]]. Waxa fadhi u ah magaalada [[New York]], wadanka [[Maraykanka]]; howlaha ugu muhiimsan ee hayada UNDP qabato waxaa ka mid ah u ololeynta isbedel waxtar leh iyo xidhiidhinta wadanada iyo aqoonta (sida horumarinta waxbarashada iyo aqoonta). Sidoo kale, hayadani waxay ka caawisaa wadanada iyo bulshooyinka ineey helaan waayoaragnimo aqooneed iyo kheyraadka lagu caawin karo dadka si eey horumar u gaadhaan. Waxay bixisaa siminaaro, tabobaro, aqoon korodhsi qurbaha ah (scholarship), agab teknooloji iyo waxyaabaha kale ee muhiimka ah. Si kastaba ha ahaate, hayada UNDP waxay hoostagtaa gudida talada [[GSQM|xafiiska Golaha Sare Qaramada Midoobay]], kaasi oo ah xafiiska sadexaad ee ugu awooda badan Ururka Qaramada Midoobay, waxa ka horeeya kaliya Xoghayaha Guud iyo ku xigeenka Xoghayaha Guud.<ref>[http://www.un.org/sg/senstaff_details.asp?smgID=9 un.org]</ref> =Qoraalo La Xidhiidha= *[[Qaramada Midoobay]] *[[Bankiga Aduunka]] *[[Ururka Caafimaadka Aduunka]] *[[Hayada Cuntada Aduunka]] *[[UNESCO]] *[[UNICEF]] *[[ICAO]] *[[WHO]] *[[WFP]] {{QM}} =Linkiyo Kale= * [http://www.undp.org/ Official UNDP web site] * [http://jobs.undp.org/ Official UNDP job site]{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://www.twitter.com/UNDP/ Official UNDP Twitter Stream] * [https://www.facebook.com/UNDP/ Official UNDP Facebook Page] * [http://www.linkedin.com/company/undp/ Official UNDP LinkedIn Page] * [http://www.instagram.com/undp_/ Official UNDP Instagram Account] * [https://plus.google.com/b/113559372707806061072/113559372707806061072/ Official UNDP Google Plus Page] * [http://www.jposc.org/documents/UNDP%20for%20Beginners/UNDP_for_Beginners_en.pdf UNDP for Beginners] {{Wayback|url=http://www.jposc.org/documents/UNDP%20for%20Beginners/UNDP_for_Beginners_en.pdf |date=20151020144202 }}. * [http://www.unrol.org/article.aspx?article_id=13 United Nations Rule of Law: United Nations Development Programme] {{Wayback|url=http://www.unrol.org/article.aspx?article_id=13 |date=20120207031527 }} * [http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/m_progre.htm Declaration on Social Progress and Development] * [http://europeandcis.undp.org/ UNDP Europe and CIS] {{Wayback|url=http://europeandcis.undp.org/ |date=20100620212132 }} * [https://www.twitter.com/UNDP_RBEC/ Twitter Europe and CIS Stream] {{Wayback|url=https://www.twitter.com/UNDP_RBEC/ |date=20100723062431 }} * [http://logos.undp.org/ Knowledge Pilot Platform for Latin America and the Caribbean] {{Wayback|url=http://logos.undp.org/ |date=20081014190350 }} * [http://www.ipc-undp.org / UNDP International Policy Centre for Inclusive Growth] =Tixraac= {{Reflist}} [[Category:Qaramada Midoobay]][[Category:Siyaasad]] [[Category:Ururada caalamiga ah]] [[Category:Wadan]] [[Category:Dhul]]{{Commons|Category:United Nations Development Programme}} bd4v2dcpd4d52q0po32e11s9hgrlefp 0 17865 300117 263193 2026-06-28T11:43:29Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300117 wikitext text/x-wiki ::''Kani waa maqaal ku saabsan nooc ka mid ah hilibka cuntada. Qoraalo kale fiiri [[waslad]] ::''Boga "[[suqaar]]" halkan ayaa laga soo toosiyay {{Raashin}} '''Sukhaar''' ({{lang-en|''diced meat'', ''beef cubes''}}; {{lang-ar|صغار}}) waa [[hilib]] loo jarjaray si afargees yaryar ah, kaasi oo lagu darsado [[cunto|cuntada]].<ref>Beef Cubes with Vegetables (Suqaar) Cubes de Boeuf aux Légumes [http://xawaash.com/?p=1792#sthash.iDQSUjc8.dpuf] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=1792#sthash.iDQSUjc8.dpuf |date=20151007102629 }}</ref> Hilibka sukhaarka waxaa laga diyaariyaa [[digaag|jiidhka digaaga]] ama [[xoolo|jiidhka xoolaha]], hadba kii laga diyaariyo ayaa magac ahaan loo yaqaana. Tusaale ahaan, hadii aad makhaayad gasho ood sukhaar dalbato waxaa caan ah in lagu weeydiiyo nooca suqaar aad rabto. Hilibka sukhaarka waa la shiila ama lagu dhex kariyaa [[suugo]]. =Dadka Soomaalida= {{Raashin}} Si la mid ah shacabka caalamka, [[Soomaali|bulshada Soomaalidu]] waxay isticmaalaan noocyada kala duwan ee sukhaarka, gaar ahaan wakhtiyada arooska, xaflada, dabaaldegyada, ciidaha iyo maalmaha la baashaalayo. Inta ugu badan waxaa lagu darsadaa cuntooyinka wakhtiga [[quraac]]a, [[qado|qadada]] iyo [[casho|cashada]], laakiin wakhtiyadu intaas kuma koobna. Noocyada wasladu ee deegaanada Soomaalida ku caanka ah waxaa ka mid ah ''[[xaniid]]ka'' iyo ''waslada cad''. Dadka Soomaalidu waxay waslada ku diyaariyaan [[hilib]], [[khudaar]], [[milix]], [[saliid]], [[biyo]] iyo [[xawaash]] kuwaasi oo si xirfad leh loo karkariyo ilaa ay gaadho heer nooca loogu talogalay ah. =Noocyo kala duwan= *Sukhaar cas *Sukhaar cas =Muuqaalka= <gallery perrow=" " widths="150" heights="150" caption="Muuqaalada Suugada"> File:Chambers Grill, KL Hilton PC304557 (11683521763).jpg File:Chambers Grill, KL Hilton PC304577 (11683360135).jpg File:Chambers Grill, KL Hilton PC304579-001 (11683358885).jpg File:Chambers Grill, KL Hilton PC304602 (11683261495).jpg File:Chambers Grill, KL Hilton PC304557-001 (11684041546).jpg File:Carnival World Buffet, The Rio, Las Vegas Nevada 6.jpg File:London broil.jpg File:Reindeer steak.jpg </gallery> =Qoraalo La Xidhiidha= * [[Bariis]] * [[Makaroone]] * [[Suugo]] * [[Xaniid]] {{Cunto}} =Linkiyo Banaanka= * [http://www.ansi.okstate.edu/resource-room/meats/cutsofbeef/ Pictures and diagrams of beef cuts] {{Wayback|url=http://www.ansi.okstate.edu/resource-room/meats/cutsofbeef/ |date=20031101162042 }} * [http://www.fsis.usda.gov/is_it_done_yet/brochure_text/index.asp#5 USDA recommended temperatures for beef] {{Wayback|url=http://www.fsis.usda.gov/is_it_done_yet/brochure_text/index.asp#5 |date=20110717073906 }} *[http://www.museodellapasta.it/index.php National Museum of Pasta Foods – Rome, Italy] {{Wayback|url=http://www.museodellapasta.it/index.php |date=20140102170740 }} *[http://www.pastacanada.com/english/pastafacts/pastafacts.html Pasta Facts] – Facts about pasta =Tixraac= {{Reflist}} [[Category:Firiley]] [[Category:Caafimaad]] [[Category:Cunto]] [[Category:Dhir]] [[Category:Geed]] [[Category:Midho]] [[Category:Dad]] [[Category:Beeraha]] [[Category:Beer]] [[Category:Juquraafi]] s94x2etjjsc0726cnfeczty9fk5rmg8 0 17867 299893 263325 2026-06-28T02:55:19Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299893 wikitext text/x-wiki ::''Kani waa maqaal ku saabsan nooc ka mid ah cuntada dadka Soomaalida. Qoraalo kale fiiri [[cunto]] iyo [[raashin]] [[File:Yemeni Food - Muto wot(sauce) and bread.jpg|thumb|Cunto Soomaali]] {{Raashin}} '''Cunto Soomaali''' ({{lang-en|''Somali cuisine''}}; {{lang-ar|مطبخ صومالي}}) waa [[cunto|cuntada]] ay caanka ku yihiin [[Soomaali|dadka Soomaalida]] meel kasta ooy aduunka kaga nool yihiin.<ref>Beef Cubes with Vegetables (Suqaar) Cubes de Boeuf aux Légumes [http://xawaash.com/?p=1792#sthash.iDQSUjc8.dpuf] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=1792#sthash.iDQSUjc8.dpuf |date=20151007102629 }}</ref> Cunto Soomaaliga waxaa ka id ah cuntada hido iyo dhaqanka, casuumadaha, cuntada maalin kasta la isticmaalo iyo dhamaan raashinka dadka Soomaalidu isticmaalaan sida [[hilib]]ka, [[sukhaar]]ka, [[bariis]]ka, [[baasto|baastada]], [[garow]]ga, [[heed]]a iyo wixii la mid ah. Sidoo kale waxa cunto Soomaaliga ka mid ah habka iyo qaabka dadka Soomaalida u diyaariyaan (kariyaan) cuntada, iyo noocyada u khaaska ah dadka Soomaalida. Guud ahaan, shacabka caalamka waxaa caado u ah in dhaqanka, [[luuqad]]a, iyo [[aqoon]]ta la kala amaahdo. Sidaas darteed waxaa jira waxyaabo badan oo dadka Soomaalida ah ka soo amaahdeen wadanada jaarka ah, noocyo Soomaalidu aliftey, iyo waxyaabo khaas u ah bulshada Soomaalida. Cuntooyinka Soomaalidu ku caanka tahay waxaa ka mid ah [[canjeero|canjeerada]]/[[laxoox|laxooxda]], [[sambuus]], [[xalwo]], [[sabaayad]]a, [[malawax]]a, [[qureebaad]], [[canbuulo|canbuulada]] iyo [[sukhaar]]ka. =Dadka Soomaalida= Si la mid ah shacabka caalamka, [[Soomaali|bulshada Soomaalidu]] waxay hido iyo dhaqan u leeyihiin noocyo badan oo cunto ah, kuwaasi oo deegaanada ku kala duwan yihiin. Cuntooyinka Soomaalidu waxay ku kala duwan yihiin wakhtiyada kuwaasi oo siyaabo kala duwan loo diyaariyo wakhtiyada kala duwan. Inta ugu badan waxaa lagu darsadaa cuntooyinka wakhtiga [[quraac]]a, [[qado|qadada]] iyo [[casho|cashada]], laakiin wakhtiyadu intaas kuma koobna. Noocyada wasladu ee deegaanada Soomaalida ku caanka ah waxaa ka mid ah ''[[xaniid]]ka'' iyo ''waslada cad''. Dadka Soomaalidu waxay waslada ku diyaariyaan [[hilib]], [[khudaar]], [[milix]], [[saliid]], [[biyo]] iyo [[xawaash]] kuwaasi oo si xirfad leh loo karkariyo ilaa ay gaadho heer nooca loogu talogalay ah. =Noocyo kala duwan= =Muuqaalka= <gallery perrow=" " widths="150" heights="150" caption="Muuqaalada Cuntada Soomaalida"> File:Somaliland (6935235285) (2).jpg File:Somaliland (6848051857).jpg File:Somalicamelmeat.jpg File:Mashmash.jpg File:Pilau.jpg File:Sambusadish.jpg File:Sambusadish3.jpg File:Sambusadish4.jpg File:Yemeni Food - Muto wot(sauce) and bread.jpg File:Chambers Grill, KL Hilton PC304602 (11683261495).jpg File:Chambers Grill, KL Hilton PC304557-001 (11684041546).jpg File:Carnival World Buffet, The Rio, Las Vegas Nevada 6.jpg File:London broil.jpg File:Reindeer steak.jpg </gallery> =Qoraalo La Xidhiidha= * [[Bariis]] * [[Makaroone]] * [[Suugo]] * [[Xaniid]] {{Cunto}} =Linkiyo Banaanka= *[https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/101986012 Cooking Spaghetti Giulia’s Way] * [http://www.ansi.okstate.edu/resource-room/meats/cutsofbeef/ Pictures and diagrams of beef cuts] {{Wayback|url=http://www.ansi.okstate.edu/resource-room/meats/cutsofbeef/ |date=20031101162042 }} * [http://www.fsis.usda.gov/is_it_done_yet/brochure_text/index.asp#5 USDA recommended temperatures for beef] {{Wayback|url=http://www.fsis.usda.gov/is_it_done_yet/brochure_text/index.asp#5 |date=20110717073906 }} *[http://www.museodellapasta.it/index.php National Museum of Pasta Foods – Rome, Italy] {{Wayback|url=http://www.museodellapasta.it/index.php |date=20140102170740 }} *[http://www.pastacanada.com/english/pastafacts/pastafacts.html Pasta Facts] – Facts about pasta =Tixraac= {{Reflist}} {{Maqaalo Soomaaliya}} [[Category:Firiley]] [[Category:Caafimaad]] [[Category:Cunto]] [[Category:Dhir]] [[Category:Geed]] [[Category:Midho]] [[Category:Dad]] [[Category:Beeraha]] [[Category:Beer]] [[Category:Juqraafi]] {{Commons|Category:Cuisine of Somalia}} hv3ikkrwuhsd745q90bdesgm9uh7mso 0 17875 299889 215292 2026-06-28T02:25:10Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299889 wikitext text/x-wiki ::''Boga "[[fuul]]" waxaa laga soo toosiyay halkan. {{Infobox prepared food | name = Canbuulo | image = [[File:Ful medames (arabic meal).jpg|250px]] | caption = Canbuulo lagu daray [[Ukun (cunto))|ukun]] | alternate_name = Fūl, fuul | country = [[Masar]], [[Soomaaliya]] | region = | creator = | course = [[Quraac]], [[Qado]], [[Casho]] | type = | served = | main_ingredient = [[Digir|digir waweyn]], [[saliid]], [[xawaash]] | variations = [[Liin qarboosh]], [[basal]], [[kamsar]], [[toon]], [[basbaas]] | calories = | other = }} [[File:Ful medames.jpg|thumb|right|250px|Cuntada fuulka waa mid si guud loo isticmaalo.]] '''Canbuulo''', '''Fuul''' ({{lang-ar|فول مدمس}}, {{lang-en|''Ful medames''}}; loogu dhawaaqo: ''fūl midammis&nbsp'', ''fuːl meˈdæmmes'') waa [[cunto]] laga diyaariyo [[Digir|digir waweyn]], [[saliid]], [[xawaash]], [[liin qarboosh]], [[basal]], [[kamsar]], [[toon]], iyo [[basbaas]]. Sidoo kale waxaa marka la karinayo lagu daraa noocyo kale oo cunto ah si [[dhadhan]]ka loo macaaneeyo. Sidoo kale, cuntadan fuulka waxaa lagu qasaa [[suugo|suugada]] midaasi oo lagu darsado noocyada kala duwan ee raashinka. Fuulka ama canbuulada waxaa loo diyaariyaa noocyo kala duwan. Deegaano badan oo ka mid ah dhulka [[Soomaali]]du degto waxaa fuulka lagu kariyaa [[biyo]], [[milix]] iyo [[saliid]] kaliya; marka ay bislaato waxaa lagu darsadaa [[subag]], [[saliid macsar]], [[sonkor]], [[malab]] iyo [[caano]]. Intaas waxaa dheer in fuulka loo diyaarin karo qaabka suugada ayadoo la shiilayo. Guud ahaan cambuulada waxaa laga cunaa meelo badan oo caalamka ah, gaar ahaan [[Bariga Afrika]], [[Bariga Dhexe]], Waqooyiga Afrika iyo meelo kale oo caalamka ah.<ref>[http://books.google.co.il/books?id=ojc4Uker_V0C&pg=PA191&lpg=PA191&dq=ful+fava+bean+israeli&source=bl&ots=NOiNItEKbG&sig=on31wpcyRIwk75wfSLTS-xsESbI&hl=en&sa=X&ei=sSmNT_2pMo340QXI8NH4BA&redir_esc=y#v=onepage&q=ful%20fava%20bean%20israeli&f=false Gil Marks, Encyclopedia of Jewish Food]</ref> =Taariikh= Qaar ka mid ah qoraaga caalamka waxay sheegeen in fuulka laga beeran jirey deegaanada [[Masar|Masartii hore]] iyo nawaaxigeeda wakhti ku beegan [[qarni|qarnigii 5aad]] [[C.H]]. Sidoo kale, [[cilmi]]baadhis arkiyooloji ah waxaa lagu ogaaday in wakhti imika laga joogo 2,600 sano ka hor in cambuuladu ka bixi jirtey deegaanka Nasareeth ee [[Bariga Dhexe]].<ref>[http://books.google.co.il/books?id=ojc4Uker_V0C&pg=PA191&lpg=PA191&dq=ful+fava+bean+israeli&source=bl&ots=NOiNItEKbG&sig=on31wpcyRIwk75wfSLTS-xsESbI&hl=en&sa=X&ei=sSmNT_2pMo340QXI8NH4BA&redir_esc=y#v=onepage&q=ful%20fava%20bean%20israeli&f=false Gil Marks, Encyclopedia of Jewish Food]</ref> =Nafaqada= Inkastoo [[nafaqo|nafaqada cambuuladu]] ku tiirsan tahay nidaamka loo kariyo iyo waxyaabaha lagu daro, 200 giraam fuul ahi wuxuu leeyahay nafaqadan:<ref>{{Cite web |ciwaan=ful medames recipe and nutrition facts |url=http://shahiya.com/english/recipes/traditional-ful-medames-276 |access-date=2015-10-11 |archive-date=2012-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120404200920/http://shahiya.com/english/recipes/traditional-ful-medames-276 |dead-url=yes }}</ref> * Kaloriy: 342 * Duxda (g): 27 * Baruurta (g): 4 * Kolestarool (mg): 0 * Kaarbonhydrate (g): 20 * [[Borotiin]] (g): 7 =Muuqaalka= <gallery perrow=" " widths="150" heights="150" caption="Muuqaalada Cambuulada"> File:فول حلبى مقطوع.jpg File:Ful medames.jpg File:Fava Beans Dried.JPG </gallery> =Qoraalo La Xidhiidha= * [[Bariis]] * [[Makaroone]] * [[Suugo]] * [[Xaniid]] {{Cunto}} =Linkiyo Banaanka= * [http://www.flickr.com/photos/moody75/sets/72157606305240991/ Step-by-step guide] * Ottolenghi, Yotam. [http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/wordofmouth/2010/jun/29/perfect-hummus-debate "The perfect hummus debate"], ''The Guardian'', June 29, 2010. * [http://books.google.com/books?id=JCmLY7aAqWgC&pg=PA14&dq=Ful+medames+Egypt&hl=en&ei=BOQ1TOH9LI-gnwf339jUAw&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=Ful%20medames%20Egypt&f=false Cuisine and Culture: A History of Food and People by Linda Civitello] * [http://www.ansi.okstate.edu/resource-room/meats/cutsofbeef/ Pictures and diagrams of beef cuts] {{Wayback|url=http://www.ansi.okstate.edu/resource-room/meats/cutsofbeef/ |date=20031101162042 }} * [http://www.fsis.usda.gov/is_it_done_yet/brochure_text/index.asp#5 USDA recommended temperatures for beef] {{Wayback|url=http://www.fsis.usda.gov/is_it_done_yet/brochure_text/index.asp#5 |date=20110717073906 }} *[http://www.museodellapasta.it/index.php National Museum of Pasta Foods – Rome, Italy] {{Wayback|url=http://www.museodellapasta.it/index.php |date=20140102170740 }} *[http://www.pastacanada.com/english/pastafacts/pastafacts.html Pasta Facts] – Facts about pasta =Tixraac= {{Reflist}} [[Category:Firiley]] [[Category:Caafimaad]] [[Category:Cunto]] [[Category:Dhir]] [[Category:Geed]] [[Category:Midho]] [[Category:Dad]] [[Category:Beeraha]] [[Category:Beer]] [[Category:Juqraafi]] {{Commons|Category:Ful medames}} 5gxcsw823e4rao2jzcxty1fcbkoybqz 0 22241 300017 257036 2026-06-28T08:50:22Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 300017 wikitext text/x-wiki [[File:Emmanuel Macron during his meeting with Vladimir Putin, June 2017.jpg|500px|thumb|Emmanuel Macron]] '''Emmanuel Macron''' (21 Diseembar [[1977]]) waa Madaxweynaha [[Faransiiska]], wuxuu na madaxweyne noqday taariikhda marka ee eheed 7 [[May]] [[2017]]. * [http://www.elysee.fr/ Elysée] [[Category:Madaxda Faransiiska]] 35ltgprjfxgtjhbi1uve4lmd34ajrgp 0 23558 299811 267603 2026-06-27T14:44:17Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 299811 wikitext text/x-wiki [[File:Trudeau visit White House for USMCA (cropped).jpg|thumb|Justin Trudeau, 2019]] '''Justin Trudeau''' (25 Diseembar 1971) waa [[ra'iisul wasaare|ra'iisul wasaarihii]] hore ee [[Kanada]]. Wuxuu xubin ka yahay xisbiga [[Liberalinimo|Liberal]]. Qiimaynta oggolaanshaha ayaa hoos u dhacay waqtiyadii Justin Pierre James Trudeau PC (/ trʊdoʊ /; Faransiis: [ʒystɛ tʁydo]; wuxuu dhashay soddon diisanbar, 1971) waa siyaasi Kanada ah oo u shaqeeya ra'iisul wasaaraha 23-ka iyo kan hadda Kanada tan iyo sannadkii 2015-ka iyo hoggaamiyaha Xisbiga Liberal Party tan iyo 2013. [ 2] [3] Trudeau waa ra'iisal wasaaraha labaad ee ugu da'da yar Canada, kadib markii Joe Clark; Waxa kale oo uu yahay kan ugu horreeya ee la xidhiidha qofkii hore ee post, sida wiilka ugu wayn ee Pierre Trudeau. [4] [5] Wuxuu ku dhashay Ottawa, Trudeau wuxuu ka soo qaybgalay Collège Jean-de-Brébeuf waxana uu ka qalin jabiyay Jaamacadda McGill ee 1994 iyo Jaamacadda British Columbia ee 1998. Wuxuu heley fariin dadweyne oo aad u sareeya bishii Oktoobar 2000, markii uu geeriyooday aabihiis aabihiis. 6] Kadib markii uu qalinjabiyay, wuxuu macallin ka ahaa Vancouver, British Columbia. Waxa uu dhammaystiray hal sano oo barnaamijka injineernimada ee École Polytechnique, laga bilaabo 2002 ilaa 2003, iyo hal sano oo barnaamijka mastarka ah ee juquraafiyadda deegaanka ee jaamacadda McGill, laga bilaabo 2004 ilaa 2005. Wuxuu u dooday sababo kala duwan, wuxuuna ku sawiray ilmo adeerkiis 2007 Wareegyada TV-ga ee Dagaalka Weyn [7] Doorashadii federaalka ee 2008-dii, waxaa loo doortay inuu matalo wadooyinka Papineau ee Golaha Shacabka. Sannadkii 2009, waxa loo magacaabay naqdiga xisbiga Libaraalka ee dhalinyarada iyo dhaqamada kala duwan, sanadka soo socda, wuxuu naqdiyay dhalashada iyo socdaalka. Sannadkii 2011, waxaa loo doortay inuu yahay naqshad waxabarasho dugsi sare ah, cayaaraha dhalinyarada iyo hiwaayadda. Trudeau ayaa ku guuleysatay hoggaanka xisbiga Libaraalka bishii Abriil 2013-kii dhowaa.<ref>https://globalnews.ca/news/4104673/trudeau-liberals-approval-rating-down/</ref> == Nolosha shakhsiga ah == Trudeau wuxuu guursaday wuxuuna leeyahay 3 caruur ah. [[Category:Kanada]] 6jsixbaqsp24gwhesbl0tv1xlg91rog 299813 299811 2026-06-27T14:45:27Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 299813 wikitext text/x-wiki [[File:Trudeau visit White House for USMCA (cropped).jpg|thumb|Justin Trudeau, 2019]] '''Justin Trudeau''' ([[25]] [[Diseembar]] 1971) waa [[ra'iisul wasaare|ra'iisul wasaarihii]] hore ee [[Kanada]]. Wuxuu xubin ka yahay xisbiga [[Liberalinimo|Liberal]]. Qiimaynta oggolaanshaha ayaa hoos u dhacay waqtiyadii Justin Pierre James Trudeau PC (/ trʊdoʊ /; Faransiis: [ʒystɛ tʁydo]; wuxuu dhashay soddon diisanbar, 1971) waa siyaasi Kanada ah oo u shaqeeya ra'iisul wasaaraha 23-ka iyo kan hadda Kanada tan iyo sannadkii 2015-ka iyo hoggaamiyaha Xisbiga Liberal Party tan iyo 2013. Trudeau waa ra'iisal wasaaraha labaad ee ugu da'da yar Canada, kadib markii Joe Clark; Waxa kale oo uu yahay kan ugu horreeya ee la xidhiidha qofkii hore ee post, sida wiilka ugu wayn ee Pierre Trudeau. Wuxuu ku dhashay Ottawa, Trudeau wuxuu ka soo qaybgalay Collège Jean-de-Brébeuf waxana uu ka qalin jabiyay Jaamacadda McGill ee 1994 iyo Jaamacadda British Columbia ee 1998. Wuxuu heley fariin dadweyne oo aad u sareeya bishii Oktoobar 2000, markii uu geeriyooday aabihiis aabihiis. 6] Kadib markii uu qalinjabiyay, wuxuu macallin ka ahaa Vancouver, British Columbia. Waxa uu dhammaystiray hal sano oo barnaamijka injineernimada ee École Polytechnique, laga bilaabo 2002 ilaa 2003, iyo hal sano oo barnaamijka mastarka ah ee juquraafiyadda deegaanka ee jaamacadda McGill, laga bilaabo 2004 ilaa 2005. Wuxuu u dooday sababo kala duwan, wuxuuna ku sawiray ilmo adeerkiis 2007 Wareegyada TV-ga ee Dagaalka Weyn Doorashadii federaalka ee 2008-dii, waxaa loo doortay inuu matalo wadooyinka Papineau ee Golaha Shacabka. Sannadkii 2009, waxa loo magacaabay naqdiga xisbiga Libaraalka ee dhalinyarada iyo dhaqamada kala duwan, sanadka soo socda, wuxuu naqdiyay dhalashada iyo socdaalka. Sannadkii 2011, waxaa loo doortay inuu yahay naqshad waxabarasho dugsi sare ah, cayaaraha dhalinyarada iyo hiwaayadda. Trudeau ayaa ku guuleysatay hoggaanka xisbiga Libaraalka bishii Abriil 2013-kii dhowaa.<ref>https://globalnews.ca/news/4104673/trudeau-liberals-approval-rating-down/</ref> == Nolosha shakhsiga ah == Trudeau wuxuu guursaday wuxuuna leeyahay 3 caruur ah. [[Category:Kanada]] 63rcjxpjoio2vmmz8vydao9h8jqgusu 299814 299813 2026-06-27T14:46:37Z Videoiib7 46243 299814 wikitext text/x-wiki [[File:Trudeau visit White House for USMCA (cropped).jpg|thumb|Justin Trudeau, 2019]] '''Justin Trudeau''' ([[25]] [[Diseembar]] 1971) waa [[ra'iisul wasaare|ra'iisul wasaarihii]] hore ee [[Kanada]]. Wuxuu xubin ka yahay xisbiga [[Liberalinimo|Liberal]]. Qiimaynta oggolaanshaha ayaa hoos u dhacay waqtiyadii Justin Pierre James Trudeau PC (/ trʊdoʊ /; Faransiis: [ʒystɛ tʁydo]; wuxuu dhashay soddon diisanbar, 1971) waa siyaasi Kanada ah oo u shaqeeya ra'iisul wasaaraha 23-ka iyo kan hadda Kanada tan iyo sannadkii 2015-ka iyo hoggaamiyaha Xisbiga Liberal Party tan iyo 2013. Trudeau waa ra'iisal wasaaraha labaad ee ugu da'da yar Canada, kadib markii Joe Clark; Waxa kale oo uu yahay kan ugu horreeya ee la xidhiidha qofkii hore ee post, sida wiilka ugu wayn ee Pierre Trudeau. Wuxuu ku dhashay [[Ottawa]], Trudeau wuxuu ka soo qaybgalay Collège Jean-de-Brébeuf waxana uu ka qalin jabiyay Jaamacadda McGill ee 1994 iyo Jaamacadda British Columbia ee 1998. Wuxuu heley fariin dadweyne oo aad u sareeya bishii Oktoobar 2000, markii uu geeriyooday aabihiis aabihiis. 6] Kadib markii uu qalinjabiyay, wuxuu macallin ka ahaa Vancouver, British Columbia. Waxa uu dhammaystiray hal sano oo barnaamijka injineernimada ee École Polytechnique, laga bilaabo 2002 ilaa 2003, iyo hal sano oo barnaamijka mastarka ah ee juquraafiyadda deegaanka ee jaamacadda McGill, laga bilaabo 2004 ilaa 2005. Wuxuu u dooday sababo kala duwan, wuxuuna ku sawiray ilmo adeerkiis 2007 Wareegyada TV-ga ee Dagaalka Weyn Doorashadii federaalka ee 2008-dii, waxaa loo doortay inuu matalo wadooyinka Papineau ee Golaha Shacabka. Sannadkii 2009, waxa loo magacaabay naqdiga xisbiga Libaraalka ee dhalinyarada iyo dhaqamada kala duwan, sanadka soo socda, wuxuu naqdiyay dhalashada iyo socdaalka. Sannadkii 2011, waxaa loo doortay inuu yahay naqshad waxabarasho dugsi sare ah, cayaaraha dhalinyarada iyo hiwaayadda. Trudeau ayaa ku guuleysatay hoggaanka xisbiga Libaraalka bishii Abriil 2013-kii dhowaa.<ref>https://globalnews.ca/news/4104673/trudeau-liberals-approval-rating-down/</ref> == Nolosha shakhsiga ah == Trudeau wuxuu guursaday wuxuuna leeyahay 3 caruur ah. [[Category:Kanada]] ngbt4ky7vrht1rgkfw5nsou8t08lit7 0 24284 299894 244237 2026-06-28T03:02:23Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299894 wikitext text/x-wiki [[File:A frontline parade - Flickr - Al Jazeera English.jpg|thumb|right|550px|tiswirka daggalka macaduwan]] Dagaalkii ugu horreeyay ee Liibiya, oo sidoo kale loo yaqaan 'Revolution Revolution' [31] ama 17kii Febraayo ee Kacaanka, ayaa ahaa iska horimaad hubaysan sanadkii 2011 oo ka dhacay waddanka Waqooyiga Afrika ee Liibiya oo u dagaalamayey xoogagga daacadda u ah Col. Muammar Gaddafi iyo kuwa doonaya in ay ka baxaan xukuumaddiisa. [33] [34] Dagaalku wuxuu ka soo hor jeeday dibad baxyo ka dhacay Zawiya 8-dii Agoosto 2009-kii, waxaana ugu dambeyntii ku dhuftey banaanbaxyo ka dhacay Benghazi bilowgii Talaadadii, 15 Febraayo 2011, kaas oo horseeday iskudhacyo ciidamo nabadgelyo ah oo ka soo horjeeda dadka. Dibad-baxyada ayaa sii kordhay kacdoonkii ku baahnaa waddanka oo dhan, [36] iyadoo xoogagga ka soo horjeeda Gaddafi ay dhisto hay'ad kumeel-gaar ah, Golaha Ku-meel-gaarka ah ee Qaranka. [[File:First demonstrations calling for toppling the regime in Libya (Bayda, Libya, 2011-02-16).jpg|thumb|right|550px| tiswir dagaalka lybia macaduwan dunida tiswir]] Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay ayaa ansixiyay hannaankii ugu horreeyay 26-kii Febraayo, isaga oo xakamaynaya hantida Qadaafi iyo goobtiisa gudaha iyo xaddidaadda safarkooda, waxayna arrinta u gudbisay Maxkamadda Caalamiga ah ee Dembiyada si loo baadho. [37] Bilowgii Maarso, ciidamada Qadaafi ayaa soo raray, waxay u riixeen dhinaca bariga, waxayna dib u qabsadeen dhowr magaalo oo xeebeed ah inta aysan gaarin Benghazi. Dowladaha xubnaha ka ah Qaramada midoobay ee awood u leh in ay xoreeyaan xayiraadda hubka Liibiya, iyo inay isticmaalaan dhammaan tallaabooyinka lagama maarmaanka ah si looga hortago weerarrada dadka rayidka ah, [38] kuwaas oo ku noqday olole qarax barta NATO. Dawladda Gaddafi ayaa markaa ku dhawaaqday xabbad joojin, laakiin dagaalka ayaa socday. [39] [40] Dhamaan khilaafyada, mucaaradku waxay diideen in xukuumaddu soo bandhigto xabbad joojin iyo dadaal ay soo saareen Midowga Afrika si ay u soo afjaraan dagaalka sababtoo ah qorshaha la soo saaray ma uusan ka mid ahayn ka saarista Qaddaafi. [[File:US forces transport displaced Egyptians from Tunisia-01-dvids.jpg|thumb|right|550px|Tiswir dagaalka macaduwan lybia dunida]] ==warka== * https://japantoday.com/category/world/spokesman-libyan-minister-survives-attack-on-motorcade * https://news.cgtn.com/news/2020-06-06/Egypt-announces-new-Libya-plan-after-collapse-of-Haftar-offensive-R6G0tGn4ru/index.html * https://www.euronews.com/2018/03/20/sarkozy-in-libya-case-what-does-it-all-mean- * https://www.theguardian.com/business/2011/may/31/goldman-sachs-libya-investment * https://www.libyaherald.com/2021/02/17/582-illegal-libyan-migrants-arrived-in-italy-over-the-last-two-years-iom/ {{Wayback|url=https://www.libyaherald.com/2021/02/17/582-illegal-libyan-migrants-arrived-in-italy-over-the-last-two-years-iom/ |date=20210302211227 }} * https://choice.npr.org/index.html?origin=https://www.npr.org/sections/parallels/2013/09/11/221358412/an-anniversary-puts-the-spotlight-on-libyas-struggles{{Dead link|date=Bisha Kow iyo Tobnaad 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * https://warontherocks.com/2021/01/profiteers-vultures-and-the-defeat-of-the-u-n-embargo-on-libya/ * https://www.nytimes.com/2020/09/03/world/middleeast/libya-russia-emirates-mercenaries.html * https://www.wsj.com/articles/russian-oil-grab-in-libya-fuels-u-s-kremlin-tensions-in-mideast-11595772000 ==sido Kale fiiri== * [[Afrika]] by8bc177vgf6u3c1hs4er2wdpg09r28 0 31040 299806 299759 2026-06-27T14:34:48Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 299806 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = António Guterres | honorific-suffix = | honorific_prefix = [[Mudane]] | image = António Guterres - 2019 (48132270313) (cropped).jpg | caption = Guterres ee sanadkii 2019 | office = 9aad [[Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay]] | deputy = [[Aamina J. Maxamed|Aamina Maxamed]] | term_start = 1 janaayo 2017 | term_end = | predecessor = [[Ban Ki-moon]] | successor = | office1 = [[Hay'adda Qaxootiga ee Qaramada Midoobay]] | 1blankname1 = {{nowrap|Secretary-General}} | 1namedata1 = [[Kofi Annan]]<br />[[Ban Ki-moon]] | term_start1 = 15 juun 2005 | term_end1 = 31 Desembar 2015 | predecessor1 = [[Ruud Lubbers]] | successor1 = [[Filippo Grandi]] | office2 = [[Ra'iisul Wasaare ee Boortaqiiska]]<!-- Please do not add his order, it is against WP:MOS, unused and clutter, only exception is the President of the United States. --> | president2 = [[Mário Soares]]<br />[[Jorge Sampaio]] | term_start2 = 28 Oktobar 1995 | term_end2 = 6 Abriil 2002 | predecessor2 = [[Aníbal Cavaco Silva]] | successor2 = [[José Manuel Barroso]] | office3 = Madaxweynaha [[Shuuciga Aduunka]] | term_start3 = 10 Nofembar 1999 | term_end3 = 15 juun 2005 | predecessor3 = [[Pierre Mauroy]] | successor3 = [[George Papandreou]] | office4 = [[Secretary-General of the Socialist Party (Portugal)|Secretary-General of the Socialist Party]] | president4 = {{nowrap|[[António de Almeida Santos]]}} | term_start4 = 23 Febaraayo 1992 | term_end4 = 21 Janaayo 2002 | predecessor4 = [[Jorge Sampaio]] | successor4 = [[Eduardo Ferro Rodrigues]] | office5 = [[Hogaamiyaha Mucaaradka (Portugal)|Hogaamiyaha Mucaaradka]] | primeminister5 = [[Aníbal Cavaco Silva]] | term_start5 = 23 Febaraayo 1992 | term_end5 = 28 Oktoobar 1995 | predecessor5 = [[Jorge Sampaio]] | successor5 = [[Fernando Nogueira]] | office6 = [[Xubin ka ah Golaha Jamhuuriyadda (Bortuqal)|Xubin ka ah Golaha Jamhuuriyadda]] | term_start6 = 3 juun 1976 | term_end6 = 4 April 2002 | constituency6 = [[Castelo Branco District|Castelo Branco]] | birth_name = António Manuel de Oliveira Guterres | birth_date = {{birth date and age|1949|4|30|df=y}} | birth_place = [[Lisbon]], [[Estado Novo (Portugal)|Portugal]] | death_date = | nationality = Bortuqiis | party = [[Socialist Party (Portugal)|Socialist]] | spouse = {{marriage|Luísa Guimarães e Melo|1972|1998|reason=d.}}<br />{{marriage|[[Catarina Vaz Pinto]]|2001}} | children = 2 | alma_mater = [[Instituto Superior Técnico]] - [[University of Lisbon]] | website = {{url|antonioguterres.gov.pt|António Guterres}} | signature = Assinatura António Guterres.svg }}'''António Manuel de Oliveira Guterres''' (wuxuu dhashey 30 Abriil [[1949]]) waa siyaasi [[Boortuqiis]] iyo diblomaasi u shaqeynayay Xoghayaha Guud ee Sagaalaad ee [[Qaramada Midoobay]]. Wuxuu xubin ka ahaa Xisbiga Socialist Party, wuxuu soo noqday Ra'iisul Wasaaraha [[Bortuqaal]] [[1995]] ilaa [[2002]]. Guterres wuxuu soo noqday xoghayihii guud ee xisbiga hantiwadaaga laga soo bilaabo [[1992]] - [[2002]] Kadib 6 sano ayuu xukunka haayay isaga oo aan aqlabiyad buuxda lahayn oo hadana ku sii dartay dhaqaale xumo, xisbiga Guterres ee hantiwadaaggu wuxuu la kulmay guuldarro culus oo ka xun sidii la filayay sababtoo ah khasaarihii ka dhacay magaalooyinka waaweyn ee [[Lisbon]] iyo [[Borto]], halkaas oo codbixinta lagu muujiyey BSS. horseed adag. [[Eduardo Ferro Rodrigues]] ayaa la wareegay hoggaanka xisbiga Hantiwadaagga , laakiin doorashadii guud waxaa looga adkaaday xisbiga Xisbiga Dimuqraadiga Bulshada ee uu hoggaamiyo [[José Manuel Barroso]]. Wuxuu soo noqday madaxweynaha [[Hantiwadaagda Aduunka] laga soo bilaabo 1999, wuxuuna ku sii nagaaday ka dib markii uu waayey doorkiisii Raiisel Wasaaraha, ilaa [[2005]]. Wuxuu ahaa Wakiilka Sare ee Qaxootiga ee [[Qaramada Midoobay]] laga soo bilaabo [[2005]] ilaa [[2015]]. Labada doorasho ee [[2012]] iyo [[2014]]. Dadweynaha Boortaqiiska waxay u doorteen inuu noqdo ra'iisul wasaaraha ugu wanaagsan 30-kii sano ee la soo dhaafay. ==Taariikh nololeed== António Guterres wuxuu ku dhashay kaniisadda Santos-o-Velho, oo ku taal degmada Lisbon, Portugal, wiilkii Virgilio Dias Guterres (1913–2009) iyo Hilda kandida dos Reis Oliveira Guterres (1923–2021). Guterres wuxuu dhiganayay Dugsiga Sare ee kamões (oo hadda ah Dugsiga Sare ee kamões), isagoo ka qalin jabiyay 1965 wuxuuna ku guuleystay Abaalmarinta Dugsiga Sare ee Qaranka isagoo ah ardaygii ugu fiicnaa dalka. Wuxuu sii watay waxbarashadiisa fiisigiska iyo injineernimada korontada ee Machadka Sare ee Tiknoolajiyadda ee Jaamacadda Farsamada ee [[Lissabon]], isagoo ka qalin jabiyay 1971. Ka dib wuxuu bilaabay shaqadiisa waxbarasho isagoo ah kaaliye bare, aragtida nidaamka waxbaridda iyo calaamadaha isgaarsiinta, ka hor inta uusan ka bixin [[akadeemiyadda]] si uu u galo [[siyaasadda]]. ==Tixraac== * {{Official website}} in gov.pt {{in lang|pt}} * [https://www.un.org/sg/en Official website of the UN Secretary-General] * {{C-SPAN}} {{s-start}} {{s-ppo}} {{s-bef|before=[[Jorge Sampaio]]}} {{s-ttl|title=Secretary-General of the [[Socialist Party (Portugal)|Socialist Party]]|years=1992–2002}} {{s-aft|after=[[Eduardo Ferro Rodrigues]]}} {{s-bef|before=[[Pierre Mauroy]]}} {{s-ttl|title=President of the [[Socialist International]]|years=1999–2005}} {{s-aft|after=[[George Papandreou]]}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Jorge Sampaio]]}} {{s-ttl|title=[[Leader of the Opposition (Portugal)|Leader of the Opposition]]|years=1992–1995}} {{s-aft|after=[[Fernando Nogueira]]}} {{s-bef|before=[[Aníbal Cavaco Silva]]}} {{s-ttl|title=[[Prime Minister of Portugal]]|years=1995–2002}} {{s-aft|after=[[José Manuel Barroso]]}} {{s-diplomatic}} {{s-bef|before=[[Ruud Lubbers]]}} {{s-ttl|title=[[United Nations High Commissioner for Refugees]]|years=2005–2015}} {{s-aft|after=[[Filippo Grandi]]}} {{s-bef|before=[[Ban Ki-moon]]}} [[Category:Qaramada Midoobay]] [[Category:Dadka bortuqiiska]] bmfvscajn0uy925k0ecdcftxmu4tavd 0 31600 299810 277556 2026-06-27T14:42:22Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 299810 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |image = [[File:Viktor Orbán 2018.jpg|thumb]] |office = Ra'iisul wasaare Hangarika ee 56aad |term_start1 = 2010 Maajo 29 |term_start2 = 1998 |term_end2 = 2002 Maajo 27 |president1 = Laasloo Shoyoom<br>Taamas Shuuyok |birth_place = [[Sekeesfeeherfaar]], Hangariya |party = Fidees |}} '''Viktor Mihály Orbán''' Ama "' Viktor Mikhaaiily Oorbaan''' (wuxuu dhashay 31-kii [[Maajo]] 1963) waa siyaasi u dhashay dalka [[Hungariya]] oo [[ra’iisul wasaare]] ka ahaa [[Hungariya]] ilaa 2010; sidoo kale wuxuu ahaa raiisel wasaare 1998 ilaa 2002. Wuxuu kaloo madaxweyne ka ahaa Fidesz, xisbi muxaafid siyaasadeed oo qaran, ilaa 1993, nasasho kooban ayuu qaatay intii u dhaxeysay 2000 iyo 2003. Wuxuu ku dhashay [[Székesfehérvár]], Orbán wuxuu sharciga ka bartay jaamacada Eötvös Loránd University, isagoo ka qalin jabiyay 1987. Wuxuu si kooban u bartay cilmiga siyaasada ee Pembroke College, Oxford, ka hor inta uusan ku laaban Hungary si uu u galo siyaasada kadib xilligii dayrta ee qaramada. Wuxuu madax ka noqday dhaqdhaqaaqa ardayda isbedel doonka ah ee Isbahaysiga Dhallinyarada Dimuqraadiga ah (Fiatal Demokraták Szövetsége), oo aakhirka noqon doona xisbiga Fidesz. Orbán wuxuu noqday siyaasi qaran ahaan la yaqaan ka dib markii uu cinwaan ka bixiyay dib u soo nooleyntii Imre Nagy 1989 iyo shuhadada kale ee kacaankii 1956, ee uu si cad uga dalbaday in ciidamada Soviet ay ka baxaan dalka. Ka dib u-guuritaankii dimuqraadiyadda 1990, waxaa loo doortay Golaha Shacbiga wuxuuna u adeegay hoggaamiyaha Fidesz ee golaha baarlamaanka ilaa 1993. Isaga oo hoggaankiisa ah, Fidesz wuxuu ka weecday asalkiisii ​​hore ee midig-dhexe, libral classical, pro-European muxaafidnimada qaran ee garabka midig oo badan. Ka dib markii Fidesz uu ku guuleystay tiro badan kuraasta doorashadii 1998, Orbán waxaa loo magacaabay Raiisel Wasaaraha markii ugu horeysay. Fidees ayaa si dirqi ah uga adkaaday doorashadii 2002 iyo 2006 ee Xisbiga Hantiwadaagga, iyadoo Orbán uu waqtigan ku qaatay inuu noqdo Hogaamiyaha Mucaaradka. Hoos u dhaca ku yimid sumcadda hantiwadaagga, oo ay uga sii dartay "Khudbaddii Őszöd" ee Ra'iisul Wasaaraha Ferenc Gyurcsány, ayaa ka caawisay Orbán inuu ku hoggaamiyo Fidesz guul ballaaran 2010. Orbán wuxuu isbahaysi la sameeyay xisbiga Dimuqraadiga ee Masiixiyiinta, isaga oo siinaya heer sare Golaha Qaranka, oo isagu loo isticmaali jiray in lagu soo bandhigo dib u habeyn weyn oo dastuurka iyo sharci dejinta ah. Fidesz waxay sii haysatay supermajority-keedii doorashooyinkii 2014 iyo 2018. Bishii Ogosto 2018, Orbán wuxuu noqday Ra'iisul Wasaarihii labaad ee ugu muddada dheeraa marka laga yimaado Kálmán Tisza. Dimuqraadiyada masiixiga ee Orbán, muxaafidka bulshada, muxaafidnimada qaranka, qaabilaada Euroscepticism iyo u qareemida waxa uu ku tilmaamay "dawlad aan sharci aheyn" ayaa soo jiitay indhaha caalamka oo muhiim ah. Intii uu ku jiray dowladda tan iyo 2010, [[Hungariya]] waxay la kulantay dib u gurasho dimoqraadi ah, iyadoo u weecatay dhanka bppk16n0idims96dljajazh2r5sy34l 0 32904 299965 298838 2026-06-28T07:32:40Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299965 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Lee Hyo-ri|image=(Marie Claire Korea) Feel The Soul - 이효리 (4).jpg|caption=Lee Hyori ee 2017 ''[[Marie Claire|Marie Claire Korea]]''|native_name=이효리|birth_name=Lee Hyo-ri|birth_date={{birth date and age|1979|5|10}}<ref>Mark Russell. ''[https://books.google.com/books?id=etDZAwAAQBAJ K-Pop Now!: The Korean Music Revolution]''. Tuttle Publishing. p. 118. ISBN [[Special:BookSources/978-1-4629-1411-1|<bdi>978-1-4629-1411-1</bdi>]].</ref>|birth_place=Gobolka Cheongwon, Waqooyiga Chungcheong, Koonfur Kuuriya|other_names={{hlist|Linda.G|Lee Chun Ok}}|occupation=Heesaa<br>soo saare<br>firfircoon<br>atariisho<br>soo jeediyaha telefishanka|spouse={{marriage|Lee Sang-soon|2013}}|module={{Infobox musical artist|embed=yes | genre = [[K-pop]] | instrument = Cod | years_active = 1998–hada | label = [[DSP Media|DSP]] | associated_acts = [[Fin.K.L]]<br>[[SSAK3]]<br> [[Refund Sisters]] }}}} '''Lee Hyo-ri''' (born Maajo 10, 1979) waa heesaa Koonfur Kuuriya, soo saare, firfircoon, atariisho iyo soo jeediyaha telefishanka. Loogu magac daray "Qiso Qarniga"<ref>[https://www.koreaboo.com/lists/korean-idols-actors-national-titles/ "15+ Korean Celebrities You Probably Didn't Know Have A National Title - Koreaboo"].</ref><ref>[https://lovekpop95.com/2021/04/01/korean-celebrities-national-title/ "12 Popular Korean Celebrities Who Have A National Title - LOVEKPOP95"].</ref><ref>[https://koreanallday.com/2020/11/04/23-korean-actors-who-are-crowned-with-national-titles-in-korea/ 23 Korean Actors Who Are Crowned With National Titles In Korea - Korean All Day] {{Wayback|url=https://koreanallday.com/2020/11/04/23-korean-actors-who-are-crowned-with-national-titles-in-korea/ |date=20210710221152 }}.</ref><ref>https://www.kpopstarz.com/articles/293471/20200616/k-pop-groups-idols-who-given-national-titles-koreans-represent.htm</ref><ref>https://www.fanpop.com/clubs/lee-hyori/articles/67172/title/lee-hyori-reveals-yoo-jae-suk-shows-great-interest-female-entertainers-bodies</ref><ref>[https://www.readersnews.com/news/articleView.html?idxno=95005 "이효리의 '근자감'은 왜 가슴을 때릴까? - 독서신문"].</ref> intii ay ka muuqatay ''Family Outing''. Waxay ka soo muuqatay xubin ka mid ah kooxda gabdhaha ee Fin.K.L waxayna markii dambe bilawday duubista heesaheeda. Sannadkii 2003, waxay soo saartay albumkeedii ugu horreeyay ee ''[[Stylish]]'' oo ku guulaystay abaalmarinno badan. Sanadkii 2006, Lee waxay ahayd haweeneyda ugu mushaarka badan Koonfur Kuuriya markii ay qandaraas la saxiixatay Mnet Media. == Nolosha hore iyo shaqo == === [[1979]]–[[1997]]: Nolosha hore === Lee wuxuu dhashay sanadkii 1979 wuxuuna ku dhashay Osong-ri, Degmada Cheongwon, Waqooyiga Chungcheong isagoo ugu yar seddex gabdhood.<ref>''충청투데이''. 2012-06-10 [http://www.cctoday.co.kr/news/articleView.html?idxno=704770 <nowiki>[충청도 출신 연예인들]고향의 이름으로 '별'이 되다</nowiki>]. Soo qaatay 2021-07-11.</ref><ref>''Review Star''. 2012-04-16 [https://web.archive.org/web/20140513011712/http://reviewstar.hankooki.com/Article/ArticleView.php?WEB_GSNO=10035556 "이효리 어린 시절, "화장실 없는 8평 이발소에서 생활했다" "]. Waxa laga kaydiyay [http://reviewstar.hankooki.com/Article/ArticleView.php?WEB_GSNO=10035556 asalka ah] 2014-05-13. Soo qaatay 2021-07-11.</ref> Kadib markii laga eryay dugsiga dhexe hal mar,<ref>{{Cite web|last=|date=2012-04-17|title=이효리, 중학생 시절 '이전퇴학' 당했다 "노래방 때문에…"|url=http://sports.khan.co.kr/entertainment/sk_index.html?art_id=201204170927373&sec_id=540201|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210426073549/http://sports.khan.co.kr/entertainment/sk_index.html?art_id=201204170927373&sec_id=540201|archive-date=2021-04-26|access-date=2021-04-26|website=[[Kyunghyang Shinmun|Sports Kyunghyang]]|language=ko}}</ref> Lee wuxuu ka shaqeeyey waqti-dhiman maqaaxi waxaana indha indheeyay hay'ad waxaana jiiday maareeyaha kooxda H.O.T.<ref>[http://www.fnnews.com/news/201206150842453878 "아르바이트하다 파출소까지 간 연예인은?"]. Soo qaatay 2021-07-11.</ref> Waxay u diyaar garowday koox koox ah markii ay ku nooleyd tababarida SM Entertainment ka hor inta aysan ugu dambeyntii ka soo bixin xubin ka mid ah [[Fin.K.L]].<ref>https://music.bugs.co.kr/artist/2907?wl_ref=list_tr_10_mab</ref><ref>[https://1boon.kakao.com/maxim/2733 핑클이 다시 뭉친다고...? 멤버들 미쳤던 리즈시절 모아봄.zip | 1boon.]{{Dead link|date=Bisha Afraad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[https://www.huffingtonpost.kr/news/articleView.html?idxno=110204/ Huffington Post]{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref><ref>[https://www.hankyung.com/article/2019050307937 원조 걸그룹 핑클 예능서 재결합…성유리 혼자 아닌 넷 | 한경닷컴 - 한국경제] {{Wayback|url=https://www.hankyung.com/article/2019050307937 |date=20250617124800 }}.</ref><ref>[http://www.newdaily.co.kr/site/data/html/2019/09/16/2019091600218.html 핑클 21주년 기념 콘서트, 팬미팅 공연으로 대체? | Save Internet 뉴데일리].</ref> === [[1998]]–[[2002]]: Bilaabashada shaqooyinka Fin.K.L === {{main|Fin.K.L}}Lee waxay bilaabay shaqadeeda iyada oo qayb ka ah kooxda gabdhaha ee Fin.K.L. Maadaama ay tahay curadka, iyadu waxay ahayd hoggaamiyaha kooxda.  Lee waxaa la helay isagoo sawirro dhejis ah la qaadanaya asxaabteeda wuxuuna ahaa xubintii ugu dambeysay ee ku biira Fin.K.L, wax yar uun ka hor kulankoodii ugu horreeyay ee Janaayo 1998. Fin.K.L waxay si rasmi ah ugu soo shaac baxday 22-kii Maajo 1998-kii heesteedii "Blue Rain" Bbbb Markii labaad oo laga sii daayay albumkoodii ugu horreeyay, ee loo yaqaan ''To My Boyfriend'', ayaa noqotay midkii ugu horreeyay ee muusiggoodii guusha gaadhay. Fin.K.L waxay noqotay mid kamid ah kooxaha ugu caansan uguna guusha badan Kuuriyada Koofureed abidkeed, waxay la tartamaysay kooxda gabdhaha caanka ah ee loo yaqaan [[S.E.S]].<ref>[https://www.hellokpop.com/featured/k-pop-debut-look-back-fin-k-l/ "K-pop Debut Look Back: How Fin.K.L Become K-pop Pioneers With An "Eternal Love"]. ''Hellokpop''.</ref><ref>https://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=e&menu_cate=artist&id=&board_seq=362415</ref> === [[2003]]–[[2005]]: ''Stylish...E'' === {{Main|Stylish...E}}Sannad kadib markii albumki afraad ee Fin.K.L ''Forever'', albumkeedii ugu horreeyay ee keli ah<ref>[https://www.last.fm/music/%EC%9D%B4%ED%9A%A8%EB%A6%AC/Stylish...E "Stylish...E — 이효리 | Last.fm"].</ref> ayaa la sii daayay bishii Ogos 2003, oo loogu magac daray ''[[Stylish...E]]'',<ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive |url=http://mnet.com/album/20620 |access-date=2021-07-10 |archive-date=2019-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190806190418/http://www.mnet.com/album/20620 |dead-url=yes }}</ref><ref>https://www.discogs.com/Lee-Hyori-Stylish/release/9617671</ref><ref>https://www.generasia.com/wiki/Stylish...E_Hyolee</ref> Heesta hogaaminta ee "10 Minutes" ayaa noqotay mid ka mid ah heesteeda guuleysatay waxayna ku sigatay inay xaaqdo "Daesangs", oo ah abaalmarinta ugu caansan ee muusikada Kuuriyada Koonfureed, iyadoo ku guuleysatay in ka badan toddobo ka mid ah, oo ay ku jiraan seddex ka mid ah afarta ugu caansan Daesangs.<ref>https://www.allkpop.com/article/2020/12/kim-jong-kook-joins-lee-hyori-as-the-only-people-in-history-to-have-a-daesang-grand-prize-in-both-music-and-entertainment</ref><ref>https://www.kpopreporter.com/articles/3287/kim-jong-kook-joins-lee-hyori-daesang-hall-fame-both</ref> ''Stylish...E'' waxaa lagu iibiyay 144,182 nuqul Koonfurta Kuuriya oo keliya, sida laga soo xigtay Ururka Warshadaha Muusikada ee Kuuriya 2003.<ref name="miak">{{cite web|title=Music Industry Association of Korea – February 2004|work=Music Industry Association of Korea|url=http://www.miak.or.kr/stat/kpop_2003_2h.htm|access-date=January 16, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080619070252/http://www.miak.or.kr/stat/kpop_2003_2h.htm|archive-date=June 19, 2008}}</ref> Caan ku ahaanshaheeda howlaheeda kala duwan ayaa ugu dambeyntii loogu magac daray "Cudurka Hyori" ee Kuuriyada Koofureed, Warbaahinta Kuuriya waxaa lagu naanaysi jiray 2003 "Sanadka Hyori" maadaama ay dhif iyo naadir ka ahayd wararka sanadka oo dhan.<ref name="kpm">{{cite web|title=Lee Hyori Not performing in 2004|work=KPop Music News|url=http://www.kpopmusic.co.uk/modules.php?name=News&file=article&sid=14&mode=&order=0&thold=0|access-date=April 24, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20040120164659/http://www.kpopmusic.co.uk/modules.php?name=News&file=article&sid=14&mode=&order=0&thold=0|archive-date=January 20, 2004|url-status=dead}}</ref> Bishii Janaayo [[2005]], Lee waxay marki ugu horreysay ka soo muuqatay taxanaha telefishanka [[Seoul Broadcasting System|SBS]] ''Three Leaf Clover'', oo ay jilayaan Ryu Jin, Kim Jung-hwa, Kim Kang-woo, iyo Lee Hoon.  Si kastaba ha noqotee, 16-dhacdo ayaa heshay qiimeyn hoose (in kayar 10%) waxaana Lee lagu dhaleeceeyay ficilkeeda, iyadoo daawadayaashu ay sheegeen in si qaldan loo beeniyay iyada oo ah shaqaale hoos udhacay laakiin farxad leh.<ref>{{cite web|last=Moon|first=Iris|title=Job, household chores subject of 'real' dramas|url=http://www.hancinema.net/job-household-chores-subject-of-real-dramas-2513.html|work=[[The Korea Herald]] via [[Hancinema]]|date=March 28, 2005}}</ref><ref>{{cite web|title=Singers-Turned-Actors: the Best and the Worst|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2006/12/02/2006120261002.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=December 2, 2006}}</ref> 8 Ogosto, 2005, waxay si wadajir ah u martigelisay Sannadlaha Muusikada Kuuriya. === [[2006]]–[[2007]]: Saxeexida Mnet iyo ''Dark Angel'' === [[File:Lee_Hyori_at_SBS_Inkigayo_in_2007_08.jpg|thumb|Lee oo qabanaya, Ogosto 2007]] Bishii Febraayo 2006, Lee waxay soo saartay albumkeedii labaad, ''[[Dark Angel]]''. Heesta ugu horreysa, "Get Ya!", Waxaa lagu eedeeyay in ay khayaamaysay qorayaasha heesta [[Britney Spears]] 'heesta "Do Somethin'".<ref>{{cite news|title=Britney Songwriters Complain of Lee Hyo-lee 'Plagiarism'|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2006/03/23/2006032361021.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=March 23, 2006}}</ref> Waxaa la soo wariyay in Lee uu qandaraas seddex sano ah la saxiixday Mnet Entertainment (oo hada ah Stone Music Entertainment) ₩2.2,<ref name="chosun2">{{cite web|work=[[The Chosun Ilbo]]|title=Pop Star Prepped for Better Year|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2007/01/16/2007011661012.html|date=January 16, 2007}}</ref> noqoshada haweeneyda ugu mushaarka badan Koonfur Kuuriya (qiyaastii US $ 2.2 milyan sanadkii).<ref name="chosun3">{{cite web|work=[[The Chosun Ilbo]]|title=Lee Hyo-ri Becomes Highest Paid Female Singer|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2006/11/09/2006110961011.html|date=November 9, 2006}}</ref> Inkasta oo ay ku fashilantay taxanaheedii hore ''Three Leaf Clover'', sanadkii 2007, Lee wuxuu jilay ka soo horjeedka Lee Dong-gun ee taxanaha ''If in Love... Like Them''.<ref name="chosun4">{{cite web|work=[[The Chosun Ilbo]]|title=Is Sexy Girl Lee Hyo-lee Facing an Image Crisis?|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2007/01/02/2007010261004.html|date=January 2, 2007}}</ref><ref>{{cite web|last=Han|first=Eun-jung|title=Once Bitten but Not Twice Shy|url=http://www.hancinema.net/once-bitten-but-not-twice-shy-8092.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|date=December 18, 2006}}</ref> In kasta oo markii hore lagu dhawaaqay inuu yahay hal dhacdo oo keliya, waxaa laga sii daayay afar qaybood oo ku saabsan [[Mnet]].  Nooc laba qaybood ah oo taxane ah oo tifaftiran ayaa sidoo kale ku socday SBS. Intii lagu jiray duubista filimka, qayb ka mid ah saqafka sare Lee ayaa dul taagnaa oo dumay. Kaliya cagteeda ayaa ku dhacday, laakiin sida lagu soo warramay dhicitaanka ayaa laga yaabaa inuu dhinto haddii Lee Dong-gun uusan badbaadin lahayn. Bishii Febraayo 2007, Lee waxay ku dhawaaqday heesteeda cusub taas oo asal ahaan u noqon laheyd heesha ''If in Love... Like Them''. Waxay si toos ah ugu soo bandhigtay Inkigayo sedexdii heesood ee ugu waaweynaa Febraayo 25, 2007. Heesta hogaamintu waxay ahayd "Toc Toc Toc" ({{ko-hhrm|톡톡톡||Toktoktok}}). In kasta oo hal-abuurka uu yahay R&B, Lee wuxuu bilaabay inuu heeso balladh badan ka dib, isagoo si tartiib ah uga fogaanaya muuqaalkeedii "galmada" .<ref name="chosun4" /><ref name="miak2">{{cite web|title=Music Industry Association of Korea – March 2007|work=Music Industry Association of Korea|url=http://www.miak.or.kr/stat/kpop_200703.htm|access-date=April 18, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070708225146/http://www.miak.or.kr/stat/kpop_200703.htm <!-- Bot retrieved archive -->|archive-date=July 8, 2007}}</ref> In kasta oo heesaheeda ay ganacsi ahaan guuleysteen, haddana taxanaheeda waxaa si weyn loogu ciqaabay jebinta tilmaamaha xayeysiinta, sida ''If in Love... Like Them.'' Guddiga baahinta Kuuriya ayaa xukumay in riwaayadda aan laga sii deynin Kuuriyada Koofureed markale, shabakadduna waa inay raaligelin siisaa daawadayaasheeda.<ref>{{cite web|url=http://world.kbs.co.kr/english/entertainment/enter_chart_detail.htm?No=5613|title=페이지를 찾을 수 없습니다.|website=world.kbs.co.kr|access-date=June 28, 2007|archive-date=May 8, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508102444/http://world.kbs.co.kr/english/entertainment/enter_chart_detail.htm?No=5613|url-status=dead}}</ref> Lee sidoo kale wuxuu dalacsiin ka sameeyay Japan markii shabakada Jabbaan ee Fuji TV la sii daayay ''If in Love... Like Them''.<ref name="chosun1">{{cite web|title=Star Lee Hyo-ri Stirring Interest in Japan|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2007/04/16/2007041661009.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=April 16, 2007}}</ref> Taxanaha waxaa laga sii daayay CS Fuji, kanaal yar oo dayax gacmeed ah oo Fuji TV lahaa.<ref name=":0">{{cite web|title=Lee Hyo-ri Says Secret Weapon is 'Sex Appeal'|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2007/06/05/2007060561011.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=June 5, 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fujitv.co.jp/cs/program/7212_177.html|title=CS Fuji}}</ref> === [[2008]]–[[2009]]: ''It's Hyorish'' === Intii ay ka rawaxday shaqadeeda, Lee waxay kaloo martigelisay barnaamijyo telefishan oo kala duwan, oo ay ka mid yihiin ''Time Machine'' and ''Happy Together.'' Bishii Abriil 8, 2008, waxay ku biirtay [[Korean Broadcasting System|KBS]] ''Sang Sang Plus.''<ref>[http://world.kbs.co.kr/english/program/program_musicnews_detail.htm?No=7326 ''Roundtable Plus'' Welcomes New Host E Hyo-lee] {{Wayback|url=http://world.kbs.co.kr/english/program/program_musicnews_detail.htm?No=7326|date=20210709190714}}. ''[[KBS World]]''. March 26, 2008.</ref> Waxay ka mid ahayd asal ahaan kuwii wada-hawlgalayaasha ahaa ee ''Change'', ka hor intaysan tagin horaantii Luuliyo. Iyadu sidoo kale waa xubin hore oo jilaa ah oo ka tirsan ''Family Outing'', oo ka soo muuqday xilli-ciyaareedkii ugu horreeyay oo keliya. Bishii Diseembar 20, [[2008]], Lee waxay qabatay barnaamijkeedii ugu horreeyay ee Lee ''Hyori the Invincible''. Marka la sii daayo, tikidhada ayaa lagu iibiyey shan daqiiqo.<ref>{{cite web|title=Lee Hyo-ri's First Solo Gig Sells Out in 5 Minutes|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2008/11/08/2008110861001.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=November 8, 2008}}</ref> Albamkeedii saddexaad ee istuudiyaha, ''[[It's Hyorish]]'', waxaa la sii daayay July 14, 2008. "U-Go-Girl", oo ah heestii ugu horreysay ee ka socota albumka, ayaa ka muuqatay lambar 1 khariidadaha internetka iyo khadadka, oo ay ku jiraan muusikada telefishanka ee kala duwan. Bishii Nofeembar 2009, qandaraaskeedii Mnet Media ayaa lagu waday inuu dhaco.  Lee wuxuu qorsheynayay inuu qandaraas la saxiixdo Gil Entertainment (oo hadda ah B2M Entertainment) oo uu la shaqeeyo Gil Jong-hwa, oo ah maamuleha Fin.K.L oo la shaqeynayay kooxda tan iyo markii ugu horeysay.<ref>{{cite web|script-title=ko:이효리, 핑클 시절 매니저와 재결합...억대 러브콜 거절 본문 뉴스 본문 이효리, 핑클 시절 매니저와 재결합...억대 러브콜 거절|trans-title=Lee, Work again with Fin.K.L's co-manager|url=http://media.daum.net/entertain/newsview?cateid=1032&newsid=20090926113141870|work=[[Daum Communications|Daum]]|language=ko|date=September 26, 2009}}</ref> Si kastaba ha noqotee, albumkeedii 2010 waxaa lagu sii daayay Mnet Media.<ref>[http://www.yesasia.com/global/lee-hyo-ri-vol-4-h-logic/1022456727-0-0-0-en/info.html "H-Logic"]. ''[[YesAsia]]''. Retrieved September 2, 2013.</ref> === [[2010]]–[[2015]]: ''H-Logic'', Muranka xatooyada albumka iyo ''Monochrome'' === {{Main|H-Logic|Monochrome }} [[File:Lee_Hyori_from_acrofan.jpg|thumb|Lee, [[2012]]]] Ku dhowaad laba sano ka dib albumkeedii hore, Lee wuxuu la soo noqday ''[[H-Logic]]'' Abriil 12, 2010. Albaabku wuxuu leeyahay 14 heesood, oo ay ku jiraan iskaashiyo ka yimaada fannaaniinta kale ee K-pop-ka. Fanaanada ayaa sidoo kale la shaqeysay E-Tribe, kooxdii ka dambeysay "U-Go-Girl", oo ah hogaamiyaha kali albumkeedii hore. Wax yar ka dib markii la sii daayay albumka H-Logic, toddobo heesood oo ka mid ah heesihiisa, oo ay curisay Bahnus, ayaa lagu eedeeyay khayaano (ka mid ah heesaha la sheegay in la khalday waxaa ka mid ahaa "Bring It Back", oo ay sameeyeen koox gabdho Kanada ah oo la yiraahdo Cookie Couture). Bishii Juun 21, [[2010]], Lee waxay qirtay in eedaha xatooyada ah ee loo haysto albumkeeda ay run yihiin, iyagoo leh "waa la khiyaaneeyey";  waxay si ku-meel-gaadh ah u joojisay dhammaan dhaqdhaqaaqyadeedii gabay iyadoo joojisay muuqaaladeedii telefishanka.<ref>{{cite news|title=Lee Hyori admits plagiarism|newspaper=[[The Korea Times]]|date=June 20, 2010|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2010/06/201_67985.html}}</ref><ref>{{cite web|title=Lee Hyo-ri Admits New Songs Were Plagiarized|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2010/06/21/2010062100869.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=June 21, 2010}}</ref><ref>{{cite news|title=Lee Hyo-ri suspends TV appearances|newspaper=[[The Korea Times]]|date=July 8, 2010|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2010/07/135_69095.html}}</ref> Intii uu hakadka ku jiray, Lee wuxuu bilaabay inuu u koro sidii saameyn dhaqan. Waxay qortay tiirar khadka tooska ah loogu qoro joornaalada afka hooyo ku hadla sida The Hankyoreh oo iskudarsaday fikradeeda nolosha iyo shaqadeeda faallooyinka bulshada, waxaana sifiican loogu eegay qormooyinkeeda fudud, kaftanka iyo sirdoonka.<ref name="alternative">{{cite web|last=Baek|first=Byung-yeul|title=Alternative to Psy: Lee Hyo-ri is Miss Korea in new album|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/culture/2013/08/143_135220.html|work=[[The Korea Times]]|access-date=May 6, 2013|date=May 6, 2013}}</ref> Waxay sidoo kale noqotay mid kusii kordheysa bulshada rayidka ah, iyada oo kusoo baxday mid kamid ah dadka ugu caansan dalka ee u ololeeya xuquuqda xayawaanka. Sannadkii 2011, Lee wuxuu sii daayay laba heesood oo samafal ah oo loogu deeqay xuquuqda xayawaanka, "Please Stay Behind" ({{ko-hhrm|남아 주세요||Nama Juseyo}}) iyo "Remember" ({{ko-hhrm|기억해||Gieokhae}}). Laga bilaabo Maarso 4, 2012, iyada iyo Jung Jae-hyung ayaa martigaliyay bandhigga muusigga ''Jung Jae-hyung & Lee Hyo-ri's You and I'' ee SBS.<ref>{{cite web|url=http://www.asiae.co.kr/news/view.htm?idxno=2012012013531204233|title=Lee Hyori, Jung Jae-hyung to host new music show|work=10Asia|last=Han|first=Yeo-wool|date=January 20, 2012}}</ref> Bandhigu wuxuu soo daayay qaybtiisii ​​ugu dambaysay Oktoobar 14, 2012, oo soo afjaray tobankii bilood ee uu socday qiimeyn hoose.<ref>{{Cite news|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201210101516331410|script-title=ko:'유앤아이' 폐지 8개월만 막내린다..14일 마지막 방송|date=October 10, 2012|work=Newsen|language=ko}}</ref> Ka dib soo laabashadeeda dib ayaa loo riixay dhowr jeer 2012 oo dhan, waxaa la shaaciyey in Lee ay masraxa kula laaban doonto albamkeedii shanaad bishii Maajo 2013.<ref>{{cite news|last=Kim|first=Hyeong-woo|script-title=ko:'퀸' 이효리 5월 컴백 순항 3년만의 귀환 "타이틀곡 막바지 작업"|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201303110758260810|newspaper=Newsen|date=March 11, 2013|language=ko}}</ref> <ref>{{cite web|title=Racy Teasers Whet Appetites for Lee Hyo-ri's New Album|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2013/04/24/2013042400636.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=April 24, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Suh|first=Hye-rim|title=Lee Hyo-ri unveils video teaser for new song ''Miss Korea''|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20130502000768|work=[[The Korea Herald]]|date=May 2, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Jin|first=Eun-soo|title=Lee Hyori to be the next ''Miss Korea'' in new video|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20130502000809|work=[[The Korea Herald]]|date=May 2, 2013}}</ref> Bishii Meey 6, 2013, waxay soo saartay heesteedii sii-deynta ee albumka, oo cinwaankeedu ahaa "Miss Korea" ({{ko-hhrm|미스코리아||Miseukoria}}). Fiidiyowga muusigga oo buuxa oo la sii daayay isla maalintaas wuxuu ahaa fiidiyow madow iyo caddaan ah.<ref>{{cite web|last=Jackson|first=Julie|title=Lee Hyori's ''Miss Korea'' dominates charts|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20130507000753|work=[[The Korea Herald]]|date=May 7, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2013/12/lee-hyori-to-recruit-non-celebrity-miss-koreas-for-her-stage-at-the-2013-sbs-gayo-daejun|title=Lee Hyori to recruit non-celebrity 'Miss Korea's for her stage at the '2013 SBS Gayo Daejun' - allkpop.com}}</ref> Albumkeedii shanaad, Monochrome, waxaa la sii daayay 21-kii Maajo, [[2013]].<ref>{{cite web|last=Suh|first=Hye-rim|title=Lee Hyori unveils ''Monochrome'' album image|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20130509000653|work=[[The Korea Herald]]|date=May 9, 2013}}</ref><ref>{{cite web|last=Jackson|first=Julie|title=Lee Hyori's ''Monochrome'' sweeps charts|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20130522000654|work=[[The Korea Herald]]|date=May 22, 2013}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ko:이효리 배드걸, 섹시한 미스코리아급 화보!|trans-title=Lee Hyori, bad girl, sexy and like Miss Korea|url=http://www.etnews.com/news/home_mobile/life/2770248_2569.html|work=Etnews.com|date=May 21, 2013|language=ko|access-date=Bisha Todobaad 9, 2021|archive-date=Bisha Koobaad 19, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250119145815/https://www.etnews.com/news/home_mobile/life/2770248_2569.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|script-title=ko:인기가요 이효리 "'미스코리아' 작사 하루만에 완성"|trans-title=Lee Hyori, completed the lyrics in one day|url=http://star.mk.co.kr/v2/view.php?mc&year=2013&no=406690|work=StarMk.co.kr|date=May 26, 2013|language=ko}}</ref><ref>{{cite web|url=http://seoulbeats.com/2013/12/a-star-studded-affair-2013-sbs-gayo-daejun/|title=A Star-Studded Affair: 2013 SBS Gayo Daejun|date=December 30, 2013|access-date=Bisha Todobaad 9, 2021|archive-date=Bisha Sideedaad 3, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803152544/http://seoulbeats.com/2013/12/a-star-studded-affair-2013-sbs-gayo-daejun/|url-status=dead}}</ref> Bishii Abriil 2, [[2014]], SBS waxay ku dhawaaqday iyada iyo atariishada Moon So-ri inay qaban doonaan barnaamij hadal ah ''Magic Eye''.<ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2014/04/02/lee-hyori-and-moon-so-ri-partner-up-to-host-new-variety-program/#.Uz31elfli3I|title=Lee Hyori and Moon So Ri Partner Up to Host New Variety Program|work=Soompi|author=lellie|date=April 3, 2014|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=Bisha Todobaad 9, 2021|archive-date=Bisha Sagaalaad 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160912224711/http://www.soompi.com/2014/04/02/lee-hyori-and-moon-so-ri-partner-up-to-host-new-variety-program/#.Uz31elfli3I|dead-url=yes}}</ref> Bandhigu wuxuu bilaabay duubista bishii Abriil. Qiimeyn hoose awgeed, show-ga waxaa lasii daayay qeybtiisii ​​ugu dambeysay November 18, 2014.<ref>{{Cite news|url=http://www.osen.co.kr/article/G1109994912|script-title=ko:'매직아이' 내달 18일 종영|date=October 30, 2014|publisher=OSEN|access-date=November 2, 2014|language=ko}}</ref> === [[2015]]–[[2017]]: ''Black'' === Bishii Febraayo 2015, wakiilada Lee waxay ku dhawaaqday in qandaraaskeedii B2M Entertainment uu dhacay 2013.<ref>{{Cite news|url=http://www.allkpop.com/article/2015/02/lee-hyori-maintains-ties-with-b2m-entertainment-despite-their-expired-contract|title=Lee Hyori maintains ties with B2M Entertainment despite their expired contract {{!}} allkpop.com|work=allkpop|access-date=July 6, 2017}}</ref> Bishii Maajo 2015, Lee waxay ku dhawaaqday inay xidhay boggeeda iyo sidoo kale xisaabteeda [[Twitter]].<ref>{{cite web|url=http://www.soompi.com/2014/04/02/lee-hyori-and-moon-so-ri-partner-up-to-host-new-variety-program/#.Uz31elfli3I|title=Lee Hyori Shuts Down All Her Social Media Accounts|work=Soompi|date=May 31, 2015|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=Bisha Todobaad 9, 2021|archive-date=Bisha Sagaalaad 12, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160912224711/http://www.soompi.com/2014/04/02/lee-hyori-and-moon-so-ri-partner-up-to-host-new-variety-program/#.Uz31elfli3I|dead-url=yes}}</ref> Xiritaanka baraha bulshada, waxay joojisay dhammaan howlihii telefishanka.<ref>{{cite web|url=http://www.koreatimesus.com/lee-hyori-pulls-plug-on-tv-career/|title=Lee Hyori pulls plug on TV career|work=The Korea Times|date=October 1, 2015|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=Bisha Todobaad 9, 2021|archive-date=Bisha Sagaalaad 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926232756/http://www.koreatimesus.com/lee-hyori-pulls-plug-on-tv-career/|dead-url=yes}}</ref> Bishii Oktoobar ee sanadkaas, wakiilka Lee wuxuu u sheegay warbaahinta in ay qaadan doonto hakad 2-sano ah oo ka socda shaqadeeda madadaalada, "si ay waqti ugu hesho nafteeda."<ref>{{cite web|url=http://www.allkpop.com/article/2015/10/lee-hyori-to-take-a-hiatus-from-celebrity-activities-for-2-or-more-years|title=Lee Hyori to take a hiatus from celebrity activities for 2 or more years - allkpop.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.koreatimesus.com/lee-hyori-pulls-plug-on-tv-career/|title=Lee Hyori pulls plug on TV career – The Korea Times|website=www.koreatimesus.com|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2021-07-09|archive-date=2020-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200926232756/http://www.koreatimesus.com/lee-hyori-pulls-plug-on-tv-career/|dead-url=yes}}</ref> Bishii Oktoobar [[2016]], Lee wuxuu ka dhawaajiyay inuu ka shaqeynayo muusig cusub.<ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/109374/lee-hyori-reveals-that-she-is-preparing-a-new-album-all-kpop-news|title=Lee Hyori Reveals That She is Preparing a New Album|work=MWave|date=October 22, 2016|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=July 9, 2021|archive-date=March 29, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329224229/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/109374/lee-hyori-reveals-that-she-is-preparing-a-new-album-all-kpop-news|dead-url=yes}}</ref> Bishii Nofeembar, waxaa la xaqiijiyay in Lee uu la saxiixday Kiwi Media Group oo leh album cusub oo ku eg 2017.<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/2016/11/23/lee-hyori-signs-contract-new-agency-reveals-plans-comeback/|title=Lee Hyori Signs Contract With New Agency And Reveals Plans For Comeback|work=Soompi|date=November 23, 2016|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=Bisha Todobaad 9, 2021|archive-date=Bisha Laba iyo Tobnaad 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210071551/https://www.soompi.com/2016/11/23/lee-hyori-signs-contract-new-agency-reveals-plans-comeback/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20161124000349|title=Lee Hyori to make comeback next year|work=The Korea Hearld|date=November 24, 2016}}</ref> Bishii Diseembar, Lee wuxuu dib ugu soo laabtay warbaahinta bulshada isaga oo ku daabacay barta Instagram.<ref>{{cite web|url=https://www.soompi.com/2016/12/15/lee-hyori-returns-social-media-ahead-upcoming-comeback/|title=Lee Hyori Returns To Social Media Ahead Of Upcoming Comeback|work=Soompi|date=December 14, 2016|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=Bisha Todobaad 9, 2021|archive-date=Bisha Laba iyo Tobnaad 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171210071700/https://www.soompi.com/2016/12/15/lee-hyori-returns-social-media-ahead-upcoming-comeback/|dead-url=yes}}</ref> Bishii Janaayo [[2017]], Maamulaha Kwi Media Kim Hyung Suk ayaa shaaca ka qaaday [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]]' ''Video Star'' in Lee uu qaadayo masuuliyada albumkeeda cusub ee soo saare..<ref>{{Cite news|url=http://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003471073|script-title=ko:'비디오스타' 김형석 "이효리, 음악적 생각많아..프로듀서 역할도"|access-date=June 28, 2017|language=ko}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://entertain.naver.com/ranking/read?oid=109&aid=0003546770|title=[Oh!커피 한 잔②] 김형석이 직접 스포한 이효리의 새 앨범|access-date=June 28, 2017|language=ko}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.wowtv.co.kr/newscenter/news/view.asp?bcode=T30001000&artid=A201611240132|title=이효리 내년 상반기 컴백한다...김형석과 전속계약 체결 – 한국경제TV|last=한국경제TV|website=www.wowtv.co.kr|access-date=June 28, 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://entertain.naver.com/read?oid=112&aid=0002918275|script-title=ko:"요가로 몸푸는 중"..이효리, 컴백 앞둔 근황|access-date=June 28, 2017|language=ko}}</ref> Bishii Abriil 2017, waxaa lagu dhawaaqay in Lee iyo ninkeeda ay jilayaan barnaamij cusub oo telefishan ah ''Hyori's Homestay''.<ref>{{Cite web|url=https://www.soompi.com/2017/04/19/lee-hyori-unveil-married-lifestyle-new-variety-show/|title=Lee Hyori To Unveil Her Married Lifestyle In New Variety Show|last1=19|first1=JiwonYu April|last2=2017|date=April 19, 2017|website=Soompi|access-date=May 20, 2017|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=Bisha Shanaad 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505181900/https://www.soompi.com/2017/04/19/lee-hyori-unveil-married-lifestyle-new-variety-show/|dead-url=yes}}</ref> Bishii Juun, wakaaladda Lee ayaa xaqiijisay soo laabashadeeda horaantii July iyada oo isku diyaarineysa duubista fiidiyowga muusikada ee heesta.<ref>{{Cite news|url=http://entertain.naver.com/music/now/read?oid=112&aid=0002928996|script-title=ko:이효리 측 "7월초 컴백..완성도 위해 마무리 작업 중"(공식)|access-date=June 15, 2017|language=ko}}</ref> Dhowr maalmood ka dib, Lee wuxuu si xun ula hadlay heesta horay loo sii daayay ee albumka "Seoul".<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/ktunecollective/status/878991195761893377|title=2017.06.28 WED 6:00 PM LEE HYORI – "SEOUL" PRERELEASE #LEEHYORI #이효리 @ktunecollective #COMEBACK #JUNE28 #SEOUL #서울 #선공개 #키위미디어그룹pic.twitter.com/gqS6Je33aD|last=Collective|first=K.-tune|date=June 25, 2017|website=@ktunecollective|access-date=June 28, 2017}}</ref><ref>{{Citation|last=1theK (원더케이)|title=[Teaser] Lee Hyori(이효리) _ Seoul (Feat. Killagramz)|date=June 27, 2017|url=https://www.youtube.com/watch?v=UjKqWHiLXi4|access-date=June 28, 2017}}</ref><ref>{{Citation|last=K-tune Collective|title=이효리(Lee Hyori) – 오늘 "서울(Seoul)" 발매!|date=June 27, 2017|url=https://www.youtube.com/watch?v=k_VsR013Iq0|access-date=June 30, 2017}}</ref> Heesta waxaa la sii daayay Juun 28, 2017, oo ay weheliso fiidiyowga muusikada oo muujinaya muuqaallada is-khilaafsan ee Seoul iyo Jeju Island.<ref>{{Citation|last=1theK (원더케이)|title=[MV] Lee Hyori(이효리) _ Seoul (Feat. Killagramz)|date=June 29, 2017|url=https://www.youtube.com/watch?v=89Rq4_QcBkw|access-date=June 30, 2017}}</ref> Liiska raadraaca albumka ayaa la muujiyay<ref>{{Cite news|url=http://www.allkpop.com/article/2017/06/lee-hyori-reveals-track-list-for-long-awaited-comeback-album-seoul|title=Lee Hyori reveals track list for long-awaited comeback album 'Seoul' {{!}} allkpop.com|work=allkpop|access-date=June 28, 2017}}</ref> oo ay weheliso taxane ah shaashado muuqaal ah oo loogu talagalay albumka dhowr maalmood ka hor sii deynta albumka.<ref name="soompi.com">{{Cite web|url=https://www.soompi.com/2017/06/30/lee-hyori-reveals-glimpse-comeback-art-film-black/|title=Update: Lee Hyori Unveils Rustic Teaser Images For New Album "BLACK"|last1=30|first1=J. K. June|last2=2017|date=June 30, 2017|website=Soompi|access-date=July 1, 2017|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=Bisha Sideedaad 17, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817234018/https://www.soompi.com/2017/06/30/lee-hyori-reveals-glimpse-comeback-art-film-black/|dead-url=yes}}</ref><ref>{{Citation|last=K-tune Collective|title=이효리(Lee Hyori) – "BLACK" Art Film #2|date=July 1, 2017|url=https://www.youtube.com/watch?v=HXu0spCFd7o|access-date=July 2, 2017}}</ref> On July 4, 2017, albumkeedii lixaad ee istuudiyaha, ''[[Black]]'', ayaa la sii daayay.<ref>{{Citation|last=1theK (원더케이)|title=[MV] Lee Hyori(이효리) _ Black|date=July 4, 2017|url=https://www.youtube.com/watch?v=_64gu8qqeiM|access-date=July 4, 2017}}</ref> <ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.soompi.com/2017/07/04/exclusive-lee-hyori-takes-new-image-current-favorite-girl-group/|title=Exclusive: Lee Hyori Talks About Her New Image And Current Favorite Girl Group|last1=4|first1=K. Do July|last2=2017|date=July 4, 2017|website=Soompi|access-date=July 4, 2017|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=Bisha Lixaad 17, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180617194330/https://www.soompi.com/2017/07/04/exclusive-lee-hyori-takes-new-image-current-favorite-girl-group/|dead-url=yes}}</ref> === [[2017]7–[[2019]]: Bandhigyada JTBC === Lee iyo seygeeda, Lee Sang-soon, ayaa gurigooda oo ku yaal Jeju Island u rogay guri marti ah si ay u duubaan ''Hyori's Homestay''. Xilliga 1, IU wuxuu ku biirayaa bandhigga shaqaale ahaan.<ref>{{Cite web|url=https://www.soompi.com/article/988511wpp/jtbc-reveals-new-posters-lee-hyoris-upcoming-reality-show-hyoris-home-stay|title=JTBC Reveals New Posters For Lee Hyori's Upcoming Reality Show "Hyori's Home Stay"|date=May 23, 2017|website=Soompi|access-date=July 31, 2020}}</ref> Xilliga 2, booskii shaqaalaha waxaa lagu beddelay YoonA,<ref>{{Cite web|date=January 8, 2018|title=Girls' Generation's YoonA To Appear In 2nd Season Of "Hyori's Homestay" As Employee|url=https://www.soompi.com/article/1104821wpp/girls-generations-yoona-appear-2nd-season-hyoris-homestay-employee|access-date=July 31, 2020|website=Soompi}}</ref> sidoo kale xilligan Park Bo-gum waxay u timid inay u shaqeyso sidii shaqaale ku meel gaar ah.<ref>{{Cite web|url=https://www.soompi.com/article/1138427wpp/park-bo-gum-surprises-yoona-lee-hyori-hyoris-homestay-2|title=Park Bo Gum Surprises YoonA And Lee Hyori On "Hyori's Homestay 2"|date=May 11, 2018|website=Soompi|access-date=July 31, 2020}}</ref> Sannadkii 2019, Lee wuxuu dib ula midoobay xubnaha Fin.K.L bandhigga cusub oo cinwaankeedu yahay ''Club Camping'' .<ref>{{Cite web|url=https://www.soompi.com/article/1338734wpp/fin-k-ls-reunion-in-new-reality-show-camping-club-premieres-to-strong-ratings|title=Fin.K.L's Reunion In New Reality Show "Camping Club" Premieres To Strong Ratings|date=July 14, 2019|website=Soompi|access-date=July 31, 2020}}</ref> === [[2020]]–hada: Ku noqo warshadaha muusikada, SSAK3 iyo Refund Sisters === Bishii Meey 15, 2020, Lee waxay ku dhawaaqday inay heshiis la saxiixatay shirkadda ESteem Entertainment.<ref>{{Cite web|url=http://sports.khan.co.kr/entertainment/sk_index.html?art_id=202005151806013&sec_id=540101&pt=nv|title=[공식] 이효리, 에스팀엔터와 전속계약 맺어 "좋은 인연 소중히 이어갈 것"|date=May 15, 2020|website=Sports Khan|access-date=May 15, 2020}}</ref> Iyadoo loo marayo ''Hangoutout With Yoo'', iyada, oo ku hoos jirta magaca magaca Linda G, waxay aasaastay saddexda mashruuc ee loogu magac daray SSAK3 oo leh Rain iyo Yoo Jae-suk. Waxay soo saareen heesta ugu horreeyay ee "Beach Again" Luulyo 18, 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.soompi.com/article/1404653wpp/yoo-jae-suk-lee-hyori-and-rain-reveal-group-name-and-stage-names-for-their-co-ed-group|title=Yoo Jae Suk, Lee Hyori, And Rain Reveal Group Name And Stage Names For Their Co-Ed Group|date=June 4, 2020|website=Soompi|access-date=July 31, 2020}}</ref> SSAK3 waa mashruuc gaar ah oo seddex geesood ah, waxayna ku dhawaaqeen in dhamaan lacagaha ka soo baxa heesahooda iyo dalacsiintooda loogu deeqi doono bulshada u baahan.<ref>{{Cite web|url=https://www.soompi.com/article/1413998wpp/ssak3-to-donate-proceeds-from-their-music-to-help-those-in-need|title=SSAK3 To Donate Proceeds From Their Music To Help Those In Need|date=July 21, 2020|website=Soompi|access-date=July 31, 2020}}</ref> Kadib mashruuca SSAK3, Lee, [[Uhm Jung-hwa]], [[Jessi]] iyo [[Hwasa]] waxay samaysteen koox mashruuc kale oo gabar ah oo loogu magac daray Refund Sisters. <ref>[https://studybreaks.com/culture/music/refund-sisters-unites-female-k-pop-idols-from-different-generations/ "Refund Sisters Unites Female K-Pop Idols From Different Generations"]. ''Study Breaks''.</ref>Waxay soo saareen heestii ugu horreysay ee "Don't Touch Me".<ref>[http://m.koreaherald.com/view.php?ud=20201027000816 "Refund Sisters: latest K-pop sensation that S. Korea is raving about"]. ''[[The Korea Herald]]''.</ref><ref>[https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3109527/lee-hyori-revival-project-groups-refund-sisters-and-ssak3 "The Lee Hyori revival: project groups Refund Sisters and SSAK3 gave the first-gen K-pop star a delightful 2020 comeback – and we can’t get enough"]. ''South China Morning Post''.</ref><ref>[https://www.jazminemedia.com/2020/09/refund-sisters-decides-on-their-title-track-and-confirm-debut-date/ Refund Sisters Decide On Their Title Track And Confirm Debut Date - JazmineMedia.]</ref> == Farshaxanimada iyo sawirka == === Muusig === ==== Noocyada, erayada iyo mawduucyada ==== Qaabka Lee waxaa looqeexay inuu yahay muusikada magaalooyinka. Markii la sii daayay ''H-Logic'', Lee wuxuu bilaabay inuu tijaabiyo codkeeda isagoo ku daraya hip-hop muusigeeda.  Sii deynta dambe waxaa saameyn ku yeeshay nooc kale oo ay ku jiraan muusigga dhagaxa. Si caqli-gal ah, heesaha Lee waxay u kala baxeen jacayl iyo qalbi jab ilaa awood siinta faallooyinka bulshada iyada oo loo eegayo aragtida dumarka. ==== Nooca codka ==== Baaxadda codka ee Lee waxaa lagu kala saari karaa baaxadda mezzo-soprano. In kasta oo muuqaalkeeda galmada ah, haddana loo aqoonsaday heesaheeda qiirada leh sidoo kale<ref name=":1">{{cite news|url=http://www.hellokpop.com/2012/08/22/sexiness-can-be-a-double-edged-sword/|title=Sexiness can be a double-edged sword|date=August 22, 2012|work=hellokpop.com|access-date=September 21, 2012}}</ref>ee heesaha sida "Swing" iyo "Amor Mio". Lee waxaa lagu dhaleeceeyay awoodeeda heesida, taas oo ay ku jawaabtay "Waxaan u maleynayaa in qof kastaa uu u fikiro si ka duwan, markaa iyagaa sidaas u fikiri kara. Kahor, waxaan dareemay inaan ku dhuumanayo qalabka gadaashiisa. Waxaan dareemay raaxo la'aan haddii kale. Laakiin marka laga bilaabo qodob, aniga  Waxaan jeclahay codkeyga. Tan iyo markii aan ka helay, runti ma ahan wax muhiim ah waxa ay dadka kale u maleeyeen."<ref>{{Cite news|url=http://www.allkpop.com/article/2013/05/lee-hyori-responds-to-criticisms-about-her-vocals|title=Lee Hyori responds to criticisms about her vocals {{!}} allkpop.com|work=allkpop|access-date=July 3, 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://seoulbeats.com/2013/09/lee-hyori-singer-icon-bride/|title=Lee Hyori: Singer, Icon, Bride|date=September 6, 2013|work=seoulbeats|access-date=July 3, 2017|language=en-US|archive-date=Bisha Sideedaad 5, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805045530/https://seoulbeats.com/2013/09/lee-hyori-singer-icon-bride/|url-status=dead}}</ref> ==== Qaabka doorka ==== Lee waxay sheegtay inay heesaa Uhm Jung-hwa tahay dayasho mudan tahay.<ref>{{Cite news|url=http://entertain.naver.com/music/now/read?oid=117&aid=0002876364|script-title=ko:'컴백' 이효리 "1년 뒤 마흔, 실감 안나…마음은 20대" [화보]|access-date=July 3, 2017|language=ko}}</ref> === Sawirka === Lee ayaa caan ku ah racfaanka galmada.<ref name=":1" /><ref name=":0" /><ref>{{cite web|title=Park Ji-sung, Lee Hyo-ri Koreans with Most Brand Powe|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2005/12/02/2005120261004.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=December 2, 2005}}</ref> Dabayaaqadii 2003, Lee waxay heshiis xayeysiis ah la saxiixatay Samsung, waxay u sameysay seddex xayeysiis muusig iyo heeso taleefannadooda gacanta ee Anycall, oo noqotay mid ka mid ah xayeysiisyadeeda ugu caansan.<ref>{{cite web|title=Lee Hyo-ri Signs Another Lucrative Deal with Samsung|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2006/12/12/2006121261010.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=December 12, 2006}}</ref> Muddo shan sano ah, Lee waxay ahayd dhiirrigeliye Lotte Liquor, iyada oo ka dhigaysa dhiirrigeliyihii ugu waqtiga dheeraa.<ref>{{cite web|title=Lee Hyo-ri Signs Off as Longest-Serving Soju Model|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2012/11/13/2012111301183.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=November 13, 2012}}</ref> Sanadkii 2007, waxay ku jileysay ganacsi ay la wadaagtay Jessica Alba shirkad isku qurxisa Koonfur Kuuriya Ĭsa Knox, taas oo lagu toogtay Kanada.<ref>{{cite web|title=Summit of the Starlets: Jessica Alba and Lee Hyo-ri|url=http://english.chosun.com/site/data/html_dir/2007/08/29/2007082961006.html|work=[[The Chosun Ilbo]]|date=August 29, 2007}}</ref> Waxay ahayd dhiirrigeliye Calvin Klein.<ref>{{cite web|last=Garcia|first=Cathy Rose A.|title=Lee Hyo-lee Sizzles in Calvin Klein|url=http://www.hancinema.net/lee-hyo-lee-sizzles-in-calvin-klein-8841.html|work=[[The Korea Times]] via [[Hancinema]]|date=March 4, 2007}}</ref> ==== Khilaafka magaca masraxa ==== Intii lagu guda jiray dhacdo ''Hangout With Yoo'', Lee wuxuu ka fekerayay magacyo masrax oo kooxdii Refund Sisters. Intii ay wada hadalku socday waxay tidhi, "Ka waran magac Shiineys ah, maaddaama oo aannu adduunka ku sii socon karno? Ka waran ‘Mao’?", Iyada oo taas laga jawaabayo, daawadayaasha Shiinaha ee showga ayaa muujiyey sida ay uga xun yihiin maadaama magacu u eg yahay [[Mao Zedong]].<ref>https://news.joins.com/article/23855170</ref><ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive |url=https://amp.seoul.co.kr/www/20200824500135 |access-date=2021-07-10 |archive-date=2021-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210710230627/https://amp.seoul.co.kr/www/20200824500135 |dead-url=yes }}</ref> == Tixraacyada == [[Category:Koonfur Kuuriya dadka]] [[Category:Fannaaniinta K-pop]] [[Category:Dad nool]] [[Category:Idolyasha dhedig Koonfur Kuuriya]] ftgvfafvwgkd2wgvoxwezmncix897g4 0 35542 299917 296143 2026-06-28T05:47:02Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299917 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=HyunA|image=Hyuna during the event "M.A.C x ELLE - National Lipstick Day - Ruby Woo" on July 29, 2018 02.png|image caption=Hyuna ee 2018|birth_date={{birth date and age|1992|06|6|}}|birth_place=[[Seoul]], [[Koonfur Kuuriya]]|education=Konkuk University|occupation=Fannan|module={{Infobox musical artist |embed=yes | genre = [[K-pop]] | instrument = Cod | years_active = 2006–hada | label =[[JYP Entertainment|JYP]]<br>[[Cube Entertainment|Cube]]<br>P Nation | associated_acts = [[4Minute]]<br>[[Dawn]]<br>[[Dazzling Red]]<br>[[JYP Entertainment|JYP Nation]]<br>[[PSY]]<br>[[Triple H]]<br>[[Trouble Maker]]<br>United Cube<br>[[Wonder Girls]] | website = }}}} '''Kim Hyun-ah''' (dhashay Juun 6, 1992), oo ay si fiican u garaneyso hal-ku-dhigga '''Hyuna''', waa fanaand Koonfur Kuuriya iyo moodel. Waxay ka soo muuqatay xubin ka mid ah kooxda gabdhaha [[Wonder Girls]] bishii Febraayo 2007. Markii ay ka tagtay kooxdii wax yar ka dib, Hyuna waxay markii dambe ka tagtay [[JYP Entertainment]] waxayna ku biirtay kooxda gabdhaha [[4Minute]], oo hoos timaada [[Cube Entertainment]]. 4Minute ayaa mid ka mid ah kooxaha gabdhaha ugu caansan dalka. Sannadkii 2010, Hyuna waxay ku bilaabatay xirfad keli ah qaab ay ku tilmaamtay inay tahay "muusig ku wajahan waxqabadka".<ref>[http://www.interviewmagazine.com/music/hey-sexy-lady-hyuna-k-pops-gangnam-girl/ HEY, SEXY LADY: HYUNA, KPOP'S GANGNAM GIRL]</ref> Heesteedii ugu horreysay "[[Change]]" ayaa lagu calaamadeeyay nambarka-labo ee Koonfur Kuuriya. Sannadkii 2011, Hyuna waxay heshay aqoonsi ballaadhan oo dadweyne iyadoo la sii daayay albumkeedii ugu horreeyay ee ''[[Bubble Pop!]]'', Heesta hogaaminta albumka ee isla magaca ayaa iibisay in ka badan seddex milyan oo nuqul oo dijitaal ah Hyuna waxay noqotay haweeneydii ugu horreysay ee K-pop farshaxan ah oo gaarta 100 milyan ee [[Youtube|YouTube]]. Dabayaaqadii isla sannadkaas, waxay la samaysay labada dhibo [[Trouble Maker]] ah fanaanka Hyunseung, waxay sii daayeen heestii guuleysatay guuleysatay "[[Trouble Maker]]". Sannadkii 2012, waxay ka soo muuqatay heestii guulaysatay ee adduunka oo leh [[PSY|Psy]], "[[Gangnam Style]]" oo markii dambena soo saartay albumkeedii labaad ee ''[[Melting]]'', kaas oo ka soo muuqday lambar-koobaad "[[Ice Cream (hees)|Ice Cream]]". Labadeeda album ol soo socda [[A Talk|''A Talk'']] iyo ''[[A+]]'' waxay leeyihiin hees guuleysta "[[Red]]" iyo "[[Roll Deep]]", siday u kala horreeyaan. Markii lakala diray 4Minute badhtamihii 2016, waxay soo saartay albamkeedii shanaad ''[[A'wesome]].'' Ee 2018, Hyuna waxay joojisay qandaraaskeedii Cube Entertainment kadib dhowr khilaafaad gudaha ah, waxayna la saxiixatay [[P Nation]] sanadka soo socda. Heesteedii ugu horreysay ee hoos timaadda P Nation waxay ahayd "[[Flower Shower]]". Sannadkii 2021, Hyuna waxay soo saartay albumkeedii toddobaad [[I'm Not Cool|''I'm Not Cool'']]. == Shaqo == === 1992–2009: Nolosha hore iyo bilawga shaqada === {{main|Wonder Girls|4Minute}}Hyuna waxay dhashay Juun 6, 1992<ref name="Russell2014">{{cite book|last=Russell|first=Mark|url=https://books.google.com/books?id=etDZAwAAQBAJ|title=K-Pop Now!: The Korean Music Revolution|date=April 29, 2014|work=Tuttle Publishing|isbn=978-1-4629-1411-1|page=85|access-date=October 30, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527064350/https://books.google.com/books?id=etDZAwAAQBAJ|archive-date=May 27, 2016|url-status=live}}</ref> ee [[Seoul]].<ref>{{cite episode|first=Jianheng Ken (host)|last=Wu|title=娛樂E世代 (Entertainment E Generation)|series=中廣流行網 (BCC I Like Radio)|network=[[Broadcasting Corporation of China|BCC]]|date=January 22, 2010|language=zh|location=Taiwan|minutes=40:21}}</ref><ref name="name">{{cite episode|first=Jianheng Ken (host)|last=Wu|title=娛樂E世代 (Entertainment E Generation)|series=中廣流行網 (BCC I Like Radio)|network=[[Broadcasting Corporation of China|BCC]]|date=January 22, 2010|language=zh|location=Taiwan|minutes=40:21}}</ref> Waxay dhigatay Dugsiga Dhexe Choongam iyo [[Dugsiga Sare Muusiga iyo Farshaxanka Kuuriya]]. Hyuna waxay ka qalin jabisay [[Jaamacada Konkuk]], dhanka fanka casriga ah, waxayna heshay ogolaansho gaar ah dugsiga.<ref>{{cite news|url=http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2011/07/135_91131.html|title=K-pop stars scholarships irk students|date=July 18, 2011|work=The Korea Times|access-date=July 20, 2011|archive-date=May 13, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513073808/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/art/2011/07/135_91131.html|url-status=live}}</ref> Sannadkii 2006, waxaa la shaaciyay inay xubin ka tahay kooxda gabdhaha [[Wonder Girls]]. Hyuna waxa ay ka qayb qaadatay albamka yar ee kooxda ee ''The Wonder Begins'', oo la sii daayay Febraayo 2007.<ref name="WG/IRONY">{{cite news|url=http://www.mydaily.co.kr/news/read.html?newsid=200702132122211130|script-title=ko:원더걸스, 첫 쇼케이스서 '열정의 신고식'|date=February 13, 2009|publisher=My Daily|access-date=January 10, 2010|language=ko|archive-date=July 2, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702113312/http://www.mydaily.co.kr/news/read.html?newsid=200702132122211130|url-status=live}}</ref> Waxay ka qayb qaadatay barnaamijka telefishinka kooxda ee ''[[MTV Wonder Girls]]'' laba xilli, oo ay martigelisay ''[[Show! Music Core]]''. Hyuna waxay ka tagtay Wonder Girls bishii Luulyo, markii ay waalidkeed ka saareen walaac ay ka qabeen caafimaadkeeda.<ref name="sanfran">Yang, Jeff. [http://www.sfgate.com/entertainment/article/ASIAN-POP-Next-stop-Wonderland-2493471.php Asian Pop: Next stop, Wonderland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704230440/http://www.sfgate.com/entertainment/article/ASIAN-POP-Next-stop-Wonderland-2493471.php|date=July 4, 2017}}. ''[[San Francisco Chronicle]]''. April 9, 2008. Retrieved March 2, 2009.</ref> 2008, waxay ku biirtay [[Cube Entertainment]]. Bishii Maajo 2009, ayaa lagu dhawaaqay in Hyuna ay noqon doonto xubin ka mid ah kooxda gabdhaha [[4Minute]].<ref name="JYP/CUBE">{{cite news|url=http://ent.sina.com.cn/x/2009-01-04/13482327308.shtml|title=Wondergirls前成员贤雅回归歌谣届|publisher=Sina|access-date=January 10, 2010|language=zh|archive-date=May 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506021712/http://ent.sina.com.cn/x/2009-01-04/13482327308.shtml|url-status=live}}</ref><ref name="teaser">{{cite web|script-title=ko:현아그룹 포미닛 실루엣 티저-홈피 공개 화제폭발 '서버 마비'|trans-title=4minute Teaser Released|work=Newsen|url=http://www.newsen.com/news_view.php?uid=200906111420161002|access-date=January 10, 2010|language=ko|archive-date=June 23, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090623174306/http://www.newsen.com/news_view.php?uid=200906111420161002|url-status=live}}</ref><ref name="debut">{{in lang|ko}} Kim, Hyeon-wu.[http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3651163&ctg=15 데뷔 하루 앞둔 포미닛 "라이브 걱정없어, 실력으로 승부하겠다" ("Morning Before Debut, 4minute States "We Do Not Worry About Live Performance; We Will Win Through Talent")] {{Wayback|url=http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3651163&ctg=15|date=20141023125923}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141023125923/http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3651163&ctg=15|date=October 23, 2014}}. ''[[JoongAng Ilbo|Joins.com]]''. June 17, 2009. Retrieved January 10, 2010.</ref> === 2009–2010: Heesta ugu horeesay === [[File:HyunA_in_2011_May3.jpg|thumb|Hyuna ee Maajo 2011]] Hyuna waxay la kaashatay Lee Gi-kwang heesta "2009" ee albamkiisii ​​ugu horeeyay ''First Episode: A New Hero.'' Waxay noqotay qayb ka mid ah "Dream Team Girl Group," koox xayeysiin u ah [[Samsung]] oo garab socda [[Han Seung-yeon]], [[Uee]], iyo [[Gain]].<ref>https://omonatheydidnt.livejournal.com/1757819.html</ref><ref>https://cm.asiae.co.kr/ampview.htm?no=2009100716172378269{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Heestoodii ugu horeysay ee "Tomorrow" waxay soo baxday Oktoobar 6, 2009.<ref>{{in lang|ko}} [http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3819551&ctg=15 복받은 이동건, 가인-한승연-유이-현아와 무슨관계? ‘4투모로우 뮤비 출연’ ("Lucky Lee Dong-gun, What Connection with Gain-Han Seungyeon-Uee-Hyuna? 4 Tomorrow Music Video Participation")] {{Wayback|url=http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3819551&ctg=15|date=20140726014629}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726014629/http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3819551&ctg=15|date=July 26, 2014}}. ''[[JoongAng Ilbo|Joins.com]]''. October 12, 2009. Retrieved January 16, 2010.</ref><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/2281/the-issue-makers-trouble-maker|title=The Issue Makers, Trouble Maker|date=December 22, 2011|work=enewsWorld|access-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827084239/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/2281/the-issue-makers-trouble-maker|archive-date=August 27, 2017|url-status=dead}}</ref> Janaayo 4, 2010, waxay soo saartay heesta "[[Change]]", taas oo si heer sare ah oo guuleystay.<ref name="change">{{in lang|ko}} [http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3955534&ctg=15 ''‘솔로’ 현아, 음원 랭킹 상위권… 화제의 검색어 1위'' ("Solo" Hyun-a, Top Ranked Song...#1 Search Term)] {{Wayback|url=http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3955534&ctg=15|date=20140726015433}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726015433/http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3955534&ctg=15|date=July 26, 2014}}. ''[[JoongAng Ilbo|Joins.com]]''. January 6, 2010. Retrieved January 10, 2010.</ref><ref name="change2">{{in lang|ko}} Kim, Hyeong-wu. [http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3961154&ctg=15 ‘섹시 고딩’ 현아 ‘명품 복근 댄스’ 주말 내내 가요계 강타 ("Sexy High School Student" Hyun-a's "Luxury Muscle Dance" Throws Hefty Punch at Pop Music)] {{Wayback|url=http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3961154&ctg=15|date=20140726023123}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726023123/http://article.joins.com/news/article/article.asp?total_id=3961154&ctg=15|date=July 26, 2014}}. ''[[JoongAng Ilbo|Joins.com]]''. January 10, 2010. Retrieved January 10, 2010.</ref><ref name="hypemy">{{cite web|title=GDA Artiste Profile: HyunA|work=Hype Malaysia|date=Dec 19, 2012|url=http://hype.my/events/gda-artiste-profile-hyuna/|access-date=July 16, 2014|archive-date=January 3, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150103073640/http://hype.my/events/gda-artiste-profile-hyuna/|url-status=live}}</ref> Toban maalmood ka dib, Janaayo 14, muuqaalka muusiga "Change" waxaa lagu calaamadeeyay 19+ qiimeyn ay bixisay Wasaaradda Sinnaanta Jinsiga iyo Qoyska inay tahay mid aan ku habboonayn carruurta aan qaan-gaarin. Cube Entertainment ayaa sheegtay in muuqaalka muusiga dib loo tafatiran doono oo loo gudbin doono si loo ansixiyo. Si kastaba ha ahaatee, xarunta baahinta ee [[SBS]], ayaa ku dhawaaqday in muqaalka muusiga lagu xaddidi doono 15+ dhegaystayaal halkii, [[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]]-na waxa ay ku dhawaaqday in ay wali noqon doonto mid la daawado dhammaan daawadayaasha.<ref>[http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201001150828311002&search=title&searchstring=%C7%F6%BE%C6%2019 현아, 뮤비 19금(禁) 판정 "선정성 이유, 재심의 요청할 것"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110917051948/http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201001150828311002&search=title&searchstring=%C7%F6%BE%C6%2019|date=September 17, 2011}}. ''Newsen''. January 14, 2010.</ref><ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive |url=https://thelearnedfangirl.com/whatever-happened-to-hyuna/ |access-date=2022-02-15 |archive-date=2022-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209225838/https://thelearnedfangirl.com/whatever-happened-to-hyuna/ |dead-url=yes }}</ref><ref>https://www.allkpop.com/article/2010/01/hyunas-change-mv-slapped-with-19-rating</ref> Dhawr heesood oo kale ayay sii daysay 2010kii.<ref>{{in lang|ko}} [http://www.mydaily.co.kr/news/read.html?newsid=201004201732271133 포미닛 현아·낯선 ‘황야의 무법자’, 박명수·제시카의 ‘냉면’ 될까] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407045137/http://www.mydaily.co.kr/news/read.html?newsid=201004201732271133|date=April 7, 2012}}. ''My Daily''. June 8, 2010.</ref><ref>{{in lang|ko}} [http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201004191654251001 현아-낯선 부른 이트라이브 ‘황야의 무법자’ 제 2의 ‘냉면’ 될까?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203133702/http://www.newsen.com/news_view.php?uid=201004191654251001|date=December 3, 2013}}. ''Newsen''. June 8, 2010.</ref> === 2011–2015: Guul iyo 4Minute === [[File:20120102_SHOW_K_MUSIC_쇼케뮤_현아_직찍.jpg|left|thumb|Hyuna ee 2012]] Sannadkii 2011, Hyuna waxay soo saartay albamkeedii ugu horreeyay, ''[[Bubble Pop!]]'', oo ay ku jiraan shan heeso oo cusub. Heestu "Bubble Pop" waxay ahayd guul caalami ah.<ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/k-pop-fans-push-hyuna-to-top-of-charts-viral-video-spotlight-2307917.html|title=K-pop fans push HYUNA to top of charts: viral video spotlight|date=July 5, 2011|work=Independent|access-date=August 31, 2017|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827083431/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/k-pop-fans-push-hyuna-to-top-of-charts-viral-video-spotlight-2307917.html|url-status=live}}</ref> Ugu dambayntii waxa ay noqotay muqaal muusik kii ugu horeeyay ee uu sameeyo fanaan K-pop ah oo dhaafa 100 milyan oo daawasho.<ref>{{cite web|url=http://www.india.com/buzz/hyuna-first-k-pop-artist-to-reach-over-100-million-views-on-YouTube-with-video-bubble-pop-1145415/|title=Hyuna, first solo K-pop artist to reach over 100 million views on YouTube with video Bubble Pop|date=April 28, 2016|work=India.com|access-date=September 21, 2017|archive-date=September 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921145136/http://www.india.com/buzz/hyuna-first-k-pop-artist-to-reach-over-100-million-views-on-YouTube-with-video-bubble-pop-1145415/|url-status=live}}</ref><ref>"[http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/467265/21-under-21-hyuna-2011 4Minute's Hyun=a make into Billboard '21 Under 21'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130206185957/http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/467265/21-under-21-hyuna-2011|date=February 6, 2013}}". ''Billboard''. September 27, 2011. Retrieved October 2, 2011.</ref><ref>{{cite web|last=Aaron|first=Charles|url=https://www.spin.com/2011/12/spins-20-best-songs-2011//?page=0%252C20|title=SPIN's 20 Best Songs of 2011|work=Spin|date=December 9, 2011|access-date=May 11, 2013|archive-date=August 21, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160821232218/http://www.spin.com/2011/12/spins-20-best-songs-2011/?page=0%25252C20|url-status=live}}</ref> Nofeembar 24, 2011, Cube waxay daaha ka qaaday in Hyuna ay ku jiri doonto koox la wadaago oo la yiraahdo [[Trouble Maker]] iyada iyo Hyunseung.<ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/1761/hyuna-and-jang-hyun-seung-are-trouble-makers|title=Hyuna and Jang Hyun Seung are Trouble Makers|date=November 25, 2011|work=enewsWorld|access-date=August 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608131325/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/1761/hyuna-and-jang-hyun-seung-are-trouble-makers|archive-date=June 8, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/1886/trouble-maker-releases-much-anticipated-music-video|title=Trouble Maker Releases Much Anticipated Music Video|date=December 1, 2011|work=enewsWorld|access-date=August 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608144404/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/1886/trouble-maker-releases-much-anticipated-music-video|archive-date=June 8, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/1848/trouble-maker-shocks-with-surprise-kiss-during-performance|title=Trouble Maker Shocks With Surprise Kiss During Performance|date=November 30, 2011|work=enewsWorld|access-date=August 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608142027/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/1848/trouble-maker-shocks-with-surprise-kiss-during-performance|archive-date=June 8, 2017|url-status=dead}}</ref> Sannadkii 2012, waxay sidoo kale ka soo muuqatay muqaalka muusigga [[Psy]] "[[Gangnam Style]]", ka dib markii uu shakhsi ahaan u doortay Psy intii lagu jiray marxaladda wax soo saarka ee bilowga ah.<ref name="Interview" /><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/1536202/hyuna-talks-us-debut-filming-with-psy-being-labeled-overrated|title=HyunA Talks U.S. Debut, Filming With PSY & Being Labeled Overrated|date=January 31, 2013|work=Billboard|access-date=August 27, 2017|archive-date=March 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150310104750/http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/1536202/hyuna-talks-us-debut-filming-with-psy-being-labeled-overrated|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/08/15/gangnam-style-becomes-opp_n_1783292.html|title='Gangnam Style' Becomes 'Oppa Is Just My Style': PSY's 'Girl Version' Followup, Featuring Hyuna (VIDEO)|first=Mallika|last=Rao|date=August 15, 2012|newspaper=Huffington Post|access-date=August 17, 2012|archive-date=October 31, 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6BoxMeJUi?url=http://www.huffingtonpost.com/2012/08/15/gangnam-style-becomes-opp_n_1783292.html|url-status=live}}</ref> Hyuna waxay soo saartay albamkeedii labaad ee ''[[Melting]]'' Oktoobar 21, 2012<ref name="Interview" /> The video for Ice Cream was released on October 22, 2012 and features a cameo by Psy.<ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/474530/hyuna-gangnam-style-star-releases-ice-cream-video-with-psy-watch|title=HyunA, 'Gangnam Style' Star, Releases 'Ice Cream' Video with PSY: Watch|date=October 22, 2012|work=Billboard|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20160127083005/http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/474530/hyuna-gangnam-style-star-releases-ice-cream-video-with-psy-watch|archive-date=January 27, 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/18860/hyuna-draws-global-attention-as-ice-cream-is-covered-by-the-guardian-popjustice-and-more|title=Hyuna Draws Global Attention as ′Ice Cream′ is Covered by ′The Guardian′, ′Popjustice′ and More|date=October 25, 2012|work=enewsWorld|access-date=August 26, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827050803/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/18860/hyuna-draws-global-attention-as-ice-cream-is-covered-by-the-guardian-popjustice-and-more|archive-date=August 27, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/19675/4minute-hyunas-ice-cream-music-video-gathers-record-views-on-youtube|title=4minute Hyuna′s ′Ice Cream′ Music Video Gathers Record Views on YouTube|date=November 2, 2012|work=enewsWorld|access-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827043541/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/19675/4minute-hyunas-ice-cream-music-video-gathers-record-views-on-youtube|archive-date=August 27, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>Ho, Stewart (October 17, 2012). [http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/17919/4minute-hyunas-upcoming-solo-album-to-include-co-penned-co-written-track-very-hot "4Minute Hyuna's Upcoming Solo Album to Include Co-Penned, Co-Written Track, ‘Very Hot’"] {{Wayback|url=http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/17919/4minute-hyunas-upcoming-solo-album-to-include-co-penned-co-written-track-very-hot|date=20140726163603}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726163603/http://mwave.interest.me/enewsworld/en/article/17919/4minute-hyunas-upcoming-solo-album-to-include-co-penned-co-written-track-very-hot|date=July 26, 2014}}. CJ E&M enewsWorld.</ref> [[File:HyunA_-_2014_Gaon_Chart_K-pop_Awards_red_carpet.jpg|thumb|Hyuna ee 2014]] Maajo 24, Hyuna waxa ay la kaashatay fanaaniinta isqurxinta Son & Park si ay u bilaabaan hawlo samafal oo xiriir ah oo cinwaan looga dhigay "Kiss of Hope", kuwaas oo faa'iidadooda loogu deeqay waxbarashada carruurta ku nool wadamada saboolka ah.<ref>{{cite web|url=http://www.kpophunt.com/2013/05/4minute-hyuna-enthusiastic-support-poor.html|title=4minute Hyuna enthusiastic support poor children's charity|author=KPOP|access-date=October 18, 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141023190146/http://www.kpophunt.com/2013/05/4minute-hyuna-enthusiastic-support-poor.html|archive-date=October 23, 2014}}</ref><ref>{{cite web|last=Lee|first=Kim|url=http://24-7kpop.com/2013/03/07/hyuna-spokesmodel-for-toyota-corolla-my-color/|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312100032/http://24-7kpop.com/2013/03/07/hyuna-spokesmodel-for-toyota-corolla-my-color/|archive-date=March 12, 2013|title=Hyuna Spokesmodel For Toyota Corolla MY COLOR|work=24-7kpop.com|date=March 7, 2013|access-date=May 11, 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/5862356/k-pop-night-out-returns-for-sxsw-2014-with-hyuna-jay-park-more|first=Jessica|last=Oak|title='K-Pop Night Out' Returns for SXSW 2014 With HyunA, Jay Park & More|work=Billboard|date=July 27, 2013|access-date=April 1, 2014|archive-date=March 5, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305111508/http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/5862356/k-pop-night-out-returns-for-sxsw-2014-with-hyuna-jay-park-more|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.austinchronicle.com/daily/music/2014-03-12/sxsw-live-shot-hyuna/|title=SXSW Live Shot: HyunA: Korean superstar ropes in even Lady Gaga – Music|work=The Austin Chronicle|date=March 12, 2014|access-date=April 1, 2014|first=Luke|last=Winkie|archive-date=August 7, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170807152022/http://www.austinchronicle.com/daily/music/2014-03-12/sxsw-live-shot-hyuna/|url-status=live}}</ref> Bishii Luulyo 2014, waxay soo saartay albamkeedii saddexaad ee cinwaankeedu yahay ''[[A Talk]]'' iyo heesta "[[Red]]".<ref>{{cite web|url=http://koreatimes.co.kr/www/news/culture/2014/07/135_161099.html|title=Hyuna to give fans something to talk about|date=July 16, 2014|work=The Korea Times|access-date=August 26, 2017|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827043020/http://koreatimes.co.kr/www/news/culture/2014/07/135_161099.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6157859/hyuna-topless-new-single-a-talk-teaser-photos|title=HyunA Poses Topless to Announce New Single|work=Billboard|first=Jeff|last=Benjamin|date=July 16, 2014|access-date=July 17, 2014|archive-date=July 20, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140720213130/http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/6157859/hyuna-topless-new-single-a-talk-teaser-photos|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140729000695&ACE_SEARCH=1|title=HyunA twerks her way to 'Red' solo return|date=July 29, 2014|work=The Korea Herald|access-date=August 26, 2017|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827044559/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140729000695&ACE_SEARCH=1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140715001166&ACE_SEARCH=1|title=4Minute HyunA to appear in her own reality show|date=July 15, 2014|work=The Korea Herald|access-date=August 26, 2017|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827051138/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140715001166&ACE_SEARCH=1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.billboard.com/articles/news/6190269/hyuna-red-video-mv-watch-brand|title=HyunA Solidifies Her Diva Brand in Sizzling 'Red' Video: Watch|date=July 29, 2014|work=Billboard|access-date=August 26, 2017|archive-date=July 10, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710091104/http://www.billboard.com/articles/news/6190269/hyuna-red-video-mv-watch-brand|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|work=Rolling Stone|title=From Taylor Swift's luxurious mansion freakout to OG Maco's low-budget hotel turn-up, the best clips of the year|first=Jessica|last=Suarez|date=December 29, 2014|access-date=December 29, 2014|url=https://www.rollingstone.com/music/lists/10-best-music-videos-of-2014-20141229|archive-date=December 30, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230000759/http://www.rollingstone.com/music/lists/10-best-music-videos-of-2014-20141229|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140828001075&ACE_SEARCH=1|title=HyunA tops Taiwan's charts with 'RED'|date=August 28, 2014|work=The Korea Herald|access-date=August 26, 2017|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827051111/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20140828001075&ACE_SEARCH=1|url-status=live}}</ref> Bishii Agoosto 2015, waxay soo saartay albamkeedii afaraad ee ''[[A+]]''.<ref>{{cite web|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3008294|title=[New Release] Hyuna|date=August 25, 2015|work=Korea JoongAng Daily|access-date=August 26, 2017|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827045913/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3008294|url-status=live}}</ref> === 2016–2018: Calaamadee isbeddelada === Juun 13, 2016, ayaa lagu dhawaaqay in 4Minute ay qaadatay go'aanka lagu kala dirayo.  Hyuna waxay ahayd xubinta kaliya ee kooxda si ay u cusbooneysiiso qandaraaskeeda Cube Entertainment.<ref>{{cite web|url=http://english.yonhapnews.co.kr/search1/2603000000.html?cid=AEN20160613002900315|title=4Minute to disband, only Hyuna renews contract|date=June 13, 2016|work=Yonhap News Agency|access-date=August 26, 2017|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827045220/http://english.yonhapnews.co.kr/search1/2603000000.html?cid=AEN20160613002900315|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |ciwaan=Nuqul Archive |url=https://channel-korea.com/the-reason-why-4minute-disband/?amp |access-date=2022-02-15 |archive-date=2022-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220808164233/https://channel-korea.com/the-reason-why-4minute-disband/?amp |dead-url=yes }}</ref><ref>https://www.scmp.com/magazines/style/celebrity/article/3147951/5-most-shocking-k-pop-group-disbandments-and-why-they</ref><ref>https://www.allkpop.com/article/2016/06/breaking-4minute-disbands-after-7-years-hyuna-renews-contract-with-cube</ref><ref>https://www.inquisitr.com/3215983/4minute-entertainment-expert-reveals-painful-truth-behind-k-pop-girl-groups-disbanding/{{Dead link|date=Bisha Labaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://m-en.yna.co.kr/view/AEN20160613002900315</ref><ref>{{Cite web |title=Nuqul Archive |url=https://www.kpopstarz.com/articles/301187/20210903/where-4minute-now-hot-issue-hitmakers-current-activities.htm |access-date=2025-06-17 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208061957/https://www.kpopstarz.com/articles/301187/20210903/where-4minute-now-hot-issue-hitmakers-current-activities.htm |url-status=dead }}</ref> Hyuna dabadeed waxay soo saartay albamkeedii shanaad ''[[A'wesome]]'' iyo heesta "[[How's This?]]" ({{korean|어때 (eottae?}}), ee Agoosto 1, 2016.<ref>{{cite web|url=http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/107770/hyuna-to-share-sexy-kiss-scene-on-first-episode-of-hyuna-x-19-all-kpop-news|title=Hyuna to Share Sexy Kiss Scene on First Episode of ′HyunA X-19′|date=August 16, 2016|work=enewsWorld|access-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827043405/http://mwave.interest.me/en/kpop-news/article/107770/hyuna-to-share-sexy-kiss-scene-on-first-episode-of-hyuna-x-19-all-kpop-news|archive-date=August 27, 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://koreatimes.co.kr/www/news/nation/2016/08/398_210859.html|title=HyunA returns solo, dominates music charts|date=August 2, 2016|access-date=August 26, 2017|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827083609/http://koreatimes.co.kr/www/news/nation/2016/08/398_210859.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://koreatimes.co.kr/www/news/nation/2016/07/398_210367.html|title=HyunA to embark on Asia tour in September|date=July 27, 2016|work=The Korea Times|access-date=August 26, 2017|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827083735/http://koreatimes.co.kr/www/news/nation/2016/07/398_210367.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20170113000787&ACE_SEARCH=1|title=K-pop singer HyunA goes on global tour|date=January 13, 2017|work=The Korea Herald|access-date=August 26, 2017|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827050943/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20170113000787&ACE_SEARCH=1|url-status=live}}</ref> Abriil 3, 2017, Cube Entertainment ayaa xaqiijisay in iyada iyo xubnaha Pentagon Hui iyo E'Dawn ay xubin ka noqon doonaan koox cusub, [[Triple H]].<ref>{{cite news|url=http://english.yonhapnews.co.kr/news/2017/05/08/0200000000AEN20170508003100315.html|work=Yonhap News Agency|date=May 8, 2017|access-date=June 14, 2017|title=HyunA's new project group Triple H releases '365 Fresh' choreography practice video|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827090828/http://english.yonhapnews.co.kr/news/2017/05/08/0200000000AEN20170508003100315.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3032531|title=Hyuna's new group Triple H to release debut|website=Korea JoongAng Daily|access-date=August 26, 2017|archive-date=August 27, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827083745/http://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3032531|url-status=live}}</ref> [[File:Hyuna_going_to_a_Music_Bank_recording_on_August_3,_2018_01.png|left|thumb|Hyuna ee 2018]] Ogosto 2, 2018, sawirada Hyuna ee E'Dawn ayaa la sii daayay. Cube Entertainment ayaa beenisay wararka xanta ah ee sheegaya inay is shukaansanayeen, si kastaba ha ahaatee, iyada iyo E'Dawn waxay waraysi la yeesheen [[Yonhap News Agency|Yeonhap News]] maalintaas dambe, iyagoo qirtay xidhiidhkooda oo bilaabmay May 2016.<ref>https://m-en.yna.co.kr/view/AEN20180803006000315</ref><ref>{{Cite web |title=Nuqul Archive |url=https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/k-pop-soloist-hyuna-and-boyfriend-edawn-kicked-out-from-agency-after |access-date=2026-04-03 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208061142/https://www.straitstimes.com/lifestyle/entertainment/k-pop-soloist-hyuna-and-boyfriend-edawn-kicked-out-from-agency-after |url-status=dead }}</ref><ref>https://m.koreaherald.com/article/1745341</ref><ref>{{Cite news|url=http://news.hankyung.com/article/2018080407047|title=현아♥이던 트리플H, 당당한 열애 고백 그러나 씁쓸한 마무리|date=August 4, 2018|work=hankyung.com|access-date=November 6, 2018|language=ko|archive-date=November 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108025908/http://news.hankyung.com/article/2018080407047|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.malaymail.com/s/1661397/fans-divided-in-reactions-to-hyuna-and-edawns-relatiionship|title=Fans divided in reactions to Hyuna and E'Dawn's relationship {{!}} Malay Mail|access-date=November 8, 2018|language=en|archive-date=November 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108065458/https://www.malaymail.com/s/1661397/fans-divided-in-reactions-to-hyuna-and-edawns-relatiionship|url-status=live}}</ref> Sebtembar 13, Cube Entertainment waxay ku dhawaaqday inay joojinayaan qandaraasyadooda, iyagoo tixraacaya inaysan "ilaalin karin" iyaga.<ref name="auto" /> Oktoobar 15, Cube Entertainment waxay si rasmi ah u xaqiijisay bixida Hyuna.<ref name="auto1" /> === 2019–hada: P Nation iyo mashaariicda soo socdo === [[File:Hyuna_at_a_showcase_on_November_5,_2019.jpg|left|thumb|Hyuna ee 2019]] Janaayo 27, 2019, waxay la saxiixatay [[P Nation]], oo ah wakaalad cusub oo uu aasaasay Psy tan iyo markii uu ka tagay [[YG Entertainment]] bishii Maajo 2018.<ref name="auto2" /> Nofeembar 5, 2019, waxay sii daysay ''[[Flower Shower]]'', oo ah sii daynteedii ugu horreysay ee hoos timaada P Nation.<ref>{{cite web|title=HyunA Returns Triumphant With 'Flower Shower' Video|url=https://www.billboard.com/articles/news/international/8542760/hyuna-flower-shower-video|website=Billboard|access-date=November 5, 2019|archive-date=November 6, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191106090541/https://www.billboard.com/articles/news/international/8542760/hyuna-flower-shower-video|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=HyunA is a flower with attitude in her gorgeous solo comeback teaser photos|url=https://www.allkpop.com/article/2019/10/hyuna-is-a-flower-with-attitude-in-her-gorgeous-solo-comeback-teaser-photos|website=allkpop|access-date=November 5, 2019|archive-date=November 5, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105021637/https://www.allkpop.com/article/2019/10/hyuna-is-a-flower-with-attitude-in-her-gorgeous-solo-comeback-teaser-photos|url-status=live}}</ref> Hyuna waxay soo saartay albamkeedii yar toddobaad ''[[I'm Not Cool]]'' 28-kii Janaayo 2021.<ref>{{cite web|url=https://sports.donga.com/article/all/20210108/104831653/1|title=현아, 28일 컴백 확정|website=Sports Dong-a|language=ko|date=January 8, 2021|access-date=January 20, 2021}}</ref> Sebtembar 9, Hyuna iyo [[Dawn]] ayaa iska kaashaday siideynta albamkooda ''[[1+1=1]]''.<ref>{{cite web|url=https://entertain.naver.com/now/read?oid=311&aid=0001341639|title=현아♥던, 9월 9일 듀엣 컴백…새 앨범 '1+1=1' 로고 모션 공개|website=Xports News|language=ko|date=August 31, 2021|access-date=August 31, 2021}}</ref> == Nolosha shaqsiga ah == Bishii {{Start date|2018|08|2}} Hyuna ayaa shaaca ka qaaday inay xiriir la leedahay xubin ka tirsan Pentagon [[Dawn|E'Dawn]] tan iyo Maajo 2016.<ref><bdi>[https://m.entertain.naver.com/now/read?oid=011&aid=0003364263 현아·펜타곤 이던, 당당한 열애 인정 "2년째 열애중, 속이고 싶지 않아"]</bdi>. ''Sedaily.''</ref><ref>[https://metro.co.uk/2018/10/11/hyuna-and-edawn-brush-off-the-haters-as-they-go-public-with-dating-pictures-8026862/]. ''Metro''.</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2018/09/13/world/asia/kpop-hyuna-edawn-dating-fired.amp.html "We're Dating, K-Pop Stars Declare. You're Fired, Their Label Says"]. ''New York Times''.</ref><ref>[https://www.billboard.com/music/music-news/hyuna-edawn-of-pentagon-ousted-from-cube-entertainment-8474957 "HyunA & E'Dawn of Pentagon Ousted from Cube Entertainment: Report, Updated"]. ''Billboard''.</ref><ref>[https://m.koreatimes.co.kr/pages/article.amp.asp?newsIdx=253828 Why K-pop idols in love draw ire of fans? - The Korea Times].</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/blogs-trending-45508602.amp K-pop: HyunA sacked over relationship controversy - BBC News].</ref><ref>[https://gulfnews.com/entertainment/music/k-pop-couple-hyuna-and-dawn-go-public-with-romance-1.68858460 K-Pop couple Hyuna and Dawn go public with romance | Music – Gulf News].</ref><ref>[https://www.cnn.com/2018/09/21/entertainment/kpop-dating-hyuna-edawn-music-celebrity-intl Can K-Pop stars have personal lives? Their labels aren't so sure | CNN] {{Wayback|url=https://www.cnn.com/2018/09/21/entertainment/kpop-dating-hyuna-edawn-music-celebrity-intl |date=20220216042931 }}.</ref> Waxay is qabteen Febraayo 3, 2022, lammaanuhu ay soo dhejiyeen ogeysiiska Instagram.<ref>[https://entertain.naver.com/now/read?oid=410&aid=0000847256 "현아♥던, 결혼 임박…6년 열애 끝 공개 프러포즈 "MARRY ME?"][Hyuna♥Dawn, getting married imminently... Public proposal after 6 years of dating “MARRY ME?”].</ref> == Filmografi == {| class="wikitable" !Sanadka !Cinwaanka |- |2010 |''Midnight FM'' |} === TV-ga === {| class="wikitable" !Sanadka !Cinwaanka !Kanaalka |- |2007 |''[[Show! Music Core]]'' |[[Munhwa Broadcasting Corporation|MBC]] |- |2009–2010 |''Invincible Youth'' |KBS2 |- |2010 |''Waving the Korean Flag'' |[[Seoul Broadcasting System|SBS]] |- |2011 |''Dancing with the Stars'' |MBC |- |2012 |''Birth of a Family 2'' |KBS2 |- |2014 |''Hyuna's Free Month'' | rowspan="2" |SBS MTV |- |2016 |''Hyuna X 19'' |- |2017 |''Triple H Detective Agency'' |KStar Cube TV |- |2017–2018 |''The Unit: Idol Rebooting Project'' |KBS2 |} == Discografi == * ''[[Bubble Pop!]]'' (2011) * ''[[Melting]]'' (2012) * ''[[A Talk]]'' (2014) * ''[[A+]]'' (2015) * ''[[A'wesome]]'' (2016) * ''[[Following]]'' (2017) * ''[[I'm Not Cool]]'' (2021) {| class="wikitable" |- |- |- |- |- |- |- |- |- |} == Tixraacyada == 9i1rhine85e08dwsn7lpn3yaxkrwhxl 0 36928 299852 298945 2026-06-27T21:08:44Z ~2026-37168-62 46269 changes are fixed 299852 wikitext text/x-wiki [[(Somalia)][(Country)]], sida rasmiga ah Jamhuuriyadda '''Federaalka Soomaaliya''' waa dalka bari ee qaaradda Afrika . Waxay ku fidsan tahay Geeska Afrika , waxay xad la wadaagtaa [[Itoobiya]] galbeed, [[Jabuuti]] waqooyi-galbeed, [[Kenya]] dhanka koonfur-galbeed, Gacanka Cadmeed oo waqooyi, iyo bari [[badweynta Hindiya]] . Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer badweynta Afrika. Soomaaliya waxaa lagu qiyaasaa 18.1 milyan, kuwaas oo 2.7 milyan ay ku nool yihiin caasimadda iyo magaalada ugu weyn ee [[Muqdisho]] . Mid ka mid ah wadamada Afrika ee isku isir ahaan isku hayb ah, ku dhawaad ​​85% dadka Soomaaliya deggan waa qowmiyad Soomaali ah . Luuqadaha rasmiga ah ee dalka waa [[Af Soomaali|af-soomaali]] iyo [[carabi]] in kastoo [[Af Soomaali|af-soomaaligu]] yahay luuqadda koowaad . Soomaaliya waxay xiriir taariikhi ah iyo mid diimeed la leedahay dalalka Carabta . Dadku waa muslimiin , oo raacsan laanta sunniga . {{Infobox country | conventional_long_name = Somalia | common_name = Somalia | native_name = {{native name|so|Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya}}<br />{{native name|ar|جمهورية الصومال الفيدرالية|italics=off}}<br /> Jumhūriyah aṣ-Ṣūmāl al-Fīdirāliyah | image_flag = Flag of Somalia.svg | image_coat = Coat of arms of Somalia.svg | coa_size = 100 | national_anthem = {{lang|so|[[Qolobaa Calankeed]]}}<br /><br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Somalian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Somalia_svg_map.svg|frameless]]<br />{{Legend|#336830|Dhulka gacanta lagu hayo}}{{Legend|#61E760|[[Somaliland|Dhul sheegta balse aan la xakameyn]]}}|Show globe|[[File:Somalia - Location Map (2011) - SOM - UNOCHA.svg|frameless]]|Show map of Somalia|default=1}} | capital = [[Muqdisho]] | coordinates = {{Coord|2|2|N|45|21|E|type:city}} | largest_city = [[Muqdisho]] | official_languages = {{hlist|[[Af Soomaali|Soomaali]] <ref name=MFA>{{cite web|url=https://web.mfa.gov.so/the-government/|title=The Government|publisher=Ministry of Foreign Affairs & International Cooperation|access-date=27 February 2025}}</ref><ref name=Ali>{{cite book|last=Ali|first=Maryan|title=The Palgrave Handbook of Language Policies in Africa|editor1-first=Esther Mukewa|editor1-last=Lisanza|editor2-first=Leonard|editor2-last=Muaka|chapter=Language Policy in Somaliland and Somalia|publisher=Palgrave Macmillan|location=Cham|year=2024|isbn=9783031573071|doi=10.1007/978-3-031-57308-8_24|pages=511–524}}</ref><ref name="factbook">{{cite web |title=Somalia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |date=10 November 2021 |access-date=24 January 2021 |archive-date=25 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125103534/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/ |url-status=live }}</ref>}} | recognized_languages = [[Carabi]] | religion = [[Islaam|Sunni Islaam]] (Rasmiga ah)<ref name="factbook"/> <!-- check factbook references before changing! --> | demonym = [[Soomaalida|Soomaali]] <ref name="factbook"/> | government_type = [[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Jamhuuriyadda baarlamaanka Federal]] | leader_title1 = [[Madaxwaynaha Soomaaliya|Madaxwaynaha]] | leader_name1 = [[Xasan Sheekh Maxamuud]] | leader_title2 = [[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Ra'iisul Wasaare]] | leader_name2 = [[Xamse cabdi barre]] | legislature = [[Ra'iisul wasaarayaashii Soomaaliya|Baarlamaanka Federaalka]] | upper_house = [[Aqalka Sare ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Guurtida]] | lower_house = Golaha Shacabka | sovereignty_type =Dhisidda | established_event1 = [[Dhul Udug]] | established_date1 = 2350 BC | established_event2 = [[Macrobians|Macrobia]] | established_date2 = 980 BC | established_event3 = [[Barbaria (region)|Barbaria]] | established_date3 = 100 BC | established_event4 = [[Saldanadii Cadal]] | established_date4 = Qarniga 9aad <ref>{{Cite book |last=Lewis |first=I. M. |url=https://books.google.com/books?id=Cd0mAQAAMAAJ |title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho |date=1969 |publisher=International African Institute |pages=140 |language=en}}</ref> | established_event5 = [[Muqdisho|Saldanadii Muqdisho]] | established_date5 = Qarniga 10aad | established_event6 = [[Saldanadi Ifat]] | established_date6 = Qarniga 13aad | established_event7 = [[Saldanadii Ajuuraan]] | established_date7 = Qarniga 13aad | established_event8 = [[Hiraab|Hiraab Imamate]] | established_date8 = Qarniga 16aad | established_event9 = [[Geledi|Saldanadii Geledi]] | established_date9 = 1695–1911 | established_event10 = [[ Majeerteen |Saldanadii Majeerteen]] | established_date10 = 1648–1927 | established_event11 = [[Hobyo|Saldanadii Hobyo]] | established_date11 = 1878–1927 | established_event12 = [[Isimtooyada Isaaq|Saldanadii isaaq]] | established_date12 = 1749–1884 | established_event13 = [[British Somaliland]] | established_date13 = 1884 | established_event14 = [[Italian Somaliland]] | established_date14 = 1889 | established_event15 = [[Maalinta Madaxbanaanida Soomaaliya|Xorriyadda]] iyo midowga la leh [[Dawladii Somaliland (1960)|Dawlada Somaliland]] | established_date15 = 1 July 1960 | established_event16 = [[Dastuurka Soomaaliya|Dastuurka hadda jira]] | established_date16 = 1 Ogosto 2012 | area_km2 = 637,657<ref name="factbook"/> | area_rank = 43aad <!--should be same as listed on [[List of countries and dependencies by area]]--> | area_sq_mi = 246,200 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = | population_estimate = 19,280,850<ref name="data.humdata.org">{{Cite web |title=OCHA Somalia - Subnational Population Statistics |url=https://data.humdata.org/dataset/cod-ps-som}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 66aad | population_density_km2 = 27.2<ref name="WPP_2022">{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/|title=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2022). World Population Prospects |edition=online |publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division|website=population.un.org|access-date=16 July 2022|archive-date=11 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220711213112/https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/|url-status=live}}</ref> | population_density_sq_mi = 41.73 <!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = | GDP_PPP = {{increase}} $32.500 billion<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref> | GDP_PPP_year = 2025 | GDP_PPP_rank = 151aad | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $1,920<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref> | GDP_PPP_per_capita_rank = 179aad | GDP_nominal = {{increase}} $12.990 billion<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref> | GDP_nominal_year = 2025 | GDP_nominal_rank = 147aad | GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $766<ref>{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}</ref> | GDP_nominal_per_capita_rank = 177aad | Gini = 36.8<!--number only--> | Gini_year = 2017 | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|title=Gini Index coefficient|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=24 September 2024|archive-date=17 Bisha Todobaad 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = <!--number only-->0.404 | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> | HDI_rank = 192aad | currency = [[Somali shilling]] | currency_code = SOS | time_zone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on = Sax | calling_code = [[+252]] | cctld = [[.so]] | ethnic_groups = {{plainlist| * [[Soomaalida|Soomaali]]: 85% * [[Tirakoobka daljoogaha Soomaaliya|Kuwa kale ]]: 15% }} | ethnic_groups_ref = <ref name="factbook"/><ref>{{Cite book|last=Lewis|first=I. M.|url=https://books.google.com/books?id=k3QwAQAAIAAJ|title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar, and Saho|date=1998|publisher=Red Sea Press|isbn=978-1-56902-104-0|language=en}}</ref> | ethnic_groups_year = 2021 }} Waagii hore, Soomaaliya waxay ahayd xarun ganacsi oo muhiim ah. Intii lagu guda jiray qarniyadii dhexe, dhowr boqortooyo oo xoog badan ayaa ka talinayay ganacsiga gobolka, oo ay ku jiraan [[Saldanadii Ajuuraan|Suldaanka Ajuran]] , [[Adal Sultanate]] , iyo Suldaanka Geledi . Dabayaaqadii qarnigii 19-aad, suldaanadii Soomaaliyeed waxa gumaystay boqortooyadii [[Talyaaniga]] iyo [[Ingiriiska]] kuwaas oo dhammaan dhulalkaas qabyaaladda isugu daray laba gumaysi oo kala ah : Italian Somaliland iyo [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|British Somaliland]] . 1960kii, labada dhul ayaa midoobay si ay u dhistaan ​​Jamhuuriyad Soomaaliyeed oo madax bannaan oo hoos timaada dowlad rayid ah. Siyaad Barre oo ka tirsanaa Golaha Sare ee Kacaanka (SRC) ayaa xukunka la wareegay 1969-kii, wuxuuna aasaasay [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya|Jamhuuriyaddii Dimuqraadiga]] ahayd ee Soomaaliya , isagoo isku dayay inuu si naxariis darro ah u burburiyo Dagaalkii Madax-bannaanida [[Soomaaliland|Somaliland]] ee waqooyiga dalka. SRC waxay burburtay 1991 markii uu bilaabmay dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya . Dawladdii ku meel gaadhka ahayd ee Soomaaliya (TNG) waxaa la aas aasay 2000, ka dibna waxaa la dhisay dawladda ku meel gaadhka ah ee Soomaaliya (TFG) 2004tii, taasoo dib u soo celisay ciidamadii qalabka sida ee Soomaaliya . Dhamaadkii 2006dii, duullaan ay Xabashida Maraykanku dabada ka riixayeen ayaa afgambiyay Maxkamadihii Islaamiga ahaa (ICU), taasoo keentay in ay dawladda ku meel gaadhka ah ee [[Muqdisho]] ka dhisto Muqdisho oo ay ciidammada Itoobiya qabsadeen . Kacdoonkii xigay ee soo shaac baxay ayaa maxaakiimta u kala jabay jabhado kala duwan, oo ay ku jirto kooxda xagjirka ah ee [[al-Shabaab]] , kuwaas oo dagaal daba dheeraaday kula jiray ciidamada Itoobiya. Al-Shabaab waxay markiiba bilawday inay xaqiijiso in ay ka talinayso dhuleed markii ugu horaysay, iyadoo dabayaaqadii 2008 ay jabhadu ka saartay ciidamada Itoobiya inta badan Soomaaliya. Sannadkii 2009, dawlad cusub oo TFG ah ayaa la dhisay. Bartamihii 2012, al-Shabaab waxay lumisay inta badan dhulalkeeda intii ay socdeen dagaalladii ka dhanka ahaa TFG iyo [[ciidamada Midowga Afrika]] . Isla sanadkaas, al-Shabaab waxay ballan-qaadday inay la midoobayaan al-Qaacida . Muqaawamada ayaa weli gacanta ku haysa inta badan bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya, waxayna saameyn ku leeyihiin meelaha ay dowladdu maamusho, iyadoo magaalada Jilib ay u tahay caasimadda u ah fallaagada. Dastuur cusub oo ku meel gaar ah ayaa la ansixiyay Agoosto 2012, dib u habeyn lagu sameeyay Soomaaliya sida federaal . Isla bishaas, waxaa la dhisay Dowladda Federaalka Soomaaliya , waxaana dib u dhis lagu sameeyay Muqdisho. Soomaaliya waxa ay ka mid tahay dalalka ugu horumarsan caalamka, waxaana daliil u ah sida ay u qiimeeyeen mitirka mitirka sida GDP per capita iyo halka ay ku dhowdahay halka ugu hooseysa ee Tilmaanta Horumarinta Aadanaha , waxa ay ka sareysaa oo kaliya South Sudan . Waxay ilaalisay dhaqaale aan rasmi ahayn oo inta badan ku salaysan xoolaha nool, xawaaladaha Soomaalida ee dibadda ka shaqeeya iyo isgaarsiinta. Waa xubin ka tirsan Qaramada Midoobay , [[Jaamacada Carabta|Jaamacadda Carabta]] , Midowga Afrika , Dhaqdhaqaaq aan Isbahaysi ahayn , Bulshada Bariga Afrika , iyo Ururka [[Islaam|Iskaashiga Islaamka]] ==Asalka erayga== Samaale , oo ah awoowaha ugu da'da weyn dhowr qabiil oo Soomaaliyeed , ayaa guud ahaan lagu tiriyaa in uu yahay halka ay ka soo jeedaan magaca Soomaali . Aragti kale ayaa ah in magaca loo haysto inuu ka soo jeedo ereyada soo iyo maal , kuwaas oo marka la isu geeyo macneheedu yahay " tag" iyo "caano". Fasiraaddani way kala duwan tahay iyadoo ku xiran gobolka iyadoo Soomaalida waqooyi ay tilmaamayso inay ula jeedaan tag iyo caano xagga caanaha geela, Soomaalida koonfureed waxay adeegsadaan tarjumaada "sa' maal" oo tilmaamaysa caanaha lo'da. Tani waxay tilmaan u tahay xoolo-dhaqatada meel walba leh ee dadka Soomaaliyeed. Etymology kale oo macquul ah ayaa soo jeedinaya in ereyga Soomaali uu ka yimid ereyga Carabiga ee "hodanka ah" ( zāwamāl ), isagoo mar kale tilmaamaya hodantinimada Soomaalida ee xoolaha. Taa beddelkeeda, magaca Soomaaliga waxaa la rumeysan yahay inuu ka yimid Automoli (Asmach), koox dagaalyahanno ah oo ka yimid Masar hore oo uu ku tilmaamay Herodotus . Asmach waxaa loo maleynayaa inuu ahaa magacooda Masar, iyadoo Automoli uu yahay asal Giriig ah oo ka yimid ereyga Cibraaniga ah ee S'mali (macnaha "dhinaca bidixda"). Dukumeenti Shiinees ah oo laga soo xigtay qarnigii 9-aad ee CE ayaa tilmaamaya waqooyiga xeebaha Soomaaliya - oo markaa ka mid ahaa gobolka ballaaran ee Waqooyi Bari Afrika ee loo yaqaan Barbaria , iyada oo la tixraacayo dadka deggan Barbars ( Kushitic ) ee degaanka - sida Po-pa-li . Tixraac qoraaleedkii ugu horreeyay ee cad ee Soomaalidii sobriquet waxay soo bilaabatay horraantii qarnigii 15-aad ee miilaadiyada xilligii boqortooyadii Itoobiya ee Isxaaq I oo lahaa mid ka mid ah saraakiishii maxkamadaha oo tiriyay hees uu ugu dabbaaldegayo guushii milateri ee ay ka gaareen Saldanada Ifat . Simur wuxuu kaloo ahaa Harari qadiimiga ah oo loogu yeeri jiray dadka Soomaaliyeed. Soomaalidu waxay si xad dhaaf ah u door bidaan shaydaanka Soomaaliga oo ka door bida qofka Soomaaliga ah ee aan saxda ahayn mar haddii kan hore uu yahay halqabsi, halka kan dambe uu yahay hal-ku-dhegyo laba-jibbaaran ah. Erayga af - soomaaliga marka laga yimaaddo juqraafi-siyaasadeed waa Horner oo ka soo jeeda qowmiyadda, waa Kuush. ==Taariikhda== ===Taariikhda ka hor=== [[File:Laas Geel single cow.jpg|thumb|Farshaxanka Neolithic ee dhismaha Laas Geel oo muujinaya sac gees-dheer]] Soomaaliya waxay u badan tahay inay ka mid ahayd dhulkii ugu horreeyay ee ay dageen bini'aadam hore, iyadoo loo eegayo meesha ay ku taal. Ugaarsadayaasha oo hadhow Afrika ka haajiray waxay u badan tahay inay halkan degeen ka hor intaanay guurin. Intii lagu jiray xilligii dhagaxa, dhaqamada Dooyan iyo reer Hargeysa ayaa halkan ku soo barbaaray. Caddaynta ugu da'da weyn ee caadooyinka aaska Geeska Afrika waxay ka timid qabuuraha Soomaaliya ilaa qarnigii 4aad ee BC. Qalabka dhagaxa ah ee laga soo qaaday goobta Jaleelo ee waqooyiga ayaa sidoo kale lagu tilmaamay 1909 inay yihiin farshaxanno muhiim ah oo muujinaya caalimnimada qadiimiga ah inta lagu jiro Paleolithic ee u dhexeeya Bariga iyo Galbeedka. Sida laga soo xigtay khubarada afafka, dadkii ugu horreeyay ee ku hadla Afafka ayaa yimid gobolka intii lagu jiray xilligii Neolithic ee xigay oo ka yimid qoyska urheimat ee la soo jeediyay ("Dhulka asalka ah") ee dooxada Niil , ama Bariga dhow . Dhismaha Laas -geel oo ku yaalla duleedka magaalada Hargeysa ee Waqooyi-galbeed Soomaaliya ayaa soo jirtay qiyaastii 5,000 oo sano, waxaana ku yaalla farshaxanno dhagax ah oo muujinaya xayawaanka duur-joogta ah iyo lo'da la qurxiyay. Sawirro kale oo godad ah ayaa laga helay gobolka Dhambalin ee woqooyiga , kaas oo ka muuqda mid ka mid ah sawirradii ugu horreeyay ee loo yaqaan ugaarsiga fardaha. Farshaxanka dhagaxa waxa uu taariikhdiisu ahayd 1,000 ilaa 3,000 BCE. Intaa waxaa dheer, inta u dhaxaysa magaalooyinka Laas-Khorey iyo Ceel Ayo ee waqooyiga Soomaaliya waxaa ku taal Karinhegane , oo ah goobta lagu sawiray godad fara badan, kuwaas oo wadar ahaan lagu qiyaasay ilaa 2,500 oo sano Geela waxa la rumaysan yahay in uu ku dhaqmi jiray gobolka Geeska intii u dhaxaysay qarnigii 2aad iyo 3aad ee BC. Halkaa waxa ay ku fiday Masar iyo Maghrib . ===Waagii qadiimiga iyo qadiimiga ahaa=== [[File:Men from Punt Carrying Gifts, Tomb of Rekhmire MET 30.4.152 EGDP013029.jpg|thumb|Rag reer Punt ah oo sita hadiyado, Qabriga Rekhmire .]] Dhismayaasha Ahraamta qadiimiga ah , Mowlacyo , magaalooyin burburay iyo gidaaryo dhagax ah, sida darbigii Wargade , waxay daliil u yihiin ilbaxnimo hore oo ka hanaqaadi jirtay gayiga Soomaaliyeed. Ilbaxnimadani waxay ku naaloonaysay xidhiidh ganacsi oo ay la lahayd Masar hore iyo Giriiggii Mycenaean tan iyo qarnigii labaad ee BC . Puntites oo u dhashay gobolka waxay ka ganacsan jireen malmalka , xawaashka, dahabka, eboniga, lo'da gees-gaaban, fool-maroodi iyo fooxa oo ay la socdeen Masaarida, Finiisiyaanka, Baabiliyiinta, Hindida, Shiinaha iyo Roomaanka iyaga oo u maraya dekedahooda ganacsi. Duulaan Masri ah oo ay u soo dirtay boqortooyadii 18-aad ee boqorad Hatshepsut ayaa lagu duubay macbudka Deir el-Bahari , xilligii boqortooyadii Boqorka Puntite Parahu iyo Queen Ati. Waagii qadiimiga ahaa , Macrobiyaanka , oo laga yaabo in ay awoow u ahaayeen Soomaalida, ayaa aasaasay boqortooyo awood leh oo ka talinaysay qaybo badan oo ka mid ah Soomaaliya casriga ah. Waxaa lagu magacaabi jiray cimrigooda iyo maalkooda, waxaana la sheegay inay ahaayeen kuwa ugu dheer oo ugu quruxda badan ragga oo dhan. Macrobiyadu waxay ahaayeen dagaalyahanno xoolo-dhaqato ah iyo badmaaxayaal. Sida laga soo xigtay xisaabta Herodotus, Imbaraadoorkii Faaris Cambyses II , markii uu qabsaday Masar 525 BC, wuxuu u diray safiirro Macrobia, isagoo u keenay hadiyado qaali ah boqorka Macrobiya si uu u soo gudbiyo. Hogaamiyihii Macrobiya oo lagu doortay dhererkiisa iyo quruxdiisa, waxa uu taa beddelkeeda kaga jawaabay loolan uu dhiggiisa Beershiya uga dhigay qaanso aan xidhnayn: haddii Faaris ay awoodaan in ay sawiraan, waxa ay xaq u yeelan lahaayeen in ay dalkiisa ku soo duulaan; laakiin ilaa iyo markaas, waa in ay u mahad naqayaa ilaahyada in Macrobians waligood go'aansan in ay ku duulaan boqortooyadooda. Macrobians-ku waxay ahaayeen awood gobol oo lagu asteeyay qaab-dhismeedkooda horumarsan iyo hantidooda dahabka ah , taas oo aad u badan oo ay maxaabiistooda ku xidheen silsilado dahab ah. Inta lagu jiro xilliga qadiimiga ah, gobollada Barbara ee Mosylon , Opone , Mundus , Isis , Malao , Avalites , Essina , Nikon iyo Sarapion waxay sameeyeen shabakad ganacsi oo faa'iido leh, oo ku xiran ganacsato ka timid Ptolemaic Masar , Giriiggii hore , Fenisiya , Parthian Persian , Boqortooyadii Roomaanka , Boqortooyada Saban , Nabata . Waxay isticmaali jireen markabkii qadiimiga ahaa ee badda Soomaaliya ee loo yaqaanay beden si ay shixnadooda u daabulaan. [[File:Beden.jpg|thumb|Beden waa mid dheereeya, oo qadiimi ah markab badeed keligiis ah ama laba-jibbaaran.]] Ka dib qabsashadii Roomaanku ee Boqortooyadii Nabataean iyo joogitaankii ciidamada badda ee Roomaanka ee Cadan si ay u xakameeyaan budhcad-badeedda, ganacsato Carbeed iyo Soomaali ah waxay ku heshiiyeen Roomaanku in maraakiibta Hindiya laga mamnuuco inay ka ganacsadaan magaalooyinka dekedaha xorta ah ee Jasiiradda Carabta si loo ilaaliyo danaha ganacsatada Soomaalida iyo Carabta ee ganacsiga faa'iidada badan leh ee u dhexeeya badaha Cas iyo Mediterranean. Si kastaba ha ahaatee, ganacsatadii Hindidu waxay sii wadeen ganacsiga magaalooyinka dekedaha ah ee jasiiradda Soomaalida, kuwaas oo ka madax bannaan faragelinta Roomaanka. Qarniyo badan, ganacsatadii Hindidu waxay Soomaaliya iyo Carabta u keeni jireen tiro badan oo qorfe ah Ceylon iyo Jasiiradaha Spice . Meesha laga helo qorfaha iyo xawaashka kale waxa la sheegaa in ay ahayd sirta ugu fiican ee ay ka heli jireen ganacsatadii Carabta iyo Soomaalida ee ka ganacsan jiray Rome iyo Giriigga; Roomaanka iyo Giriiggu waxay rumaysnaayeen in isha laga soo xigtay ay ahayd jasiiradda Soomaalida. Heshiiskii wada shaqayneed ee dhexmaray ganacsatada Soomaalida iyo Carabta ayaa sicir barar ku keenay qiimaha qorfaha Hindiya iyo Shiinaha ee Waqooyiga Afrika, Bariga dhow iyo Yurub, wuxuuna ganacsiga qorfaha ka dhigay mid dakhli abuur ah oo faa'iido badan leh, gaar ahaan ganacsatada Soomaaliyeed. ===Dhalashada Islaamka iyo qarniyadii dhexe=== [[File:Silk route.jpg|thumb|Waddada xariirta oo ku fidsan Shiinaha ilaa koonfurta Yurub, Carabta, Soomaaliya, Masar, Faaris, Hindiya, iyo Java]] Islamka waxa deegaanka soo galiyay horraantii muslimiintii ugu horaysay ee ka soo carartay dacwooyinkii xiijii ugu horaysay iyada oo Masjid al-Qiblatayn ee Saylac laga dhisay ka hor inta aanu Qiblada u socon dhanka Maka . Waa mid ka mid ah masaajidda ugu faca weyn Afrika. Dabayaaqadii qarnigii 9aad, Al-Yaqubi waxa uu qoray in Muslimiintu ay ku noolaayeen hareeraha badda woqooyi ee Soomaaliya. Waxa kale oo uu xusay in Boqortooyada Adal ay caasimad u ahayd magaalada. Sida uu qabo Leo Africanus , Adal Sultanate waxa maamuli jiray boqortooyo Soomaaliyeed oo deegaanka ah , dhulkeeduna waxa uu ka koobnaa dhulka juqraafi ahaan u dhexeeya Bab el Mandeb iyo Cape Guardafui. Sidaas waxaa dhanka koonfureed uga xigay Boqortooyadii Ajuuraan , dhanka galbeedna waxaa ka xigay Boqortooyadii Xabashida . Qarniyadii dhexe oo dhan waxa Somaliland yimi dad Carbeed, waayo-aragnimo taariikhi ah oo hadhow horseedi doonta sheekooyinka halyeyga ah ee sheekhyadii Muslimiinta sida Daarood iyo Isxaaq Binu Axmed (oo la sheegay in ay ka soo jeedaan beelaha Daarood iyo Isaaq , siday u kala horreeyaan) iyaga oo ka soo socdaalay Carabta una socdaalay Soomaaliya kuna guursaday qabiilka Dir ee deegaanka . Sannadkii 1332-kii, Boqorkii Adal ee Saylac ahaa ayaa lagu dilay olole millatari oo ujeedkiisu ahaa in la hakiyo socodkii ay magaalada ku soo jeedday Amda Seyon 1aad ee Xabashida. Markii Suldaankii ugu dambeeyay ee Ifat, Sacad Ad-Diin II , lagu dilay Saylac 1410 , caruurtiisii ​​waxay u baxsadeen Yaman , ka hor intaysan ku soo laaban 1415 . II, oo saldhig cusub ka samaystay Yemen ka dib [[File:Imaam Ahmed Gurey.jpg|thumb|Taalada Axmed ibn Ibrahim al-Ghazi , Imaamkii Boqortooyada Adal]] Xarunteedii Adal ayaa mar kale loo raray qarnigii xigay, markan dhanka koonfureed waxa loo raray Harar . Caasimaddan cusub, Adal waxa uu abaabulay ciidan wax ku ool ah oo uu hoggaaminayo Imaam Axmad ibn Ibrahim al-Ghazi , (Ahmad "Gurey" ama "Gran"; labaduba waxay ka dhigan yihiin "gacanta bidix") iyo Jeneraalka ugu dhow dhow iyo seedigii Garaad Mataan . Qabiilka Imaam Axmed waxaa la caddeeyey inay ka soo jeedaan Geri Koombe , oo ah jifada Daarood. Ololahan qarniga 16-aad waxaa taariikh ahaan loo yaqaanaa Gumeysiga Xabashida ( Futuh al-Habash ). Intii uu dagaalka socday, Imaam Axmad waxa uu hormood u noqday adeegsiga madfac ay ka heli jirtay Boqortooyadii Cusmaaniyiinta, kuwaas oo uu ka soo waariday Saylac oo uu ku soo daad-gureeyey ciidamadii Xabashida iyo xulafadooda Bortuqiisku ee uu hoggaaminayay Cristovão da Gama . Xilligii Ajuuraan Sultanate-ka , magaalooyinka iyo jamhuuriyadaha Merca , Muqdisho , Baraawa , Hobyo iyo dekedooda waxay lahaayeen ganacsi faa'iido badan oo shisheeye ah oo ay ka heli jireen maraakiib u kala goosha dalalka Carabta, Hindiya, Venetia , Paris, Masar, Portugal iyo ilaa Shiinaha. Vasco da Gama , oo soo maray Muqdisho qarnigii 15-aad, ayaa xusay inay ahayd magaalo weyn oo ay ku yaallaan dhowr dabaq oo dhaadheer iyo daaro waaweyn oo ku yaalla bartamaha magaalada, iyadoo ay u dheer tahay masaajidyo badan oo leh minaarado cylindrical ah. Harla , oo ah koox hore oo Hamitic ah oo dhererkeedu dheeraa oo degi jiray qaybo ka mid ah Soomaaliya, Tchertcher iyo meelo kale oo Geeska ah, waxay sidoo kale dhiseen tuuli kala duwan . Dhagarqabayaashan ayaa la rumeysan yahay inay awoow u ahaayeen qowmiyadaha Soomaalida. [[File:ShenDuGiraffePainting.jpg|thumb|[[Saldanadii Ajuuraan|Ajuran Sultanate]] waxa ay sii waday xidhiidh ganacsi oo ay la lahayd boqortooyadii Ming iyo boqortooyooyinkii kale.]] Qarnigii 16-aad, Duarte Barboosa waxa uu xusay in maraakiib badan oo ka timid Boqortooyadii Cambaya ee waqtigan casriga ah ee Hindiya ay u shiraacdeen Muqdisho iyagoo wata maryo iyo xawaash, taas beddelkeedana ay heleen dahab, dhux iyo fool maroodi. Barbosa waxa kale oo ay iftiimisay hilibka, sarreenka, shaciga, fardaha iyo khudaarta ee suuqyada xeebaha, kuwaas oo ganacsatadu ka soo saarteen hanti aad u badan. Muqdisho, oo ah xarunta warshadaha dharka ee kobcaya ee loo yaqaan toob benadir ( oo ku takhasusay suuqyada Masar, iyo meelo kale , oo ay weheliyaan Merca iyo Barawa, waxay sidoo kale u ahayd meel ay ku sii maraan ganacsatada Sawaaxiliga ee Mombasa iyo Malindi iyo ganacsiga dahabka ee Kilwa . Ganacsato Yuhuudi ah oo ka timid Hormuz waxay keeneen dharkoodii Hindida iyo miraha badda Soomaaliya si ay ugu beddelaan hadhuudh iyo alwaax. Xiriirka ganacsiga waxaa la aasaasay Malacca qarnigii 15aad, oo leh maro, ambergris iyo porcelain oo ah badeecadaha ugu muhiimsan ee ganacsiga. Geri, zebras iyo fooxa ayaa loo dhoofin jiray Boqortooyadii Ming ee Shiinaha, taasoo ka dhigtay ganacsatada Soomaalida inay hormuud ka noqdaan ganacsiga u dhexeeya Bariga Aasiya iyo Geeska. Ganacsato Hinduuga ah oo ka soo jeeda Surat iyo ganacsatada Koonfur-bari Afrikaanka ee Pate , iyagoo doonaya inay ka gudbaan labada go'doominta Boortaqiiska ee Hindiya (iyo markii dambe faragelintii Cumaan), waxay adeegsadeen dekedaha Soomaaliya ee Merca iyo Barawa (kuwaas oo ka baxsan xukunka tooska ah ee labada awoodood) si ay ganacsigooda ugu sameeyaan ammaan iyo faragelin la'aan. ===Waagii hore ee casriga ah iyo u halgamidda Afrika=== [[File:Mogadishu1936.jpg|thumb|magaalada Muqdisho ee xarunta dalka Talyaaniga ayaa waxaa ku yaalla xarunta kaniisada Kathedral-ka ee Catholic-ga iyo taallada weyn ee lagu maamuusayo Boqor Umberto I ee Talyaaniga.]] Waagii hore ee casriga ahaa , dawladihii bedeli lahaa Adal Sultanate iyo Ajuran Sultanate waxay bilaabeen inay ka koraan Soomaaliya. Waxaa ka mid ahaa Imaamyadii Hiraab , Suldaan Isaaq oo uu hoggaaminayay reer Guuleed , Suldaankii Habr Yuunis oo uu hoggaaminayey reer Caynaanshe , Suldaankii Geledi (Boqortooyadii Gobroon), Saldanada Majeerteen (Migiurtinia), iyo Saldanadda Hobyo . Waxay sii wateen dhaqankii qalcado-dhisidda iyo ganacsiga badda mara ee ay aasaaseen boqortooyooyinkii hore ee Soomaaliya. Suldaan Yusuf Mahamud Ibrahim oo ahaa Suldaankii Sadexaad ee Golaha Deegaanka Gobroon ayaa Bilaabay Taariikhdii dahabiga ahayd ee Boqortooyadii Gobroon. Ciidankiisu waxay guulo ka soo hoyeen Jihaadka Baardheere, kaasoo dib u soo celiyay xasiloonidii Gobolka, dib u soo nooleeyay ganacsigii fool-maroodiga ee Bariga Afrika . Waxa kale oo uu lahaa xidhiidh wanaagsan oo uu hadiyado ka heli jiray saldanada boqortooyooyinka dariska iyo kuwa fog sida Cumaan, Witu iyo salaadiinta Yemen. Inankii Suldaan Ibraahim Axmed Yuusuf waxa uu ku beddelay mid ka mid ah shakhsiyaadkii ugu muhiimsanaa ee qarnigii 19-aad ee Bariga Afrika, isaga oo ka heli jiray abaal-marinno guddoomiyeyaasha Cumaan, isla markaana abuuray isbahaysi qoysas Muslimiin ah oo muhiim ah oo ku nool xeebaha Bariga Afrika Somaliland waxa la aas aasay Suldaanka Isaaq 1750. Suldaanka Isaaq waxa uu ahaa boqortooyo Somaliyeed oo ka talinaysay qaybo ka mid ah Geeska Afrika qarniyadii 18aad iyo 19aad. Waxay ku teedsantay dhulka beesha Isaaq , oo ka soo farcamay qabiilka Banu Haashim , ee Somaliland iyo Itoobiya maanta. Suldaanka waxaa maamuli jiray garabka Rer Guuleed oo uu aasaasay suldaankii ugu horeeyay ee beesha Ciidagale Suldaan Guuleed Cabdi . Sida dhaqanka afka ah lagu sheegay, ka hor reer Guuleed beesha Isaaq waxaa ka talin jiray boqortooyo laanta Toljeclo oo ka soo jeeda reer Axmed oo lagu naanaysi jiray Tol Jeelo, oo ahaa curadkii Sheekh Isxaaq xaaskiisii ​​Harari . Guud ahaan waxa jiray sideed taliye Toljelo ah oo uu ugu horreeyo Boqor Haaruun ( Somali : Boqor Haaruun ) oo soo xukumayay Suldaan Isaaq qarniyo laga soo bilaabo qarnigii 13aad. Garaad Dhux Barar ( Somali : Dhuux Baraar ) waxaa afgambiyay isbahaysigii beelaha Isaaq. Toljeelo oo berigii hore xoog lahaa way kala firxadeen oo waxay gabaad ka dhigteen Habr Awal oo ay ilaa hadda inta badan la nool yihiin. Dabayaaqadii qarnigii 19-aad, shirkii Berlin ee 1884 ka dib, quwadaha reer Yurub waxay bilaabeen inay u halgamaan Afrika . Sannadkaas, maxmiyad Ingiriis ayaa lagaga dhawaaqay qayb ka mid ah Soomaaliya, oo ku taal xeebta Afrika ee ka soo horjeeda Yementa Koonfureed. Bilowgii, gobolkani wuxuu ku hoos jiray xukunka Xafiiska Hindiya, sidaas darteedna loo maamulay qayb ka mid ah Boqortooyada Hindiya; 1898-kii waxa loo wareejiyay maamulka London. 1889kii, maxmiyaddii iyo gumaysigii Soomaaliya ee Talyaanigu si rasmi ah u aasaasay Talyaanigu iyadoo loo marayo heshiisyo kala duwan oo ay la saxeexdeen madax iyo suldaanno badan; Suldaan Yuusuf Cali Keenadiid ayaa markii ugu horreysay codsi u diray Talyaaniga dabayaaqadii Diseembar 1888 si uu Suldaannimadiisa Hobyo uga dhigo maxmiyad Talyaani ah ka hor inta uusan markii dambe saxiixin heshiis 1889 [[File:Hobyo Sultanate Cavalry And Fort.jpg|thumb|Fardooley iyo dhufeyskii Hobyo Sultanate]] Dhaqdhaqaaqa Dervish ayaa si guul leh u celiyay Boqortooyada Ingiriiska afar jeer waxayna ku qasbeen inay dib ugu noqdaan gobolka xeebta. Daraawiishtu waxay jebisay gumaystihii Talyaaniga, Ingiriiska, Xabashida marar badan, gaar ahaan, guushii 1903-dii ee Cagaarweyne ee uu hoggaaminayey Suleymaan Aaden Galaydh , waxay ku khasabtay Boqortooyadii Ingriiska inay dib ugu gurtaan gobolka xeebta horraantii 1900aadkii. Dervishes ayaa ugu dambeyntii laga adkaaday 1920-kii xoogga hawada Ingiriiska. Bilawgii Faashiistaha horraantii 1920-aadkii waxa ay ku bishaaraysay is-beddelka istiraatijiyadda Talyaanigu, iyadoo suldaannada waqooyi-bari dhawaan lagu khasbi lahaa soohdinta La Grande Somalia (" Soomaali-weyn ") sida uu qorshuhu ahaa Talyaanigii Faashiistaha ahaa. Markii uu yimid Badhasaab Cesare Maria De Vecchi 15-kii December 1923kii, waxa bilaabmay in wax iska beddelaan qayb ka mid ah Somaliland oo loo yaqaanay Italian Somaliland . Dhulkii ugu dambeeyay ee Talyaanigu ka helo Soomaaliya wuxuu ahaa Oltre Giuba , gobolka Jubaland ee maanta , 1925. [[File:Sayyid Mohammed Abdullah Hassan.jpeg|thumb|Taalada Mohammed Abdullah Hassan , Hogaamiyihii Daraawiishta]] Talyaanigu wuxuu bilaabay mashruucyo kaabayaasha deegaanka ah, oo ay ku jiraan dhismaha isbitaallo, beero iyo dugsiyo. Talyaanigii Faashiistaha ahaa , ee Benito Mussolini , wuxuu weeraray Abyssinia (Itoobiya) 1935, ujeeddadiisuna ahayd inay gumeysato. Duulaankaas waxaa cambaareeyey Ururka Jimciyadda Quruumaha ka dhaxaysa , balse wax yar lagama qaban sidii loo joojin lahaa ama looga xorayn lahaa gumaysiga Itoobiya. 1936kii, Soomaaliyadii Talyaanigu waxay ku biirtay Bariga Afrika ee Talyaanigu , oo ay weheliso Ereteriya iyo Itoobiya, oo ah Maamul-goboleedka Soomaaliya . 3-dii Agoosto 1940-kii, ciidamadii Talyaanigu oo ay ku jireen cutubyo ka tirsan gumaystaha Soomaaliya, ayaa ka soo tallaabay Itoobiya si ay u soo galaan Somaliland , 14kii Agoosto, waxay ku guuleysteen inay Berbera ka qabsadaan Ingiriiska. Ciidan Ingiriis ah oo ay ku jiraan ciidamo ka socda dalal badan oo Afrikaan ah ayaa bishii January 1941kii ka bilaabay Kenya ololihii ay ku xorreeyeen British Somaliland iyo Itoobiya oo Talyaanigu gumaysan jiray, una qabsan lahaa Somaliland Talyaani. Bishii Feebarweri inta badan Somaliland Talyaanigu waa la qabsaday, bishii Maarj, British Somaliland waa lagala wareegay badda. Ciidamadii Boqortooyadii Ingiriiska ee ka hawl-gala Somaliland waxay ka koobnaayeen saddex qaybood oo kala ahaa Koonfur Afrika, Galbeedka Afrika iyo Ciidamada Bariga Afrika. Waxa kaalmaynayay ciidammadii Somaliyeed ee uu hogaaminayay C/laahi Xasan iyadoo ay si wayn uga qayb galeen Somalida beesha Isaaq , Dhulbahante iyo Warsangali . Tirada Soomaalida Talyaanigu waxay bilawday inay hoos u dhacdo ka dib dagaalkii labaad ee aduunka, iyada oo in ka yar 10,000 ay soo hartay 1960. ===Madaxbanaanidii (1960-1969)=== Dagaalkii IIaad ee Adduunka ka dib, Ingiriisku waxa uu sii haystay gacan ku haynta British Somaliland iyo Somaliland Somaliland oo ah maxmiyad. 1945kii, intii lagu jiray shirkii Potsdam , Qaramada Midoobay waxay u oggolaatay Talyaanigu inuu Talyaanigu u dhiibo Talyaani Somaliland inuu noqdo dhul-xakameedka Somaliland , iyadoo shuruud looga dhigay markii ugu horreysay ee ay soo jeediyaan xisbigii SYL iyo ururradii kale ee curdinka ahaa ee siyaasadda Soomaaliya, sida Xizbiya DigilMirifle Somali (HDMS) iyo Somali National League (SNL) — in Soomaaliya ay ku hesho madaxbannaani toban sano gudahood. British Somaliland waxay ahaan jirtay maxmiyad Ingiriiska ilaa 1960 [[File:Chieftains of the Isaaq clan cropped.jpg|thumb|Madaxdii beesha Isaaq oo Hargeysa lagu sawiray 1958 kii markii Duke & Duchess of Gloucester booqasho ku yimaadeen Somaliland.]] Ilaa heer uu Talyaanigu dhulkaas ku haysto amarka Qaramada Midoobay, qodobbada ammaanadu waxay siiyeen Soomaalida fursad ay khibrad ugu yeeshaan waxbarashada siyaasadda reer galbeedka iyo is-xukunka. Waxa ay ahaayeen faa’iidooyin aanay lahayn British Somaliland, oo la rabay in lagu daro dawladnimada cusub ee Soomaaliya. In kasta oo 1950-meeyadii saraakiisha gumaystaha Ingiriiska ay isku dayeen, dadaallo horumarineed oo maamul oo kala duwan, si ay uga soo kabtaan dayacaadii hore, maxmiyadku waxa ay fadhiid ku noqotay horumarka maamulka siyaasadda. Farqiga u dhexeeya labada dhul ee horumarinta dhaqaalaha iyo waayo-aragnimada siyaasadeed ayaa hadhow keeni doonta dhibaatooyin culus oo isku dhafan labada qaybood. [[File:Mogadishu city centre - 1960s.jpg|thumb|1963kii oo ku yaal bartamaha magaalada Muqdisho]] Dhanka kale, 1948-kii, cadaadis kaga yimid xulafadooda Dagaalkii Labaad ee Adduunka, Soomaalidana ay aad uga xumaadeen, Ingriisku wuxuu dib u soo celiyay Haud (Dhul daaqsimeed Soomaaliyeed oo muhiim ah oo loo maleynayo inuu ilaalinayay heshiisyadii Ingiriiska uu la galay Soomaalida 1884 iyo 1886) iyo Gobolka Soomaalida ee Itoobiya, taasoo ku saleysan heshiis ay saxiixeen 1897-kii oo ay ka soo horjeedaan Boqortooyadii Itoobiya ee Menelik oo ay suurtagal tahay in Boqortooyadii Itoobiya ay ku beddesho Imbaraadoor. Faransiisku. Ingriiska ayaa ku daray shuruud ah in dadka Soomaalida ah ay sii haysanayaan ismaamulkooda, laakiin Itoobiya ayaa isla markiiba sheegatay inay iyadu leedahay madax-bannaanideeda. Taasi waxay keentay in 1956-kii uu Ingiriisku ku guul darraystay inuu dib u iibsado dhulkii Soomaaliyeed ee uu la wareegay. Ingriisku waxa uu sidoo kale siiyay maamulka ku dhawaad ​​​​Soomaalida ay degto Waqooyiga xudduudaha Waqooyi (NFD) wadaniiyiinta Kenya. Tani waxay ahayd in kasta oo ay raali ka tahay , sida laga soo xigtay guddigii gumaystaha Ingiriiska, ku dhawaad ​​dhammaan qowmiyadaha Soomaalida ee dhulkaas degganaa waxay door bideen inay ku biiraan Jamhuuriyaddii Soomaaliya ee dhawaan la sameeyay. Waxa sannadkii 1958- kii ka qabsoontay dalka aynu jaarka nahay ee Jabuuti (oo loo yaqaannay French Somaliland ) sannadkii 1958-kii, maalintii ay Soomaaliya xornimada qaadatay sannadkii 1960-kii, si go'aan looga gaadho in lagu biiro Jamhuuriyaddii Soomaaliya iyo in kale iyo inay ka sii mid ahaato Faransiiska. Aftidu waxay u soo baxday in la sii wado xidhiidhka Faransiiska, taas oo ay ugu wacan tahay isku-darka haa ee ay ku codeeyeen qoomiyada Canfarta iyo dadka degan Yurub. Waxa kale oo jirtay ku shubasho codbixineed oo baahsan, iyada oo Faransiisku uu ka eryay kumannaan Soomaali ah ka hor inta aanay aftidu gaadhin goobaha codbixinta. Inta badan dadka 'maya' ku codeeyay waxay ahaayeen Soomaali aad u taageersan inay ku biiraan Soomaaliya oo mid ah, sida uu soo jeediyay Maxamuud Xarbi , Madaxweyne ku xigeenka Golaha Xukuumadda. Xarbi ayaa ku dhintay shil diyaaradeed labo sano kadib. Djibouti ugu dambayntii waxay xornimada ka qaadatay Faransiiska 1977, iyo Hassan Gouled Aptidoon , oo ahaa Soomaali oo u ololaynayey "haa" codbixintii 1976, aakhirkii wuxuu noqday madaxweynihii ugu horreeyay ee Jabuuti (1977-1999). [[File:President Aden Adde alongside Prime minister Sharmarke.jpg|thumb|Madaxweyne Aadan Cadde oo uu weheliyo Ra’iisul Wasaare Cabdirashiid Cali Sharma’arke oo Salaaddii Ciidda 1964-kii ku Tukaday Masjidka Arbaca Rukun]] 26 June 1960 -kii British Somaliland protectorate waxa ay xornimadeeda qaadatay 26 June 1960. 1dii Luulyo 1960kii waxa xornimada qaatay dhulkii la isku halayn lahaa ee Somaliland, labadoodiina waxay ku midoobeen dhismihii Jamhuuriyaddii Soomaaliya , in kasta oo ay ku jireen xuduud ay kala sameeyeen Talyaaniga iyo Ingiriiska. Dawlad ay dhiseen Cabdullaahi Ciise iyo Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal oo ay weheliyaan xubno kale oo ka tirsan dawladihii ammaanada iyo maxmiyad ahaa, iyadoo Cabdulqaadir Muxamed Aadan uu noqday Madaxweynaha Golaha Shacbiga Soomaaliyeed , Aadan Cabdallah Cismaan Daar oo ahaa Madaxweynihii Jamhuriyadda Soomaaliya, Cabdirashiid Cali Sharmaarkena wuxuu noqday Ra'iisul Wasaare (kadibna noqday Madaxweyne 1967 ilaa 1969). 20kii Luulyo 1961kii iyo afti dadweyne oo dadweynihii Soomaaliyeed ay ku ansixiyeen talyaanigu, badi dadkii ka soo jeeday Maxmiyadii hore ee Somaliland ayaan ka qaybgelin aftida, in kasta oo tiro yar oo reer Somaliland ah oo ka qaybqaatay aftida ay ka soo horjeesteen dastuurkii cusbaa , oo markii ugu horreysay la sameeyay 1367kii , Muxammad . Wasiir, xilkaas oo uu u magacaabay Sharmaarke. Cigaal waxa uu mar dambe noqon lahaa Madaxweynaha maamul-goboleedka Somaliland ee waqooyi-galbeed ee Soomaaliya ===Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya (1969-1991)=== ===Inqilaab=== 15kii Oktoobar, isaga oo madaxweyne Cabdirashiid Cali Sharma'arke socdaal ku marayay magaalada Laascaanood ee ay abaaruhu ku dhufteen, ayaa ilaaladiisa gaarka ahi toogasho ku dileen. Xoghayihii hore ee arrimaha dibadda ee Mareykanka Henry Kissinger ayaa hadalkiisa ku soo gabagabeeyay in ilaaladu uu iskiis u dhaqmayo. Lix maalmood ka dib, 21kii Oktoobar, Jeneraal Siyaad Barre wuxuu hoggaaminayey afgambi militari, wuxuuna ku guuleystay afgambigii dowladdii baarlamaanka. Falanqeeyayaasha siyaasadda casriga ah ayaa sheegaya in afgambiga uu ka dambeeyay musuqmaasuqa ka dhex jira xukuumadda baarlamaanka. Waardiyihii waxaa maxkamadeeyay, jirdilay oo toogtay Golaha Sare ee Kacaanka (SRC). Waxa ay kasoo jeedaan madaxweynaha uu dilay. [[File:Mohamed Ainanshe and Kim Il Sung -1970.jpg|thumb|Maxamed Caynaanshe Guuleed oo Waqooyiga Kuuriya kula kulmay Madaxweyne Kim Il Sung 1970kii]] Dhinaca Barre, SRC oo xukunka la wareegtay dilkii Madaxweyne Sharma’arke ka dib waxaa hoggaaminayay Sarreeye Guuto Maxamed Caynaanshe Guuleed , Gaashaanle Sare Salaad Gabeyre Kediye iyo Taliyaha Booliska Jaamac Korsheel . Kediye waxa uu si rasmi ah u haystay magaca “Aabihii Kacaanka”, wax yar ka dibna Barre waxa uu noqday madaxa SRC. SRC dabadeed waxay u bixisay magaca dalka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Soomaaliya, waxay kala dirtay baarlamaanka iyo maxkamadda sare, oo laalay dastuurkii. Dawladdii kacaanku waxay dejisay barnaamijyo ballaaran oo hawlaha guud waxayna si guul leh u hirgelisay olole wax-qoris oo magaalo iyo miyi ah , kaasoo gacan ka geystay inuu si weyn u kordhiyo heerka wax-akhris-qoraalka. Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya waxay gaartay heerka wax-akhris 70%, taasoo ka mid ahayd kuwa ugu sarreeya Afrika waagaas. Marka laga soo tago barnaamijka qarameynta warshadaha iyo dhulka, siyaasadda arrimaha dibadda ee maamulka cusub waxay xoogga saartay xiriirka soo jireenka ah iyo diinta ee Soomaaliya ay la leedahay dunida Carabta , ugu dambeyntii waxay ku biirtay Jaamacadda Carabta bishii Febraayo 1974. Isla sanadkaas, Barre wuxuu sidoo kale noqday guddoomiyaha Ururka Midowga Afrika (OAU), oo ah hoggaamiyihii ka horreeyay Midowga Afrika (AU). Bishii Luulyo 1976-kii, SRC-da Barre ayaa iskeed u kala dirtay, waxayna halkeeda ka dhistay Xisbigii Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed (XDSHSI), dowlad hal xisbi ah oo ku dhisan hantiwadaag cilmiyeed iyo caqiidada Islaamka. SRSP waxa ay ahayd isku day lagu heshiisiinayo fikirka dawladda ee rasmiga ah iyo diinta rasmiga ah ee dawladda iyada oo la waafajinayo xeerarkii Marxist xaaladaha deegaanka. Waxa xoogga la saaray mabaadi’da Muslimka ee horumarka bulshada, sinnaanta iyo caddaaladda, taas oo ay dawladdu ku doodday in ay aasaas u tahay udub-dhexaadka hantiwadaagga cilmiyeed iyo lahjad u gaar ah oo ku aaddan isku filnaansho, ka qayb-qaadashada dadweynaha iyo xakamaynta dadweynaha, iyo sidoo kale lahaanshaha tooska ah ee habka wax-soo-saarka. Iyadoo SRSP ay dhiirigelisay maalgashiga gaarka ah ee xad xaddidan, jihada guud ee maamulku waxay ahayd mid shuuci ah . Bishii Luulyo 1977, dagaalkii Ogaadeeniya wuxuu qarxay ka dib markii dawladdii Barre adeegsatay codsi ku saabsan midnimada qaranka si ay u caddeyso ku darista gardarrada ah ee gobolka Ogaadeeniya ee ay Soomaalida u badan tahay ee Itoobiya oo lagu daray Soomaali- weyn oo dhan , oo ay weheliso dhul-beereedyo hodan ah oo ku yaal koonfurta-bari ee Itoobiya, kaabayaasha dhaqaalaha, iyo meelaha istiraatiijiga ah ee woqooyiga ilaa Jabuuti. Todobaadkii ugu horeeyey ee colaada ayaa xoogag hubaysan oo Soomaali ahi qabsadeen koonfurta iyo badhtamaha Ogadenia, dagaalka intiisa badana waxay ciidanka Soomaalidu guulo isdaba joog ah ka gaadheen ciidanka gumaysiga Itoobiya waxayna daba socdeen ilaa Sidamo . Bishii Sebtembar 1977kii, Soomaaliya waxay gacanta ku dhigtay 90% dhulka Ogaadeeniya waxayna qabsatay magaalooyin istiraatiiji ah sida Jijiga waxayna cadaadis xoog leh saartay Diridhaba , waxayna halis geliyeen wadadii tareenka ee magaalada dambe ee Jabuuti. Go’doomintii Harar ka dib, waxaa u soo gurmaday taliskii Shuuciga ahaa ee Dergiga Itoobiya faragelin baaxad leh oo aan hore loo arag oo ka kooban 20,000 oo ciidamada Kuuba ah iyo dhowr kun oo khubaro ah oo Soofiyeedka ah . Sannadkii 1978-kii, ciidamadii Soomaalida ayaa laga saaray Ogadenya. Isbeddelka taageerada ee Midowgii Soofiyeeti ayaa ku kallifay dowladdii Barre inay xulafo ka raadsato meelo kale. Aakhirkii waxa ay ku degtay dagaalkii qaboobaa ee Soofiyeedka oo ay xafiiltamaan, Maraykanka , kaas oo in muddo ah ku haminayey dawladdii Soomaaliya. Saaxiibtinimada ugu horreysay ee Soomaaliya ay la yeelato Midowgii Soofiyeeti iyo iskaashigii dambe ee ay la yeelatay Mareykanka ayaa u sahashay in ay dhisto ciidanka ugu badan ee Afrika. [[File:Muhammad Siad Barre - 40866X9X9.jpg|thumb|Sareeye Gaas Maxamed Siyaad Barre , Guddoomiyaha Golaha Sare ee Kacaanka , oo la kulmay Madaxweynaha Romania Nicolae Ceauşescu]] Dastuur cusub ayaa la soo saaray 1979kii kaas oo lagu qabtay doorashada Golaha Shacabka. Si kastaba ha ahaatee, Xisbigii Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed ee Barre ayaa sii waday xukunka. Bishii Oktoobar 1980, SRSP waa la kala diray, Golaha Sare ee Kacaanka ayaa dib loo dhisay booskiisii. Waqtigaas, dawladdii Barre waxay noqotay mid aan la jeclayn. Soomaali badan ayaa ka niyad jabay nolosha ay ku hoos nool yihiin kalitalis ciidan. Waxaa sii wiiqmay taliskii 1980-meeyadii markii dagaalkii qaboobaa uu soo dhawaaday, waxaana hoos u dhacay muhiimaddii istiraatijiyadeed ee Soomaaliya. Dawladdu waxay noqotay mid sii xoogaysata , waxaana dalka oo dhan ka curtay dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo ay dhiirigelisay Itoobiya, taasoo keentay in Soomaaliya dagaal sokeeye ka dhacdo . Kooxahan malayshiyaadka ah waxaa ka mid ahaa Jabhadda Dimuqraadiga Salvation Democratic Front (SSDF), United Somali Congress (USC), Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SNM) iyo Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SPM) oo ay weheliyaan Mucaarad aan Rabshado lahayn oo ka kala tirsan Dhaqdhaqaaqa Dimuqraadiga Soomaaliyeed (SDM), Isbahaysiga Dimuqraadiga Soomaaliyeed (SDA) iyo Kooxda Somali Manifesto Group (SMG). ===Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya=== [[File:Somali Civil War (Google Live Map).svg|thumb|Qiyaasta khariidadda marxaladda hadda ee Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya (La cusbooneysiiyay Luulyo 2025)]] Markii ay si aayar aayar aayar aayar ah u yaraatay hankii iyo akhlaaqdii dowladdii Barre, ayaa dad badan oo Soomaaliyeed ay ka niyad jabeen nolosha xukunkii militariga. Bartamihii 1980-aadkii, dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo uu taageerayey maamulkii Dergiga ee shuuciga ahaa ee Itoobiya ayaa ka curtay dalka oo dhan. Barre ayaa ku jawaabay in uu amar ku bixiyay in tallaabo laga qaado dadka uu u arko in ay deegaan ahaan taageersan yihiin jabhadda, gaar ahaan gobollada Waqooyi. Xakamayntaas waxaa ka mid ahaa in la duqeeyo magaalooyinka, oo ay ku taal xarunta maamulka waqooyi-galbeed ee Hargeysa , oo ah xaruntii SNM , oo ka mid ahayd goobihii la beegsaday 1988. Xakamaynta ay bilawday dawladdii Barre waxay gaadhsiisay in ka badan qaraxyadii hore ee woqooyiga si ay u koobto gobollo kala duwan oo dalka ah. Soo saariddan xeeladaha gardarada ah ee looga dan leeyahay in lagu caburiyo dadka ka soo jeeda iyo in lagu sii hayo awoodda dadweynaha waxay astaan ​​u ahayd tallaabooyinka caburinta ah ee dowladdu ay ka waddo Koonfurta. Mid ka mid ah dhacdooyinka ugu caansan ayaa dhacay 1991-kii, markii taliskii Barre bilaabay weerar cirka ah oo sababay dhimashada dad badan oo aan waxba galabsan magaalada Beledweyn , oo ku taal koonfurta Soomaaliya. Arxan-darrada iyo baaxadda falkan waxashnimada ah waxa ay iftiimisay heerka ay dawladdu u diyaar-garowday in ay meesha ka saarto nooc kasta oo mucaarad ah ama wax iska caabin ah, iyada oo ay muujinayso in aan tix-gelin badheedh ah u lahayn xuquuqda aadamaha iyo qiimaha nolosha bani’aadamka. Mid kale oo xusid mudan siyaasaddii caburinta Barre ayaa ka dhacday magaalada Baydhabo oo lagu naaneeso ‘Magaalada dhimashada’ taasoo ay ugu wacan tahay dhacdooyinkii murugada lahaa ee ka dhacay halkaasi xilliyadii abaarta iyo dagaalada sokeeye . Boqolaal kun oo qof ayaa naftooda ku waayey istiraatijiyad dawladeed oo gaar ahaan loogu talagalay bulshada Raxanweyn ee deggan deegaannadaas. 1990kii, magaalada caasimadda ah ee Muqdisho, dadka deggan waxaa laga mamnuucay inay meel fagaare ah isugu yimaadaan kooxo ka badan saddex ama afar. Shidaal yaraan, sicir-bararka, iyo qiima dhaca lacagta ayaa saameeyay dhaqaalaha. Suuq madoow oo aad u wanaagsan ayaa ka jiray bartamaha magaalada iyadoo bangiyada ay la kulmeen gabaabsi lacagta gudaha ah ee lagu sarifto. Waxaa la soo saaray sharciyo lagu xakameynayo sarifka lacagaha qalaad si looga hortago dhoofinta lacagaha qalaad. Inkastoo aan la saarin xayiraad dhanka socdaalka ah oo lagu soo rogay ajaanibta, sawir qaadista goobo badan ayaa la mamnuucay. Xilliyada maalinlaha ah ee magaalada Muqdisho, muuqaalka ciidan kasta oo dowladda ayaa ahaa mid naadir ah. Hawlgallada habeenkii dambe ee ay sameeyeen mas'uuliyiinta dowladda, ayaa waxaa ka mid ahaa "la'aanta" shaqsiyaadka guryahooda. 1991kii, maamulkii Barre waxaa xukunka ka tuuray isbahaysi mucaarad ku ah qabiil, oo ay taageerayeen taliskii Itoobiya ee Dergiga iyo Liibiya . Ka dib shir ay yeesheen Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Somaliyeed iyo odayaasha beelaha waqooyi, qaybtii waqooyi ee Ingiriisku ka talin jiray dalka waxay ku dhawaaqday in ay gooni isu taagtay jamhuuriyadda Somaliland May 1991. In kasta oo ay madax bannaani tahay oo xasiloon tahay marka loo eego koonfurta qalalaasaha ah, haddana dawlad shisheeye ma aqoonsan. [[File:Mogadishu.jpg|thumb|Dagaaladii sokeeye ka hor, Muqdisho waxaa loo yaqaannay "Luul cad oo badweynta Hindiya]] In badan oo ka mid ah kooxaha mucaaradka ayaa markii dambe bilaabay inay u tartamaan sidii ay saamayn ugu yeelan lahaayeen awood la'aanta ka dib markii la riday taliskii Barre. Koonfurta, waxaa isku dhacay kooxo hubaysan oo ay kala hogaaminayaan taliyayaasha USC General Maxamed Faarax Ceydiid iyo Cali Mahdi Maxamed , gaar ahaan, iyadoo mid walba uu doonayo inuu awood ku yeesho caasimadda. 1991kii, shir caalami ah oo wajiyo badan lahaa ayaa lagu qabtay dalka aynu jaarka nahay ee Jabuuti. Iyadoo loo eegayo sharcinimada uu Muxammad ku siiyey shirkii Jabuuti, ayaa beesha caalamku u aqoonsatay inuu yahay madaxweynaha cusub ee Soomaaliya. Ma uu awoodin in uu awoodiisa ku dhaqmo meelo ka baxsan caasimadda. Awoodda ayaa taas beddelkeeda lagu heshiiyey hoggaamiye kooxeedyadii kale ee koonfurta Soomaaliya iyo maamul-goboleedyo ka madax bannaan waqooyiga. Shirkii Jibouti waxaa ku xigay laba heshiis oo aan la iska dhicin oo dib-u-heshiisiin qaran iyo hub ka dhigis, oo ay saxeexeen 15 daneeyayaal siyaasadeed: heshiis in la qabto shir aan rasmi ahayn oo diyaarinta dib-u-heshiisiinta qaranka, iyo heshiiskii Addis Ababa 1993 ee lagu sameeyay shirkii dib u heshiisiinta qaranka. Horraantii 1990-meeyadii, la'aanta daba-dheeraatay ee la'aanta maamul dhexe oo joogto ah, Soomaaliya waxay billowday inay ku sifowdo " Qaran guuldarreystay . ===Hay'adaha ku meel gaarka ah=== [[File:Abdullahi Yusuf Ahmed (28-03-2006).jpg|thumb|C/llaahi Yuusuf Axmed , Madaxweynaha Dowladda KMG ah ee Soomaaliya]] Dawladda Ku-Meel-Gaarka ah (TNG) waxaa la aas aasay bilihii April-May 2000 shirkii Nabadda Qaranka Soomaaliyeed (SNPC) ee lagu qabtay Carta, Jabuuti. Cabdiqaasim Salaad Xasan ayaa loo doortay in uu noqdo Madaxweynaha dowladda KMG ah ee cusub ee qaranka, maamul ku meel gaar ah oo loo sameeyay in uu Soomaaliya ku hago dowlad Jamhuuriyad rasmi ah oo saddexaad. Dhibaatooyinka gudaha ee TNG ayaa keenay in la bedelo Ra'iisul Wasaaraha afar jeer saddex sano gudahood, iyo hay'adda maamulka ayaa sheegay inay kacday December 2003. Waqtigeediina isku mar wuu dhamaaday. 10kii Oktoobar 2004tii, sharci-dajiyayaashu waxay u doorteen Cabdullaahi Yuusuf Axmed inuu noqdo Madaxweynihii ugu horreeyay ee Dawladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFG), oo beddelaya Dawladdii Ku Meel Gaarka ahayd. DFKMG waxay ahayd maamulkii labaad ee ku meel gaadhka ahaa ee hiigsanayay in dib loo soo celiyo hay’adihii qaranka ee Soomaaliya kadib burburkii taliskii Siyaad Barre 1991 iyo dagaaladii sokeeye ee xigay. DFKMG waxay ahayd dowladda Soomaaliya oo caalamku aqoonsan yahay ilaa 20kii Agoosto 2012, markaas oo ay si rasmi ah u dhammaatay waqtigeedii. Waxaa loo asaasay mid ka mid ah Hay'adaha Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFIs) ee dowladda sida lagu qeexay Axdiga Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFC) ee uu ansixiyay Baarlamaanka Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFP) bishii Nofembar 2004. Dowladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah waxay si rasmi ah uga koobneyd waaxda fulinta ee dowladda, iyadoo TFP ay tahay waaxda sharci dejinta. Xukuumadda ayaa waxaa madax ka ahaa Madaxweynaha Soomaaliya, iyadoo golaha wasiirradu ay warbixin ka siiyeen Ra’iisul Wasaaraha. Si kastaba ha ahaatee, waxa sidoo kale loo adeegsaday erey guud si loo tixraaco dhammaan saddexda laan si wadajir ah. ===Midowga Maxkamadaha Islaamiga=== [[File:Icu somalia map.png|thumb|Khariidad muujinaysa ICU marka ugu sarraysa saamaynteeda]] Sanadkii 2006, Midowga Maxkamadaha Islaamiga ah (ICU) waxay la wareegeen gacan ku haynta inta badan koonfurta dalka muddo 6 bilood ah waxayna soo rogeen ku dhaqanka shareecada Islaamka . Mas’uuliyiinta ugu sareysa Qaramada Midoobay ayaa ku tilmaamay muddadan kooban in ay tahay xilli dahab ah oo ku jira taariikhda siyaasadda Soomaaliya. ===Dowladda KMG ah=== Dowladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah waxay isku dayday inay dib u soo ceshato awoodeeda, iyadoo kaashanaysa ciidamada Itoobiya , ciidamada nabad ilaalinta Midowga Afrika iyo taageerada hawada ee Mareykanka, waxay ka saartay maxaakiimta oo ay xoojisay xukunkeeda. [ 191 ] January 8, 2007, Madaxweynaha DFKMG, C/llaahi Yuusuf Axmed ayaa markii ugu horeysay soo galay Muqdisho isagoo taageero ka helaya ciidamada Itoobiya tan iyo markii xilka loo doortay. Dawladdu waxay markaas u guurtay xarunta Villa Somalia ee caasimadda oo ay si ku meel gaar ah uga ahayd Baydhabo . Tani waxay noqonaysaa markii ugu horeysay tan iyo burburkii taliskii Siyaad Barre sanadkii 1991-kii oo ay dowladda Federaalka gacanta ku hayso inta badan dalka. ===Falaagada Al-Shabaab=== Al-Shabaab ayaa ka soo horjeestay joogitaanka ciidamada Itoobiya ee Soomaaliya, waxaana ay sii wadeen dagaallada ka dhanka ah dowladda KMG ah. Intii u dhaxaysay 2007 iyo 2008, Al-Shabaab waxay dhalisay guulo ciidan, iyagoo la wareegay gacan ku haynta magaalooyin iyo dekedo muhiim ah oo ku yaal bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya. Bishii Janaayo 2009, Al-Shabaab iyo maleeshiyaadkii kale waxay ku qasbeen ciidamada Itoobiya inay dib u gurtaan, iyagoo ka tagay ciidan aan qalabeyn oo nabad ilaalin ah oo Midowga Afrika ah si ay u caawiyaan ciidamada dowladda KMG ah.  Dhaqaale la’aan iyo dhaqaale la’aan, cunaqabatayn dhanka hubka ah oo adkeyd in dib loo yagleelo ciidan qaran oo suga amniga, iyo danayn la’aanta guud ee beesha caalamka, Yuusuf waxa uu ku qasbanaaday in kumannaan ciidamo ah oo Puntland ka socda la geeyo Muqdisho si ay u sii joogteeyaan dagaalka ka dhanka ah kooxaha nabad-diidka ah ee ku sugan Koonfurta dalka. Taageerada maaliyadeed ee dadaalkan waxaa bixisay dawladda ismaamulka. Taasi waxay keentay in dakhli yar oo soo galo ciidamada ammaanka Puntland iyo shaqaalaha rayidka ah, taasoo ka dhigtay dhul u nugul burcad-badeedda iyo weerarrada argagixisada.  29-kii December 2008, Yuusuf wuxuu kaga dhawaaqay baarlamaanka ku midoobay Baydhabo inuu iska casilayo xilka madaxweynaha Soomaaliya. Khudbadiisa oo laga sii daayay Idaacadda Qaranka, ayuu Yuusuf ku sheegay inuu ka xun yahay inuu ku guul-darreystay inuu soo afjaro colaaddii dalka ka jirtay toddoba iyo tobankii sano ee la soo dhaafay, sidii dowladdiisa loo igmaday. Wuxuu kaloo ku eedeeyay beesha caalamka inay ka gaabiyeen taageerada dowladda, wuxuuna sheegay in guddoomiyaha baarlamaanka uu xilka ku wareejin doono sida uu qabo Axdiga KMG ah ===Dhamaadka xilliga ku meel gaarka=== Intii u dhaxaysay 31 May iyo 9 June 2008, wakiilo ka socday dawladda federaalka ah ee Soomaaliya iyo Isbahaysiga Dib u xoraynta Soomaaliya (ARS) ayaa ka qayb galay wada-hadallo nabadeed oo Jabuuti ka dhacay oo uu garwadeen ka ahaa ergeygii hore ee Qaramada Midoobay u qaabilsanaa Soomaaliya, Ahmedou Ould-Abdallah . Shirka ayaa ku soo idlaaday heshiis la kala saxiixday oo dhigaya in ciidamada Itoobiya laga saaro dalka si loo joojiyo iska hor imaadyada hubeysan. Baarlamaanka ayaa ka dib la balaariyay oo la gaarsiiyay 550 kursi si ay u helaan xubnaha ARS, oo markaas madaxweyne u doortay Sheekh Shariif Sheekh Axmed .Iyadoo gacan ka heleysa koox yar oo ka tirsan ciidamada Midowga Afrika, dowladda KMG ayaa biloowday weerar rogaal celis ah bishii Febraayo 2009 si ay si buuxda ula wareegto maamulka qeybta koonfureed ee dalka. DFKMG si ay xukunkeeda u xoojiso waxay isbahaysi la samaysatay Midowga Maxaakiimta Islaamiga ah, Xubnihii kale ee Isbaheysiga Dib u xoreynta Soomaaliya iyo Ahlu Sunna Waljamaaca oo ah Maleeshiyo Suufi ah oo qunyar socod ah . Intaa waxaa dheer, Al-Shabaab iyo Xisbul Islaam, oo ah labada kooxood ee Islaamiyiinta ah ee mucaaradka ah, waxay bilaabeen inay dhexdooda dagaallamaan bartamihii 2009kii. Xabbad ahaan, bishii Maarso 2009, dawladda ku meel gaarka ah waxay ku dhawaaqday inay dib u dhaqan gelinayso Shareecada oo ah nidaamka garsoorka rasmiga ah ee qaranka. Si kastaba ha ahaatee, colaaddu waxay ka sii socotay koonfurta iyo badhtamaha dalka. Muddo bilo gudahood ah, dawladda ku meel gaarka ah waxay ka baxday in ay gacanta ku dhigto ilaa 70% koonfurta iyo badhtamaha Soomaaliya aagagga iskahorimaadyada, oo ay 80% dhulka lagu muransan yahay ku lumisay xoogaga Islaamiyiinta ah. Bishii Oktoobar 2011, hawlgal qorsheysan, Operation Linda Nchi oo u dhexeeya militariga Soomaaliya iyo Kenya iyo ciidamada caalamiga ah ayaa ka billowday Al-Shabaab ee koonfurta Soomaaliya. Bishii Sebtembar 2012, ciidamada Soomaaliya, Kenya, iyo Raaskaambooni waxay ku guulaysteen inay qabsadaan Al-Shabaab xaruntii ugu dambaysay ee ugu weynayd, dekedda koonfurta ee Kismaayo. Bishii Luulyo 2012, saddex hawlgal oo Midowga Yurub ayaa la bilaabay si ay ula macaamilaan Soomaaliya: EUTM Somalia , Hawlgalka Ciidamada Badda ee Midowga Yurub ee Soomaaliya Atalanta off the Horn of Africa, iyo EUCAP Nestor. [[File:Parlament of Somalia 2012-2016.svg|thumb|Dhismaha Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya]] Iyada oo qayb ka ah "Roadmap-ka Dhammaadka Ku-meel-gaarka" ee rasmiga ah, oo ah geeddi-socod siyaasadeed oo siinaya jaan-gooyo cad-cad oo horseedaya samaynta hay'ado dimoqraadi ah oo joogto ah oo Soomaaliya ah, xilliga ku-meel-gaarka ah ee Dowladda Federaalka Ku-meel-gaarka ah ayaa dhammaaday 20kii Agoosto 2012 ===Dowladda Federaalka=== Dowladda Federaalka ah ee Soomaaliya , oo ah dowladdii dhexe ee ugu horreysay oo joogto ah oo dalka yeelato tan iyo markii ay bilowdeen dagaallada sokeeye, ayaa la aas aasay Agoosto 2012. Bishii Agoosto 2014-kii, howlgalka Badweynta Hindiya ee ay hormuudka ka tahay dowladda Soomaaliya ayaa la bilaabay ka hortagga jeebabka kooxaha nabad-diidka ah ee ku sugan baadiyaha ===2021-2023 abaar=== Abaarta Soomaaliya ee 2021-2023 ayaa ahayd abaartii ugu darneyd ee Soomaaliya soo marta muddo 40 sano ah, waxaana ay saameysay 7.8 milyan oo qof. ==Juqraafiga== Soomaaliya waxa ay xad la wadaagtaa Jabuuti dhanka waqooyi-galbeed, galbeedna Itoobiya , waqooyiga Gacanka Cadmeed , badda Soomaaliya iyo kanaalka Guardafui oo bari ah, iyo Koonfur-galbeed Kenya . Baaxadda dhuleedku waa 637,657 kiiloo mitir laba jibaaran, dhulka Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay badiyaa taagga , bannaanka iyo buuraha . Xeebteedu waxay dhererkeedu ka badan tahay 3,333 kiiloomitir, waana tan ugu dheer dhul weynaha Afrika. Waxaa lagu tilmaamay inay tahay mid si qiyaas ah u qaabaysan "sida lambar foorarsan oo toddoba ah". Waqooyiga fog, safafka bari-galbeed ee buuraleyda Oogo waxay ku yaalaan masaafo kala duwan oo u jirta xeebta Gacanka Cadmeed. Xaalado kulul ayaa jira sanadka oo dhan, oo ay la socdaan dabaylaha monsoon iyo roobab aan joogto ahayn. Geology waxay soo jeedinaysaa joogitaanka kaydka macdanta qiimaha leh. Soomaaliya waxaa Seychelles ka go'ay badda Soomaaliya, waxaana ka go'ay Socotra oo lagu magacaabo Guardafui Channel ===Qaybaha maamulka=== Soomaaliya waxay si rasmi ah u qaybsantaa siddeed iyo toban gobol ( sara , gobol keli ah ), oo iyana loo qaybiyo degmooyin. [[File:Somalia States and Regions.svg|thumb|Maabka gobollada Soomaaliya]] Waqooyiga Soomaaliya hadda waa goorma ? Waxay u kala qaybsameen maamul-goboleedka Puntland ( oo isku haysta maamul-goboleedka ), Somaliland ( maamul-goboleed iskeed ugu dhawaaqday balse aan la aqoonsan ) iyo Khaatumo State of Somalia oo dhawaan la dhisay . Bartamaha Soomaaliya, Galmudug waa maamul-goboleed kale oo ka soo baxay koonfurta Puntland. Jubaland oo ku taal koonfurta fog waa ismaamulka afaraad ee federaalka.Sannadkii 2014-kii, ayaa sidoo kale la dhisay maamul-goboleedka cusub ee Koonfur-galbeed . Bishii Abriil 2015, waxaa sidoo kale la daah furay shirweyne lagu dhisayo dowlad goboleedka cusub ee Hirshabeelle . Baarlamaanka Federaalka waxaa loo xilsaaray 2012-kii in uu soo xulo tirada ugu dambeysa iyo xuduudaha dowlad goboleedyada is-maamul goboleedyada (sida rasmiga ah ee xubnaha ka ah Federaalka ) ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. ===Goobta=== [[File:Somalia (orthographic projection)2.png|thumb|Odoroska afafka ee Soomaaliya]] Soomaaliya waxaa ka xiga Kenya dhanka koonfur galbeed, waqooyi gacanka cadmeed , kanaalka Guardafui iyo badweynta Hindiya bari, galbeedna Itoobiya. Dalku wuxuu xuduud la leeyahay Jabuuti . Waxay u dhaxaysaa loolka 2°S iyo 12°N , iyo longitudes 41° iyo 52°E . Istaraatiijiyad ahaan waxay ku taal afka laga galo Bab el Mandeb ee laga soo galo Badda Cas iyo kanaalka Suweys , waddanku wuxuu ku yaal cirifka gobol, taas oo ay ugu wacan tahay u ekaanshaheeda khariidadda geeska wiyisha , oo badanaa loogu yeero Geeska Afrika. ===Biyaha=== Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer badweynta Afrika, oo leh boodh badeed dhererkeedu yahay 3,333 kiiloomitir (2,071 mi). Dhulkeedu waxa uu ka kooban yahay badiyaa taagga , bannaanka iyo dhulka sare . Qaranku wuxuu leeyahay bedka guud ee 637,657 kiiloomitir laba jibaaran (246,201 sq mi) kaas oo ka kooban dhul, oo leh 10,320 kiiloomitir laba jibaaran (3,980 sq mi) oo biyo ah. Soohdimaha dhulka ee Soomaaliya ayaa gaaraya ilaa 2,340 kiiloomitir (1,450 mi); 58 kiiloomitir (36 mi) ka mid ah waxaa la wadaaga Jabuuti, 682 kiiloomitir (424 mi) Kenya, iyo 1,626 kiiloomitir (1,010 mi) Itoobiya. Sheegashadeeda badda waxaa ka mid ah dhul-badeed dhan 200 nautical miles (370 km; 230 mi). Soomaaliya waxaa xeebaheeda ku yaal jasiirado iyo jaziirado dhowr ah oo ay ku jiraan Jaziiradaha Bajuuni iyo Jaziiradaha Sacad-Diin : eeg jasiiradaha Soomaaliya . [[File:Juba river downstream Jamaame.jpg|thumb|Webiga Jubba]] ===Degaan=== Soomaaliya waxay ka kooban tahay todobo dhuleed oo kala ah: Xabashida montane kaymaha , Waqooyiga Zanzibar–Inhambane mosaic kaynta xeebta , Somali Acacia–Commiphora bushlands iyo kayn , dhul daaqsimeed Xabashi ah iyo dhir dhireed , dhul daaqsimeed hobyo iyo geedo yaryar , Somali montane xeric woodlands , iyo mangroves Bariga Afrika Dhanka waqooyi, bannaan saxare-meel-mareen ah oo xoqan, oo loo yaqaan Guban ayaa barbar-socda Gacanka Cadmeed . Iyada oo ballaciisu yahay laba iyo toban kiiloomitir galbeedka ilaa in yar oo laba kiiloomitir ah oo bari ah, bannaanka waxaa u kala qaybiya maro-biyoodyo asal ahaan ah sariiro ciid qallalan marka laga reebo xilliyada roobaadka. Marka roobabku da'aan, Guban's duurka hooseeya iyo cawska cawska ayaa isu beddela dhir cagaaran. Xariggaan xeebeedku waa qayb ka mid ah dhul- daaqsimeedkii Xabashida iyo dhir-dhireedka . Cal Madow waa silsilad buuraley ah oo ku taal waqooyi bari ee dalka. Waxay ku dherersan tahay dhowr kiilo mitir dhanka galbeed ee magaalada Boosaaso ilaa waqooyi-galbeed ee Ceerigaabo , waxay ku taal meesha ugu sarreysa Soomaaliya , Shimbiris , oo ku fadhida meel sare ah ilaa 2,416 mitir (7,927 ft). Silsilada bari-galbeed ee buuraleyda Karkaar waxay sidoo kale ku yaalliin gudaha gudaha Gacanka Cadmeed. Gobollada dhexe, silsiladaha buuraha waqooyi ee dalka waxay u baneeyaan dhul-badeed-gacmeedyo iyo marin-biyoodyo qallalan oo deegaan ahaan loogu yeero Oogo . Dhulka galbeedka ee Oogo, ayaa isna si tartiib tartiib ah ugu biira Haud , oo ah aag muhiim u ah daaqa xoolaha. Soomaaliya waxay leedahay laba webi oo kala ah Jubba iyo Shabeele oo labaduba ka bilaabma buuraleyda Itoobiya . Wabiyadan ayaa inta badan u socda dhanka koofureed, iyadoo webiga Jubba uu ka galo badweynta Hindiya ee magaalada Kismaayo . Wabiga Shabeelle ayaa mar sida muuqata gali jiray badda u dhow magaalada Marka , balse hadda waxa uu gaaray meel dhanka Koonfur-galbeed ka xigta magaalada Muqdisho. Intaa ka dib, waxa ay ka kooban tahay dhiiqo iyo meelo qallalan ka hor inta aan aakhirka lagu waayin dhulka saxaraha ah ee bariga Jilib , una dhow webiga Jubba. ===Deegaanka=== [[File:Somcoralreef.jpg|thumb|Xeebaha Soomaaliya , jardiinooyinka deegaanka iyo meelaha la ilaaliyo]] Soomaaliya waa dal oomane ah oo leh qiyaastii 1.6% dhul beereed . Ururada deegaanka ee ugu horeeya waxay ahaayeen Ecoterra Somalia iyo Somali Ecological Society, labaduba waxay gacan ka geysteen kor u qaadista wacyiga ku saabsan walaaca deegaanka iyo abaabulida barnaamijyada deegaanka ee dhammaan qaybaha dawladda iyo sidoo kale bulshada rayidka ah. Laga soo bilaabo 1971-kii, olole ballaaran oo dhir beeris ah oo heer qaran ah ayaa dowladdii Siyaad Barre bilowday si ay u joojiso horu-marintii kumannaanka hektar ee dunta bacaadka ah ee ay dabeyshu kaxeyso oo halis ku ah inay qariso magaalooyinka, waddooyinka iyo dhul beereed. Sannadkii 1988-kii, 265 hektar oo ah 336 hektar oo la saadaaliyay ayaa la daweeyay, iyadoo 39 goobood oo kayd ah iyo 36 goobood oo kaymo ah la aasaasay. 1986, Xarunta Badbaadinta Duurjoogta, Cilmi-baarista iyo Kormeerka waxaa aasaasay Ecoterra International, iyada oo ujeedadu tahay in lagu wacyigeliyo dadweynaha arrimaha deegaanka. Dadaalkaas waxbarasho waxa uu horseeday 1989 kii waxa loogu yeero "soo jeedinta Soomaaliya" iyo go'aan ay dowladda Soomaaliya ku gaartay in ay raacdo Axdiga ganacsiga caalamiga ah ee dabar-goynta xayawaanka duurjoogta iyo dhirta (CITES), kaas oo markii ugu horreysay aasaasay adduunka oo dhan mamnuucidda ka ganacsiga Maroodiga Maroodiga . [[File:Aerial views of Kismayo 06 (8071381265).jpg|thumb|Xeebta koofureed ee Muqdisho]] Ka dib, Faadumo Jibrell , oo ah dhaqdhaqaaqe caan ah oo Soomaaliyeed oo u dhaqdhaqaaqa deegaanka, ayaa qaaday olole guul leh oo lagu ilaalinayo kaymaha geedaha qudhaca ah ee koray ee waqooyi-bari ee Soomaaliya. Geedahan, oo noolaan kara 500 oo sano, ayaa la jari jiray si looga sameeyo dhuxusha oo aad looga doonayay Jasiiradda Carabta, halkaas oo qabaa'ilka Baadiyaha ee gobolka ay aaminsan yihiin in qudhacdu ay tahay mid muqadas ah. Inaad noqoto shidaal aan qaali ahayn, soo saarista dhuxusha waxay inta badan keentaa xaalufka iyo xaalufka . Si wax looga qabto dhibaatadan, Jibrell iyo Horn of Africa Relief and Development Organisation (Horn Relief; hadda Adeso ), oo ah hay'ad ay aasaasaha iyo agaasimaha fulinta ka ahayd, waxay tababareen koox dhalinyaro ah si ay bulshada uga wacyigeliyaan waxyeelada joogtada ah ee soo saarista dhuxusha ay abuuri karto. 1999kii, Horn Relief waxay isku dubariday socod nabadeed waqooyi-bari Puntland ee Soomaaliya si loo soo afjaro waxa loogu yeero "dagaallada dhuxusha". Natiijadii ololaha Jibrell iyo dadaalkii waxbarashada, dawladda Puntland 2000 waxay mamnuucday dhoofinta dhuxusha. Dowladda ayaa sidoo kale tan iyo markii ay dhaqan galisay mamnuucidaasi, taasoo la sheegay inay keentay in 80% hoos u dhac ku yimaado dhoofinta badeecada. Jibrell waxaa lagu abaalmariyay Abaalmarinta Deegaanka Goldman ee 2002 dadaalkeeda ka dhanka ah xaalufka deegaanka iyo xaalufka. Sannadkii 2008, waxay sidoo kale ku guulaysatay Abaalmarinta Mu'asasada Qaranka ee Juqraafiga / Buffett ee Hoggaanka Ilaalinta. Ka dib tsunamigii weynaa ee Diisambar 2004 , waxaa sidoo kale soo baxay eedeymo sheegaya in ka dib markii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya dabayaaqadii 1980-meeyadii, in xeebta dheer ee Soomaaliya ee fog fog loo isticmaalay goob qashin ah oo lagu aaso qashinka sunta ah. Mowjadaha waaweyn ee ku dhuftay waqooyiga Soomaaliya kadib tsunamigii ayaa la rumeysan yahay inay kiciyeen tan oo ah haraadiga sunta nukliyeerka ah oo laga yaabo inay si sharci darro ah dalka ugu daadiyeen shirkado shisheeye. Xisbiga Cagaaran ee Yurub waxa uu daba socday cadaymahaas isagoo horgeeyay saxaafadda iyo baarlamaanka Yurub ee Strasbourg nuqulo qandaraasyo ah oo ay kala saxiixdeen laba shirkadood oo reer Yurub ah - Shirkadda Swiss Swiss, Achair Partners, iyo dilaaliinta qashinka Talyaaniga Progresso - iyo wakiillo ka socday Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Hogaamiye kooxeed Cali Mahdi Maxamed, si ay u qaataan 10 milyan oo tan oo qashinka sunta ah oo ay ku bedesheen 80 milyan oo gini. Sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan deegaanka (UNEP), qashinka ayaa sababay in uu aad uga sarreeyo xaaladaha caadiga ah ee caabuqyada neef-mareenka, boogaha afka iyo dhiig-baxa, dhiigbaxa caloosha iyo caabuqa maqaarka oo aan caadi ahayn oo ku dhacay dad badan oo deggan deegaannada ku teedsan waqooyi-bari ee magaalooyinka Hobyo iyo Banaadir ee xeebta Badweynta Hindiya - cudurro la socda xanuunka shucaaca. UNEP waxay intaas ku dartay in xaaladda xeebaha Soomaaliya ay khatar deegaan oo aad u daran aysan ka jirin Soomaaliya oo keliya, balse sidoo kale gobolka bariga Afrika. ===Cimilada=== [[File:Koppen-Geiger Map v2 SOM 1991–2020.svg|thumb|Köppen–Geiger map-ka kala soocida cimilada ee 1-km xallinta Soomaaliya 1991-2020]] Sababo la xiriira u dhawaanshaha Soomaaliya ee dhulbaraha , ma jiro isbeddel xilliyeed badan oo cimiladeeda ah. Xaalado kulul ayaa sanadka oo dhan jira oo ay la socdaan dabaylaha monsoon iyo roobab aan joogto ahayn. Celceliska heerkulka ugu sarreeya ee maalin kasta wuxuu u dhexeeyaa 30 ilaa 40 ° C (86 ilaa 104 °F), marka laga reebo meelaha sare ee xeebta bari, halkaasoo laga dareemi karo saamaynta qabow ee hadda taagan. Muqdisho, tusaale ahaan, celceliska heerka galabnimada wuxuu u dhexeeyaa 28 ilaa 32 °C (82 ilaa 90 °F) bisha Abriil. Qaar ka mid ah heerkulka celceliska sannadlaha ah ee ugu sarreeya adduunka ayaa laga diiwaan geliyay waddanka; Berbera oo ku taal xeebta waqooyi-galbeed waxay leedahay galab sare oo celcelis ahaan ka badan 38 °C (100 °F) laga bilaabo Juun ilaa Sebtembar. Qaran ahaan, celceliska celceliska maalinlaha ahi badanaa way kala duwan yihiin qiyaastii 15 ilaa 30 ° C (59 ilaa 86 ° F). Kala duwanaanshaha ugu badan ee cimiladu waxay ka dhacdaa waqooyiga Soomaaliya, halkaas oo heerkulku mararka qaarkood dhaafo 45 ° C (113 ° F) bisha Luulyo ee bannaanka litoral oo hoos uga dhaco barta qabowga bisha Disembar ee buuraha sare. Gobolkan, qoyaanka qaraabada ahi wuxuu u dhexeeyaa 40% badhtamaha galabnimada ilaa 85% habeenkii, isbeddelaya waxoogaa marka loo eego xilliga. Si ka duwan cimilada dalalka kale ee ugu badan ee loolkan, xaaladaha Soomaaliya waxay u dhexeeyaan oomane waqooyi-bari iyo gobollada dhexe ilaa waqooyi -galbeed iyo koonfurta. Waqooyi-bari, roobka sannadlaha ahi wuxuu ka yar yahay 100 mm (4 in); Taagga dhexe, waa qiyaastii 200 ilaa 300 mm (8 ilaa 12 inji). Qaybaha waqooyi-galbeed iyo koonfur-galbeed ee qaranka, si kastaba ha ahaatee, waxay helaan roobab aad u badan, iyadoo celcelis ahaan 510 ilaa 610 mm (20 ilaa 24 in) ay dhacaan sannadkii. Inkasta oo gobollada xeebuhu ay kulul yihiin oo qoyan yihiin sannadka oo dhan, dhul-badeedku caadi ahaan waa qalalan oo kulul. Waxa jira afar xilli oo nolosha xoolo-dhaqatada iyo beeralayda ah ku wareegsan yihiin, kuwaasna waxa lagu maamulaa isbeddellada dabaysha. Laga bilaabo Disembar ilaa Maarso waa Jiilaalka , xilliga xagaaga ee ugu adag sanadka. Xilli-roobaadka ugu muhiimsan, oo loo yaqaan Gu'ga , wuxuu socdaa Abriil ilaa Juunyo. Xilligan waxaa lagu gartaa dabeylaha koonfur-galbeed, kuwaas oo dib u soo nooleeya dhul-daaqsimeedka, gaar ahaan dhul-daaqsimeedka dhexe, oo muddo kooban saxaraha u beddela dhir cagaaran. Laga bilaabo Luulyo ilaa Sebtembar waa xilliga labaad ee qalalan, Xagaa (waxaa loogu dhawaaqaa "Xagaa"). Dayr , oo ah xilli-roobaadka ugu gaaban, wuxuu socdaa Oktoobar ilaa Disembar. Xilliyada tangambili ee dhexgala labada dabaylaha (Oktoobar-Noofambar iyo Maarso-May) waa kulayl iyo qoyaan. ===Duurjoogta=== [[File:Sambalaxx.jpg|thumb|Geela buuraha waqooyi]] Soomaaliya waxaa ku jira naasley kala duwan iyadoo ay ugu wacan tahay kala duwanaanshiyaha cimilada iyo deegaanka. Duurjoogta weli dhacaya waxaa ka mid ah Haramcadka , libaaxa ,geriga xiiran , baboon , serval , maroodi , bushpig , cawska , lawska , kudu , dik-dik , oribi , dabada duurjoogta somaliyeed , reedbuck iyo zebra , maroodi shrew , dhagaxa dhagaxa ah . Waxa kale oo ay leedahay dad aad u tiro badan oo geel-jiif ah . Soomaaliya waxay hoy u tahay ilaa 727 nooc oo shimbiro ah. Siddeed ka mid ah kuwan waa cudur, mid waxaa keenay aadanaha, midna waa dhif ama shil. Afar iyo toban nooc ayaa caalamka khatar ku ah. Noocyada shimbiraha ee sida gaarka ah looga helo dalka waxaa ka mid ah xamaamka Soomaalida ; Alaemon hamertoni (Alaudidae), Hoopoe-Lark ka yar; Heteromirafra archeri (Alaudidae), Archer's Lark; Mirafra ashi , Ash's Bushlark; Mirafra somalica (Alaudidae), Somali Bushlark; Spizocorys obbiensis (Alaudidae), Obbia Lark; Carduelis johannis (Fringillidae); iyo Warsangli Linenet. Dhul-badeedka Soomaaliya ayaa ah goobaha ugu horreeya ee kalluumeysiga ee noocyada badda ee aad u guura, sida tuna. Qalfoof qaarad oo cidhiidhi ah laakiin wax soo saar leh ayaa ka kooban dhawr nooc oo kalluun -demersal ah iyo nooc qolof ah . Noocyada kalluunka laga helo si gaar ah qaranka waxaa ka mid ah Cirrhitichthys randalli ( Cirrhitidae ), Symphurus fuscus ( Cynoglossidae ), Parapercis simulata OC ( Pinguipedidae ), Cociella somaliensis OC ( Platycephalidae ), iyo Pseudochromis melanotus ( Pseudochromis ). Waxaa jira qiyaastii 235 nooc oo xamaarato ah. Kuwaas, ku dhawaad ​​kala bar waxay ku nool yihiin aagga waqooyi. Xamaaratada ku baahsan Soomaaliya waxaa ka mid ah Viper-ka Hughes , Maska Garter-ka ee Koonfurta Soomaaliya, orodyahan ( Platyceps messanai ), mas diadem ( Spalerosophis josephscorteccii ), ciidda ciidda Soomaaliyeed , Qorraxda Gooryaanka xaglaha leh , Qorraxda aagagga dhabarka leh, Macmacaanka Laaluushka ah ee Laaluushka ah ( dyfani'ssty' Lizard ) gecko ( Hemidactylus granchii ), gecko-ga Soomaaliyeed ee semaphore , iyo qorratada ciidda ( Mesalina ama Eremias ). Mas colubrid ( Aprosdoketophis andreonei ) iyo maqaarka Haacke-Greer ( Hackgreerius miopus ) waa noocyo cidhiidhi ah. ==Siyaasadda iyo dawladnimada== <!-- legislative leadership - executive leadership below -->{{Multiple image | direction = horizontal | total_width = 350 | image1 = Hassan Sheikh Mohamud-ldn2.jpg | caption1 = [[Xasan Sheekh Maxamuud]]<br /><small>[[Madaxweynaha Soomaaliya|Madaxweyne]] tan iyo 2022</small> | image2 = AU delegation meets Somalia Prime Minister to discuss support and collaboration (cropped).jpg | caption2 = [[Xamse cabdi barre]]<br /><small>Ra'iisul Wasaare tan iyo 2022</small> }} jamhuuriyad dimuqraadi ah oo wakiil ka ah baarlamaanka . Madaxweynaha Soomaaliya ayaa ah madaxa qaranka iyo taliyaha guud ee ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya , waxaana uu soo xulaa Ra’iisul wasaare si uu u noqdo madaxa xukuumadda . Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya waa baarlamaanka qaranka Soomaaliya. Labada Aqal ee Sharci-dejinta Qaranka waxa ay ka kooban yihiin Golaha Shacabka (Aqalka Hoose) iyo Senatka (Aqalka Sare), kuwaas oo xubnahooda loo doortay in ay qabtaan muddo afar sano ah. Baarlamaanka ayaa dooranaya Madaxweynaha, Guddoomiyaha Baarlamaanka iyo ku xigeenadiisa. Waxa kale oo ay awood u leedahay in ay ansixiso oo diido sharciyada. [[File:Adan Mohamed Nuur.jpg|thumb|[[Aaden Nuur|Aadan Madoobe]], [[Liiska Afhayeenada Baarlamaanka Soomaaliya|Guddoomiyaha Baarlamaanka]]]] Garsoorka Soomaaliya waxaa qeexaya Dastuurka kumeel gaarka ah ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Waxaa 1-dii Agoosto 2012 ku ansixiyay Golaha Dastuurka Qaranka ee Muqdisho, dukumeentiga waxaa dejiyay guddi khubaro ah oo uu guddoomiye u yahay qareenka iyo Guddoomiyaha Baarlamaanka Federaalka, Maxamed Cismaan Jawaari . Waxay bixisaa aasaaska sharciga ah ee jiritaanka Jamhuuriyadda Federaalka iyo isha awood sharci. Qaab dhismeedka maxkamadaha qaranka waxaa loo habeeyay saddex heer: Maxkamada Dastuuriga ah, Maxkamadaha heer Federaal iyo maxkamado heer dowlad goboleed . Golaha Adeegga Garsoorka oo ka kooban sagaal xubnood ayaa magacaabaya xubin kasta oo heer Federaal ah oo ka tirsan garsoorka. Waxa kale oo ay soo xulaysaa oo ay horgeynaysaa golaha shacabka ee baarlamaanka federaalka ah garsoorayaasha maxkamadda dastuuriga ah si ay u ansixiyaan. Haddii la ansixiyo, Madaxweynuhu wuxuu musharraxa u magacaabayaa garsoore Maxkamadda Dastuuriga ah. Maxkamadda Dastuuriga ah oo ka kooban shan xubnood ayaa ka garnaqsa arrimaha dastuurka, marka laga soo tago arrimo kala duwan oo heer federaal iyo heer maamul goboleed ah. Sharciga Soomaalidu waxa uu ka soo jeedaa saddex hab oo isku dhafan oo kala ah: Sharciga Madaniga ah , Shareecada Islaamka iyo Xeer-dhaqameedka . Marka loo eego 2023 V-Dem Democracy tilmaanta Soomaaliya waa dalka 5-aad ee ugu dimuqraadiga yar Afrika . Burburkii Soomaaliya ka dib 1991 ma jirin wax xidhiidh ah ama xidhiidh dhex maray dawladda Somaliland oo ku dhawaaqday in ay dal tahay iyo dawladda Soomaaliya ===Qaybaha maamulka=== {{Main|Gobolada Soomaaliya|Maamulgoboleedka Soomaaliya}} ​Soomaaliya si rasmi ah waxay u qaybsantaa toddoba [[Maamulgoboleedka Soomaaliya|dawlad goboleed]] iyo siddeed iyo toban [[Gobolada Soomaaliya|gobol]] (''gobollada'', kaligeed waa ''gobol''),<ref name="factbook"/> kuwaas oo iyana u sii qaybsama degmooyin. Gobolladu waa: {| |rowspan="2"|[[File:Somalia States and Regions.svg|thumb|center|upright=1.3|Gobollada Soomaaliya oo leh dowlad-goboleedyo midabbo leh]] |style="padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;"| <div class="center">{{flag icon|Somaliland}}{{color box|#72FE6E}}'''[[Somaliland]]'''</div> ---- &nbsp;[[Awdal]]{{pb}} &nbsp;[[Maroodi Jeex|Woqooyi Galbeed]] {{pb}} &nbsp;[[Togdheer]] {{pb}} &nbsp;[[Sanaag]] {{pb}} &nbsp;[[Sool]]*{{pb}} |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">{{flag icon|Khatumo}}'''{{color box|#6CCAFE}} [[Waqooyibari|Waqooyi Bari]]'''</div> ---- &nbsp;[[Togdheer]] {{pb}} &nbsp;[[Sanaag]] {{pb}} &nbsp;[[Sool]] {{pb}} |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">{{flag icon|Puntland}}'''{{color box|#AEA9FE}} [[Puntland]]'''</div> ---- &nbsp;[[Bari (Gobol)|Bari]]{{pb}} &nbsp;[[Nugaal|Nugaal]]{{pb}} &nbsp;[[Mudug]] {{pb}} |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">{{flag icon|Galmudug}}'''{{color box|#DFA9FE}} [[Galmudug]]'''</div> ---- &nbsp;[[Galguduud]]{{pb}} &nbsp;[[Mudug]] {{pb}} |- |style="padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;"| <div class="center">'''{{flag icon|Hirshabeelle}}{{color box|#FE3A46}} [[Hirshabeelle]]'''</div> ---- &nbsp;[[Hiiraan|Hiiraan]]{{pb}} &nbsp;[[Shabeellaha Dhexe|Shabeellaha Dhexe]]{{pb}} |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">{{flag icon|South West State of Somalia}}'''{{color box|#FE9C5A}} [[Koonfur Galbeed|Koonfur Galbeed]]'''</div> ---- &nbsp;[[Bakool]]{{pb}} &nbsp;[[Baay|Baay]]{{pb}} &nbsp;[[Shabeellaha Hoose|Shabeellaha Hoose]]{{pb}} |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">{{flag icon|Jubaland}}'''{{color box|#FEBB5A}} [[Jubaland]]'''</div> ---- &nbsp;[[Gedo]]{{pb}} &nbsp;[[Jubbada Dhexe|Jubbada Dhexe]]{{pb}} &nbsp;[[Jubbada Hoose|Jubbada Hoose]]{{pb}} |style="padding-right:1em; vertical-align:top;"| <div class="center">{{flagicon image|Flag of Mogadishu, Somalia.svg}}'''{{color box|#F5F601}} [[Banaadir]]'''</div> ---- &nbsp;[[Muqdisho|Muqdisho]]{{pb}} |} <small> * Lagu muransan yahay</small> <small> ** Waxaa Somaliland u kala saartay [[Maroodi Jeex]] iyo [[Saaxil|Saaxil]]</small> <small> *** Waxaa wadaaga Puntland iyo Galmudug</small> ** Waxay Somaliland u qaybisay [[Maroodi Jeex]] iyo [[Saaxil|Saaxil]]</small> ​<small> *** Waxaa wadaaga Puntland iyo Galmudug</small> ​Waqooyiga Soomaaliya hadda ''de facto'' waxay u qaybsan tahay [[Maamulgoboleedka Soomaaliya|gobollada ismaamulka]] ee [[Puntland]] (oo isu tixgelisa dawlad goboleed ismaamul ah), [[Somaliland]] (dawlad iskeed ugu dhawaaqday madax-bannaani, aqoonsi xaddidan leh) iyo [[Waqooyibari|Dawlad Goboleedka Woqooyi Bari ee Soomaaliya]] oo dhowaan la aasaasay. Bartamaha Soomaaliya, [[Galmudug]] waa maamul goboleed kale oo ka soo baxay koonfurta Puntland. [[Jubaland]] oo ku taal koonfurta fog waa gobolka afaraad ee ismaamul ee ka tirsan federaalka.<ref name="factbook"/> Sannadkii 2014-kii, waxaa sidoo kale la aasaasay [[Koonfur Galbeed|Dawlad Goboleedka Koonfur Galbeed]].<ref>{{cite news|title=International community welcomes newly-elected President of Somalia's Interim South West Administration|url=http://goobjoog.com/english/?p=6410|access-date=5 January 2015|newspaper=Goobjoog|date=19 November 2014|archive-date=9 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002414/http://goobjoog.com/english/?p=6410|url-status=dead}}</ref> Bishii Abriil 2015, waxaa sidoo kale la furay shirka dhismaha ee dawlad goboleedka cusub ee [[Hirshabeelle |Hirshabeelle]].<ref>{{cite news|title=Adado conference kicks off in central Somalia|url=http://www.garoweonline.com/page/show/post/2322/adado-conference-kicks-off-in-central-somalia|access-date=15 May 2015|agency=Garowe Online|date=16 April 2015|archive-date=11 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150811104021/http://www.garoweonline.com/page/show/post/2322/adado-conference-kicks-off-in-central-somalia|url-status=dead}}</ref> ​[[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Baarlamaanka Federaalka]] waxaa loo xilsaaray sannadkii 2012-kii inay soo xulaan tirada kama dambaysta ah iyo xuduudaha dawlad goboleedyada ismaamulka (si rasmi ah ''[[Maamulgoboleedka Soomaaliya|Dawlad Goboleedyada xubnaha ka ah Federaalka]]'') ee ka tirsan Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.<ref name="Frspc"/><ref>{{cite web|title=Guidebook to the Somali Draft Provisional Constitution|url=http://unpos.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=v067edqd7a8%3D&tabid=9705&language=en-US|access-date=2 August 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120021547/http://unpos.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=v067edqd7a8%3D&tabid=9705&language=en-US|archive-date=20 January 2013}}</ref> ===Xiriirka dibadda=== [[File:2015 01 25 Turkish President Visit to Somalia-1 (16176887607).jpg|thumb|Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud iyo Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdogan ayaa xariga ka jaray Terminalka cusub ee Garoonka Diyaaradaha Aadan Cabdulle ee magaalada Muqdisho. (25 Janaayo 2015)]] Xiriirka dibadda ee Soomaaliya waxaa maamula madaxweynaha sida madaxa dowladda, Ra’iisul wasaaraha oo ah madaxa xukuumadda, iyo wasaaradda arrimaha dibadda ee federaalka . Sida ku cad qodobka 54-aad ee dastuurka qaranka, qeybsiga awoodaha iyo kheyraadka ee dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada xubnaha ka ah dowladda federaalka Soomaaliya waa in ay ka wadahadlaan oo ay ku heshiiyaan dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada, marka laga reebo arrimaha la xiriira arrimaha dibadda, difaaca qaranka, jinsiyadda iyo socdaalka iyo siyaasadda lacagta. Qodobka 53-aad ayaa sidoo kale dhigaya in Dowladda Federaalka ay kala tashato Dowladaha xubnaha ka ah Dowladda Federaalka arrimaha waaweyn ee la xiriira heshiisyada caalamiga ah oo ay ku jiraan wada-xaajoodka ganacsiga dibadda, maaliyadda iyo heshiisyada. Dowladda Federaalka waxay xiriir laba geesood ah la leedahay dhowr dowladood oo dhexe oo ka tirsan beesha caalamka. Waxaa ka mid ah Jabuuti , Itoobiya , Masar , Imaaraadka Carabta , Yemen , Turkiga , Talyaaniga , Ingiriiska , Denmark , Faransiiska , Maraykanka , Jamhuuriyadda Shacbiga Shiinaha , Japan , Federaalka Ruushka iyo Koonfurta Kuuriya . Intaa waxaa dheer, Soomaaliya waxay leedahay dhowr safaaradood oo dibadda ah. Waxaa sidoo kale jira safaarado iyo qunsuliyado shisheeye oo kala duwan oo fadhigoodu yahay caasimadda Muqdisho iyo meelo kale oo dalka ah. Soomaaliya waxay kaloo xubin ka tahay ururo badan oo caalami ah, sida Qaramada Midoobay , Midowga Afrika iyo Jaamacadda Carabta . Waxay xubin ka ahayd Ururka Iskaashiga Islaamka 1969. Xubnaha kale waxaa ka mid ah Bangiga Horumarinta Afrika , Bulshada Bariga Afrika , Kooxda 77 , Urur Goboleedka IGAD , Bangiga Caalamiga ah ee Dib-u-dhiska iyo Horumarinta , Hay'adda Duulista Rayidka Caalamiga ah , Ururka Horumarinta Caalamiga ah , Hay'adda Maaliyadda Caalamiga ah , Dhaqdhaqaaqa aan Isbahaysiga ahayn iyo Ururka Ganacsiga Adduunka ee Ururka Ganacsiga Adduunka ===Milatari=== [[File:Colonel Abdullahi Ahmed Irro - 1977.jpg|thumb|Gaashaanle Sare C/laahi Axmed Cirro oo ahaa Taliyihii Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed 1977kii.]] Ciidamada Qalabka Sida ee Soomaaliya (SAF) waa ciidamada milateriga ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Isagoo Madaxwaynuhu ka yahay Taliyaha Guud ee Qaranka, waxa dastuurku u igmaday inay sugaan qarannimada, madaxbannaanida iyo wadajirka dhuleed ee qaranka. SAF waxa ay markii hore ka koobnaayeen Ciidanka , Ciidanka Badda , Ciidanka Cirka , Ciidanka Booliska iyo Nabadsugida . Muddadii xorriyadda ka dib, waxay kortay inay ka mid noqoto ciidamada waaweyn ee qaaradda. Kaddib markii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee 1991kii wuxuu horseeday in la kala diro ciidankii xoogga dalka Soomaaliyeed. Sannadkii 2004-tii, waxaa si tartiib-tartiib ah dib-u-dhis ciidan loogu sameeyay dhismihii KMG ahaa. Ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya ayaa hadda waxaa dusha kala socda Wasaaradda Gaashaandhigga Xukuumadda Federaalka Soomaaliya oo la dhisay bartamihii sanadkii hore ee 2012-ka. Bishii Janaayo 2013, dowladda federaalka ah ee Soomaaliya ayaa sidoo kale dib u howlgelisay hay’addii sirdoonka qaranka ee Muqdisho, iyadoo magaca hay’addaas loo bixiyay NISA . Dawlad- goboleedka Somaliland iyo Puntland waxay ilaashadaan ammaankooda iyo ciidamadooda booliiska. ===Xuquuqda Aadanaha=== Xuquuqda aadanaha waxaa lagu damaanad qaaday [[Dastuurka Soomaaliya|Dastuurka Federaalka]]. Waxay hoos yimaadaan Wasaaradda Xuquuqda Aadanaha oo la aasaasay bishii Agoosto 2013.<ref name="Usthrs">{{cite news|title=Somalia takes human rights steps|url=http://www.upi.com/Top_News/Special/2013/09/03/Somalia-takes-human-rights-steps/UPI-34071378218185/|access-date=20 February 2014|newspaper=UPI|date=3 September 2013}}</ref> Isla waqtigaas, maamulka dhexe wuxuu bilaabay Maalinta Qaranka ee Xuquuqda Aadanaha, ansixiyay Khariidadda Rasmiga ah ee Xuquuqda Aadanaha,<ref name=Suehhrebubcp>{{cite news|title=Somalia: UN expert hails human rights effort but urges broader consultation process |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp/www.wmo.int/html/story.asp?NewsID=45759&Cr=somalia&Cr1=#.UwVrE5gju1E |archive-url=https://archive.today/20140220063126/http://www.un.org/apps/news/story.asp/www.wmo.int/html/story.asp?NewsID=45759&Cr=somalia&Cr1=%23.UwVrE5gju1E |url-status=dead|access-date=20 February 2014 |newspaper=UN News Centre |date=3 September 2013 |archive-date = 2014-02-20}}</ref> wuxuuna dhameystiray Siyaasadda Qaranka ee Jinsiga ee ugu horreysay Soomaaliya.<ref name="Sasrracptrwvms">{{cite web|title=SOMALIA: AU Special Representative reiterates AMISOM's commitment in protecting the rights of women and vulnerable members of Society|url=http://horseedmedia.net/2013/08/14/somalia-au-special-representative-reiterates-amisoms-commitment-in-protecting-the-rights-of-women-and-vulnerable-members-of-society/|publisher=AMISOM|access-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302122017/http://horseedmedia.net/2013/08/14/somalia-au-special-representative-reiterates-amisoms-commitment-in-protecting-the-rights-of-women-and-vulnerable-members-of-society/|archive-date=2 March 2014|url-status=dead}}</ref> Galmada lab iyo dhedig labadaba waxay ku muteysanayaan dil Soomaaliya gudaheeda. Oktoobar 3, 2020, baadhaha xuquuqul insaanka ee Qaramada Midoobay ayaa walaac ka muujiyay dib u dhigista dowladda Soomaaliya ee ballanqaadyada xuquuqda aadanaha. ==Dhaqaalaha== [[File:Air Somalia Tupolev Tu-154.jpg|thumb|Diyaaradda Air Somalia Tupolev Tu-154 ee magaalada Sharjah ee dalka Imaaraadka Carabta. Soomaaliya maanta waxay leedahay diyaarado dhowr ah oo gaar loo leeyahay.]] Sida laga soo xigtay CIA-da iyo Bangiga Dhexe ee Soomaaliya , iyadoo ay socdaan kacdoono sokeeye, dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ku kooban yahay marka hore xoolaha iyo xawaaladaha / xawaaladaha Soomaalida ee ku nool wadamada dhaqaalahoodu horumaray, iyo isgaarsiinta gudaha . Iyadoo ay ugu wacan tahay yaraanta tirakoobka rasmiga ah ee dawladda iyo soo noqnoqoshada dagaalka sokeeye ee tobanaan sano socday , way adagtahay in la qiyaaso xajmiga ama kobaca dhaqaalaha. Sannadkii 1994-kii, CIA waxay ku qiyaastay GDP-ga $3.3 bilyan. Sannadkii 2001, waxa lagu qiyaasay inay dhan tahay $4.1 bilyan. Sannadkii 2009, CIA waxay ku qiyaastay in GDP-gu uu koray $5.731 bilyan, iyada oo la saadaaliyay heerka kobaca dhabta ah ee 2.6%. Sida laga soo xigtay warbixintii Rugta Ganacsiga ee Ingiriiska 2007 , intii lagu jiray dagaal gudaha ah oo aad u yar, qaybta gaarka loo leeyahay ayaa sidoo kale koray, gaar ahaan qaybta adeegga. Si ka duwan xilligii dagaalka sokeeye ka hor, oo inta badan adeegyada iyo waaxda warshaduhu ay ahaayeen kuwo ay dowladdu maamusho , warbixintii 2007dii waxay xustay maalgashi gaar ah oo la taaban karo, inkastoo aan la qiyaasi karin, ee hawlaha ganacsiga; Taas waxaa inta badan maalgeliyay qurbajoogta Soomaaliyeed , waxaana ka mid ahaa ganacsiga iyo suuqgeynta, adeegyada xawilaadaha, gaadiidka, isgaarsiinta, qalabka kalluumeysiga, shirkadaha diyaaradaha, isgaarsiinta, waxbarashada, caafimaadka, dhismaha iyo hoteellada. Sannadkii 2007, dhaqaaleyahan Libertarian Peter Leeson waxa uu dhaqdhaqaaqa dhaqaale ee korodhay u sababeeyay xeer dhaqameedka Soomaalida (oo loo yaqaan Xeer ), kaas oo uu soo jeediyay in uu helo jawi xasiloon oo ganacsi lagu sameeyo. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, GDP qofkiiba sanadkii 2012 wuxuu ahaa $226, wax yar ayaa hoos u dhacay marka la eego 1990. Qiyaastii 43% dadweynaha waxay ku nool yihiin wax ka yar 1 doolarka Mareykanka ah maalintii, qiyaastii 24% dadka laga helo magaalooyinka iyo 54% waxay ku nool yihiin miyiga. Dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay wax-soo-saar dhaqameed iyo mid casri ah, iyadoo si tartiib-tartiib ah loogu guurayo farsamada casriga ah ee warshadaha. Soomaaliya ayaa leh geela ugu badan adduunka. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, qiyaastii 80% dadku waa xoolo-dhaqato reer-guuraa ah, oo xoolo dhaqato ari, ido, geel iyo lo'. Reer guuraagu waxa kale oo ay ururiyaan xabag iyo xabag si ay u kabaan dakhligooda. ===Beeraha=== Beeraha ayaa ah qaybta ugu muhiimsan dhaqaalaha Soomaaliya. Waxay ka dhigan tahay qiyaastii 65% GDP waxayna shaqaaleysiisaa 65% xoogga shaqada. Xooluhu waxay ka qaybqaataan qiyaastii 40% GDP iyo in ka badan 50% dakhliga dhoofinta. dhoofinta ugu muhiimsan waxaa ka mid ah kalluunka , dhuxusha iyo muuska ; Sonkorta , hadhuudhka iyo galleyda waa wax soo saarka suuqa gudaha. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya , badeecadaha la soo dejiyo waxay dhan yihiin $460 milyan sannadkii, taasoo ka badan wadarta guud ee la soo dejiyo ka hor bilowgii dagaalkii sokeeye ee 1991. Dhoofinta, oo dhan $270 milyan sannadkii, ayaa sidoo kale kor u dhaaftay wadarta guud ee dhoofinta wadarta guud ee dagaalka ka hor. Soomaaliya waxaa ka jirta hoos u dhac ganacsi oo gaaraya ilaa 190 milyan oo dollar sanadkii, balse taasi waxaa dhaaftay lacagaha ay soo diraan Soomaalida qurbaha ku nool, taasoo lagu qiyaasay ilaa hal bilyan oo dollar. Iyada oo laga faa'ideysanayo in ay ku yaallaan meel u dhow Jasiiradda Carabta, ganacsatada Soomaaliyeed ayaa si isa soo taraysa u billaabay in ay ka hor yimaadaan dhaqanka Australia ee ku aaddan suuqa xoolaha iyo hilibka Carbeed, iyaga oo siinaya xoolo tayo leh qiimo aad u jaban. Taas oo taas ka duulaysa, dalalka Khaliijka Carabta ayaa bilaabay inay dalka ku sameeyaan maalgashi istiraatijiyad ah, iyadoo Sucuudigu dhisay kaabayaashii dhoofinta xoolaha, Imaaraadkuna iibsaday dhul beereed aad u ballaadhan. Soomaaliya sidoo kale waa dalka ugu badan ee keena Beeyada iyo Malmalka [[File:Mogadishu Sea Port.jpg|thumb|Dekada Muqdisho]] Qaybta warshadaha ee dhexdhexaadka ah , oo ku salaysan habaynta wax soo saarka beeraha, ayaa 10% ka ah GDP-ga Soomaaliya. Sida laga soo xigtay Rugta Ganacsiga iyo Warshadaha Soomaaliyeed , in ka badan lix shirkadood oo diyaaradeed oo gaar loo leeyahay ayaa sidoo kale bixiya duulimaadyo ganacsi oo gudaha iyo dibadda ah, oo ay ku jiraan Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara. Sannadkii 2008, dawladda Puntland waxay heshiis malaayiin doollar ah la saxeexatay Dubai 's Lootah Group, oo ah koox warshadeed goboleed oo ka hawlgasha Bariga Dhexe iyo Afrika. Heshiiskan ayaa dhigaya in wajiga koowaad ee maalgelinta uu ku kacayo 170 m, waxaana lagu wadaa in la dhiso shirkado cusub oo ka howlgala, maamula iyo dhismaha suuqa ganacsiga xorta ah ee magaalada Boosaaso iyo dhismaha badda iyo garoonka diyaaradaha. Shirkadda Garoonka Diyaaradaha ee Boosaaso ayaa loo qorsheeyay inay dhisto dhismaha garoonka si ay u buuxiso heerarka caalamiga ah, oo ay ku jiraan waddo cusub oo 3,400 m (11,200 ft) ah, dhismayaal waaweyn iyo kuwo caawiye ah, tagaasida iyo garoonnada, iyo hareeraha ammaanka. Kahor inta uusan dillaacin dagaalkii sokeeye ee 1991, qiyaastii 53 shirkadood oo yar yar, dhexe iyo waaweyn oo wax soo saar ah oo ay dowladdu leedahay ayaa aasaasay, iyada oo iskahorimaadkii xigay uu burburiyay qaar badan oo ka mid ah warshadaha soo haray. Si kastaba ha ahaatee, ugu horrayn natiijada maalgashi maxalli ah oo la taaban karo oo ay sameeyeen qurba-joogta Soomaaliyeed, in badan oo ka mid ah dhirtan yar yar ayaa dib loo furay kuwa cusubna waa la abuuray. Kuwa dambe waxaa ka mid ah warshado ka sameysan kalluunka oo ku yaalla gobollada waqooyi, sidoo kale waxaa ku yaalla 25 warshadood oo ku yaalla agagaarka Muqdisho, kuwaas oo soo saara baastada , biyaha macdanta , macmacaanka , bacaha , dharka , hargaha iyo saabuunta, saabuunta iyo saabuunta , aluminium , furaashyo xumbo ah iyo barkimo , doonyo kalluumeysi , oo sameeya baakadaha, iyo kuwa dhagxaanta lagu farsameeyo . Sannadkii 2004tii, waxaa sidoo kale magaalada laga furay warshad lagu shubo Coca-cola oo dhan $8.3 milyan, iyadoo maalgashadayaasha ay ka kala yimaaddeen degaanno kala duwan oo Soomaaliya ah. Maalgelinta shisheeye waxaa sidoo kale ku jiray dad caalami ah oo ay ku jiraan General Motors iyo Dole Fruit . ===Habka lacagta iyo lacag bixinta=== [[File:Obverse 2022 Somalia 1 oz Silver coin Leopard.jpg|thumb|2022 Soomaaliya 1 oz lacag ah Leopard (100 shilin)]] Bangiga dhexe ee Soomaaliya waa maamulka rasmiga ah ee lacagta Soomaaliya. Xagga maamulka maaliyadda, waxa ay ku guda jirtaa hawsha dejinta iyo hirgelinta siyaasadda lacagta . Kalsooni la’aanta lagu qabo lacagta dalka ayaa keentay in sarifka lacagaha doolarka ah si weyn loo qaato marka la barbar dhigo shilinka Soomaaliga. Si kastaba ha ahaatee, lacag- is-weydaarsiga lacagta shilinka Soomaaliga oo aad u badan ayaa sare u kac ku yimid, gaar ahaan wax kala iibsiga oo aad u hooseeya. Sida uu sheegay Baanka Dhexe, deegaankan sicir-bararka ayaa la filayaa inuu soo afjarmo isla marka uu bangigu si buuxda ula wareego siyaasadda lacagta oo uu beddelo lacagta hadda wareegta ah ee ay shirkaduhu soo kordhiyeen. In kasta oo Soomaaliya aysan lahayn awood lacageed oo dhexe muddo ka badan 15 sano intii u dhaxeysay markii uu qarxay dagaalladii sokeeye ee 1991-kii iyo dib-u-soo-celinta Bankiga Dhexe ee Soomaaliya 2009-kii, nidaamka lacag-bixinta ee qaranka ayaa si cadaalad ah u horumaray iyadoo ay ugu horreyso jiritaanka baahsanaanta shirkadaha xawaaladaha ee gaarka loo leeyahay (MTO) oo u dhaqmay sidii shabakado bangi oo aan rasmi ahayn. Xawaaladahan ( xawaaladaha ) ayaa noqday warshado waaweyn oo Soomaaliya ka jira, waxaana lagu qiyaasaa US$1.6 bilyan in ay sanad walba gobolka u soo xawilaan dadka Soomaaliyeed ee qurbaha ku nool oo ay u soo marsiiyaan shirkadaha xawaaladaha. Intooda badan waxa ay xubno ka yihiin Ururka Xawaaladaha Soomaaliyeed (SOMTA), oo ah dallad maamusha xawaaladaha bulshada, ama ururka ka horreeyay ee Ururka Adeegyada Maaliyadeed ee Soomaaliya (SFSA). MTO-yada Soomaalida ugu weyn waa Dahabshiil , oo ah shirkad ay Soomaalidu leedahay oo ay ka shaqeeyaan in ka badan 2,000 oo qof oo ku kala nool 144 waddan oo laamo ku leh London iyo Dubai [[File:Somshil5r.jpg|thumb|500 oo shilin Soomaali ah]] Horumar la taaban karo oo laga gaaray amniga gudaha, qurbajoogta Soomaaliyeed waxay bilaabeen inay dalka ugu soo laabtaan fursado maalgashi. Marka lagu daro maal-gashi yar oo shisheeye ah, dhaqaalaha soo gala ayaa ka caawiyay shilinka Soomaaliga inuu si aad ah u kordho qiimihiisu. Bishii Maarso 2014, lacagtu waxay qiimaysay ku dhawaad ​​60% marka loo eego dollarka Maraykanka 12 bilood ee la soo dhaafay. Shilinka Soomaaliga ayaa ahaa kan ugu xooggan 175-ka lacag ee caalamka ee ay iibgeyso Bloomberg , taasoo kor ugu kacday ku dhawaad ​​50-dhibcood marka loo eego lacagta soo socota ee ugu xoogga badan isla muddadaas. Sarrifka saamiyada Soomaaliya (SSE) waa deymaha qaranka Soomaaliya. Waxaa la aasaasay 2012 si ay u soo jiitaan maalgashi ay ka helaan shirkado ay Soomaalidu leedahay iyo shirkado caalami ah si loo dardargeliyo dib u dhiska ka socda Soomaaliya kadib colaadaha. ===Tamarta iyo kheyraadka dabiiciga ah=== Baanka Adduunka waxa uu sheegay in, 2007-dii, in korontadu ay inta badan bixiyeen ganacsiyo maxalli ah. Shirkadahan gudaha waxaa ka mid ah Shirkadda Tamarta Soomaaliyeed , oo qabata abuurista, gudbinta iyo qaybinta korontada.Sannadkii 2010, qaranku wuxuu soo saaray 310 milyan kWh wuxuuna cunay 288.3 milyan kWh oo koronto ah, oo kala galay 170aad iyo 177aad, siday u kala horreeyaan, sida ay CIA-du sheegtay. [[File:Puntland oil.png|thumb|Shidaalkii Puntland]] Soomaaliya waxay leedahay kayd khayraad badan oo dabiici ah oo ay ka mid yihiin Yuranium , iron ore , tin , gypsum , bauxite , copper , cusbo iyo gaaska dabiiciga ah . CIA-da ayaa sheegtay in ay jiraan 5.663 bilyan cubic mitir oo kayd gaas dabiici ah oo la xaqiijiyey. Lama hubo joogitaanka iyo inta uu le'eg yahay kaydka kaydka shidaalka ee Soomaaliya. CIA-da waxa ay cadaysay in laga bilaabo 2011 aanay dalka ka jirin kayd shidaal oo la xaqiijiyey, halka UNCTAD ay soo jeedinayso in kaydka kaydka shidaalka ee Soomaaliya ugu badan uu ku yaal xeebaha waqooyi-galbeed ee Somaliland. Koox saliideed ah oo ku taxan Sydney , Kheyraadka Buuraleyda , waxay ku qiyaaseen in gobolka Puntland ee waqooyi-bari uu awood u leeyahay inuu soo saaro 5 bilyan oo fuusto (790 × 10 6 m 3 ) ilaa 10 bilyan fuusto (1.6 × 10 9 m 3 ) oo saliid ah, ayaa caddeeyey in kaydka saliidda ee Suudaan uu yahay 6.7 bilyan. Horumarradaas dartood, Shirkadda Batroolka Soomaaliya waxaa dhistay dowladda federaalka. Dabayaaqadii 1960-aadkii, khubarada juqraafi ee Qaramada Midoobay waxa ay Soomaaliya ka heleen kayd weyn oo Yuraaniyaam ah iyo kayd macdaneed oo naadir ah. Helitaanka ayaa ahayd tii ugu waynayd ee nooceeda ah, iyada oo khubarada warshadaha ay qiyaaseen in cadadka kaydka ahi ay noqon karto in ka badan 25% kaydka uranium-ka adduunka ee wakhtigaas la yaqaan ee 800,000 oo tan. Sannadkii 1984kii, Hawlgalka Wajiga Hanuuninta IUREP ee Soomaaliya wuxuu soo sheegay in waddanku leeyahay 5,000 tan oo uranium ah oo si macquul ah loo dammaanad qaaday (RAR), 11,000 tan oo uranium ah ayaa lagu qiyaasay kheyraad dheeraad ah (EAR) ee kaydka calcrete , iyo sidoo kale 0-150,000 oo kheyraad ah oo uranium ah. kaydka calcrete. Soomaaliya waxa ay u xuub-siibatay soo saarista Yuraaniyaamka adduunka ugu weyn, iyada oo ay ku tartamayaan shirkado macdano ah oo Maraykan ah, Imaaraadka, Talyaaniga iyo Baraasiil. Xiriir Kheyraadka Dabiiciga ah waxay saami ku leedahay gobollada dhexe, Kilimanjaro Capital waxay saami ku leedahay 1,161,400 acres (470,002 ha) ee Amsas-Coriole-Afgoi (ACA), oo ay ku jirto sahaminta uranium-ka. Shirkadda Korontada iyo Gaaska warshadaha ee Is-dhexgalka Caalamiga ah waa shirkad tamareed oo fadhigeedu yahay Muqdisho. Waxaa ku midoobay shan shirkadood oo waaweyn oo Soomaali ah oo ka kala socda dhinacyada ganacsiga , maaliyadda , amniga iyo isgaarsiinta , kaddib heshiiskii wadajirka ahaa ee 2010-kii lagu saxiixay magaalada Istanbul ee dalka Turkiga si ay u bixiyaan kaabayaasha korontada iyo gaaska ee Soomaaliya. Iyada oo miisaaniyadii hore ee maalgelinta ahayd $1 bilyan, shirkaddu waxay bilawday Mashruuca Kala qaybinta Nabadda Soomaaliya, oo ah barnaamij tamar xoog leh oo xoog leh oo loogu talagalay in lagu fududeeyo hindisayaasha warshadaynta gudaha. Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, marka ay qarankani cagta saartay wadadii dib u dhiska dalka, waxaa laga filayaa in dhaqaalaha uusan la jaanqaadi karin heerarkii uu soo maray dagaalladii sokeeye ka hor, balse waxaa la filayaa in la dardargeliyo kobaca iyo horumarka dalka maadaama aan laga faa’ideysan kheyraadka dabiiciga ah ee Soomaaliya. ===Isgaarsiinta iyo warbaahinta=== [[File:Hormuud.jpg|thumb|Dhismaha Hormuud Telecom ee Muqdisho]] Bilawgii dagaalkii sokeeye ka dib, shirkado isgaarsiineed oo kala duwan ayaa bilaabay in ay abuurmaan oo u tartamaan sidii ay u heli lahaayeen kaabayaal dhaqaale oo maqan. Shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah oo ay maalgaliyeen ganacsato Soomaaliyeed ayna taageerayaan khubaro ka kala socota Shiinaha , Kuuriyada Koonfureed iyo Yurub, shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah ayaa bixiya adeegyo taleefoonnada gacanta iyo internetka ah oo jaban oo aan laga helin meelo badan oo kale oo qaaradda ah. Macaamiishu waxa ay ku samayn karaan xawaaladaha lacagaha (sida Dahabshiil-ka caanka ah ) iyo hawlaha kale ee bangiyada iyaga oo isticmaalaya telefoonnada gacanta, iyo sidoo kale in ay si fudud u helaan internet wireless. Ka dib markii ay iskaashi la sameeyeen shirkado caalami ah sida Sprint , ITT iyo Telenor , shirkadahani hadda waxay bixiyaan wicitaanada telefoonka ugu jaban uguna nadiifsan Afrika. Shirkadahan isgaarsiinta Soomaalida ayaa sidoo kale adeegyo u fidiya magaalo kasta iyo magaalo kasta oo Soomaaliya ka mid ah. Hadda waxa jira ilaa 25 khadadka ugu muhiimsan 1,000kii qofba, helida khadadka taleefoonada ee maxaliga ah ( tele-density ) ayaa ka sarreeya kuwa wadamada deriska ah; saddex jeer in ka badan Itoobiya dariska la ah. Shirkadaha Isgaarsiinta Soomaaliya ee caanka ah waxaa ka mid ah Golis Telecom Group , Hormuud Telecom , Somafone , Nationlink , Netco , Telcom iyo Somali Telecom Group . Shirkadda Hormuud Telecom oo kaliya ayaa sanadkii soo xareeysa ilaa 40 milyan oo dollar. Inkasta oo ay xafiiltamaan, dhowr shirkadood oo kuwan ka mid ah ayaa saxiixay heshiis isku xirnaanta 2005 kaas oo u oggolaanaya inay dejiyaan qiimaha, ilaalinta iyo ballaarinta shabakadahooda, iyo hubinta in tartanka uusan ka bixin xakamaynta. Telefishinka Qaranka Soomaaliyeed ee ay dowladdu maamusho waa kan ugu weyn ee adeegga dadweynaha ee qaranka. Muddo labaatan sano ah ka dib, waxaa si rasmi ah dib loo howlgeliyay idaacadda 4 - tii Abriil 2011 . TV-ga Qaranka Somaliland iyo Puntland TV iyo Radio hawada gobolada waqooyi. Intaa waxaa dheer, Soomaaliya waxay leedahay dhowr telefishin iyo shabakado raadiyo oo gaar loo leeyahay. Waxaana ka mid ah Telefishanka Horn Cable iyo Universal TV . Wargeysyada Xog Doon iyo Xog Ogaal iyo Horyaal Sports oo ka soo baxa caasimadda dalka dibaddiisa. Waxa kale oo jira tiro warbaahin oo online ah oo tabisa wararka gudaha, oo ay ku jiraan Garowe Online , Wardheernews, iyo Puntland Post . Koodhka dalka internetka ee heerka sare (ccTLD) ee Soomaaliya waa .so . Waxa si rasmi ah dib u hawl-galiyey 1-dii November 2010-kii oo ay samaysay Diiwaanka .SO, kaas oo ay nidaamisay Wasaaradda Boosaha iyo Isgaadhsiinta Qaranka. Bishii Nofembar 2013, ka dib Heshiis Is-afgarad ah oo lala saxiixday Boostada Emirates bishii Abriil ee sanadka, Wasaaradda Boostada iyo Isgaarsiinta dowladda federaalka ayaa si rasmi ah dib ugu dhistay Adeegga Boostada Soomaaliyeed (Boostada Soomaaliyeed). Bishii Oktoobar 2014, wasaaraddu waxay sidoo kale dib u bilawday keenista boostada ee dibadda. ===Dalxiiska=== [[File:Laas Geel.jpg|thumb|Sawirro qadiimi ah oo ku yaal Laas Geel , Hargeysa]] Soomaaliya waxay leedahay meelo soo jiidasho leh oo maxalli ah, oo ka kooban goobo taariikhi ah, xeebo, biyo-dhacyo, silsilado buuro iyo jardiinooyin qaran. Warshadaha dalxiiska waxa maamusha wasaaradda dalxiiska ee qaranka. Maamulada Puntland iyo Somaliland waxay leeyihiin xafiisyo dalxiis oo u gaar ah. Ururka Dalxiiska Soomaaliyeed (SOMTA) ayaa sidoo kale bixiya adeegyo la-talin ah oo dalka gudihiisa ah oo ku saabsan warshadaha dalxiiska qaranka. Laga bilaabo Maarso 2015, Wasaaradda Dalxiiska iyo Duurjoogta ee Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ayaa ku dhawaaqday in la qorsheeyay in la sameeyo kaydad dheeri ah iyo noocyada duurjoogta. Dowladda Mareykanka waxay kula talisay dadka safarka ah inaysan u safrin Soomaaliya. Muuqaallada xusidda mudan waxaa ka mid ah godadka Laas-geel oo ay ku jiraan fanka dhagaxa Neolithic ; Cal Madow , Buuraha Golis iyo Buuraha Oogo ; biyo-dhacyada Isku -shuban iyo Lamadaya ; iyo Seeraha Qaranka ee Hargeysa , Jilibka Qaranka , Beerta Qaranka ee Kismaayo iyo Beerta Qaranka ee Lag Badana . ===Gaadiidka=== [[File:Aden Abdullah Airport.jpg|thumb|Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde]] Shabakadda waddooyinka Soomaaliya waa 22,100 km (13,700 mi). Laga bilaabo 2000 , 2,608 km (1,621 mi) jidad ayaa la saaray 19,492 km (12,112 mi) lama laami ah. Waddo dheer oo dhererkeedu yahay 750 km (470 mi) ayaa isku xirta magaalooyinka waaweyn ee waqooyiga dalka, sida Boosaaso , Gaalkacyo iyo Garoowe iyo magaalooyin ku yaal koonfurta. Laba iyo lixdan garoon diyaaradeed oo Soomaaliya oo dhan ah ayaa qaada gaadiidka hawada; toddobo ka mid ah kuwan ayaa laami la saaray. Kuwa dambe, afar garoon diyaaradeed ayaa leh dhabbaha dayuuradaha ee ka badan 3,047 mitir (9,997 ft); laba waxay u dhexeeyaan 2,438 iyo 3,047 m (7,999 iyo 9,997 ft) midna waa 1,524 ilaa 2,437 m (5,000 ilaa 7,995 ft) dheer. Waxa jira shan iyo konton garoon diyaaradeed oo leh meelo ay ka soo degaan oo aan laami ahayn. Mid waxa uu leeyahay dhabo diyaaradeed oo ka badan 3,047 m; afar waxay u dhexeeyaan 2,438 m iyo 3,047 m dherer; labaatan waa 1,524 m ilaa 2,437 m; afar iyo labaatan waa 914 m ilaa 1,523 m; lixna waxay ka hooseeyaan 914 mitir (2,999 ft). Garoomada ugu waaweyn ee dalka waxaa ka mid ah Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde ee Muqdisho, Garoonka Diyaaradaha Hargeysa ee Hargeysa, Garoonka Kismaayo ee Kismaayo , Garoonka Baydhabo ee Baydhabo iyo Garoonka Caalamiga ah ee Bender Qaasim ee Boosaaso. Somali Airlines oo la aas aasay 1964-tii, waxay ahayd duulimaadka calanka Soomaaliya. Waxa ay joojisay hawlihii ay ka shaqayn jirtay intii lagu jiray dagaalladii sokeeye. Si kastaba ha ahaatee , dawladdii Soomaaliya ee dib loo dhisay ayaa markii dambe bilowday diyaargarow loogu jiro dib u hawlgelinta shirkadii la filayey in dib loo bilaabo sannadkii 2012 . In ka badan lix ka mid ah shirkadahan diyaaradeed ee gaarka loo leeyahay waxay bixiyaan duulimaadyo ganacsi oo gudaha iyo dibadda ah, oo ay ku jiraan Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara. Iyadoo leh xeebta ugu dheer qaaradda, Soomaaliya waxay leedahay dhowr dekedood oo waaweyn . Gaadiidka badda ayaa laga helaa dekedaha Muqdisho, Boosaaso, Berbera , Kismaayo iyo Marka . Waxaa kaloo jira hal badeecooyin badeed ah . Waxa la aasaasay 2008, waxa ay ku salaysan tahay xamuulka. ==Tirakoobka dadweynaha== {{Further|Liiska magaalooyinka Soomaaliya dadka ku nool}} {|class="wikitable" style="float: right; margin-left: 10px" ! colspan="4" style="text-align:center; background:#cfb;"|Tirada Dadka{{UN_Population|ref}} |- ! style="background:#cfb;"|Sano ! style="background:#cfb;"|Milyan |- |style="text-align:left;"|1950 ||style="text-align:right;"|2.3 |- |style="text-align:left;"|2000 ||style="text-align:right;"|9.0 |- |style="text-align:left;"|{{UN_Population|Year}} ||style="text-align:right;"|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Somalia}}|R}}/1e6 round 1}} |} Soomaaliya waxaa ka maqan xog la isku halayn karo. Wadanku waxa lagu qiyaasaa dad lagu qiyaasay 17.1 milyan oo degan 2021; wadarta dadka marka loo eego tirakoobkii 1975 waxay ahaayeen 3.3 milyan. Sahan ay samaysay Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay oo la sameeyay 2013 iyo 2014 ayaa lagu qiyaasay tirada guud ee dadka inay tahay 12,316,895. Qiyaastii 85% dadka deegaanka waa qowmiyad Soomaali ah , kuwaas oo taariikh ahaan deggenaa qaybta waqooyi ee dalka. Waxay dhaqan ahaan u abaabulan yihiin reer guuraa xoolo-dhaqato ah, boqortooyo dabacsan, suldaanno iyo dawlad-goboleedyo. Dagaalladii sokeeye ee billowgii sagaashamaadkii waxay si weyn u kordhiyeen tirada qurbo-joogta Soomaalida , iyadoo in badan oo ka mid ah Soomaalidii aqoonta sare lahayd ay dalka ka tageen. Qowmiyadaha laga tirada badan yahay ee aan Soomaalida ahayn ayaa ah inta ka hartay shacabka Soomaaliyeed, waxayna inta badan ku badan yihiin gobollada koonfureed. Waxaa ka mid ah Bravanese , Bantus , Bajuuni , Xabashi (gaar ahaan Oromo ) Yamaniyiin , Hindi , Faaris , Talyaani iyo Ingiriis . Qowmiyadda Bantus oo ah qowmiyadda ugu badan ee laga tirada badan yahay Soomaaliya, waa faracii addoomo laga keenay Koonfur-bari Afrika oo ay lahaayeen ganacsato Carab iyo Soomaali ah. 1940kii, waxa ku noolaa Somaliland Talyaani ilaa 50,000 Talyaani ah . Inta badan reer Yurub waxay ka tageen xorriyadda ka dib, iyadoo tiro yar oo reer galbeed ah ay weli joogaan Soomaaliya oo u badan kuwa u shaqeeya hay'adaha caalamiga ah ee ka hawlgala Soomaaliya. [[File:Population pyramid of Somalia 2015.png|thumb|Dadka da' kasta]] Qurba joog Soomaaliyeed oo aad u tiro badan ayaa ka jira wadamo kala duwan oo reer galbeed ah sida Maraykanka (gaar ahaan gobolka Minnesota ) iyo Ingiriiska (gaar ahaan London ), Sweden , Canada , Norway , Netherlands , Germany , Denmark , Finland , Australia , Switzerland , Austria , Italy , iyo sidoo kale Jasiiradda Carabta , iyo dalal dhowr ah oo Afrikaan ah sida Uganda iyo Koonfur Afrika . Qurba-joogta Soomaaliyeed ayaa si weyn ugu lug leh siyaasadda iyo horumarka Soomaaliya. Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Maxamed Cabdullaahi Maxamed , ayaa horay u ahaa qurbo-joog, wuxuuna heystay dhalashada Mareykanka oo uu si iskii ah uga tanaasulay 2019. Dadka Soomaaliya waxa ay ku sii fidayaan kobac dhan 1.75% sanadkii, halka 1,000 qofba ay dhallaan 40.87. Wadarta heerka bacriminta Soomaaliya waa 6.08 carruur ah oo dhashey haweeneydiiba (qiyaastii 2014), waana tan afaraad ee ugu sareysa adduunka, sida uu qabo CIA World Factbook . Inta badan dadka deegaanka ayaa ah dhalinyaro, da'da dhexdhexaadka ah waa 17.7 sano; Qiyaastii 44% dadku waxay da'doodu u dhaxaysaa 0-14 sano, 52% waxay u dhexeeyaan da'da 15-64 sano, kaliya 2% waa 65 sano ama ka weyn. Saamiga lab iyo dheddig waa qiyaas dheelli tiran, iyadoo saami ahaan lagu qiyaaso inta ragga ah sida dumarka. Ma jiraan xog la isku halayn karo oo ku saabsan magaalooyinka Soomaaliya. Qiyaaso adag ayaa la sameeyay oo tilmaamaya heerka magaalaynta 4.8% sanadkii (2005-2010 est.), iyadoo magaalooyin badan ay si degdeg ah u korayaan magaalooyinka. Qowmiyadaha laga tirada badan yahay ayaa sidoo kale ka soo guuray miyiga una guuray magaalooyinka tan iyo markii ay bilowdeen dagaalladii sokeeye, gaar ahaan Muqdisho iyo Kismaayo . Laga soo bilaabo 2008 , 37.7% dadweynaha qaranku waxay ku nool yihiin magaalooyinka iyo magaalooyinka, iyadoo boqolkiiba ay si degdeg ah u kordheyso. ===Luuqadaha=== Af-Soomaaligu waa luqadda rasmiga ah ee ugu horreysa ee Soomaaliya halka Carabiga uu yahay luqadda labaad ee rasmiga ah ee dastuurka. Af-Soomaaligu waa afkii hooyo ee dadka Soomaaliyeed oo ah qowmiyadda ugu tirada badan qaranka. Waa xubin ka tirsan laanta Kushitigga ee qoyska afafka Afro-Aasiyatiga , qaraabada ugu dhowna waa afafka Oromada , Canfarta iyo Saho . Af-Soomaaligu waa kan ugu wanaagsan ee laga diiwaan geliyo luqadaha Kushitigga, iyada oo daraasado tacliimeed lagu sameeyay laga soo bilaabo 1900 ka hor. [[File:Somali Stone.jpg|thumb|Looxa dhagaxa ah ee laga soo bilaabo qarnigii 14-aad ee suugaanta Wadaad]] Af- Soomaaligu waxay u qaybsamaan saddex qaybood oo waaweyn: Waqooyi , Banaadir iyo Maayga . Soomaali-waqooyi (ama Waqooyi-Bartamaha Soomaaliya) ayaa saldhig u ah heerka Soomaaliga. Benaadir (sidoo kale loo yaqaan Xeebta Soomaaliya) waxaa looga hadlaa xeebta Banaadir , laga bilaabo Cadale ilaa koonfurta magaalada Marka oo ay ku jirto Muqdisho, iyo sidoo kale dhulka hoose ee dhow. Lahjadaha xeebuhu waxay leeyihiin telefoono dheeraad ah oo aan ku qornayn Standard Somali. Maayga waxaa ku hadla inta badan beelaha Digil iyo Mirifle ( Raxanweyn ) ee dega deegaanada koonfurta Soomaaliya. Banaadiri waa lahjada ugu weyn ee looga hadlo dalka, marka la barbardhigo Waqooyiga Soomaaliya oo ah lahjada ugu weyn ee looga hadlo Somaliland. Dhowr hab oo qoraal ah ayaa sannadihii la soo dhaafay la isticmaalayey si loo qoro afka Soomaaliga. Farta Soomaaliga ayaa ah tan ugu isticmaalka badan, waana farta rasmiga ah ee Soomaaliya laga isticmaalo tan iyo markii Golihii Sare ee Kacaanka ay si rasmi ah u hirgeliyeen bishii Oktoobar 1972. Qoraallada kale ee qarniyo badan loo adeegsan jiray qorista Soomaaliga waxaa ka mid ah far Carabi oo muddo dheer soo jirtay iyo qorista Wadaad . Nidaamyada qoraalka wadaniga ah ee la sameeyay qarnigii 20aad waxaa ka mid ah farta Cismaanya , Boorama iyo Kaddare . Af-soomaaliga ka sokow, Carabigu waa luqadda rasmiga ah ee qaranka Soomaaliya. Ku dhawaad ​​2 milyan oo Soomaali ah ayaa ku hadla Dunida Carabta, saameynta baahsan ee warbaahinta Carabiga, iyo waxbarashada diinta. Ingriiska si weyn baa loogu hadlaa waana la baraa. Waxa ay ahaan jirtay af maamul oo ka tirsan maxmiyadda British Somaliland oo ay sabab u tahay caalamiyaynta ayaa sidoo kale caan ka ah Soomaaliya oo dhan. Ingiriisigu waa barta wax lagu baro jaamacado badan oo ku yaal Soomaaliya, waana mid ka mid ah luuqadaha shaqo ee aasaasiga ah ee NGO-yada waaweyn ee ka hawlgala Soomaaliya. Talyaanigu waxa uu ahaa luqad rasmi ah oo ku taal Somaliland Talyaanigii iyo xilligii wakiilnimada, laakiin isticmaalkiisu aad buu u yaraaday xorriyadda ka dib. Hadda waxa inta badan laga maqlaa jiilalka waaweyn, saraakiisha dawladda, iyo goobaha aqoonta leh. Luqadaha kale ee laga tirada badan yahay waxaa ka mid ah Bravanese , oo ah nooc ka mid ah luqadda Sawaaxiliga Bantu ee ay ku hadlaan xeebta dadka Bravanese , iyo sidoo kale Kibajuni , oo ah lahjad sawaaxili ah oo ah luqadda hooyo ee qowmiyadaha tirada yar ee Bajuni . ===Gobolada iyo magaalooyinka=== {{Magaalooyinka Soomaaliya}} ===Diinta=== {{bar box|float=right |title=[[Diinta Soomaalida]] 2010<ref name="Pew">{{cite web |title=The Global Religious Landscape|url=http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806002044/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf|archive-date=6 August 2013|publisher=Pew Research Center|access-date=27 December 2013|page=49}}</ref>|titlebar=#ddd |left1=Diin|right1=Boqolkiiba |bars= {{bar percent|[[Islaam|Islaam]]|green|99.8}} {{bar percent|Mid Kale|red|0.2}} }} {{Main|Diinta Soomaalida}} '''Diinta Soomaaliya 2010''' Diinta Boqolkiiba Islaamka 99.8% Mid kale 0.2% [[File:Mosislsol2.jpg|thumb|Masjidka Isbaheysiga Islaamka ee magaalada Muqdisho ayaa ah masjidka ugu weyn gobolka Geeska.]] Sida ay sheegtay xarunta cilmi baarista ee Pew , 99.8% dadka Soomaaliya waa Muslim 315. Inta badan waxay ka tirsan yihiin laanta Islaamka ee sunniga iyo mad-habta shaaficiga ee fiqiga islaamka . suufiyada , dariiqada suufiga ah ee Islaamka, ayaa sidoo kale si fiican u dhisan, oo leh jamacooyin badan oo maxalli ah ( zawiya ) ama jameeco ka mid ah tariiqooyinka kala duwan ama suufiyada. Dastuurka Soomaaliya wuxuu kaloo qeexayaa diinta Islaamka inay tahay diinta dowladda ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, shareecada Islaamkana ay tahay isha aasaasiga ah ee sharci-dejinta qaranka. Waxa kale oo uu dhigayaa in aan la samayn karin xeer aan waafaqsanayn mabaadi’da aasaasiga ah ee shareecada. Diinta Masiixiga waa diimo laga tiro badan yahay Soomaaliya, dadka raacsani waxay matalaan in ka yar 0.1% dadweynaha sanadka 2010 sida ay sheegtay xarunta cilmi baarista ee Pew. Tirada Masiixiyiinta Soomaaliya waxa lagu qiyaasaa 1,000 qof. Waxaa jira hal dariiqo Katoolik ah oo dalka oo dhan u yaal, Diocese-ka Muqdisho , taas oo ku qiyaastay in 2004 ay jireen ku dhawaad ​​boqol dhakhaatiir Katoolik ah. Sannadkii 1913kii, waagii hore ee gumaystaha, ma jirin wax Masiixiyiin ah oo ku noolaa dhulka Soomaalida, iyada oo ilaa 100-200 oo keliya ay ka yimaaddeen dugsiyada iyo xarumaha agoomaha ee hawlgalladii Kaatooligga ee British Somaliland protectorate . Sidoo kale ma jirin hawl-wadeenno Katoolik ah oo la yaqaan oo ka socday Somaliland Talyaani isla muddadaas. Sannadihii 1970-aadkii, xilligii ay Soomaaliya ka talinaysay dowladdii Marxist-ta , waxaa la xiray iskuulladii ay kaniisaddu maamuli jirtay, adeegayaashana waxaa loo diray guryahooda. Tan iyo 1989-kii ma jirin wax Baasaboor ah oo dalka ka howlgala, waxaana cathedral- ka Muqdisho ka dhacay burbur xooggan oo soo gaaray dagaalladii sokeeye. Bishii Disembar 2013, Wasaaradda Caddaaladda iyo Arrimaha Diinta ayaa sidoo kale soo saartay awaamiir mamnuucaysa in dalka laga qabto xafladaha Kiristaanka. Marka loo eego xarunta cilmi baarista ee Pew, in ka yar 0.1% dadka Soomaaliya sanadkii 2010 waxay ahaayeen kuwo raacsan diimaha dadweynaha . Kuwaas oo u badnaan ka koobnaa qaar ka mid ah qowmiyadaha tirada yar ee aan Soomaalida ahayn ee ku nool qaybaha koonfureed ee dalka, kuwaas oo ku dhaqma nacayb . Dhanka Bantuda , dhaqamadaas diineed waxay ka dhaxleen awoowayaashood Koonfur Bari Afrika . Intaa waxaa dheer, marka loo eego Xarunta Cilmi-baarista ee Pew, in ka yar 0.1% dadka Soomaaliya sannadkii 2010 waxay ahaayeen kuwo raacsan diinta Yuhuudda , Hinduismka , Budhiismka , ama aan ku xidhnayn diin kasta . ===Caafimaadka=== [[File:Life expectancy in Somalia.png|thumb|Cimriga Soomaaliya, 1950 ilaa 2023]] Ilaa burburkii dawladdii dhexe ee sannadkii 1991-kii, haykalka hab-dhismeedka iyo hab-dhismeedka maamulka ee waaxda daryeelka caafimaadka ee Soomaaliya waxa dusha kala socday Wasaaradda Caafimaadka. Saraakiisha caafimaadka ee gobolku waxay ku raaxaysanayeen xoogaa awood ah, laakiin daryeelka caafimaadku wuxuu ahaa mid si weyn u dhexeya. Dawladii hantiwadaaga ee Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Siyaad Barre waxay joojisay dhaq-dhaqaaqii caafimaadka ee gaarka ahaa 1972 . Nidaamkii daryeelka bulshada ee Soomaaliya ayaa si weyn u burburay dagaalladii sokeeye ee xigay. Sida waaxaha kale ee hore loo qarameeyay, bixiyayaasha aan rasmiga ahayn ayaa buuxiyey booskii banaanaa waxayna bedeleen kalidii dawladii hore ee daryeelka caafimaadka, iyada oo helitaanka tas-hiilaadka ay markhaati ka tahay koror weyn. Xarumo daryeel caafimaad oo badan, rugo caafimaad, isbitaallo iyo farmasiyo ayaa howsha lagu dhisay iyadoo loo marayo dadaallo Soomaaliyeed oo gurigooda lagu beeray. Qiimaha la-talinta caafimaadka iyo daaweynta xarumahan waa mid hooseeya, $ 5.72 booqasho kasta oo xarumaha caafimaadka ah (oo leh daboolida dadweynaha ee 95%), iyo $ 1.89-3.97 booqasho bukaan-socod iyo $ 7.83-13.95 maalintii sariiraha aasaasiga ah ilaa isbitaallada sare. Isbarbardhigga muddada 2005-2010 iyo tobankii sano ee badhkii ka hor dillaaca iskahorimaadka (1985-1990), rajada nolosha ayaa dhab ahaantii kor u kacday celcelis ahaan 47 sano ragga iyo dumarka ilaa 48.2 sano ragga iyo 51 sano haweenka. Sidoo kale, tirada hal sano jirka ah ee si buuxda looga tallaalay jadeecada ayaa kor uga kacday 30% 1985-1990 ilaa 40% 2000-2005, iyo qaaxada , waxay kor u kacday ku dhawaad ​​20% ilaa 50% isla muddadaas. Tirada dhallaanka miisaankoodu hooseeyo ayaa hoos uga dhacay min 16 1,000kiiba ilaa 0.3, taasoo ah 15% hoos u dhac ku yimid wadar ahaan isla waqtigaas. Intii u dhaxaysay 2005 iyo 2010 marka la barbardhigo 1985-1990, dhimashada dhallaanka ee 1,000 dhalasho waxay sidoo kale hoos uga dhacday 152 ilaa 109.6. Muhiimad weyn, dhimashada hooyada 100,000 ee dhallaanka waxay ka dhacday 1,600 dagaalkii ka hor 1985-1990 tobankii sano ee la soo dhaafay ilaa 1,100 muddadii 2000-2005. Tirada dhakhaatiirta 100,000 ee qof ayaa sidoo kale ka kacay 3.4 ilaa 4 isla waqti isku mid ah, sida boqolkiiba dadka helay adeegyada fayadhowrka, kuwaas oo ka kordhay 18% ilaa 26%. Marka loo eego xogta Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay ee shaqaalaha umulisooyinka, wadar ahaan 429 umulisooyin ah (oo ay ku jiraan kalkaalisooyin- umulisooyin) Soomaaliya, oo leh cufnaanta hal umuliso 1,000kii carruur ah ee nool. Siddeed xarumood oo umulisooyin ah ayaa hadda dalka ka jira, oo laba ka mid ah ay yihiin kuwo gaar loo leeyahay. Umulisada waxaa nidaamisa dowladda, waxaana loo baahan yahay shatiga si loogu shaqeeyo si xirfadeysan. Diiwaangelin toos ah ayaa sidoo kale jirta si loola socdo umulisooyinka shatiga haysta. Intaa waxaa dheer, umulisooyinka dalka waxaa si rasmi ah uga wakiil ah ururka umulisooyinka maxalliga ah, oo ka diiwaangashan 350 xubnood Marka loo eego qiyaasta hay'adda caafimaadka adduunka ee 2005, qiyaastii 97.9% haweenka iyo gabdhaha Soomaaliya ayaa lagu sameeyay gudniinka fircooniga ah, caadada guurka ka hor inta badan waxay ku dhacdaa Geeska Afrika iyo qaybo ka mid ah Bariga dhow. Waxaa dhiirigeliyay haweenka bulshada dhexdeeda, waxaa ugu horayn loogu talagalay in la ilaaliyo dhawrsanaanta, laga hortago sinada, lagana ilaaliyo weerarka. Sannadkii 2013, UNICEF oo kaashanaysa maamullada Soomaaliya ayaa sheegtay in heerka baahsanaanta ee gabdhaha da'doodu u dhaxayso 1- ilaa 14-sano ee ku nool gobollada waqooyi ee Puntland iyo Somaliland ay hoos ugu dhacday 25% ka dib olole wacyigelin bulsho iyo diineed ah. Qiyaastii 93% ragga Soomaaliyeed ayaa sidoo kale la sheegay in la guday Soomaaliya ayaa ka mid ah kuwa ugu hooseeya heerka caabuqa HIV ee qaaradda. Taasna waxaa loo aaneynayaa dabeecadda Muslimka ah ee bulshada Soomaaliyeed iyo ku-dhaqanka Soomaalida ku dhaqanka akhlaaqda Islaamka. Iyadoo lagu qiyaasay heerka faafidda HIV ee Soomaaliya 1987 (sannadkii warbixinta kiiskii ugu horreeyay) uu ahaa 1% dadka waaweyn, warbixin 2012 ka soo baxday UNAIDS ayaa sheegaysa in tan iyo 2004, qiyaasaha laga soo bilaabo 0.7% ilaa 1.0% la qiyaasay. In kasta oo daryeelka caafimaadku hadda inta badan ku urursan yahay ganacsiga gaarka loo leeyahay, nidaamka daryeelka caafimaadka guud ee dalku waxa uu ku socdaa dib-u-dhiskiisa, waxaana dusha kala socota wasaaradda caafimaadka. Wasiirka caafimaadka Qamar Aadan Cali. Ismaamulka Puntland waxa uu leeyahay Wasaarad u gaar ah Caafimaadka, sida gobolka Somaliland ee waqooyi-galbeed ee Soomaaliya. Xarumaha caafimaadka ee dalka caanka ka ah ayaa waxaa ka mid ah Isbitaalka Hooyada iyo Dhallaanka ee Bariga Baardheere , Isbitaalka Hooyada iyo Dhallaanka ee Caabudwaaq , Isbitaalka Hooyada ee Edna Aadan iyo qeybta Hooyada ee Galbeedka Baardheere . ===Waxbarashada=== Wasaaradda Waxbarashada ayaa si rasmi ah uga mas’uul ah waxbarashada Soomaaliya, waxaana ay dusha kala socotaa dugsiyada hoose dhexe , sare ,farsamada iyo farsamada gacanta , iyo sidoo kale tababaridda macallimiinta hoose iyo kuwa farsamada iyo waxbarashada dadban . Qiyaastii 15% ee miisaaniyadda dawladda waxa loo qoondeeyey hab-waxbarasho. Maamul-goboleedka Puntland iyo Somaliland ayaa iska leh wasaaradaha waxbarashada. [[File:Mogauniv1.jpg|thumb|Xarunta ugu weyn ee Jaamacadda Muqdisho ee Muqdisho]] Waxbarashada sare ee Soomaaliya hadda waa mid gaar loo leeyahay. Dhawr jaamacadood oo dalka ku yaala oo ay ku jirto jaamacadda Muqdisho ayaa lagu qiimeeyay 100-ka jaamacadood ee ugu wanaagsan qaaradda Afrika in kasta oo ay jiraan deegaan qallafsan, taasoo lagu tilmaamay inay tahay guul laga gaaray hindisayaal salka ku haya . Jaamacadaha kale ee sidoo kale bixiya tacliinta sare ee koonfurta waxaa ka mid ah Jaamacadda Banaadir , Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed , Jaamacadda Kismaayo iyo Jaamacadda Gedo . Puntland waxbarashada sare waxaa bixiya Jaamacadaha Puntland iyo Jaamacadda Bariga Afrika . Somaliland waxa bixiya Jaamacada Camuud , Jaamacada Hargeysa , Somaliland University of Technology iyo Burco University . Dugsiyada Qur'aanka (sidoo kale loo yaqaan dugsi quran ama malcamad quran ) ayaa ah nidaamka aasaasiga ah ee barashada diinta dhaqameed. Loo yaqaan habka ugu xasilloon ee deegaanka, nidaamka aan tooska ahayn ee waxbarashada oo bixiya waxbarashada aasaasiga ah ee diinta iyo akhlaaqda, xooggoodu waxay ku tiirsan yihiin taageerada bulshada iyo adeegsigooda agab waxbarasho oo gudaha laga sameeyay oo si weyn loo heli karo. Nadaamka Qur’aanka oo wax lagu baro tirada ugu badan ee ardayda marka loo eego qeybaha kale ee waxbarashada, ayaa inta badan ah nidaamka kaliya ee ay heli karaan Soomaalida reer guuraaga ah marka loo eego magaalooyinka. Si wax looga qabto khaladaadka dhanka culuumta diinta, dowladda Soomaaliya ayaa dhankeeda sidoo kale ka dib dhistay Wasaaradda Awqaafta iyo Arrimaha Islaamka, taasoo hadda lagu maamulo waxbarashada Qur’aanka. ==Dhaqanka== ===Cunto=== [[File:Banadir3.jpg|thumb|Noocyada kala duwan ee cuntooyinka caanka ah ee Soomaalida]] Cunnada Soomaalidu waa isku dhaf noocyo kala duwan oo cuntooyin ah kuwaas oo laga soo dheegtay dhadhanka Carabta , Hindida iyo Talyaaniga taas oo si toos ah uga dhalatay taariikhda baaxadda leh ee Soomaaliya ee ganacsiga iyo ganacsiga. Tusaalooyinka cuntooyinka Soomaalida waxaa ka mid ah cunnooyinka sida bariiska iyo baasto , iyo hilibka sida wan , lo'da , iyo digaagga . Xawaashyada udgoonka ah sida cumin , karoomada , iyo kiraanta ayaa inta badan loo isticmaalaa in lagu siiyo dhadhan kala duwan suxuunta. Waxaa barbar socda maraqa , rootiga fidsan , iyo rootiga , cunnada kale ee Soomaalida waa Canjeero /Laxooh , oo ah nooc canjeero khamiir leh oo u eg roodhida fidsan ee laga dhadhamiyo Soomaaliya iyo dalalka deriska ah sida Itoobiya , Eritera iyo Yemen . Additionally, camel meat and milk are considered a delicacy. Bariiska Soomaaliya oo ah cuntada caadiga ah ee cashada ama qadada , ayaa sida caadiga ah la dhadhamiyey waxaana lagu daraa maaddooyin kala duwan sida hilibka , khudaarta , iyo, si xoogaa gaar ah, sabiib . Maaha wax aan caadi ahayn in saxankan loo soo bandhigo qaab muuqaal ah iyadoo lagu darayo midabyo badan, sababtoo ah qaybo gaar ah ayaa laga yaabaa in si macmal ah loogu dhejiyo hadhka jaalaha ah ama orange-ka iyadoo la adeegsanayo saffron iyo dhir kale si kor loogu qaado bilicdeeda [[File:Djiboutian rice (bariis) and fish (kalluun), Liver (beerka) with vegetable also (Sabaayad) pancakes.jpg|thumb|Bariis Soomaali ah (bariis) iyo kalluun (kalluun), Beerka (biir) khudaar leh sidoo kale (Sabaayad) canjeelo]] Xiligii gumaystaha talyaanigu waxa si wayn loo qaatay baastada iyo laasgaabka gaar ahaan koonfurta. Shaaha iyo kafeega ayaa sidoo kale runtii caan ah. Soomaalida ayaa ka mid ahaa dadkii hore u qaatay cunista kafeega , waxaana ganacsatada Soomaaliyeed ay ka mid ahaayeen ganacsatadii ugu horreysay ee dhoofisa digirta Kafeega. Qaxwaha Soomaalida, oo gudaha loo yaqaan ' Qahwo ' iyo shaaha 'Shah', ayaa aad uga dhex muuqda habka diyaarinta, kaas oo ku lug leh xulashada xawaashka kala duwan si kor loogu qaado muuqaalkeeda dhadhanka. 'Xalwo', oo si dhow ula xiriirta Cumaan ' Xalwaa ', waa daweyn jelly-la mid ah oo siman oo lagu sameeyay xawaash , iniin, laws , iyo sonkor la shiiday . Macmacaankan waxa si caadi ah loogu wada adeegaa " Qahwo ". Cunto ka dib, guryaha sida dhaqameedka ah waxaa lagu cadariyaa fooxa ama fooxa ( unsi ), kaas oo lagu diyaariyo gudaha fooxa r loo yaqaan dabqaad . ===Muusiga=== Soomaaliya waxay leedahay hiddaha faneed hodanka ah oo ku qotoma suugaan-dhaqameedka Soomaalida . Heesaha Soomaalida intooda badan waa hal-abuur . Muusiga Soomaaliyeed waxaa laga yaabaa in lagu qaldo dhawaaqyada gobollada u dhow sida Itoobiya, Suudaan ama Jasiiradda Carabta, laakiin ugu dambeyntii waxaa lagu aqoonsan karaa laxankeeda iyo qaababka gaarka ah. Aaladaha dhaqameed ee sida weyn looga dhex muuqday fanka Soomaaliya waxaa ka mid ah oud lute . Inta badan waxaa la socda durbaan yaryar iyo biibiile cawsduur ah oo gadaal ka ah. Heesaha Soomaalidu inta badan waa wax ka dhasha wada shaqaynta ka dhaxaysa hal-abuurayaasha ( midho ), abwaannada ( laxan ) iyo fannaaniinta ( codka ama "codka") ===Suugaanta=== Bulshada Soomaaliyeed ayaa sanadihii lasoo dhaafay ahaa ilo ay ka soo jeedaan abwaanno, qorayaal iyo hal-abuuro caan ah, kuwaas oo qayb weyn ka qaatay soo saarista iyo qaabaynta hab-raacyada aqoonta iyo dhaqanka Muslimiinta, mana aha oo kaliya Geeska Afrika ee waxa ay gaadheen meelo fog-fog oo ka mid ah Jasiiradda Carabta iyo gobollada kale ee adduunka. Soomaaliya waxaa sidoo kale loogu yeeraa, oo ay ka mid yihiin, qoraaga Canadian-ka ah iyo aqoonyahanada Margaret Laurence , "Qaranka Abwaanada " iyo "Qaranka Baadiyada ". Sahmiye iyo qoraa Ingiriis oo caan ah Richard Burton ayaa si hufan wax uga qoray Soomaaliya: Dalku wuxuu la socdaa, 'Abwaanada, Abwaanada, Abwaanada, Abwaanada': nin kastaa wuxuu leeyahay mawqifkiisa la aqoonsan yahay ee suugaanta sida saxda ah ee loo qeexay sida in dib loo eegay qarniyo joornaal ah - dhegta wanaagsan ee dadkani waxay keenaysaa in ay qaataan raaxada ugu weyn ee dhawaaqyada iswaafaqsan iyo tibaaxaha maansada, halka tiro been ah ama weedh qallafsan ay ku kicinayaan." ===Casri ah=== [[File:Hadrawi.jpg|thumb|Abwaan , faylasuuf iyo hal-abuure, Maxamed Ibraahim Warsame (Hadraawi)]] Markii la qaatay farta laatiinka sannadkii 1972-kii oo laga dhigay halbeegga alifbeetada qaranka, waxaa kaloo soo saaray qorayaal Soomaali ah oo aad u tiro badan, kuwaas oo qaarkood sumcad weyn ku helay caalamka oo dhan. Qorayaashan casriga ah, Nuruddin Farah waa kan ugu caansan, isagoo helay, abaal-marinno kale, 1998-kii Neustadt ee abaalmarinta caalamiga ah ee suugaanta . Faarax MJ Cawl waa qoraa kale oo caan ah oo Soomaaliyeed oo caan ku ahaa sheeko-qoraalkiisii ​​xilligii Dervish , Jahligu waa cadowga jacaylka . Waxa kale oo maansada Soomaalidu aad u kobcaysay wakhtigan iyadoo Hadraawi uu sumcad qaran ku helay tiraabtiisa iyo maansadiisa. ===Ciyaaraha=== Kubadda cagta waa ciyaaraha ugu caansan Soomaaliya. Tartamada gudaha ee muhiimka ah ayaa ah horyaalka Soomaaliya iyo koobka Soomaaliya , iyadoo xulka qaranka Soomaaliya uu ciyaaro heer caalami. Kubadda kolayga ayaa sidoo kale laga ciyaaraa dalka. Horyaalkii FIBA ​​Africa 1981 ayaa lagu qabtay magaalada Muqdisho 15 ilaa 23 December 1981, xiligaasi oo xulka qaranka kubada koleyga ay heleen bilada maarta ah. Sannadkii 2013-kii, waxaa magaalada Borlänge laga dhisay koox qaran oo ka tirsan kooxaha burcad badeeda Soomaalida . Waxa ay ka qaybgashay tartankii Bandy World Championship 2014 . Dhanka fanka dagaalka waxaa billad qalin ah iyo kaalinta afraad ku qaatay Faysal Jeylaani Aweys iyo Maxamed Deeq Cabdulle oo ka tirsan xulka qaranka Teekwondo-ga , waxayna ku guuleysteen koobka Taekwondo-ga Adduunka ee 2013 ee Tongeren . [ 364 ] Intaa waxaa dheer, Maxamed Jaamac waxa uu ku guuleystay labada koob ee adduunka iyo Yurub ee K-1 iyo feerka Thai . ===Dhismaha=== [[File:Gondereshe2008.jpg|thumb|Qasriga Gondershe]] Qaab-dhismeedka Soomaalidu waa dhaqan qani ah oo kala duwan oo xagga injineernimada iyo naqshadeynta ah. Iyadoo la eegayo wakhtiyadii hore ee qadiimiga ahaa, dhexe iyo kuwii hore ee casriga ahaa ee dalka, waxa kale oo ay soo dhawaynaysaa isku dhafka qaab dhismeedka Somali-Islaamka oo leh nashqado casri ah oo reer galbeed ah. Soomaalidii hore, dhismooyinka haramka ah ee Soomaalidu u taqaan Taalo waxay ahaayeen qaab caan ah oo lagu aaso, iyadoo boqolaal ka mid ah taallooyinkii dhagaxaanta qallalan ay maanta ku baahsan yihiin dalka. Guryo ayaa laga dhisay dhagxaan lebisan oo la mid ah kuwii Masar hore . Waxa kale oo jira tusaaleyaal barxadaha iyo darbiyada waaweyn ee dhagaxa ah ee lagu soo dejiyey deegaamada, sida darbiga Wargade. Qaadashada Islaamka ee taariikhda dhexe ee hore ee Soomaaliya waxa ay Islaamku ka keentay Carabta iyo Faaris . Tani waxay kicisay isbeddelka dhismaha ee dhagaxa engegan iyo agabka kale ee la xidhiidha oo loo beddelay dhagaxa kooraska , lebennada qorraxda qallalan , iyo isticmaalka baahsan ee dhagaxa nuuradda ee dhismaha Soomaalida. Qaar badan oo ka mid ah naqshadaha cusub ee naqshadaha, sida masaajidda, ayaa lagu dhisay burburka dhismooyinkii hore, dhaqankaas oo socon doona qarniyada soo socda. ==Sidoo kale eeg== [[Warbixin Soomaaliya]] ==Taariikh nololeed== {{Refbegin|30em}} * {{Cite book |last=Diriye Abdullahi |first=Mohamed |author-link=Mohamed Diriye Abdullahi |url=https://books.google.com/books?id=VOPEEAAAQBAJ |title=Dhaqanka iyo Caadooyinka Soomaaliya |publisher=[[Greenwood Press]] |year=2001 |isbn=978-0-313-31333-2 |series=Dhaqanka iyo caadooyinka Afrika |location=Westport, Conn}} * {{Cite journal |last= Alpers |first= Edward A. |year= 1976 |title= Gujarat iyo Ganacsiga Bariga Afrika, c. 1500–1800 |journal=[[The International Journal of African Historical Studies]] |volume= 9 |issue= 1 |pages= 22–44 |doi= 10.2307/217389 |jstor= 217389 }} * {{Cite book |author= Gebru Tareke |year= 2009 |title= Kacaankii Itoobiya: Dagaalka Geeska Afrika |location= New Haven,&nbsp;CT |publisher=[[Yale University Press]] |isbn= 978-0-300-14163-4}} * {{Cite book |last= Laitin |first= David D. |year= 1977 |title= Siyaasad, Luuqad, iyo Fikir: Khibradda Soomaalida |location= Chicago |publisher=[[University of Chicago Press]] |isbn= 978-0-226-46791-7 }} * {{Cite journal |last1= Lecarme |first1= Jacqueline |last2= Maury |first2= Carole |year= 1987 |title= Qalab Software ah oo loogu talagalay Cilmi-baarista Luuqadda iyo Qaamuusyada: Codsiga Soomaaliga |journal= Computers and Translation |volume= 2 |issue= 1 |pages= 21–36 |doi= 10.1007/BF01540131 |s2cid= 6515240 }} * {{Cite book |last=Mauri |first=Arnaldo |chapter-url=https://ssrn.com/abstract=958442 |title=Nidaamyada Bangiyada Afrika |publisher=[[Cariplo]] – Finafrica |year=1971 |editor-last=Dell'Amore |editor-first=Giordano |location=Milan |pages=209–217 |chapter=Horumarinta Bangiyada Soomaaliya}} * {{Cite book |last= Samatar |first= Said S. |year= 1982 |title = Gabayada Afka iyo Qaranimada Soomaaliyeed |location= Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn= 978-0-521-10457-9 }} * {{Cite book |last= Schraeder |first= Peter J. |year= 2006 |editor-last=Barrington |editor-first=Lowell W. |chapter-url=https://press.umich.edu/pdf/0472098985-ch5.pdf |title=Ka Dib Xorriyadda: Samaynta iyo Ilaalinta Qaranka ee Dowladaha Dhacdooyinka Kadib |pages=107–137 |chapter=Laga bilaabo Irredentism ilaa Kala-go'id: Hoos u dhaca Qaranimada Pan-Soomaali |location= Ann Arbor |publisher=[[University of Michigan Press]] |isbn= 978-0-472-09898-9 }} * {{Cite book |last=Shay |first=Shaul |url=https://books.google.com/books?id=uqw0DwAAQBAJ |title=Soomaaliya oo is-beddelaysa Tan iyo 2006 |date=2014 |publisher=[[Transaction Publishers]] |isbn=978-1-4128-5390-3 |location=New Brunswick}} * {{Cite book |last= Warmington |first= Eric Herbert |year= 1995 |title= Ganacsiga u dhexeeya Boqortooyadii Roomaanka iyo Hindiya |publisher= South Asia Books |isbn= 81-215-0670-0 }} * {{Cite book |last1= Zolberg |first1= Aristide R. |author-link1=Aristide Zolberg |last2= Suhrke |first2= Astri |last3= Aguayo |first3= Sergio |author-link3= Sergio Aguayo |year= 1989 |title= Ka Baxsiga Rabshadaha: Khilaafaadka iyo Qaxootiga Dalalka Horumarka |location= New York |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn= 978-0-19-505592-4 }} * {{Cite book |last1=Rosati |first1=A. |url=https://books.google.com/books?id=av8qvZ-0sHUC&pg=PA169 |title=Soosaarista Xoolaha iyo Sayniska Xoolaha Caalamka |last2=Tewolde |first2=A. |last3=Mosconi |first3=C. |date=2007 |publisher=[[Wageningen Academic Publishers]] |isbn=978-90-8686-034-0 |series=WAAP buugga sanadka |location=Wageningen |page=169}} {{Refend}} ==Xusuusin== {{lang-so|Soomaaliya}} {{IPAc-en|s|ə|ˈ|m|ɑː|l|i|ə|audio=Somalia pronunciation (English).wav}} '''Soomaali:''' Soomaaliya [soːmaːlija], qoraalka Osmanya: 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘𐒕𐒖; Carabi: الصومال, la turjumay: aṣ-Ṣūmāl '''Soomaali rasmi ah:''' Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; Carabi: جمهورية الصومال الفيدرالية Xuduudka Jabuuti–Soomaaliya waxaa si sharci ah u maamula Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya oo si caalami ah loo aqoonsan yahay, laakiin dhab ahaan waxaa gacanta ku haya ==Tixraacyo== {{Reflist}} * [https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/ "Qaramada Midoobay, Waaxda Dhaqaalaha iyo Arrimaha Bulshada, Qaybta Dadweynaha (2022). Rajada Dadweynaha Adduunka"] {{Wayback|url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/ |date=20220711213112 }} * [https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april "Database-ka Muuqaalka Dhaqaalaha Adduunka, Abriil 2025"] *[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april "Database-ka Muuqaalka Dhaqaalaha Adduunka, Abriil 2025"] *[https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf "Warbixinta Horumarinta Aadanaha 2025"] *[https://en.m.wikipedia.org/wiki/United_Nations_Department_of_Economic_and_Social_Affairs Waaxda Dhaqaalaha iyo Arrimaha Bulshada ee Qaramada Midoobay] *[https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx "Rajada Dadweynaha Adduunka 2022: Tusiyeyaasha tirakoobka ee gobol, degaan iyo waddan, sannad kasta 1950-2100"] {{Wayback|url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx |date=20230306213755 }} *[https://books.google.com/books?id=R0pyAAAAMAAJ&dq=Somali+arab+ties&pg=PA235 <nowiki>Buug-gacmeedka Aagga Soomaaliya: La-qorayaasha: Irving Kaplan [et al.] Cilmi-baadhis iyo qoraal ayaa la dhammaystiray Juun 15, 1969</nowiki>] *[https://www.theguardian.com/world/2008/dec/29/somali-president-resigns "Madaxweynihii Soomaaliya oo is-casilay iyadoo lagu jiro loolan dhanka awoodda ah"] *[http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ Islaam qunyar socod ah ayaa loo doortay madaxweynaha Soomaaliya"] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ |date=20090202115625 }} *[https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 "Ciidamada Kenya oo la wareegay saldhigii Al-Shabaab ee Soomaaliya] *[http://allafrica.com/stories/201208220474.html "Soomaaliya: Ergayga Qaramada Midoobay oo sheegay in la furayo baarlamaanka cusub ee Soomaaliya "Xilligii Taariikhiga ahaa"] *[https://books.google.com/books?id=L2vXPfRsf04C Dimuqraadiyad Xoolo dhaqato: Daraasad lagu sameeyay Xoolo-dhaqatada iyo Siyaasadda Soomaalida Waqooyi ee Geeska Afrika] *[https://books.google.com/books?id=hCb6xzeydigC&q=somalia+stillbay+culture&pg=PA201 Dhaqamada Horyaala ee Geeska Afrika: Falanqaynta Casrigii Dhagaxa ee Dhaqanka iyo Cimilada ee Somaliland iyo Qaybaha Bari ee Xabashida] *[https://archive.org/stream/geographyofherod00whee/geographyofherod00whee_djvu.txt Juqraafiga Herodotus: Waxaa laga soo sawiray Cilmi-baadhisyo Casri ah iyo daahfurkii] *[https://books.google.com/books?id=YUoNEQAAQBAJ&dq=isaaq+sultanate&pg=PA274 Dabeecadda Is-dilitaanka ee Waddamada Muslinka ah ee u badan: Cudurrada faafa, Waxyaabaha halista ah, iyo Ka-hortagga] *[https://web.archive.org/web/20210111020220/http://togdheernews.com/articles/31/05/2016/taariikhda-saldanada-reer-guuleed-ee-somaliland-abwaanibraahim-rashiid-cismaan-guure-aboor/ "Taariikhda Saldanada Reer Guuleed Ee Somaliland.Abwaan:Ibraahim-rashiid Cismaan Guure (aboor). | Togdheer News Network"] *[https://web.archive.org/web/20210811205734/https://www.hubaalmedia.net/degmada-cusub-ee-dacarta-oo-loogu-wanqalay-munaasibad-kulmisay-madaxda-iyo-haldoorka-somaliland/ "Degmada Cusub Ee Dacarta Oo Loogu Wanqalay Munaasibad Kulmisay Madaxda Iyo Haldoorka Somaliland"] *[https://web.archive.org/web/20231002022805/https://sites.tufts.edu/reinventingpeace/2013/10/22/state-sponsored-violence-and-conflict-under-mahamed-siyad-barre-the-emergence-of-path-dependent-patterns-of-violence/ "Rabshadaha iyo colaadaha ay dowladdu soo qabanqaabisay ee Mahamed Siyaad Barre: soo ifbaxa qaabab rabshado ah oo ku tiirsan waddada"] *[https://webarchive.archive.unhcr.org/20230604082615/https://www.refworld.org/docid/3ae6acb654.html "Somalia: Warbixin ku saabsan qabsashadii magaalada Beled Uen ee United Somali Congress (USC) ee dhamaadkii 1990 ama horraantii 1991 iyo dhibaatadii Daarood ee Beled Uen ee askarta USC"] *[https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf "Mashruuca Qiimaynta Khayraadka Uranium-ka Caalamiga ah (IUREP) Warbixinta Hawlgalka Wajiga ee Hanuuninta, Soomaaliya"] {{Wayback|url=https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf |date=20200119113709 }} *[https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&q=harar Cadan oo hoos imanaysa Gumaysiga Ingiriiska, 1839–1967] *[https://web.archive.org/web/20131022175949/http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Soomaaliya waxay horay ugu socotaa ciyaaraha Taekwondo-ga aduunka"] *[http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Guul weyn Malta ee K1 Kickboxing"] *[http://www.cid.harvard.edu/neudc07/docs/neudc07_s1_p02_ahuja.pdf Gudniinka Labka ah iyo AIDS-ka: Saamaynta Dhaqaale-dhaqaale ee Dhibaatada Caafimaadka ee Eric Werker, Amrita Ahuja, iyo Brian Wendell :: NEUDC 2007 Waraaqaha :: Shirarka Horumarinta Jaamacadaha Waqooyi Bari"] *[https://web.archive.org/web/20131006071502/http://www.ameinfo.com/176786.html "Dowladda Puntland ee Soomaaliya, Maal-gashiga Lootah ayaa kala saxiixday heshiisyo istiraatijiyadeed oo ku kacaya 170-Dhs] *[https://web.archive.org/web/20130928150305/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml "Soomaaliya: Hagaha Doorashada Puntland 2009"] *[https://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20somalia.html "Iyadoo dhibaatada Soomaaliya ay sii kordhayso, ayay khubaradu u arkaan in ay meesha ka maqan tahay gargaarka"] *[https://web.archive.org/web/20150109002414/http://goobjoog.com/english/?p=6410 "Beesha Caalamka Oo Soo Dhaweysay Madaxweynaha Cusub Ee Maamulka Kumeel Gaarka Ah Ee Koonfur Galbeed Soomaaliya"] *[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7802622.stm "Madaxweynihii Soomaaliya oo xilka ka dagay"] *[http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2005/ga10386.html "Furitaanka Doodda Shirka Sannadlaha ah ee Sannadlaha, Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay wuxuu ku booriyay Dawladaha xubnaha ka ah inay saxafada u sheegaan wax ka qabashada faqriga, argagixisanimada, xadgudubyada xuquuqda aadanaha, colaadaha"] *[https://books.google.com/books?id=eJR3RAAACAAJ Dhaxalkii Gumeysiga ee Soomaaliya: Rome iyo Muqdisho: Laga soo bilaabo Maamulkii Gumeysiga ilaa Howlgalkii Rajada soo celinta] *[http://archive.wikiwix.com/cache/20120810180135/http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html "Soomaaliya oo kor u kacaysa labaatan sano oo dagaal sokeeye iyo qalalaase ka socday"] * ​[https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ "Mylonas, Harris. De Facto States Unbound – PONARS Eurasia"] * [https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade "Council on Foreign Relations. Somaliland Parade"] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade |date=20180509080323 }} [https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab "Al-Shabab. Council on Foreign Relations"] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab |date=20210202020617 }} * [https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 "Kenyan troops seize al-Shabaab base in Somalia. Anadolu Agency"] * [https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html "LDCs at a Glance | Department of Economic and Social Affairs"] * [http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ "Dinfin Mulupi. Mogadishu: East Africa's newest business destination?"] [https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199698394.001.0001 "James Ker-Lindsay (2012). The Foreign Policy of Counter Secession"] * [https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ "Lionel Casson (1984). Ancient Trade and Society"] "Jorge Alejandro Suárez. Geopolítica de lo Desconocido: Una visión diferente de la Política International" "Abdisalam M. Issa-Salwe (1996). The Collapse of the Somali State: The Impact of the Colonial Legacy" * [https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C "Lidwien Kapteijns (2012). Clan Cleansing in Somalia: The Ruinous Legacy of 1991"] * [https://books.google.com/books?id=D97AEAAAQBAJ "Joana Cook (2023). The Rule Is For None But Allah. Oxford University Press"] [https://books.google.com/books?id=XpdAzRYruCwC "Ali Jimale Ahmed (1995). The Invention of Somalia"] * [https://books.google.com/books?id=L2vXPfRsf04C "I. M. Lewis & Said Samatar (1999). A Pastoral Democracy"] * [https://books.google.com/books?id=kREOAQAAMAAJ "Anita Suleiman (1991). Somali studies: early history"] * [https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C "J.D. Fage (1975). The Cambridge History of Africa, Volume 3"] * [https://archive.org/details/historyofafrican0000unse_j3c5/page/105 "Peter Robertshaw (1990). A History of African Archaeology"] * [https://books.google.com/books?id=lRDYAW4wXOYC "D. W. Phillipson (2005). African Archaeology"] [https://books.google.com/books?id=6GFGsswTIO8C "Eric Delson (2004). Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory"] * [https://books.google.com/books? id=x6o4XLIKN0UC "Michael D. Petraglia (2009). The Evolution of Human Populations in Arabia"] [https://books.google.com/books?id=FlL2vE_qRQ8C "Raphael Chijioke Njoku (2013). The History of Somalia"] * [https://books.google.com/books?id=RO4kS1IR71sC "Roshen Dalal (2011). The Illustrated Timeline of the History of the World"] [https://books.google.com/books?id=M6NI2FejIuwC "Phillip Briggs (2012). Somaliland"] * [https://books.google.com/books?id=OP5LAAAAMAAJ "Encyclopedia Americana (1965). Volume 25"] [https://archive.org/details/peoplesofthehorn007763mbp "I. M. Lewis (1955). Peoples of the Horn of Africa"] * [https://archive.org/stream/historyanddescr03porygoog#page/n180/mode/2up "Leo Africanus (1526). The History and Description of Africa"] [https://books.google.com/books?id=9fAjtruUXjEC "Ioan M. Lewis (1994). Blood and Bone: The Call of Kinship in Somali Society"] * [https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ "M. Th. Houtsma (1987). E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936"] * [https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&pg=PA17 "I. M. Lewis (1999). A Pastoral Democracy"] "Enrico Cerulli (1957). Somalia: Storia della Somalia. L'Islām in Somalia" * [https://books.google.com/books?id=DNHvb6nSN-AC&pg=PA79 "Edward A. Alpers (2009). East Africa and the Indian Ocean"] * [https://books.google.com/books?id=S3oyoVIIlMQC&pg=PA22 "Nigel Harris (2003). The Return of Cosmopolitan Capital"] "Aleksi Ylönen (2023). The Horn Engaging the Gulf. Bloomsbury" * [https://books.google.com/books?id=YUoNEQAAQBAJ "S. M. Yasir Arafat (2024). Suicidal Behavior in Muslim Majority Countries"] "Truhart, P. (1984). Regents of nations: systematic chronology of states. p. 72" "I. M. Lewis. A pastoral democracy (1999), p. 157." "Genealogies of the Somal (1896). Eyre and Spottiswoode (London)" * [https://books.google.com/books?id=pGkMAQAAIAAJ "Roland Anthony Oliver. History of East Africa, Volume 2 (1976)"] * [https://books.google.com/books?id=iMRf1RZ9zkAC "Roland Anthony (2007). Somalia in Pictures"] [https://books.google.com/books?id=cereWkyNJckC "Kwame Anthony Appiah & Henry Louis Gates (2003). Africana"] * [https://books.google.com/books?id=eJR3RAAACAAJ "Paolo Tripodi (1999). The Colonial Legacy in Somalia"] "Christopher L. Daniels (2012). Somali Piracy and Terrorism in the Horn of Africa" "Mohamed Adan Sheikh (1991). Arrivederci a Mogadiscio" "Kaplan Irving (1977). Area Handbook for Somalia. Volume 550" "Raphael Chijioke Njoku (2013). The History of Somalia. ABC-CLIO" "Muuse Yuusuf (2022). The Genesis of the Civil War in Somalia" * [https://afjn.org/somalia-mourns-a-golden-era-as-crisis-worsens/ "Somalia Mourns a 'Golden Era' as Crisis Worsens. Africa Faith and Justice Network"] * [http://www.globalpolicy.org/component/content/article/153/26334.html "Ethiopian Invasion of Somalia. Global Policy Forum"] * [http://www.garoweonline.com/english/index.php?option=com_content&view=article&id=558 "Somalia President, Parliament Speaker dispute over TFG term. Garowe Online"]{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.unhcr.org/refworld/publisher,USCIRF,,,4a4f272bc,0.html "USCIRF Annual Report 2009 – The Commission's Watch List: Somalia"] * [http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml "Somalia: Guide to Puntland Election 2009. Garowe Online"] {{Wayback|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml |date=20130928150305 }} [http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2005/ga10386.html "Opening Annual General Assembly Debate. UNIS Vienna (2005)"] [http://horseedmedia.net/2010/05/22/un-boss-urges-support-for-somalia-ahead-of-istanbul-summit/ "Kamaal. UN boss urges support for Somalia. Horseed Media"] [http://kenyahighcomtz.org/?action=event-read-more.html&id=1 "Joint Communique – Operation Linda Nchi. Kenya High Commission"] {{Wayback|url=http://kenyahighcomtz.org/?action=event-read-more.html&id=1 |date=20120816100759 }} * [http://www.globalgovernance.eu/index.php/p-s-publications/246-new-analysis-the-somali-crisis-and-the-eu-3.html "Analysis of EUCAP Nestor by the Global Governance Institute"] {{Wayback|url=http://www.globalgovernance.eu/index.php/p-s-publications/246-new-analysis-the-somali-crisis-and-the-eu-3.html |date=20130402205646 }} [https://blogs.worldbank.org/en/africacan/partnerships-and-data-sharing-enhance-delivery-of-somalia-drought-relief-afe-0624 "Partnerships and Data Sharing Enhance Delivery of Somalia Drought Relief. World Bank"] * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html "Somalia. The World Factbook (2009)"] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html |date=20160701194614 }} * [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html "Coastline. The World Factbook"] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |date=20170716042040 }} * [http://countrystudies.us/somalia/34.htm "Somalia – Climate. Country Studies"] [http://www.goldmanprize.org/node/113 "Fatima Jibrell. Goldman Environmental Prize"] * [https://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20somalia.html "Jeffrey Gettleman. As Somali Crisis Swells, Experts See a Void in Aid. The New York Times"] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8318798.stm "Islamists break Somali port truce. BBC News"] * [https://www.theguardian.com/world/2012/sep/28/kenyan-soldiers-capture-kismayo-somalia "Clar Ni Chonghaile. Kenyan troops launch beach assault on Somali city of Kismayo. The Guardian"] * [http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html "Muddassar Ahmed. Somalia rising after two decades of civil war and unrest. Al Arabiya"] {{Wayback|url=http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html |date=20120809223608 }} * [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article418665.ece "Jonathan Clayton. Somalia's secret dumps of toxic waste. The Times"] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article418665.ece |date=20110810033244 }} * [http://www.somalbanca.org/monetary-policy.html "Central Bank of Somalia – Monetary policy"] {{Wayback|url=http://www.somalbanca.org/monetary-policy.html |date=20090125062011 }} * [http://somalbanca.org/payment-system.html "Central Bank of Somalia – Payment system"] {{Wayback|url=http://somalbanca.org/payment-system.html |date=20090122232449 }} * [http://www.diaspora-centre.org/DOCS/UK_Somali_Remittan.pdf "UK Somali Remittances Survey"] {{Wayback|url=http://www.diaspora-centre.org/DOCS/UK_Somali_Remittan.pdf |date=20201109191722 }} * [http://www.threcorder.co.uk/content/towerhamlets/recorder/news/story.aspx?brand=REConline&category=newsTowerHam&tBrand=northlondon24&tCategory=newstower&itemid=WeED13%20Apr%202010%2010%3A02%3A08%3A730 "Decades of community service recognised with award - Tower Hamlets Recorder"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110511205333/http://www.threcorder.co.uk/content/towerhamlets/recorder/news/story.aspx?brand=REConline&category=newsTowerHam&tBrand=northlondon24&tCategory=newstower&itemid=WeED13%20Apr%202010%2010%3A02%3A08%3A730 |date=20110511205333 }} * [http://blogs.ft.com/beyond-brics/2014/03/20/the-curious-tale-of-the-world-beating-somali-shilling/ "The curious tale of the world-beating Somali shilling - Financial Times"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170815142257/http://blogs.ft.com/beyond-brics/2014/03/20/the-curious-tale-of-the-world-beating-somali-shilling/ |date=20170815142257 }} * [https://www.reuters.com/article/kenya-somalia-investment-idUSL6E8J8D1J20120808 "Diplomat to start Somalia's first stock market - Reuters"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150930100728/http://www.reuters.com/article/2012/08/08/kenya-somalia-investment-idUSL6E8J8D1J20120808 |date=20150930100728 }} * [http://www.somenergy.com/Mission-Vision.php "Mission & Vision - Somali Energy Company"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230522182434/http://www.somenergy.com/Mission-Vision.php |date=20230522182434 }} * [http://unctad.org/sections/dite_fdistat/docs/wid_cp_so_en.pdf "UNCTAD: Somalia Investment Data"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160306075656/http://unctad.org/sections/dite_fdistat/docs/wid_cp_so_en.pdf |date=20160306075656 }} * [http://www.oilmarketer.co.uk/2007/07/18/exploration-rights-in-somalia-for-chinese-oil-giant-cnooc/ "Exploration rights in Somalia for Chinese oil giant CNOOC"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070917005212/http://www.oilmarketer.co.uk/2007/07/18/exploration-rights-in-somalia-for-chinese-oil-giant-cnooc/ |date=20070917005212 }} * [http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T31.HTM "OPEC: World proven crude oil reserves by country"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130905210305/http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T31.HTM |date=20130905210305 }} * [http://www.businessweek.com/news/2013-08-08/soma-oil-and-gas-may-invest-20-million-to-survey-war-torn-somalia "Soma Oil & Gas May Invest $20 Million to Survey Somalia - Bloomberg"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130825065126/http://www.businessweek.com/news/2013-08-08/soma-oil-and-gas-may-invest-20-million-to-survey-war-torn-somalia |date=20130825065126 }} * [https://news.google.com/newspapers?id=hbVWAAAAIBAJ&pg=7276,235261 "Big Uranium Find Announced in Somalia - The New York Times"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200709212617/https://news.google.com/newspapers?id=hbVWAAAAIBAJ&pg=7276,235261 |date=20200709212617 }} * [https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf "International Uranium Resources Evaluation Project (IUREP) - Somalia Report"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200119113709/https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf |date=20200119113709 }} * [http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 "Long Forgotten Uranium Bonanza Rediscovered - MarketWatch"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140517211900/http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 |date=20140517211900 }} * [https://www.reuters.com/article/world/somalia-business-keen-to-join-forces-for-peace-idUSTRE64M158/ "Somalia business keen to join forces for peace - Reuters"] * [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704608104575220570113266984 "Telecom Firms Thrive in Somalia Despite War - The Wall Street Journal"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170718221707/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704608104575220570113266984 |date=20170718221707 }} * [http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/features/2012/12/11/feature-01 "Radio and electronic media edge out newspapers in Somalia - Sabahi"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20121213045204/http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/features/2012/12/11/feature-01 |date=20121213045204 }} * [http://www.soregistry.so/ "SO Registry - Official .so Domain"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141031021901/http://www.soregistry.so/ |date=20141031021901 }} * [http://news.upu.int/no_cache/nd/international-mail-services-officially-resume-in-somalia/ "International mail services officially resume in Somalia - UPU"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20131109172506/http://news.upu.int/no_cache/nd/international-mail-services-officially-resume-in-somalia/ |date=20131109172506 }} * [https://www.bbc.com/news/world-africa-29606447?print=true "Somalia's government launches postal service - BBC News"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220103224919/https://www.bbc.com/news/world-africa-29606447?print=true |date=20220103224919 }} * [http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/newsbriefs/2012/11/01/newsbrief-06 "New tourism ministry under construction in Garowe - Sabahi"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160304042703/http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/newsbriefs/2012/11/01/newsbrief-06 |date=20160304042703 }} * [http://somta.so/ "Somali Tourism Association (SOMTA)"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190123131425/http://somta.so/ |date=20190123131425 }} * [http://goobjoog.com/english/?p=12161 "South West State to renovate Government Hotels - Goobjoog"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230411145528/https://goobjoog.com/english/?p=12161 |date=20230411145528 }} * [https://travelmaps.state.gov/TSGMap/ "Travel Advisory: Somalia - Travel.State.Gov"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200311235850/https://travelmaps.state.gov/TSGMap/?extent=32.829980986%2C-1.783760626%2C59.54518237%2C12.077308381 |date=20200311235850 }} * [http://laanta.net/2012/07/24/somalia-to-revive-national-airline-after-21-years/ "Somalia to revive national airline after 21 years - Laanta"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141102150005/http://laanta.net/2012/07/24/somalia-to-revive-national-airline-after-21-years/ |date=20141102150005 }} * [http://www.keydmedia.net/en/news/article/the_long_awaited_somali_airlines_is_coming_back/ "The long awaited Somali Airlines is Coming Back! - Keydmedia Online"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20131202231315/http://www.keydmedia.net/en/news/article/the_long_awaited_somali_airlines_is_coming_back/ |date=20131202231315 }} * [https://data.worldbank.org/country/SO "World Bank Open Data: Somalia"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231130043543/https://data.worldbank.org/country/SO |date=20231130043543 }} * [https://somalia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf "UNFPA: Population Estimation Survey of Somalia 2014"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170804014649/http://somalia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf |date=20170804014649 }} * [http://webdev.cal.org/development/co/bantu/sbpeop.html "The Somali Bantu: Their History and Culture"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140416191857/http://webdev.cal.org/development/co/bantu/sbpeop.html |date=20140416191857 }} * [http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf "The Global Religious Landscape - Pew Research Center"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130806002044/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf |date=20130806002044 }} * [http://www.wes.org/ca/wedb/somalia/soedov.htm "Somalia – Education Overview - WES"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110511075522/http://www.wes.org/ca/wedb/somalia/soedov.htm |date=20110511075522 }} * [http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html "The State Of The World's Midwifery - UNFPA"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120120184853/http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html |date=20120120184853 }} * [https://www.britannica.com/place/Somalia "Somalia"] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }} * [https://ethnomed.org/resource/report-on-somali-diet/ "Report on Somali Diet"] * [https://hooyoshouse.medium.com/exploring-the-aromatic-world-of-traditional-somali-spice-blends-3ab93879b74e "Exploring the Aromatic World of Traditional Somali Spice Blends"] * [https://www.deliciousisrael.com/blog/lahoh "Yemenite Lahoh (Lachoch)"] * [http://xawaash.com/?p=1548 "Somali Anjero (Canjeero) Anjero Somali | Xawaash.com"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=1548 |date=20231004063819 }} * [http://journals.sagepub.com/doi/10.5367/000000007780223669 "Role of Camels ( Camelus Dromedarius ) in the Traditional Lifestyle of Somali Pastoralists in Northern Kenya"] * [http://xawaash.com/?p=5892 "Somali Rice Pilaf (Bariis Maraq) Riz Pilaf Somali البيلاف الصومالي"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=5892 |date=20230923064942 }} * [https://www.saveur.com/how-lasagna-landed-africa/ "How Lasagna Landed in Africa"] * [https://www.vice.com/en/article/spaghetti-and-bananas-is-somali-comfort-food/ "Spaghetti and Bananas Is Somali Comfort Food"] * [https://www.cafedirect.co.uk/shop/the-history-of-coffee/ "The History of Coffee"] * [https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&q=harar "Aden Under British Rule, 1839–1967"] * [https://www.mysomalifood.com/qahwe/ "Qahwe"] * [https://archive-stories.com/Halwa-Mahyawa-and-Multiple-Registers-of-Life-in-the-Gulf "Halwa, Mahyawa and Multiple Registers of Life in the Gulf"] * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html "1981 African Championship for Men"] {{Wayback|url=http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html |date=20090907182902 }} * [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Somalia moves forward at world Taekwondo"] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }} * [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Great Victory for Malta in K1 Kickboxing"] * [https://www.britannica.com/place/Somalia "Somalia"] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }} * {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|pp=170–1}} * {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|p=109}} * [https://ethnomed.org/resource/report-on-somali-diet/ "Report on Somali Diet"] * [https://hooyoshouse.medium.com/exploring-the-aromatic-world-of-traditional-somali-spice-blends-3ab93879b74e "Exploring the Aromatic World of Traditional Somali Spice Blends"] * [https://www.deliciousisrael.com/blog/lahoh "Yemenite Lahoh (Lachoch)"] * {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|page=113}} * [http://xawaash.com/?p=1548 "Somali Anjero (Canjeero) Anjero Somali | Xawaash.com"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=1548 |date=20231004063819 }} * [http://journals.sagepub.com/doi/10.5367/000000007780223669 "Role of Camels ( Camelus Dromedarius ) in the Traditional Lifestyle of Somali Pastoralists in Northern Kenya"] * [http://xawaash.com/?p=5892 "Somali Rice Pilaf (Bariis Maraq) Riz Pilaf Somali البيلاف الصومالي"] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=5892 |date=20230923064942 }} * [https://www.saveur.com/how-lasagna-landed-africa/ "How Lasagna Landed in Africa"] * [https://www.vice.com/en/article/spaghetti-and-bananas-is-somali-comfort-food/ "Spaghetti and Bananas Is Somali Comfort Food"] * [https://www.cafedirect.co.uk/shop/the-history-of-coffee/ "The History of Coffee"] * [https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&q=harar "Aden Under British Rule, 1839–1967"] * [https://www.mysomalifood.com/qahwe/ "Qahwe"] * [https://archive-stories.com/Halwa-Mahyawa-and-Multiple-Registers-of-Life-in-the-Gulf "Halwa, Mahyawa and Multiple Registers of Life in the Gulf"] * {{Cite book |last=Abdullahi |first=Mohammed |title=Culture and Customs of Somalia (Culture and Customs of Africa) |publisher=Greenwood Press |date=2012 |isbn=9780313313332 |pages=98–99}} * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html "1981 African Championship for Men"] {{Wayback|url=http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html |date=20090907182902 }} * [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Somalia moves forward at world Taekwondo"] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }} * [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Great Victory for Malta in K1 Kickboxing"] * [https://www.britannica.com/place/Somalia "Somalia - Britannica"] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }} * [https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ "De Facto States Unbound – PONARS Eurasia"] {{Wayback|url=https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ |date=20221014163003 }} * {{cite book |last1=Ker-Lindsay |first1=James |title=The Foreign Policy of Counter Secession |date=2012 |isbn=978-0-19-969839-4 |pages=58–59}} * [https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ "Ancient Trade and Society - Lionel Casson"] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ |date=20160805112006 }} * {{cite book|last1=Suárez|first1=Jorge Alejandro|title=Geopolítica de lo Desconocido|isbn=979-8393720292|page=227}} * {{Harvnb|Laitin|1977|p=8}} * {{cite book|author=Abdisalam M. Issa-Salwe|title=The Collapse of the Somali State|year=1996|isbn=1-874209-91-X|pages=34–35}} * [https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C&pg=PA84 "Clan Cleansing in Somalia: The Ruinous Legacy of 1991"] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C&pg=PA84 |date=20230207231426 }} * [https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade "Council on Foreign Relations - Somaliland"] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180509080323/https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade |date=20180509080323 }} * [https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/africa/24somalia.html "Harvard-Educated Technocrat Chosen as Somalia Premier - NYT"] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/africa/24somalia.html |date=20181128005934 }} * [[suspicious link removed] "Ethiopian Invasion of Somalia, US Warlordism & AU Shame"] * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546553.2016.1165213 "The Evolution of Political Violence: The Case of Somalia's Al-Shabaab"] * {{Cite book |title=The Rule Is For None But Allah |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=9780197690390 |page=111}} * [[suspicious link removed] "The Production of Somali Conflict and the Role of Internal and External Actors"] * [https://www.theguardian.com/world/2008/dec/29/somali-president-resigns "Somali president resigns amid power struggle - The Guardian"] * [http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ "Moderate Islamist picked as Somali president - CNN"] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ |date=20090202115625 }} * [https://www.bbc.com/news/world-africa-16979440 "Somalia's al-Shabab join al-Qaeda - BBC News"] * [https://www.bbc.com/news/world-africa-54690561 "Somalia conflict: Al-Shabab 'collects more revenue than government'"] {{Wayback|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-54690561 |date=20220928121250 }} * [https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab "Al-Shabab - Council on Foreign Relations"] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab |date=20210202020617 }} * [https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 "Kenyan troops seize al-Shabaab base in Somalia - Anadolu Agency"] {{Wayback|url=https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 |date=20230930234435 }} * [http://news.xinhuanet.com/english/indepth/2012-08/02/c_131757152.htm "Somalia's newly-endorsed constitution widely hailed"] {{Wayback|url=http://news.xinhuanet.com/english/indepth/2012-08/02/c_131757152.htm |date=20131007224547 }} * [http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ "Mogadishu: East Africa's newest business destination?"] {{Wayback|url=http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ |date=20120627101741 }} * [https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html "LDCs at a Glance - United Nations"] {{Wayback|url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html |date=20220329160054 }} * [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ "Somalia moves forward at world Taekwondo"] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }} * [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ "Great Victory for Malta in K1 Kickboxing"] ==Xiriirinta dibadda== {{Library resources box}} * [https://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=SO Saadaasha Horumarka Muhiimka ah ee Soomaaliya] laga helay [[International Futures]] === Dawladda === * [https://www.somalia.gov.so Albaabka rasmiga ah ee dowladda] – albaabka u furmaya bogagga dowladda * [https://villasomalia.gov.so/en Madaxtooyada] {{Wayback|url=https://villasomalia.gov.so/en |date=20250715221010 }} – bogga rasmiga ah ee madaxweynaha Soomaaliya * [https://opm.gov.so Ra’iisul Wasaaraha] – bogga rasmiga ah ee ra’iisul wasaaraha Soomaaliya * [https://senate.gov.so Aqalka Sare] – bogga rasmiga ah ee Aqalka Sare ee Soomaaliya * [http://www.parliament.gov.so Baarlamaanka] – bogga rasmiga ah ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya * [https://nbs.gov.so Xog-ururin] – bogga rasmiga ah ee Xafiiska Qaranka ee Xog-ururinta Soomaaliya === Taariikh === * [https://www.somalia.gov.so/about-somalia "Taariikh"] – Taariikhda Soomaaliya ee bogga Dowladda Federaalka Soomaaliya === Dalxiis === * [https://tourism.gov.so Waaxda Dalxiiska] – bogga rasmiga ah ee Waaxda Dalxiiska, Wasaaradda Warfaafinta, Dhaqanka & Dalxiiska === Khariidado === * {{Wikiatlas}} * {{Osmrelation-inline|192799}} {{Navboxes |list = {{Midowga Afrika}} }} {{Coord|10|N|49|E|display=title}} {{Subject bar|Soomaaliya|Afrika|Dalalka|auto=yes|voy=Soomaaliya}} {{Authority control}} <!-- ugu hooseeya per [[WP:SUBCAT]] - hoosaadka dalalka ee hoostaga qaybaha gobolka --> l4gecpbfad06ziacyo6g0ursr4cwd4h 0 39797 299844 299396 2026-06-27T16:11:33Z ~2026-34537-45 46057 /* Clan tree */ 299844 wikitext text/x-wiki {{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor <br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}} '''Abokor''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]]. == Overview == The Abokor is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref> ==Tariikhda == ===Nasabka === Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref> ===Xiliyadii Dhexe=== Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote> [[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]] Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref> <blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote> Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka. [[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]] Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref> <blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote> Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah. ===Baranches and Subclans=== Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan. Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]'' Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha ''Abdalleh Muuse'' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.) ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]] ===Saltanate of Abokor Musa=== Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda. Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida. ==Distribution== Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road (Wadada Madaarka Egal)'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay. Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha. Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka. Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah. ==Clan tree== A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below: {{Tree list}} *Daoud (Eidagalle) ***'''Abokor''' (Saleiban) ****Salieban Abokor *****Mohammad Salieban ******Saleiban Mohamed *******Yousuf Saleiban ********Osman Yusuf ********Said Yusuf ********Mohamed Yusuf *******Arralleh Saleiban ********Ali Arralle ********Saleiban Arralle *********Abokor Saleiban **********Abdalleh Abokor ***********Saleiban Abdalle ************Osman Saleiban *************Wa'eys Osman *************Mahamoud Wais *************Arralleh Wais *************Hussein wais **********Saleiban Abokor ***********Warfa Saleiban ***********Arrale Saleiban ***********Farah Saleiban ***********Mahamoud Saleiban **********Ibrahim Abokor ***********Mohamed Ibrahim ************Jibril Mohamed ************Salah Mohamed *************Osman Salah **************Abokor Osman ***************Hassan Abokor ****************Muuse Hassan ****************Laqshe Hassan ****************Basiralle Hassan ****************Dhimbil Hassan *****************'''Mohammed Dhimbil''' ******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie) ******************Fatah Mohamed (Rer Fatah) ******************Gulled Mohamed (Rer Guled) ******************Musa Mohamed *******************Adawe Muuse (Rer Adawe) *******************Aden Muuse (Rer Aden) *****************'''Muuse Dhimbil''' ******************Abdalle Muse *******************Muse Abdalle ********************Mahamoud Muuse *********************Shirdon Mohamoud *********************Hildiid Mohamoud **********************Ali Hildiid **********************Geedi Hildiid **********************Hersi Hildiid ********************Abdalleh Muuse *********************Jibirl Abdalle **********************Saeed Jibril ***********************Abdi Said ************************Salah Abdi ************************Roble Abdi **********************Hersi Jibril ***********************Ahmed Hersi ***********************Abdalle Hersi **********************Kalil Jibirl (Rer kalil) ***********************Hersi Kalil ***********************Egal Kalil ***********************Wais Kalil ***********************Ali kalil ************************Said Ali ************************Koshin Ali ************************Arale Ali ************************Osman Ali ************************Guled Ali ************************Amare Ali ************************Boqorreh Ali **********************Aden Jibril (Rer Adan) ***********************Aden Mohamed ************************Benin Aden ************************Nour Aden ************************Ali Aden ************************Adan Aden **********************Abdi Jibril ***********************Ali Abdi ************************Issa Ali ************************Mumin Ali ************************Naleye Ali ************************Hussein Ali *************************Aden Hussien *************************Mohamed Hussien *************************Nour Hussein *************************Jama Hussien ***********************Nour Abdi (Rer Nuur) ************************Ismail Nour ************************Hersi Nour ************************Gabal Nour ************************Mohamed Nour ***********************Benin Abdi (Rer Benin) ************************Naleye Benin ************************Ahmed Benin ************************Hersi Benin ************************Warfa Benin ************************Samter Benin ************************Abdi Benin ************************Fatah Benin ************************Aden Benin ************************Dirie Benin ************************Farah Benin ************************Dahir Benin ************************Arale Benin ************************Guled Benin ************************Shirwa Benin ************************Abane Benin ************************Abdille Benin ************************Yusuf Benin ************************Arale Benin ************************Roble Benin ************************Osman Benin ***********************Abdille Abdi ************************Gallab Abdille (Rer Gallab) *************************Ismail Gallab *************************Asker Gallab ***********************Eiae Abdille (Rer Eiye) ************************Gulled Eiye ************************Sharmake Eiye ***********************Mohamed Abdille ************************Ahmed Mohamed *************************Samter Ahmed *************************Ziyad Ahmed *************************Mayle Ahmed *************************Elmi Ahmed *************************Warfa Ahmed *************************Geedi Ahmed *************************Amanle Ahmed *************************Food Ahmed *************************Roble Ahmed *************************Ainanshe Ahmed *************************Wais Ahmed *************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh) **************************Ismail Dhible **************************Barre Dhible *************************Ali Ahmed (Rer Ali) *************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh) **************************Derie Gubadleh (Rer Dirie) **************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh) ******************'''Ahmed Dhimbil''' ********************Musa Ahmed ********************Osman Ahmed ********************Liban Ahmed *********************Abdi Liban **********************Ismail Abdi (Rer Ismail) **********************Mohammed Abdi ***********************Sarar Mohamed ***********************Ahmed Mohamed **********'''Aden Abokor''' *************Awal Aden (Rer Cawl) **************Mahamoud Awal **************Hussien Awal **************Farah Awal **************Abdi Awal *************Hassan Aden **************Ziyad Hassan **************Odawa Hasaan **************Ladon Hassan **************Abdalle Hassan ***************Ali Abdalle ***************Abdi Abdalle ***************Ahmed Abdalle ****************Halas Ahmed (Rer Halas) ****************Egal Ahmed (Rer Egal) ****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi) {{tree list/end}} ==Notable figures== * Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader * Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet. * Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War. *Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership. * Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer * Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder. *Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure. * Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning * Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border * Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health * Suldan Osman Baane –traditional leader * Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist * Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer. * Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland. * Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia * Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot * Almis Omar Zakrie – Activist and Politiciancurrent mayor of Hargeisa city * Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader. * Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician * Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard * Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader * Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship * Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia * Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist ==Tixraac== {{Reflist}} i3xs3gptf4em60c5ra0morbhglzrvu3 299851 299844 2026-06-27T16:56:30Z ~2026-34537-45 46057 /* Clan tree */ 299851 wikitext text/x-wiki {{Farac|{{flagcountry|Masar}}|group=Abokor <br> |flag=[[File:Flag_of_Somaliland.svg|60px]][[File:Flag_of_Ethiopia.svg|60px]][[File:Flag_of_Kenya.svg|45px]][[File:Flag_of_United Kingdom.svg|60px]]|image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry| United States}}|region4 ={{flagcountry|Turkey}}|langs=[[Somali language|Somali]]|rels=[[Islam]]|related-c= Other ,clans <!-- CONFIRMED RELATIONS!!! -->}} '''Abokor''' ([[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: Abokor'','' [[Carabi]]: أبوبكر ; ''',''' Magaca oo buuxa: Abokor Musa Da'ud Sheekh Ishaaq) waa Qabiil wayn oo ka mid ah beelweynta Eidagalle ee Isaaq. Beeshu waxay degaan rasmiya ku tahay [[Soomaaliland|Somaliland]], [[Itoobiya]] iyo [[Kenya]]. == Overview == The Abokor is a major Somali clan that is part of the Eidagalle clan of the Isaaq clan family, traditionally also called ''Saleebaan''. Members of the Abokor Musa subclan are descendants of Sheikh Ishaaq bin Ahmed. The Abokor musa<ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615-1-5.</ref> is one of the large somali clans and among the most prominent sub-clans of the Eidagale. They inhabit the Hargiesa and Salahley regions of Somaliland, in addition to the Somali Region of Ethiopia and Kenya, where they form part of the Isahakia community<ref name=":3">Hayward, R. J.; Lewis, I. M. (2005-08-17). Voice and Power. Routledge. <nowiki>ISBN 9781135751753</nowiki>.</ref><ref name=":4">Laitin, David D. (1977). Politics, Language, and Thought: The Somali Experience. 9780226467917.</ref>.The Abokor Musa traditionally consists of nomadic pastoralists, merchants, and skilled poets.<ref>Andrzejewski, B.W. and I.M. Lewis, 1964, Somali Poetry: An Introduction, Oxford University Press.</ref> ==Tariikhda == ===Nasabka === Sheekh Isxaaq wuxuu ka mid ahaa culimadii ka soo haajiray Carabta kuna soo tallaabay badda si ay Islaamka ugu faafiyaan Geeska Afrika qarnigii 12aad ilaa 13aad. Sidaas darteed, Sheekh Isxaaq wuxuu guursaday labo dumar ah oo deegaanka ah gudaha Somaliland, wuxuuna ka dhalay siddeed wiil. Mid ka mid ah, Daoud, wuxuu noqday aabihii beesha Ciidagale.<ref>I.M. Lewis, A Modern History of the Somali, fourth edition (Oxford: James Currey, 2002), pp. 31 & 42</ref> ===Xiliyadii Dhexe=== Beesha Abokor Muuse waxaa si gaar ah loogu xusuustaa kaalintii ay ka qaateen halgankii uu hoggaaminayay Axmed Gurey (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ([[Saldanadii Cadal|Saldanadii Adal]]) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Sida lagu sheegay buugga taariikhiga ah ee ''Futuh al-Habash'', beelaha Habar Magaadle, oo ay ku jirto laantan, waxay bixiyeen ciidamo iyo hoggaamiyeyaal muhiim ah.<ref>"مخطوطات-24 > بهجة الزمان > الصفحة رقم 16". makhtota.ksu.edu.sa. Retrieved 2017-08</ref><blockquote>Beesha Abokor Muuse—waxay door weyn ka ciyaareen dagaalkii qarnigii 16aad uu hogaaminayay Axmed Gurey bin Xuseen (Axmed Ibraahim al-Ghazi) ee lagula dagaallamay boqortooyadii Xabashida. Dagaalkan taariikhiga ah oo lagu xusay buugga Futuh al-Habash, beelo badan oo Soomaaliyeed ayaa ka qeyb galay. Halyeeyada la xasuusto waxaa ka mid ahaa Basiralle iyo Dhimbil oo ahaa ugaasyo , taariikh ahaana loogu xuso iyo saraakiil ciidan oo caan ah. Qaybo kamid ah geedka qabiilka (clan tree) ayaa loo xusaa Boqorro, kuwaas oo ku jira dhamaan tarkhiidii dhaqan ee beesha, gaar ahaan ku dhadhaw qarnigii 15aad ilaa 16aad, oo ah Sultanate . Basiralle, oo lagu xasuusto geesinimo, wuxuu ku geeriyooday dhawac soogaadhay meel u dhow magaalada [[Herer|Herar]].<ref>Morin, Didier (2004). Dictionnaire historique afar: 1288-1982. KARTHALA Editions. <nowiki>ISBN 9782845864924</nowiki>.</ref> Sidoo kale waxay samayn wan ku lahayeen magalda tariikhiga ah ee [[Saylac|zelia]].</blockquote> [[File:First_footsteps_in_East_Africa,_or,_An_exploration_of_Harar_(1904)_(14586268478).jpg|right|thumb|250x250px| [[Axmad III bin Abu Bakar|Axmad Bin Abii Bakar]], Amiirkii [[Harar]]]] Qarnigii 19aad, laanta Abokor Muuse waxay door muuqda ku lahaayeen ganacsigii ka socday Hargeysa–Berbera–Harar. Ganacsatadoodu waxay ahaayeen kuwa ugu firfircoon ee karavaannada ka keeni jiray gudaha Soomaalida xoolaha, muxurka, malmalka iyo subagga, kuna dhoofin jiray Berbera iyo suuqyada Carabta. Waxaa si gaar ah loo xusuustaa xiriirka dhow ee ay la lahaayeen Amiir Axmed III bin Abu Bakr, oo ahaa amiirkii Harar intii u dhaxaysay 1856–1875. Amiirka ayaa si weyn u qadarin jiray ganacsatada Abokor Muuse.<ref>Burton, Richard (1856). First Footsteps in East Africa. London: Longman, Brown, Green and Longmans. pp. 116–118.</ref> <blockquote>Beesha Abokor Muuse waxay door weyn ka ciyaareen ilaalinta dhaqanka, xeerka iyo dhexdhexaadinta. Goobta barakeysan ee [[Aw Barkhadle]], oo ku taalla inta u dhexeysa [[Hargeysa]] iyo [[Berbera]], waxay ahayd xarun dhaar iyo heshiis lagu xallin jiray khilaafaadka. Odayaasha Abokor Muuse ayaa si gaar ah loogu qadarin jiray hoggaaminta dhaarta iyo heshiisiinta,oo ah Ugaaysada dhaqanka<ref>The Journal of the Royal Geographical Society Volume 19 p.61-62". 1849</ref> </blockquote> Abokor Muuse waxay caan ku ahaayeen hal-abuurka gabayga iyo xigmadda afka ah. Gabayga ayaa u ahaa hub lagula dagaallamo, laguna xafido taariikhda. Sida uu qoray Laurence Margaret, beesha Ciidagale (oo ay ka mid yihiin Abokor Muse) waxaa lagu yaqaanay in tiro badan oo rag ah ay gabyaa yihiin, taasoo ka dhigtay beel kaalin weyn ku leh suugaanta Soomaalida.<ref>Laurance, Margaret. ''A tree for poverty: Somali poetry and prose''. McMaster University Library Press. p. 27.</ref>Sido kale Abokor Muuse waxay ahaayeen qoys caan ku ahaa fardaha fuulka iyo dagaalka, waxaana si weyn looga yaqaanay kartida dagaal iyo xirfadda ay ku lahaayeen maareynta fardaha dagaalka. [[File:Sketch_Map_of_Northern_Somali_Land.png|right|thumb|250x250px| Map showing trade routes leading to Berbera.]] Qarnigii 19aad, Abokor Muuse waxay door muhiim ah ku lahaayeen ganacsigii karavaannada ee u dhexeeyay [[Berbera]] iyo gudaha dalka. Waxay qayb ka ahaayeen aasaaska magaalada [[Hargeysa]], taasoo markii hore ahayd xarun karavaan oo ay dhiseen ganacsatada Ciidagale.<ref>Carlos-Swayne, Harald (1900). ''Seventeen Trips Through Somaliland and a Visit to Abyssinia''. p. 96.</ref> <blockquote>Taariikhda Abokor Muuse waa mid ku dhisan geesinimada dagaal, hal-abuurka suugaaneed, hoggaaminta dhaqameed iyo firfircoonida ganacsiga. Waxay qayb muhiim ah ka noqdeen halgankii diimeed ee Muslimiinta, nabadaynta bulshada Isaaq, iyo kobaca dhaqaalaha iyo dhaqanka gobolka—astaamo qeexaya kaalintooda qoto dheer ee taariikhda Soomaaliyeed.</blockquote> Sidoo kale, waxay leeyihiin tariikh soo jireen ah oo ku salaysan dhaqashada xoolaha, sida Geela, Adhiga iyo lo'da, iyadoo geelu uu yahay xoolahooda ugu muhiimsan ee noloshooda ku tiirsan yihiin isla markaana ay Aad u dhaqdaan. Dhaqashada xoolaha waxay ka tarjumaysa hodantinimada, hiddaha, iyo xirfadda ay bulshadu ku dhisantahay oo soo jireen ah. ===Baranches and Subclans=== Beesha Abokor Muuse waa beel ballaaran oo caan ku ah geesinimada iyo hiddaha soo jireenka ah, waxayna leedahay faracyo iyo laamo badan oo si dhaw isugu xidhan. Beeshan qiimaha leh waxay u kala baxdaa laamo waaweyn oo ay ka mid yihiin: ''[[Beesha Mohamed Dhimbil|Mohammed Dhimbil]]'', ''[[Ahmed Dhimbil]]'', ''[[Aden Abokor]]'', ''[[Muuse Dhimbil]]'' Faracyada ''[[Mohamoud Muuse]]'' iyo ''Abdalleh Muuse''. Laamaha Beesha ''Abdalleh Muuse'' ayaa iyaguna caan ku ah reero balaadhan ah sida ''Reer Aadan'', Reer ''Ali Abdi'', ''Reer Nuur'', ''Reer Benin'', ''Rer Gallab'', ''Reer Eiye'', iyo ''Mohamed Cabdille'', (kuwaas oo kala baxa ''Rer Dhibleh'' ,''Reer Cali'' iyo ''Reer Gubadleh''.) ; [[Shaxda beesha|Shaxda Beesha]] ===Saltanate of Abokor Musa=== Beesha Abokor Muuse waxay caan ku tahay hoggaamin, halgan iyo ilaalinta dhaqanka. Intii taariikhdu xusuusato, beeshani waxay lahayd taliyaal dhaqameed oo ka kala socday laamaha iyo faracyada beesha, kuwaas oo door weyn ku lahaa xallinta khilaafaadka, ilaalinta nidaamka bulshada, iyo kordhinta midnimada beesha dhexdeeda. Suldaanada, boqorrada iyo ugaasyada ka soo jeeda Abokor Muuse waxay ahaayeen hogaamiyayaal caan ah, kuwaas oo isku darsaday garaad, geesinimo, iyo karti ciidan. Markay timaaddo dirir ama dagaal, waxay ahaayeen abaanduulayaal dagaal oo hoggaamiya ciidamo si abaabulan u dagaallama. Halka marka nabaddu timaaddo, ay noqdaan odayaal dhaqameed oo hagaya bulshada dhinaca garsoorka, dhaqanka, iyo isku duubnida. ==Distribution== Beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran u daganyihiin magaalada Hargeysa, gaar ahaan koofurta iyo galbeedka caasimadda. Xaafadaha ay si rasmi ah u deggan yihiin waxaa ka mid ah ''Calaamadaha'' , oo ay kala Qaybiso Wadada Halbawlaha ee ''Airport Road (Wadada Madaarka Egal)'', iyo xaafadaha Masalaha ( Siirooga galbeedkiisa), ''Jameecada'', iyo qaybo ka mid ah Xaafadda ''October''. Meelahan ayaa ka mid ah deegaannada taariikhiga ah ee ay beesha si xooggan ugu xidhan tahay. Marka laga sii gudbo gudaha magaalada, Abokor Muuse waxay degaan ''Qoolcaday'',''Toon'', magaalada ''Salahley'', iyo tuulooyinka u dhow ilaa ''Ina-Guxaa'', oo ah xuduudda u dhaxaysa Somaliland iyo Ethiopia. Deegaannadan ayaa loo arkaa in ay yihiin laf-dhabarta beesha ee dhulka Somaliland, maadaama ay yihiin goobaha ay ku badan yihiin beelaha reer guuraaga ah iyo xoolo-dhaqatada beesha. Dhinaca kale, beesha Abokor Muuse waxay si ballaaran uga deggan yihiin Dalka Itoobiya , halkaas oo ay ku leeyihiin magaalooyin iyo tuulooyin badan. Magaalooyinka ugu waaweyn ee ay degaan waxaa ka mid ah ''Bisad'', ''Abokor'', ''Egal Addani'', iyo ''Iskoyska'', halka ay sidoo kale ku nool yihiin deegaannada u dhow Dooxada ''Galool-Fadhiidh.'' Meelahan ayaa xiriir dhow la leh magaalada Awarre, taas oo ah xarun muhiim ah oo ka tirsan gobolka. Isku soo wada duuboo, beesha Abokor Muuse waxay degaan dhul aad u ballaaran oo ku kala yaalla labada dhinac ee xuduudda Somaliland iyo Itoobiya, iyagoo leh isku xirnaan dhaqan, deegaan, iyo taariikh wadaag ah oo soo jireen ah. ==Clan tree== A summarised clan family tree of the major subclans of Abokor Musa, is presented below: {{Tree list}} *Daoud (Eidagalle) ***'''Abokor''' (Saleiban) ****Salieban Abokor *****Mohammad Salieban ******Saleiban Mohamed *******Yousuf Saleiban ********Osman Yusuf ********Said Yusuf ********Mohamed Yusuf *******Arralleh Saleiban ********Ali Arralle ********Saleiban Arralle *********Abokor Saleiban **********Abdalleh Abokor ***********Saleiban Abdalle ************Osman Saleiban *************Wa'eys Osman *************Mahamoud Wais *************Arralleh Wais *************Hussein wais **********Saleiban Abokor ***********Warfa Saleiban ***********Arrale Saleiban ***********Farah Saleiban ***********Mahamoud Saleiban **********Ibrahim Abokor ***********Mohamed Ibrahim ************Jibril Mohamed ************Salah Mohamed *************Osman Salah **************Abokor Osman ***************Hassan Abokor ****************Muuse Hassan ****************Laqshe Hassan ****************Basiralle Hassan ****************Dhimbil Hassan *****************'''Mohammed Dhimbil''' ******************Mucawiye Mohamed (Rer Mucawie) ******************Fatah Mohamed (Rer Fatah) ******************Gulled Mohamed (Rer Guled) ******************Musa Mohamed *******************Adawe Muuse (Rer Adawe) *******************Aden Muuse (Rer Aden) *****************'''Muuse Dhimbil''' ******************Abdalle Muse *******************Muse Abdalle ********************Mahamoud Muuse *********************Shirdon Mohamoud *********************Hildiid Mohamoud **********************Ali Hildiid **********************Geedi Hildiid **********************Hersi Hildiid ********************Abdalleh Muuse *********************Jibirl Abdalle **********************Saeed Jibril ***********************Abdi Said ************************Salah Abdi ************************Roble Abdi **********************Hersi Jibril ***********************Ahmed Hersi ***********************Abdalle Hersi **********************Kalil Jibirl (Rer kalil) ***********************Hersi Kalil ***********************Egal Kalil ***********************Wais Kalil ***********************Ali kalil ************************Said Ali ************************Koshin Ali ************************Arale Ali ************************Osman Ali ************************Guled Ali ************************Amare Ali ************************Boqorreh Ali **********************Aden Jibril (Rer Adan) ***********************Aden Mohamed ************************Benin Aden ************************Nour Aden ************************Ali Aden ************************Adan Aden **********************Abdi Jibril ***********************Ali Abdi ************************Yusuf Ali ************************Mumin Ali ************************Naleye Ali ************************Hussein Ali *************************Aden Hussien *************************Mohamed Hussien *************************Nour Hussein *************************Jama Hussien ***********************Nour Abdi (Rer Nuur) ************************Ismail Nour ************************Hersi Nour ************************Gabal Nour ************************Mohamed Nour ***********************Benin Abdi (Rer Benin) ************************Naleye Benin ************************Ahmed Benin ************************Hersi Benin ************************Warfa Benin ************************Samter Benin ************************Abdi Benin ************************Fatah Benin ************************Aden Benin ************************Dirie Benin ************************Farah Benin ************************Dahir Benin ************************Arale Benin ************************Guled Benin ************************Shirwa Benin ************************Abane Benin ************************Abdille Benin ************************Yusuf Benin ************************Arale Benin ************************Roble Benin ************************Osman Benin ***********************Abdille Abdi ************************Gallab Abdille (Rer Gallab) *************************Ismail Gallab *************************Asker Gallab ***********************Eiae Abdille (Rer Eiye) ************************Gulled Eiye ************************Sharmake Eiye ***********************Mohamed Abdille ************************Ahmed Mohamed *************************Samter Ahmed *************************Ziyad Ahmed *************************Mayle Ahmed *************************Elmi Ahmed *************************Warfa Ahmed *************************Geedi Ahmed *************************Amanle Ahmed *************************Food Ahmed *************************Roble Ahmed *************************Ainanshe Ahmed *************************Wais Ahmed *************************Dhible Ahmed (Rer Dhibleh) **************************Ismail Dhible **************************Barre Dhible *************************Ali Ahmed (Rer Ali) *************************Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh) **************************Derie Gubadleh (Rer Dirie) **************************Boqorre Gubdleh (Rer Boqorreh) ******************'''Ahmed Dhimbil''' ********************Musa Ahmed ********************Osman Ahmed ********************Liban Ahmed *********************Abdi Liban **********************Ismail Abdi (Rer Ismail) **********************Mohammed Abdi ***********************Sarar Mohamed ***********************Ahmed Mohamed **********'''Aden Abokor''' *************Awal Aden (Rer Cawl) **************Mahamoud Awal **************Hussien Awal **************Farah Awal **************Abdi Awal *************Hassan Aden **************Ziyad Hassan **************Odawa Hasaan **************Ladon Hassan **************Abdalle Hassan ***************Ali Abdalle ***************Abdi Abdalle ***************Ahmed Abdalle ****************Halas Ahmed (Rer Halas) ****************Egal Ahmed (Rer Egal) ****************Geedi Ahmed (Rer Gheedi) {{tree list/end}} ==Notable figures== * Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader * Mohamed Mooge Liibaan – prominent Somali instrumentalist, vocalist, and poet. * Mohamoud Guure Husien (Gaal-Eri) – Was a key Somali political figure who led the SNM office in France and was responsible for Somalia’s foreign strategic policy during the Ogaden War. *Aden Mohamed Guhad (Aden Walli) – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership. * Ahmed Mooge Liibaan – prominent Somali musician and singer * Suldan Aden S.Farah.S.Omar –Respected traditional holder. *Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure. * Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning * Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border * Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health * Suldan Osman Baane –traditional leader * Abdikarem Hikmawi – Is Author, literally scholar and Activist * Mohamed Badel – was a poet, politician, and university lecturer. * Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland. * Nadir Yusuf – Politician and Member for Federal Parliament of Ethiopia * Abwan Harir Osman Guray – Well-known Somali peot * Almis Omar Zakrie – Activist and Politiciancurrent mayor of Hargeisa city * Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ugaas) and highly respected traditional leader. * Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician * Hussein Habane - is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard * Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader * Kol Ibrahim Koodbuur – Revered Somali SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship * Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia * Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist ==Tixraac== {{Reflist}} kgjgbop7ah6r6x8jniigir5mz4jfr04 0 41356 300105 272412 2026-06-28T11:34:34Z Videoiib7 46243 Fixed grammar 300105 wikitext text/x-wiki '''48 qaanuunyo ee awood''' ([[Af-Ingiriisi]]: 48 Laws of Power) waa mid kamida buugaagta uu qoray qoraaga wayn ee [[Robert Greene]]. Buugan waxa ladaabacay sanadii 1998 waana buuga nuquladeeda gaadheysa 1.3 [[Milyan]] nuqul oo lagu iibiyay [[Wadanka Maraykanka|Maraykan]]. ==Liiska== *1 '''Ha ka gacansaraynin''' mansab ahaan sayidkaaga: Ujeedada ah, isku day sayidkaaga inuu dareemo inuu mansabkiisa yahay mid samaroon ee sarreeya *2 '''haa isu halaynin asxaabtaada''': Ujeedada ah, ha aaminin asxaabta ama ugu yaraan fejignaan ka hayso asxaab, waayo asxaabo badan dhagrid ayey leyihiin *3 '''Dahsoon ka dhig quluudkaaga''': Ujeedada ah, qadiyadaada waa in aad markast qarisid; waayo dadka haddii ay baraarujin la'aan yihiin, heegangelin ma samaysmi karaan. Fagaaro qiiq ah ka dhig ujeedadaada *4 '''Markasta hadalkaaga yarey''': Ujeedada ah, dadka hadalka yar, waxay dadka kale ku cagajugleyaan haddii ay hadalkooda yareyaan. *5 '''Dhegsami, muunad ama maamuus waa shay muqaddas, huriweyto, lamataabtaan ah; kaydi!''': Ujeedada ah, sharaftaada iyo maamuuskaada markasta ilaalin ayey u baahan tahay; Yacne sumcadda wuxuu yahay udubdhexaadka awoodda; sidaas daraadeed ha ku dheelin maamuuskaada *6 '''Dhugmo iyo bogaadinta soo martiqaad''': Ujeedada ah, bogaadinta in la soo dhaweeyo oo la soo daabulo iyo qaabilo faa'ido badan bey leedahay; waayo qofka aan la arkin, lama tiro iyo lama tixgeliyo *7 '''Dadka kale shaqeysii, laakinse saadahooda qaado''': Ujeedada ah, tamarta iyo xirfadaha dadke kale isticmaal, laakinse mahadnaqa la wareeg sii damacsanaantaada aad ku xoojin lahayd; waxaad u eekaan doonta qof hufnaan badan leh *8 '''Noqo qof dadka soo martiqaada, lacaaf ama callaafad isticmaal''': Ujeedada ah, hoygaada haddii aad dad ku soo keentid, waxaad dadkaasi keentay meel aad aqoon ku leedahay, sidaas darteed waad kormeeri karta dhacdooyinka. Hoygaada wuxuu hergeliya fududeynta armarkaaga *9 '''Ku guuleyso ficilkaaga, goornaba isafdhaaf''': Ujeedada ah, isafdhaafka wuxuu hirgeliya xannaaq, xiqdi, anguugyo, ciil, guhaad, hiijo, kahasho, iyo timil, xitaa haddii aad ku gacansarayso isafdhaafka. Teeda kale, isafdhaafka wuxuu tebin kara taxriif. Ficil wuu ka sanqad-dheer yahay hadal. Markasta doorbid habmaamuska hogatuska. *10 '''Dadka madluun ama tiiraanyo qaba waa caabuq''': Ujeedada ah, qof tiiranyo ah, tiiraanyadaas wuxuu saamayn ku lahaan doona qofka hareerihiis jooga, sabaabtoo ah, qiiraha waa shay baahin iyo nudayn leh. Sidaas awgeed, waa in laga waantoobo dadka noocaas ah. *11 '''Baro sida dadka ku cuskan lahaayeen''': Ujeedada ah, haddii lagu baahanyahay, waxay ku kordhinaysa xornimadaada, nabadsugidaada iyo ahmiyada amarkaaga. *12 '''Isticmaal daacadnimo teelteel ah''': Ujeedada ah, qofka kaa dareemo daacadnimo, hubkadhigis iyo xanaan ayaa laga yaaba inuu ku tebiyo. *13 '''Intaad arxanka dadka raadin lahayd, waxaa ka habboon inaad codsatis dantooda''': Ujeedada ah, haddii deyn lagu xasuusiyo dadka, waa arin hagardaamo ayaa loo arkaya; sida darteed, taas ka doorbid danta qofka. *14 '''Is-yeelyeel saaxib inaad tahay, adigoo run ahaan sirdoon ah''': Ujeedada ah, ==fiiri== *[[Alchemist]] ==tixraac== {{reflist}} [[Category:Buugta]] nyvyr7dtk1nmqf21f7w3zsno4ej8n1e 300107 300105 2026-06-28T11:35:52Z Videoiib7 46243 Fixed typo 300107 wikitext text/x-wiki '''48 qaanuunyo ee awood''' ([[Af-Ingiriisi]]: 48 Laws of Power) waa mid kamida buugaagta uu qoray qoraaga wayn ee [[Robert Greene]]. Buugan waxa ladaabacay sanadii 1998 waana buuga nuquladeeda gaadheysa 1.3 [[Milyan]] nuqul oo lagu iibiyay [[Wadanka Maraykanka|Maraykan]]. [[File:The48LawsOfPower.webp|thumb|''48 Qaanuunyo ee awood'']] ==Liiska== *1 '''Ha ka gacansaraynin''' mansab ahaan sayidkaaga: Ujeedada ah, isku day sayidkaaga inuu dareemo inuu mansabkiisa yahay mid samaroon ee sarreeya *2 '''haa isu halaynin asxaabtaada''': Ujeedada ah, ha aaminin asxaabta ama ugu yaraan fejignaan ka hayso asxaab, waayo asxaabo badan dhagrid ayey leyihiin *3 '''Dahsoon ka dhig quluudkaaga''': Ujeedada ah, qadiyadaada waa in aad markast qarisid; waayo dadka haddii ay baraarujin la'aan yihiin, heegangelin ma samaysmi karaan. Fagaaro qiiq ah ka dhig ujeedadaada *4 '''Markasta hadalkaaga yarey''': Ujeedada ah, dadka hadalka yar, waxay dadka kale ku cagajugleyaan haddii ay hadalkooda yareyaan. *5 '''Dhegsami, muunad ama maamuus waa shay muqaddas, huriweyto, lamataabtaan ah; kaydi!''': Ujeedada ah, sharaftaada iyo maamuuskaada markasta ilaalin ayey u baahan tahay; Yacne sumcadda wuxuu yahay udubdhexaadka awoodda; sidaas daraadeed ha ku dheelin maamuuskaada *6 '''Dhugmo iyo bogaadinta soo martiqaad''': Ujeedada ah, bogaadinta in la soo dhaweeyo oo la soo daabulo iyo qaabilo faa'ido badan bey leedahay; waayo qofka aan la arkin, lama tiro iyo lama tixgeliyo *7 '''Dadka kale shaqeysii, laakinse saadahooda qaado''': Ujeedada ah, tamarta iyo xirfadaha dadke kale isticmaal, laakinse mahadnaqa la wareeg sii damacsanaantaada aad ku xoojin lahayd; waxaad u eekaan doonta qof hufnaan badan leh *8 '''Noqo qof dadka soo martiqaada, lacaaf ama callaafad isticmaal''': Ujeedada ah, hoygaada haddii aad dad ku soo keentid, waxaad dadkaasi keentay meel aad aqoon ku leedahay, sidaas darteed waad kormeeri karta dhacdooyinka. Hoygaada wuxuu hergeliya fududeynta armarkaaga *9 '''Ku guuleyso ficilkaaga, goornaba isafdhaaf''': Ujeedada ah, isafdhaafka wuxuu hirgeliya xannaaq, xiqdi, anguugyo, ciil, guhaad, hiijo, kahasho, iyo timil, xitaa haddii aad ku gacansarayso isafdhaafka. Teeda kale, isafdhaafka wuxuu tebin kara taxriif. Ficil wuu ka sanqad-dheer yahay hadal. Markasta doorbid habmaamuska hogatuska. *10 '''Dadka madluun ama tiiraanyo qaba waa caabuq''': Ujeedada ah, qof tiiranyo ah, tiiraanyadaas wuxuu saamayn ku lahaan doona qofka hareerihiis jooga, sabaabtoo ah, qiiraha waa shay baahin iyo nudayn leh. Sidaas awgeed, waa in laga waantoobo dadka noocaas ah. *11 '''Baro sida dadka ku cuskan lahaayeen''': Ujeedada ah, haddii lagu baahanyahay, waxay ku kordhinaysa xornimadaada, nabadsugidaada iyo ahmiyada amarkaaga. *12 '''Isticmaal daacadnimo teelteel ah''': Ujeedada ah, qofka kaa dareemo daacadnimo, hubkadhigis iyo xanaan ayaa laga yaaba inuu ku tebiyo. *13 '''Intaad arxanka dadka raadin lahayd, waxaa ka habboon inaad codsatis dantooda''': Ujeedada ah, haddii deyn lagu xasuusiyo dadka, waa arin hagardaamo ayaa loo arkaya; sida darteed, taas ka doorbid danta qofka. *14 '''Is-yeelyeel saaxib inaad tahay, adigoo run ahaan sirdoon ah''': Ujeedada ah, ==fiiri== *[[Alchemist]] ==tixraac== {{reflist}} [[Category:Buugta]] pzgluwguyo22od7m1ehtvdrdn1f4187 300108 300107 2026-06-28T11:36:52Z Videoiib7 46243 /* Liiska */ Fixed grammar 300108 wikitext text/x-wiki '''48 qaanuunyo ee awood''' ([[Af-Ingiriisi]]: 48 Laws of Power) waa mid kamida buugaagta uu qoray qoraaga wayn ee [[Robert Greene]]. Buugan waxa ladaabacay sanadii 1998 waana buuga nuquladeeda gaadheysa 1.3 [[Milyan]] nuqul oo lagu iibiyay [[Wadanka Maraykanka|Maraykan]]. [[File:The48LawsOfPower.webp|thumb|''48 Qaanuunyo ee awood'']] ==Liiska== *1 '''Ha ka gacansaraynin''' mansab ahaan sayidkaaga: Ujeedada ah, isku day sayidkaaga inuu dareemo inuu mansabkiisa yahay mid samaroon ee sarreeya *2 '''haa isu halaynin asxaabtaada''': Ujeedada ah, ha aaminin asxaabta ama ugu yaraan fejignaan ka hayso asxaab, waayo asxaabo badan dhagrid ayey leyihiin *3 '''Dahsoon ka dhig quluudkaaga''': Ujeedada ah, qadiyadaada waa in aad markast qarisid; waayo dadka haddii ay baraarujin la'aan yihiin, heegangelin ma samaysmi karaan. Fagaaro qiiq ah ka dhig ujeedadaada *4 '''Markasta hadalkaaga yarey''': Ujeedada ah, dadka hadalka yar, waxay dadka kale ku cagajugleyaan haddii ay hadalkooda yareyaan. *5 '''Dhegsami, muunad ama maamuus waa shay muqaddas, huriweyto, lamataabtaan ah; kaydi!''': Ujeedada ah, sharaftaada iyo maamuuskaada markasta ilaalin ayey u baahan tahay; Yacne sumcadda wuxuu yahay udubdhexaadka awoodda; sidaas daraadeed ha ku dheelin maamuuskaada *6 '''Dhugmo iyo bogaadinta soo martiqaad''': Ujeedada ah, bogaadinta in la soo dhaweeyo oo la soo daabulo iyo qaabilo faa'ido badan bey leedahay; waayo qofka aan la arkin, lama tiro iyo lama tixgeliyo *7 '''Dadka kale shaqeysii, laakiin sii saadahooda qaado''': Ujeedada ah, tamarta iyo xirfadaha dadke kale isticmaal, laakinse mahadnaqa la wareeg sii damacsanaantaada aad ku xoojin lahayd; waxaad u eekaan doonta qof hufnaan badan leh *8 '''Noqo qof dadka soo martiqaada, lacaaf ama callaafad isticmaal''': Ujeedada ah, hoygaada haddii aad dad ku soo keentid, waxaad dadkaasi keentay meel aad aqoon ku leedahay, sidaas darteed waad kormeeri karta dhacdooyinka. Hoygaada wuxuu hergeliya fududeynta armarkaaga *9 '''Ku guuleyso ficilkaaga, goornaba isafdhaaf''': Ujeedada ah, isafdhaafka wuxuu hirgeliya xannaaq, xiqdi, anguugyo, ciil, guhaad, hiijo, kahasho, iyo timil, xitaa haddii aad ku gacansarayso isafdhaafka. Teeda kale, isafdhaafka wuxuu tebin kara taxriif. Ficil wuu ka sanqad-dheer yahay hadal. Markasta doorbid habmaamuska hogatuska. *10 '''Dadka madluun ama tiiraanyo qaba waa caabuq''': Ujeedada ah, qof tiiranyo ah, tiiraanyadaas wuxuu saamayn ku lahaan doona qofka hareerihiis jooga, sabaabtoo ah, qiiraha waa shay baahin iyo nudayn leh. Sidaas awgeed, waa in laga waantoobo dadka noocaas ah. *11 '''Baro sida dadka ku cuskan lahaayeen''': Ujeedada ah, haddii lagu baahanyahay, waxay ku kordhinaysa xornimadaada, nabadsugidaada iyo ahmiyada amarkaaga. *12 '''Isticmaal daacadnimo teelteel ah''': Ujeedada ah, qofka kaa dareemo daacadnimo, hubkadhigis iyo xanaan ayaa laga yaaba inuu ku tebiyo. *13 '''Intaad arxanka dadka raadin lahayd, waxaa ka habboon inaad codsatis dantooda''': Ujeedada ah, haddii deyn lagu xasuusiyo dadka, waa arin hagardaamo ayaa loo arkaya; sida darteed, taas ka doorbid danta qofka. *14 '''Is-yeelyeel saaxib inaad tahay, adigoo run ahaan sirdoon ah''': Ujeedada ah, ==fiiri== *[[Alchemist]] ==tixraac== {{reflist}} [[Category:Buugta]] e8iomdf2n5m76dmv1q3q7f801moumnh 300109 300108 2026-06-28T11:37:18Z Videoiib7 46243 /* tixraac */ Fixed grammar 300109 wikitext text/x-wiki '''48 qaanuunyo ee awood''' ([[Af-Ingiriisi]]: 48 Laws of Power) waa mid kamida buugaagta uu qoray qoraaga wayn ee [[Robert Greene]]. Buugan waxa ladaabacay sanadii 1998 waana buuga nuquladeeda gaadheysa 1.3 [[Milyan]] nuqul oo lagu iibiyay [[Wadanka Maraykanka|Maraykan]]. [[File:The48LawsOfPower.webp|thumb|''48 Qaanuunyo ee awood'']] ==Liiska== *1 '''Ha ka gacansaraynin''' mansab ahaan sayidkaaga: Ujeedada ah, isku day sayidkaaga inuu dareemo inuu mansabkiisa yahay mid samaroon ee sarreeya *2 '''haa isu halaynin asxaabtaada''': Ujeedada ah, ha aaminin asxaabta ama ugu yaraan fejignaan ka hayso asxaab, waayo asxaabo badan dhagrid ayey leyihiin *3 '''Dahsoon ka dhig quluudkaaga''': Ujeedada ah, qadiyadaada waa in aad markast qarisid; waayo dadka haddii ay baraarujin la'aan yihiin, heegangelin ma samaysmi karaan. Fagaaro qiiq ah ka dhig ujeedadaada *4 '''Markasta hadalkaaga yarey''': Ujeedada ah, dadka hadalka yar, waxay dadka kale ku cagajugleyaan haddii ay hadalkooda yareyaan. *5 '''Dhegsami, muunad ama maamuus waa shay muqaddas, huriweyto, lamataabtaan ah; kaydi!''': Ujeedada ah, sharaftaada iyo maamuuskaada markasta ilaalin ayey u baahan tahay; Yacne sumcadda wuxuu yahay udubdhexaadka awoodda; sidaas daraadeed ha ku dheelin maamuuskaada *6 '''Dhugmo iyo bogaadinta soo martiqaad''': Ujeedada ah, bogaadinta in la soo dhaweeyo oo la soo daabulo iyo qaabilo faa'ido badan bey leedahay; waayo qofka aan la arkin, lama tiro iyo lama tixgeliyo *7 '''Dadka kale shaqeysii, laakiin sii saadahooda qaado''': Ujeedada ah, tamarta iyo xirfadaha dadke kale isticmaal, laakinse mahadnaqa la wareeg sii damacsanaantaada aad ku xoojin lahayd; waxaad u eekaan doonta qof hufnaan badan leh *8 '''Noqo qof dadka soo martiqaada, lacaaf ama callaafad isticmaal''': Ujeedada ah, hoygaada haddii aad dad ku soo keentid, waxaad dadkaasi keentay meel aad aqoon ku leedahay, sidaas darteed waad kormeeri karta dhacdooyinka. Hoygaada wuxuu hergeliya fududeynta armarkaaga *9 '''Ku guuleyso ficilkaaga, goornaba isafdhaaf''': Ujeedada ah, isafdhaafka wuxuu hirgeliya xannaaq, xiqdi, anguugyo, ciil, guhaad, hiijo, kahasho, iyo timil, xitaa haddii aad ku gacansarayso isafdhaafka. Teeda kale, isafdhaafka wuxuu tebin kara taxriif. Ficil wuu ka sanqad-dheer yahay hadal. Markasta doorbid habmaamuska hogatuska. *10 '''Dadka madluun ama tiiraanyo qaba waa caabuq''': Ujeedada ah, qof tiiranyo ah, tiiraanyadaas wuxuu saamayn ku lahaan doona qofka hareerihiis jooga, sabaabtoo ah, qiiraha waa shay baahin iyo nudayn leh. Sidaas awgeed, waa in laga waantoobo dadka noocaas ah. *11 '''Baro sida dadka ku cuskan lahaayeen''': Ujeedada ah, haddii lagu baahanyahay, waxay ku kordhinaysa xornimadaada, nabadsugidaada iyo ahmiyada amarkaaga. *12 '''Isticmaal daacadnimo teelteel ah''': Ujeedada ah, qofka kaa dareemo daacadnimo, hubkadhigis iyo xanaan ayaa laga yaaba inuu ku tebiyo. *13 '''Intaad arxanka dadka raadin lahayd, waxaa ka habboon inaad codsatis dantooda''': Ujeedada ah, haddii deyn lagu xasuusiyo dadka, waa arin hagardaamo ayaa loo arkaya; sida darteed, taas ka doorbid danta qofka. *14 '''Is-yeelyeel saaxib inaad tahay, adigoo run ahaan sirdoon ah''': Ujeedada ah, ==fiiri== *[[Alchemist]] ==Tixraac== {{reflist}} [[Category:Buugta]] 09kp6hvunpxkfjbh4wgqhtgbhaix73r 300112 300109 2026-06-28T11:39:24Z Videoiib7 46243 /* tixraac */ Fixed grammar 300112 wikitext text/x-wiki '''48 qaanuunyo ee awood''' ([[Af-Ingiriisi]]: 48 Laws of Power) waa mid kamida buugaagta uu qoray qoraaga wayn ee [[Robert Greene]]. Buugan waxa ladaabacay sanadii 1998 waana buuga nuquladeeda gaadheysa 1.3 [[Milyan]] nuqul oo lagu iibiyay [[Wadanka Maraykanka|Maraykan]]. [[File:The48LawsOfPower.webp|thumb|''48 Qaanuunyo ee awood'']] ==Liiska== *1 '''Ha ka gacansaraynin''' mansab ahaan sayidkaaga: Ujeedada ah, isku day sayidkaaga inuu dareemo inuu mansabkiisa yahay mid samaroon ee sarreeya *2 '''haa isu halaynin asxaabtaada''': Ujeedada ah, ha aaminin asxaabta ama ugu yaraan fejignaan ka hayso asxaab, waayo asxaabo badan dhagrid ayey leyihiin *3 '''Dahsoon ka dhig quluudkaaga''': Ujeedada ah, qadiyadaada waa in aad markast qarisid; waayo dadka haddii ay baraarujin la'aan yihiin, heegangelin ma samaysmi karaan. Fagaaro qiiq ah ka dhig ujeedadaada *4 '''Markasta hadalkaaga yarey''': Ujeedada ah, dadka hadalka yar, waxay dadka kale ku cagajugleyaan haddii ay hadalkooda yareyaan. *5 '''Dhegsami, muunad ama maamuus waa shay muqaddas, huriweyto, lamataabtaan ah; kaydi!''': Ujeedada ah, sharaftaada iyo maamuuskaada markasta ilaalin ayey u baahan tahay; Yacne sumcadda wuxuu yahay udubdhexaadka awoodda; sidaas daraadeed ha ku dheelin maamuuskaada *6 '''Dhugmo iyo bogaadinta soo martiqaad''': Ujeedada ah, bogaadinta in la soo dhaweeyo oo la soo daabulo iyo qaabilo faa'ido badan bey leedahay; waayo qofka aan la arkin, lama tiro iyo lama tixgeliyo *7 '''Dadka kale shaqeysii, laakiin sii saadahooda qaado''': Ujeedada ah, tamarta iyo xirfadaha dadke kale isticmaal, laakinse mahadnaqa la wareeg sii damacsanaantaada aad ku xoojin lahayd; waxaad u eekaan doonta qof hufnaan badan leh *8 '''Noqo qof dadka soo martiqaada, lacaaf ama callaafad isticmaal''': Ujeedada ah, hoygaada haddii aad dad ku soo keentid, waxaad dadkaasi keentay meel aad aqoon ku leedahay, sidaas darteed waad kormeeri karta dhacdooyinka. Hoygaada wuxuu hergeliya fududeynta armarkaaga *9 '''Ku guuleyso ficilkaaga, goornaba isafdhaaf''': Ujeedada ah, isafdhaafka wuxuu hirgeliya xannaaq, xiqdi, anguugyo, ciil, guhaad, hiijo, kahasho, iyo timil, xitaa haddii aad ku gacansarayso isafdhaafka. Teeda kale, isafdhaafka wuxuu tebin kara taxriif. Ficil wuu ka sanqad-dheer yahay hadal. Markasta doorbid habmaamuska hogatuska. *10 '''Dadka madluun ama tiiraanyo qaba waa caabuq''': Ujeedada ah, qof tiiranyo ah, tiiraanyadaas wuxuu saamayn ku lahaan doona qofka hareerihiis jooga, sabaabtoo ah, qiiraha waa shay baahin iyo nudayn leh. Sidaas awgeed, waa in laga waantoobo dadka noocaas ah. *11 '''Baro sida dadka ku cuskan lahaayeen''': Ujeedada ah, haddii lagu baahanyahay, waxay ku kordhinaysa xornimadaada, nabadsugidaada iyo ahmiyada amarkaaga. *12 '''Isticmaal daacadnimo teelteel ah''': Ujeedada ah, qofka kaa dareemo daacadnimo, hubkadhigis iyo xanaan ayaa laga yaaba inuu ku tebiyo. *13 '''Intaad arxanka dadka raadin lahayd, waxaa ka habboon inaad codsatis dantooda''': Ujeedada ah, haddii deyn lagu xasuusiyo dadka, waa arin hagardaamo ayaa loo arkaya; sida darteed, taas ka doorbid danta qofka. *14 '''Is-yeelyeel saaxib inaad tahay, adigoo run ahaan sirdoon ah''': Ujeedada ah, ==fiiri== *[[Alchemist]] ==Tixraac== {{reflist}} [http://www.powerseductionandwar.com Power, Seduction and War: The Robert Greene Blog] {{Robert Greene (American author)}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:48 Laws Of Power, The}} [[Category:1998 non-fiction books]] [[Category:Books by Robert Greene (American author)]] [[Category:Self-help books]] [[Category:Viking Press books]] [[Category:Buugta]] t29elijeecxoor57vdvu36ty11lzml4 0 41549 300101 279007 2026-06-28T11:25:20Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300101 wikitext text/x-wiki '''Silvio Berlusconi''' wuxuu ahaa siyaasi talyaani ah, hal-abuur ganacsi iyo dambiile [https://www.today.it/rassegna/tangenti-berlusconi-milano-due.html][https://www.ilfattoquotidiano.it/in-edicola/articoli/2017/11/16/b-e-previti-arcore-e-le-loro-truffe-milionarie-contro-la-casati-stampa/3981258/][https://www.antimafiaduemila.com/home/opinioni/305-mafia-in-pillole/80556-i-rapporti-tra-silvio-berlusconi-e-cosa-nostra-parte-1-le-sentenze.html] {{Wayback|url=https://www.antimafiaduemila.com/home/opinioni/305-mafia-in-pillole/80556-i-rapporti-tra-silvio-berlusconi-e-cosa-nostra-parte-1-le-sentenze.html |date=20250524070657 }}[https://www.ilfattoquotidiano.it/2013/08/08/berlusconi-storia-dellevasore-corruttore-da-craxi-a-mills/679749/][https://ilmanifesto.it/archivio/2003189771][https://www.swissinfo.ch/ita/ruby-prove-univoche-su-prostituzione-ad-arcore/41264376][https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2019/11/20/m5s-berlusconi-e-il-re-degli-evasori_922d6749-48ae-4be3-a88c-479b83def30a.html] 1994-tii May ilaa December 1994-kii ayuu ahaa Ra’iisul Wasaare, 2001 ilaa 2006 iyo 2008 ilaa 2011, waxa uu ahaa shaqsi aad loogu muransan yahay dalka Talyaaniga, waxaana uu isbedel ku sameeyay siyaasadd,isagoo ah tiirka ugu weyn ee [[Jamhuuriyaddii Labaad ee Talyaaniga]] [[File:Silvio Berlusconi (2010) cropped.jpg|160px|thumb|right|Silvio Berlusconi]] ==Taariikhda Hantidiisa== "Waxaan idiin sheegayaa inaan awoodno, waxaan idiin sheegayaa inay tahay inaan si wadajir ah u dhisno nafteena iyo caruurteena, mucjiso cusub oo Talyaani ah." [Silvio Berlusconi, Janaayo 26, 1994] Erayadan ayuu Silvio Berlusconi ku dhawaaqay inuu siyaasadda soo galay bilowgii 1994-kii, laakiin ugu dambeyntii maxaa ka haray isaga iyo wixii uu ballan qaaday? Berlusconi waxa uu siyaasadda ku soo biiray 1994-tii, waxa uu maamulayay muddo 7 bilood ah, isaga oo meeshaas u daayay xukuumaddii Diini, oo uu ka doortay wasiirrada caddaaladda iyo boostada iyo isgaarsiinta. Laga soo bilaabo 1996 ilaa 2001, dawladaha bidix-dhexe ayaa marka hore ku adkaystay daacadnimada Mediaset iyaga oo kor u qaadaya "dhaxalka qaranka" ka dibna diidey in ay adeegsadaan xukunka ay tahay in la siiyo inta jeer ee shabakada 4 ilaa Europa 7. Inta lagu jiro sanadaha 5 ee dawladda bidix dhexe, wareejinta Mediaset ayaa ku dhufatay 25 jeer [https://michelesantoro.it/2013/04/violante-berlusconi-discorso-parlamento-sul-conflitto-dinteressi/] {{Wayback|url=https://michelesantoro.it/2013/04/violante-berlusconi-discorso-parlamento-sul-conflitto-dinteressi/ |date=20221121093130 }}. Soo noqoshada Berlusconi, xogta laga helay Sanduuqa Lacagta Adduunka ayaa muujisay in, intii u dhaxaysay 2001 iyo 2011, GDP-ga dhabta ah ee qof kasta, taas oo ah, hantida uu soo saaro qof kasta oo Talyaani ah oo tixgelinaya sicir-bararka, ayaa hoos u dhacay 3.1%. Waxqabadkii ugu xumaa ee aagga Euro oo dhan, marka loo eego in muddadaas Qaaradda Hore ee Talyaanigu kaliya uu lahaa calaamad "laga jaray". Tobankii sano ee 2001-2011, markii aan hoos u dhacnay, dhammaan dalalka kale ayaa sii kordhaya: laga bilaabo Jarmalka (12.9%) ilaa Giriigta, haa xitaa Giriigta. Taas oo keliya ma aha: haddii 2001 farqiga u dhexeeya GDP-ga qofkasta iyo kan Jarmalku uu ahaa 1,610 euro, 2011 wuxuu afar laabmay ilaa 6,280 euro. Tirada dadka Talyaaniga ah ee ku nool faqiirnimo buuxda ayaa gaartay rikoor 3.5 milyan ah. Shaqaaluhuna waxay bilaabeen inay hoos u dhacaan, gaar ahaan dhalinyarada, halka Cavaliere uusan helin wax ka fiican inuu sameeyo marka loo eego inuu abuuro shaqo halis ah Sharciga 30 ee 2003. Tobankii sano ee mugdiga ahaa, Berlusconi wuxuu xukumay 8 sano oo ka baxsan 10. Sannadkii 2011, maneuverkii ugu dambeeyay ee labada B.-Tremonti ayaa ka tagay dhaxal culus: tallaabooyin aan la daboolin oo loogu talagalay 20 bilyan euro. Lacagta la helayo Sebtembar 30, 2012 oo leh dib-u-habayn - aan xitaa la qeexin - ee canshuur dhimis. Haddii kale, gooyn toosan ayaa kicin doonta. Xukuumadda Monti waxay qaadataa inta badan qiimaha aan la jeclayn ka dibna waxay helaysaa, iyada oo ka soo qaadaysa fasallada ugu liita, 13.4 ka mid ah 20 bilyan, halka inta soo hartay loo gudbin doono dawladaha xiga. Kuwani waa hal-ku-dhegyadii ugu waaweynaa ee dhammaan toddobada olole ee doorashada Berlusconi. Waa wax laga xishoodo in mar dawladda, Cavaliere uusan waligiis u suurtagelin inuu kacaano Irpef ama dhammaan nidaamka canshuuraha. Dawladdiisii ​​labaad, oo ahayd tii keli ahayd ee dhammaatay sharci-dejinta, culayska cashuuraha (tusaale ahaan dhacdooyinka cashuuraha ee GDP) ayaa hoos u dhacay dhawr dhibcood oo tobanle ah shantii sano ee la soo dhaafay, iyada oo aan cidina dareemin. Taasi waa (Istat data) waxay ka socotaa 40.1% 2001 ilaa 39.1 ee 2005. Saddexdii sano ee dawladnimadiisa saddexaad, iyada oo aan la helin halbeeg dhaqaale oo wax looga qabanayo dhibaatooyinka maaliyadeed ee caalamiga ah, culeyska canshuurtu dhab ahaantii wuu kordhay: laga bilaabo 41.3 ee 2008 ilaa 41.6 ee 2011. Ka fog cashuurta qof walba: canshuur yar oo loogu talagalay dadka oo dhan. khayaano, kuwaas oo ka faa'iidaysanaya cafis joogto ah iyo "cashuurta gaashaan". Sababta mega-flop-maaliyadeedku waa mid fudud: sida populist weyn ee uu had iyo jeer ahaa, B. waligiis ma rabin in la yareeyo kharashaadka hadda (sida Prodi uu sameeyay), taasoo ka dhigaysa hoos u dhigista joogtada ah ee culeyska canshuurta aan macquul ahayn. Inta u dhaxaysa 1999 iyo 2005 (muddadii labada sano ee D'Alema iyo Amato iyo muddada shanta sano ee Berlusconi), kharashka isticmaalka kama dambaysta ah ee Maamulka Dadweynaha, halkaas oo qashinka dhabta ah been, kordhay 3.3% sanadkii. Waxayna kaliya ku istaagtay dawladii labaad ee Prodi (2006-2008). Aynu aragno faahfaahinta, oo uu dhawaan soo koobay Sergio Rizzo ee La Repubblica. Kharashka dadweynaha ee 2001 wuxuu ahaa in ka badan 600 bilyan, halka dhamaadka 2011 ay ku dhowdahay 800 (797,971), iyada oo korodhka lacageed ee 32.8 boqolkiiba iyo kobaca dhabta ah (ka dib markii laga jaray sicir bararka) 8.5: taas oo ah, 62 bilyan. Lacag si fiican loo qaatay? Waan aragnaa. 62-kaas bilyan, 57 ka mid ah waxay ku dhammaadeen cutubka daryeelka: badidoodu waxay ahaayeen hawlgab. "Cutubkaas - ayuu qoray Rizzo - kaas oo nuugay 36.1% kharashka dadweynaha ee 2001, wuxuu gaadhay 40.4% 2011. Kharashka weyn ee gargaarka ee ay sababtay dhibaatada ayaa hubaal ah inuu wax ka qabanayo. waxbarashada ayaa la dhimay 10.2%: 7 bilyan iyo badh dhabta ah ayaa lumay tobankaas sano, sidaas darteed, waxaan maalgashannay dadka waayeelka ah, iska indha tiraya dhalinyarada. Ka dib waxaa jira lacagihii la khasaariyay. Tusaale ahaan, kharashka ciidanku wuxuu kordhay 35.2%, halka kharashka dhaqanka uu hoos u dhacay 31.7%. Daaweeyaha iskiis u yaqaan ee dhaqaalaha dadweynaha waxba ma qaban, laakiin kordhinta deynta dadweynaha: + 539 bilyan,ku dhowaad dhammaan mahad isaga. Nasiib wanaag, lacagta euro-da ee aadka loo xumaado, isla muddadaas, waxay sababtay heerka dulsaarka curaarta dawladda inuu hoos u dhaco ku dhawaad ​​18 bilyan oo dhab ah.  Dawladdii labaad ee Berlusconi, maalgelinta sanduuqa caafimaadka qaranka waxay ka qaraxday 71.3 bilyan 2001 ilaa 93.2 bilyan 2006 (in ka dib waxay kordhin doontaa 20 bilyan oo kale 10 sano gudahood). Sababta: Shuruudaha gunnada ee ku biirista euro-da ayaa daalan, heerka dulsaarka hooseeya ayaa oggolaanaya kordhinta maalgelinta daryeelka caafimaadka dadweynaha (iyo daryeelka caafimaadka gaarka ah ee heshiiska, kaas oo macno ahaan qarxay gaar ahaan gobollada ay maamusho midig-dhexe). Laakiin xilligaas, iyo xitaa in ka badan oo ka mid ah dawladda saddexaad ee Berlusconi, ayaa lagu xasuusan doonaa sababo aad u kala duwan: fashilka federaalka daryeelka caafimaadka (oo ay rabaan labada bidix ee dhexe iyo midigta dhexe), taas oo ay ahayd inay ka dhigaan gobollada mas'uul ka ah iyaga oo siinaya miisaaniyad iyo heerarka saxda ah ee ixtiraamka (Lea: heerarka muhiimka ah ee gargaarka). Taa beddelkeeda weligeed ma shaqayn doonto. Runtii - sida uu sharaxay dhaqaaleyahan Gilberto Turati, oo ah khabiir ku takhasusay siyaasadaha caafimaadka ee Jaamacadda Katooliga ee Rome - ee hoos yimaada Berlusconi mabda'a ayaa la aasaasay, "si loo dammaanad qaado Lea, ugu yaraan kharashaadka sannadkii hore ayaa loo baahan yahay, markaa sharciyadu dhab ahaantii waxay dhiirigeliyaan Gobollada si ay u qaataan wax badan oo dheeraad ah ". Haddaba, si loo naaxiyo macaamiisha iyo maafiyada caafimaadka, adeegyada bulshada ayaa si bahalnimo ah loo jarayaa. Laga soo bilaabo 2008 ilaa 2011, sanduuqa siyaasadaha qoysku wuxuu ka socday 346.5 milyan (2008) ilaa 52.5 (2011), sanduuqa siyaasadaha dhalinyarada laga bilaabo 137.4 milyan ilaa 32.9, sanduuqa isku filnaansho la'aanta kaas oo maalgeliya gargaarka dadka aadka u xanuunsan min 300 milyan ilaa eber Berlusconi "dib u habeyn" ee waxbarashada dadweynaha, oo ay hogaaminayaan Letizia Moratti (2003) iyo Maria Stella Gelmini (2008), oo ku salaysan falsafada "privatist-confindustria", waxay kicisaa cadaawad isku mid ah macalimiinta, ardayda iyo qoysaska, iyada oo aan la xalin dhibaatooyinka ugu muhiimsan ee qaybta, laakiin halkii ay ka sii dari lahaayeen. Dawladdii saddexaad ee Berlusconi ayaa markaa dhamaystirtay shaqada iyada oo gooysay sanduuqa maalgelinta caadiga ah ee Jaamacadda laga bilaabo 7.4 bilyan 2008 ilaa 6.9 ee 2011. Waxay ku soo noqon doontaa in ka badan 7 bilyan oo keliya 2014. Xagga shaqooyinka fircooniga ah ee aan faa'iido doonka ahayn, Berlusconi's ace ee godka, Sharciga Ujeeddada, ayaa isu rogay masiibo xilliyeedka miisaaniyadda dadweynaha. Miyay ahayd inay dardar geliso dhismaha kaabayaasha dhaqaalaha iyadoo dammaanad qaadaysa qiimayaasha qaarkood? Hagaag, dhamaadkii 2011 waa la dhameeyay kaliya 10% shaqada la qorsheeyay, iyadoo kharashaadku meel walba ku qarxo. Ma aha in la xuso qaar ka mid ah hadiyado yaryar oo ur leh sida kuwa ay si naxariis leh u bixiyeen fadeexada musuqmaasuqa ee Muuse ee Venice. Lacagaha xorta ah, sida lagu sheegay daraasad ay samaysay dawladda Monti, waxay kordhin lahayd kharashka ku baxa wax soo iibsiga dadweynaha ilaa 40%. Sannadkii 2011-kii ayuu go’aansaday in uu Talyaanigu u oggolaado in uu ka qayb qaato dagaalka Liibiya ee ka dhanka ah saaxiibkiis iyo saaxiibkii Qadaafi, isaga oo u hoggaansamay cadaadiska Obama, Sarkozy iyo Napolitano, iyada oo ay taasi keentay koror weyn oo dhinaca dhulka ah. Laakiin ma aha oo kaliya: cafiska ugu weyn ee "qarsoon" ama soogalootiga aan caadiga ahayn ayaa saxiixiisa, iyo sidoo kale codadka FI, AN iyo Lega Nord (qiyaastii 800 kun oo codsiyo, kuwaas oo 694,224 la aqbalay, 2002 oo keliya, iyada oo lala kaashanayo ansixinta sharciga Bossi-Fini). Sannadkii 2003, dawladda Berlusconi waxay saxeexday axdiga Yurub ee loo yaqaan "Dublin II" iyada oo aan la garaacin indho-shareer: qof kasta oo ka soo degaya Talyaaniga wuxuu joogayaa Talyaaniga. Sannadkii 2009, dawladdii saddexaad ee B., oo haddana haysata codadka Leegada, ayaa billowday cafis labaad oo loogu talagalay soogalootiga aan caadiga ahayn (294,744 codsi waa la aqbalay). ==='''Saamaynta'''=== Laga soo bilaabo 1995 ilaa 2016, saamiga ay haystaan ​​kuwa ugu qanisan 1% ayaa kordhay 16% ilaa 22%, 0.1% ee ugu sarreeya waxay arkeen koror celcelis ahaan hantida saafiga ah ee € 7.6 milyan ilaa € 15.8 milyan ee 2016, oo ka socday 5.5% ilaa 9.3%, kuwa ugu qanisan 0.01% maalkooda ayaa ka kacay 5% 10% oo ka soo kacay 44% ilaa 56% halka celceliska 40% ay arkeen hoos u dhac boqolkiiba 5 ah iyo 50% saboolka ah (kala badh dadweynaha) waxay ka tageen xakamaynta 11.7% kaliya 3.5% hantida, taas oo u dhiganta 80% hoos u dhac ku yimid celceliska hantida saafiga ah (laga bilaabo € 27,000 ilaa €7,000 qiimaha 2016)[https://www.finanze.gov.it/export/sites/finanze/.galleries/Documenti/Varie/Wealth_inequality_Italy-04-May-2021.pdf] Taa beddelkeeda 1994kii Berlusconi hantidiisu waxay ahayd 162 milyan oo Yuuro [https://www.repubblica.it/economia/2012/10/26/news/la_discesa_in_campo_ha_portato_bene_a_berlusconi-45381118/] halka wax yar ka hor dhimashadiisa ay ahayd €6.42 bilyan ($6.8 bilyan) oo korodhay 40 jeer! noqday qofka saddexaad ee ugu qanisan Talyaaniga [https://forbes.it/2023/04/04/miliardari-italiani-giovanni-ferrero-ricco-2023/]halka laga soo bilaabo 1991 ilaa 2022 mushaharka dhabta ah ee Talyaanigu uu kordhay kaliya 1%[https://www.inapp.gov.it/stampa-e-media/comunicati-stampa/14-dicembre-2023-lavoro-inapp-ripresa-con-il-freno-a-mano-tirato-pesano-bassi-salari-scarsa-produttivita-poca-formazione] hoos u dhac kale oo 7% ah hal sano [https://pagellapolitica.it/fact-checking/ocse-salari-italia-2023] qoysaska iyo muwaadiniinta saboolka ah waxay ka tageen 10.2% iyo 11.5% 1994 [https://www.lavoro.gov.it/sites/default/files/archivio-doc-pregressi/Documents/Resources/Lavoro/CIES/LapovertainItalia1995.pdf], 2011 ka dib 17 sano oo Berlusconism ah.[https://www.istat.it/comunicato-stampa/la-poverta-in-italia-anno-2011/] 12 sano saboolnimada qoysaska iyo shakhsiyaadka ayaa hoos ugu dhacay 8.5% iyo 9.8% 2023 [https://www.ilpost.it/2024/05/19/poverta-assoluta-lavoro-inflazione/] diubbako9v6glux8op10621sye9ynkf 0 42816 299853 296736 2026-06-28T00:08:17Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299853 wikitext text/x-wiki '''Adam Matan OBE''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Adan Mataan ) ([[Carabi]]: آدم متان ) waa Somali-British hogaamiyaha bulshada rayidka ah iyo u dhaqdhaqaaqa arrimaha bulshada Waa Agaasimihii hore ee Dhaqdhaqaaqa La-dagaalanka Qabyaaladda, oo ah urur aan faa'iido doon ahayn oo la aasaasay 2010 si loola dagaallamo qabyaaladda iyo sinnaan la'aanta ka dhex jirta bulshada British-Soomaaliga ah. Sannadkii 2019-kii, wuxuu noqday Soomaali-British-kii ugu horreeyay ee loo magacaabo OBE "adeegyada bulshada Soomaaliyeed ee UK iyo xiriirka ballaaran ee Ingiriiska iyo Soomaaliya. [[File:Adam_Matan.jpg|thumb|]] ==Nolosha gaarka ah== Mataan waxa uu yimid Boqortooyada Midowday (UK) isaga oo kuray ah kadib dagaaladii sokeeye ee Soomaaliya Waxa uu ku nool yahay London oo uu PgDip xagga sharciga iyo hoggaaminta ka qaatay Jaamacadda SOAS ee London iyo LLM ee Sharciga Xuquuqda Dadka laga tirada badan yahay ee Caalamiga ah ee Jaamacadda Middlesex. ==Xirfad== Mataan waxa uu agaasime ka ahaa Dhaqdhaqaaqa La-dagaalanka Qabyaaladda in ka badan 10 sano — Hay’ad samafal oo laga aasaasay 2010 gudaha Boqortooyada Ingiriiska si ay ula dagaallanto qabyaaladda ka dhex jirta bulshada Soomaaliyeed ka dib dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya Waa Safiirkii hore ee One Young World Ambassador wuxuuna kala taliyay dawladda Ingiriiska arrimaha bulshada Soomaaliyeed. Waxa uu ka qayb qaatay hawlo badan oo heer sare ah oo isku xidhaya dawladda Ingiriiska iyo Soomaaliya sida shirkii London iyo Soomaalida 2012 iyo 2017 . 14 iyo Trust for London ) iyo sidoo kale guddoomiyaha Guddiga Madaxa Banaan ee Bilayska iyo Dambiyada ee Hammersmith iyo Fulham oo daabacday warbixin madax-bannaan oo madax-bannaan oo degenaansho ah oo la kaydiyay 2020-10-28 ee Mashiinka Wayback ee 2020 qiimeynta dambiyada degmada. ==Muxaadaro, hadallo iyo shirar== Mataan ayaa lagu casuumay inuu ka hadlo dhowr munaasabadood oo uu la leeyahay hay'ado cilmi-nafsi ah sida Chatham House , Global Youth Summit , Shirka Wasaaradda Haweenka, Xuquuqul Insaanka iyo Horumarinta iyo qaar kale oo badan Waxa uu ka soo muuqday filim dokumentari ah oo loogu magac daray Dib ugu laabashada Soomaaliya - oo uu ku diiwaangelinayo safar uu ku soo noqday Soomaaliya isaga iyo Cabdifitaax Faysal. Intaa waxaa dheer, waxaa lagu soo bandhigay filimka South Acton Heritage (2014) Wuxuu daabacay dib u eegis loogu talagalay xarumaha warbaahinta sida doodaha Afrika Mataan waxa uu sidoo kale ahaa dood-yahan ka tirsan la-dagaalanka musuq-maasuqa ee madasha 3aad ee siyaasadda dhaqaalaha Soomaaliya 2019. ==Abaalmarinada iyo guulaha== Mataan waxaa lagu soo daray Liiska Maamuusyada Boqorada ee sanadka cusub 2019 ee loogu talagalay 'adeegyada bulshada Soomaaliyeed ee UK iyo xiriirka ballaaran ee UK iyo Soomaaliya'. oo lagu guddoonsiiyay bilada OBE ee cilmi-baadhis uu kormeeray HRH Prince William, Duke of Cambridge 28-kii Maarso 2019. Waa Soomaaligii ugu horreeyay ee Ingiriis ah oo lagu sharfo abaal-marin OBE ah . Wuxuu ku guuleystay Abaalmarinta Horyaalnimada Bulshada ee Kibirka Dadkeenna 2014. ==Tixraac== [https://www.prio.org/Events/Event/?x=8427 "Wadahadal aan la yeelanay qoraayad Nadiifa Maxamed iyo halgamaa Adam Mataan"] [https://www.reuters.com/article/us-somalia-clans-idUSTRE7B70IU20111208 "Kooxda Soomaalidu waxay la dagaalantay qabyaaladda qurbaha"] [https://theatm.org/2019/03/29/adam-matan-receives-obe-at-buckingham-palace/ "Adam Matan waxa uu OBE ku qaabilay Qasriga Buckingham"] {{Wayback|url=https://theatm.org/2019/03/29/adam-matan-receives-obe-at-buckingham-palace/ |date=20191017135013 }} [http://www.getwestlondon.co.uk/news/local-news/champion-somali-community-meets-government-6874653 "Hogaamiyaha Bulshada Soomaaliyeed Oo La Kulmay Wasiiro Ka Tirsan Xukuumada"] [https://x.com/britainhelps/status/928302199402323973 "Maalinti isniinti waxaan martigelinay kulan bulsho si aan uga doodno siyaasadda dibadda ee Soomaaliya @UKinSomalia, @DFID_UK & @Movementatm's @Adammatanpic.twitter.com/Qn7o9ph4EX"] {{Wayback|url=https://x.com/britainhelps/status/928302199402323973 |date=20250118064732 }} [https://www.thestar.com/news/world/2012/02/22/somalia_conference_set_to_start_as_world_leaders_plan_higher_military_presence.html "Shirka Soomaaliya oo qarka u saaran inuu bilaabmo iyadoo madaxda adduunku ay qorsheynayaan joogitaan ciidan oo sare | Xiddigta"] [http://salaanmedia.com/2015/03/economic-secretary-meets-londons-somali-community-to-consider-government-on-issue-of-remittances/ "Xoghayaha Dhaqaalaha Oo La Kulmay Jaaliyadda Soomaaliyeed Ee London Si Uu Dowladda Uga Fiirsado Arrimaha Xawaaladaha"] {{Wayback|url=http://salaanmedia.com/2015/03/economic-secretary-meets-londons-somali-community-to-consider-government-on-issue-of-remittances/ |date=20191015224935 }} [https://hamunitedcharities.org.uk/2019/03/19/hammersmith-reflections-young-achievers-recognised-at-hammersmith-and-fulham-youth-achievement-awards/ "Hammersmith Reflections - Guuleystayaasha da'da yar ee lagu aqoonsaday Hammersmith iyo Fulham Abaalmarinta Guusha Dhallinyarada - Hammersmith United Charities"] {{Wayback|url=https://hamunitedcharities.org.uk/2019/03/19/hammersmith-reflections-young-achievers-recognised-at-hammersmith-and-fulham-youth-achievement-awards/ |date=20191014202659 }} [https://hamunitedcharities.org.uk/2019/01/03/trustee-adam-matan-awarded-an-obe/ "Trustee Adam Matan wuxuu magacaabay OBE - Hammersmith United Charities"] {{Wayback|url=https://hamunitedcharities.org.uk/2019/01/03/trustee-adam-matan-awarded-an-obe/ |date=20191013204257 }} [https://hamunitedcharities.org.uk/2019/03/19/hammersmith-reflections-young-achievers-recognised-at-hammersmith-and-fulham-youth-achievement-awards/ "Hammersmith Reflections - Guuleystayaasha da'da yar ee lagu aqoonsaday Hammersmith iyo Fulham Abaalmarinta Guusha Dhallinyarada - Hammersmith United Charities"] {{Wayback|url=https://hamunitedcharities.org.uk/2019/03/19/hammersmith-reflections-young-achievers-recognised-at-hammersmith-and-fulham-youth-achievement-awards/ |date=20191014202659 }} [https://www.lbhf.gov.uk/articles/news/2018/12/independent-resident-led-policing-and-crime-commission-begins "Guddiga booliiska iyo dambiyada madaxa-bannaan ee ay hoggaaminayaan dadka deegaanka ayaa billaabay"] [https://www.lbhf.gov.uk/articles/news/2019/01/new-year-s-honours-local-heroes-recognised-their-work-keep-hf-safe "MAAMUUSKA SANADKA CUSUB: geesiyaasha maxalliga ah ayaa loo aqoonsaday shaqadooda si ay H&F u ilaaliyaan"] [https://www.youtube.com/watch?v=b1Goq0iOIao AADAN MATAAN OO AH WIIL SOOMAALIYEED OO BILAD SHARAF LAGU GUDOON SIIYAY INGIRIISKA 21 04 2019] [http://www.kcwtoday.co.uk/2019/01/new-years-honours-2019-west-london-women-win-big/ "Maamuusyada Sannadaha Cusub 2019: Galbeedka London iyo haweenka ayaa guulo waaweyn gaaray"] {{Wayback|url=http://www.kcwtoday.co.uk/2019/01/new-years-honours-2019-west-london-women-win-big/ |date=20190115105010 }} [http://www.hiiraan.com/news4/2019/mar/163030/somali_brit_honoured_by_royal_family_with_order_of_chivalry.aspx "Soomaali-British waxay ku maamuuseen qoyska boqortooyada oo leh nidaam isku xigxiga"] [http://www.getwestlondon.co.uk/news/west-london-news/gallery/7117726 "Sawirada: 2014 Kibirka Dadkeena Abaalmarinta"]{{Dead link|date=Bisha Tobnaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://www.soas.ac.uk/news/newsitem137701.html "SOAS Fellow Honorary Sir Michael Palin wuxuu ku guuleystay abaal-marinaha sanadka cusub"] {{Wayback|url=https://www.soas.ac.uk/news/newsitem137701.html |date=20191013204252 }} p72jppsxkivpwhp7c6z9r36eyc0jbgq 0 42879 299992 284573 2026-06-28T08:05:09Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299992 wikitext text/x-wiki {{Infobox model | name = Maartje Verhoef | image = Maartje Verhoef Paris Fashion Week Autumn Winter 2019.jpg | image_size = | caption = Verhoef sanadka 2019 | birth_date = {{birth date and age|1997|09|5|df=y}} | birth_place = [[Veldhoven]], Netherlands | spouse = | height = {{height|m=1.79}} | hair_color = Hurdi | eye_color = Buluug | agency = {{Plainlist| * [[Maamulka Model Elite]] (New York) * Maamulka Oui (Paris) * [[Maamulka Haweenka]] (Milan) * [[Dooro Maamulka Model]] (London) * R1 Mgmt (Barcelona) * Maamulka abuurka GmbH (Berlin) * IMM Bruxelles (Brussels) * Scoop Models (Copenhagen) * Modellink (Gothenburg) * [[Modelwerk]] (Hamburg) * Public Image Management (Montreal) * [[Munich Models]] (Munich)<ref>{{cite web|url=https://models.com/models/maartje-verhoef|title=Maartje Verhoef - Model|website=Models.com|access-date=12 April 2018}}</ref> }} }} '''Maartje Verhoef''' ( ku dhawaaqida Dutch: [ˈmaːrtɕə vərˈhuf] ; ku dhashay 5 Sebtembar 1997) waa moode Nederlaan ah ==Xirfad== Maartje Verhoef ayaa la ogaaday markii sawir qaade ka shaqaynayey shirkadda aabaheed uu ka codsaday inay beddesho mid model ah oo u soo wacday xanuun si uu sawir uga qaado. Sawir qaaduhu wuxuu u diray sawirada Micha Models, taas oo noqon doonta hay'ad hooyadeed Verhoef waxay shaqadeeda moodada bilawday Sebtember 2012, iyada oo furtay bandhiga dhabada dayuuradaha ee Prada Spring/Summer 2013 ee Milan, si gaar ah. Waxay sidoo kale xiddig ka ciyaartay ololaha xayeysiinta ee Prada xilli ciyaareedkaas, oo uu toogtay Steven Meisel. Waxay noqotay lugeeyaha ugu sarreeya xilliga Gu'ga/Xagaaga 2014, markii ay soo lugaysay 66 bandhigyo runway. Verhoef wuxuu ku socday bandhigyada dayuuradaha ee naqshadeeyayaasha Calvin Klein , Ralph Lauren , Michael Kors , Alexander Wang , Oscar de la Renta , Carolina Herrera , Tommy Hilfiger , Hugo Boss , Vera Wang , Tom Ford , DKNY , Donna Karan , Jil Sander , Mara Gabba , Fendice & Max , Versace , Balenciaga , Dior , Viktor & Rolf , Hermès , Miu Miu , Valentino , Louis Vuitton , Alexander McQueen , Balmain , iyo Chanel Waxa ay jishay olole xayaysiis ah Prada , Armani , Dior , Calvin Klein , Céline , Salvatore Ferragamo , Moschino , Anna Sui , Alexander McQueen , Coach , Valentino , Gucci , Louis Vuitton , iyo Giuseppe Zanotti . ==Tixraac== [http://www2.hm.com/en_gb/life/culture/top-model-secrets/24-things-you-should-know-about-maartje-verhoef.html "24 waxyaalood oo ay tahay inaad ka ogaato Maartje Verhoef - H&M GB"] [https://www.lexicy.com/2023/06/maartje-verhoef.html "Maartje Verhoef: Model Off Duty, Fashoin, Muuqaal Muuqaal"] {{Wayback|url=https://www.lexicy.com/2023/06/maartje-verhoef.html |date=20230622172822 }} [https://fashionista.com/2013/02/watch-pradas-mesmerizing-spring-2013-campaign-video "Ma Fahmi karno Prada's Gu'ga 2013 Fiidiyowga Ololaha Laakin waan Jeclahay. Wax Badan"] [https://www.vogue.com/article/dolce-gabbana-spring-2018-models-over-millennials "Dolce & Gabbana waxay ku ganacsadaan kun-sano ee moodooyinka-iyo guulaysta"] [http://www.fashionmodeldirectory.com/models/maartje_verhoef/shows/ "Maartje Verhoef - Gallery leh 388 bandhigyo moodo - Moodelka Fashion - Models - FMD - Bogga 1"] [https://fashionista.com/2016/01/dior-spring-2016-ad-campaign "Waa in la akhriyaa: Dharka Mareykanka ayaa diiday dalabka Dov Charney ee la wareegidda, Xayeysiiska Raf Simons-Era Dior ee u dambeeyay ayaa maqan"] [https://i-d.co/article/watch-charles-atlas-new-films-for-calvin-klein/ "Daawo Charles Atlas filimadiisa cusub ee Calvin Klein] [https://web.archive.org/web/20180106000133/https://vmagazine.com/article/nice-ads-dior-springsummer-2016/ "Xayeysiis NICE: DIOR gu'ga/XAGAAGA 2016 - V Magazine"] [http://www.dazeddigital.com/fashion/article/30099/1/your-first-look-alexander-mcqueen-s-new-fragrance-campaign "Fiirintii ugu horeysay ee Alexander McQueen xayeysiiskiisa cusub ee udgoonka"]{{Reflist}} npzqdie9s587kvmrn01ini2m1w50qvo 0 43018 299890 285076 2026-06-28T02:48:48Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299890 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Chloe Lanier | image = | imagesize = | alt = | caption = | birth_name = <!-- Valid citation required for full name for BLP. (WP:BLPPRIVACY) --> | birth_date = | birth_place = | occupation = Jilaa | years_active = 2009–hadda | spouse = | children = | relatives = }} '''Chloe Lanier''' waa jilaa Mareykan ah. Waxay caan ku tahay doorkeeda ABC saabuunta opera General Hospital oo ah Nelle Benson oo xun Sawirkeeda, Lanier waxaa loo magacaabay seddex maalin oo isku xigta Abaalmarinnada Emmy Awards ee Jilaaga da'da yar ee Wanaagsan ee Taxane Riwaayad ah , isagoo ku guuleystay 2018. ==Xirfad== Lanier waxay bilawday shaqadeeda 2009 markii ay u jilaysay Lisa filimka "Saamaynta Musiibada" . Waxay markii dambe ku biirtay kabka xaasaska Ciidanka ee 2012 doorka soo noqnoqda ee Penny. Sanadkii 2014, waxay marti ku noqotay dhacdo NCIS iyada oo ah Emma Carter waxayna ka soo muuqatay filimka North Blvd as Young Elaine. 2015, waxay ka soo muuqatay laba qaybood oo ka mid ah Cisbitaalka Guud iyada oo ah Patricia Spencer da'da yar ee sheeko-guurada 52aad. Lanier waxa ay ku sifaysay dhagaysigeeda doorka in ay tahay mid sir ah. Waxaa lagu taxay "Gabadh No.2," waxay markii hore u malaysay inay tahay door asal ah. Ka dib markii ay akhriday sharaxaadda jilaha, way la dhacday taas oo keentay in qalbigu beddelo. Waxay go'aansatay inay u tagto ka dib markii ay ku qancisay saaxiibkeed Isla sanadkaas, waxay marti-galisay Stalker sidii Sage. Markii Cisbitaalka Guud markii hore uu qorsheynayay in uu tuuro doorka Nelle Benson , Lanier waxa uu ku mashquulsanaa u soo bixidda Chelsea ee Boqortooyada . Si kastaba ha ahaatee, sababtoo ah Laura Wright ( Carly Corinthos ) iyo Soo-saare Sare Frank Valentini waxay ku adkaysteen in haddii qof uu ciyaaro Nelle, waa in uu ahaado Lanier, sheekada sheekada waa la hakiyay ilaa ay diyaar u tahay. Lanier ayaa markii dambe shaaca ka qaaday Soap Opera Digest in Frank Valentini uu u wacay iyada shaqsi ahaan kuna qanciyay inay aqbasho doorka Waxay ku soo noqotay Cisbitaalka Guud 2016, markan doorka qandaraaska ee Nelle Hayes [Benson]. Qaybteedii ugu horreysay ee Nelle waxay sii daysay Agoosto 8, 2016. Bishii Nofeembar 2016, waxay ka shaqeysay filimka madaxbannaan, Gorman , oo sidoo kale cinwaan looga dhigay Quail Lake , halkaas oo ay ku ciyaartay doorka hoggaamineed ee Brittany. Lanier waxa uu ka tagay doorkii qandaraaska Nelle Benson ee Cisbitaalka Guud bishii Agoosto 2018, laakiin wuxuu sameeyay dhowr muuqaal oo marti ah dabayaaqadii sanadkaas. Waxay mar kale dib u celisay doorka Nelle usbuuca Juun 10, 2019 waxayna ku jirtay xaalad soo noqnoqonaysa saabuunta ka dib aargoosigaas, oo u muuqday si isdaba joog ah ilaa Sebtembar 2020 . ==Nolosha gaarka ah== Bishii Maarso 2020, waxaa la sheegay inay leedahay astaamo COVID-19 , laakiin way awoodi wayday in la baaro helitaanka xaddidan awgeed. ==Filmography== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ Liiska bandhigyada filimada |- ! scope="col"| Sannadka ! scope="col"| Ciwaanka ! scope="col"| Doorka ! scope="col" class="unsortable"| Xusuusin |- ! scope="row"| 2009 | ''The Effects of Butterfly'' | Lisa | |- ! scope="row"| 2014 | ''North Blvd'' | Young Elaine | |- ! scope="row"| 2019 | ''Quail Lake'' | Brittany | |} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ List of television performances |- ! scope="col"| Sannadka ! scope="col"| Ciwaanka ! scope="col"| Doorka ! scope="col" class="unsortable"| Xusuusin |- ! scope="row"| 2012 | ''[[GCB (TV series)|GCB]]'' | Ice Cream Vendor | Episode: Pilot; Uncredited{{cn|date=October 2022}} |- ! scope="row"| 2012–2013 | ''[[Army Wives]]'' | Penny | Recurring role (seasons 6–7) |- ! scope="row"| 2014 | ''[[NCIS (TV series)|NCIS]]'' | Emma Carter | Episode: "Shooter" |- ! scope="row"| 2015 | ''[[Stalker (TV series)|Stalker]]'' | Sage | Episode: "Lost and Found" |- ! scope="row"| 2015 | ''[[General Hospital]]'' | [[Pat Spencer (General Hospital)|Patricia Spencer]] | 2 episodes |- ! scope="row"| 2016 | ''[[Kingdom (American TV series)|Kingdom]]'' | Chelsea | 3 episodes |- ! scope="row"| 2016–2020, 2022 | ''General Hospital'' | [[Nelle Benson]] | Contract role (2016–2018); Recurring role (2018–2020); Guest role (2022) |- ! scope="row"| 2021 | ''[[NCIS: Hawaiʻi|NCIS: Hawai'i]]'' | Kayla Barlow | Episode: "The Tourist" |- ! scope="row"| 2022 | ''[[9-1-1 (TV series)|9-1-1]]'' | Deena | Episode: "Starting Over" |- ! scope="row"| 2023 | ''[[Station 19]]'' | Clara | Episode: "Even Better Than the Real Thing" |- ! scope="row"| 2024 | ''[[Law & Order]]'' | Chelsea Shell | Episode: "No Good Deed" |} ==Abaalmarinta iyo magacaabista== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! Sannadka ! Abaalmarinta ! Qaybta ! Shaqada ! Natiijada ! scope="col" class="unsortable" | {{abbr|Ref.|References}} |- | {{center|[[44th Daytime Emmy Awards|2017]]}} | [[Daytime Emmy Award]]s | [[Daytime Emmy Award for Outstanding Younger Actress in a Drama Series|Outstanding Younger Actress in a Drama Series]] | ''[[General Hospital]]'' | {{nom}} |{{center|<ref name="NATAS 2017">{{cite web|title=The 44th Annual Daytime Emmy Award Nominations |url=http://cdn.emmyonline.org/day_44th_nominations_v02.pdf |publisher=emmyonline.org and [[National Academy of Television Arts and Sciences]]|accessdate=April 20, 2017 |date=March 22, 2017|location=[[New York City]]}}</ref>}} |- | {{center|[[45th Daytime Emmy Awards|2018]]}} | Daytime Emmy Awards | Outstanding Younger Actress in a Drama Series | ''General Hospital'' | {{won}} | {{center|<ref>{{cite web|url=https://www.soapoperadigest.com/content/ghs-chloe-lanier-wins-younger-lead-actress/|title= GH's Chloe Lanier Wins Younger Lead Actress|work=[[Soap Opera Digest]]|agency=Odyssey Magazine Publishing Group Inc.|publisher=[[American Media, Inc.]]|date=April 29, 2018}}</ref>}} |- | {{center|[[46th Daytime Emmy Awards|2019]]}} | Daytime Emmy Awards | Outstanding Younger Actress in a Drama Series | ''General Hospital'' | {{nom}} | {{center|<ref>{{cite web|url=https://deadline.com/2019/03/daytime-emmys-nominations-2019-days-of-our-lives-general-hospital-young-and-the-restless-1202579062/|title=Daytime Emmy Nominations: 'Days Of Our Lives' Leads Programs & CBS Tops Networks|work=[[Deadline Hollywood]]|date=March 20, 2019}}</ref>}} |} ==Tixraac== [https://www.pressreader.com/usa/abc-soaps-in-depth/20170410/283613875001929 "Kaliya hal-Laura Wright (Carly) waxay ahayd inay haysato Chloe ee Nelle!"] [https://web.archive.org/web/20170424004302/http://michaelfairmansoaps.com/news/ghs-chloe-lanier-dishes-on-playing-the-mysterious-nelle-her-vendetta-against-carly/2016/12/01/ "H's Chloe Lanier Suxuunta Markay Ciyaarayaan Nelle Dahsoon & Vendetta Ka Hortagga Carly!"] [https://www.soapoperadigest.com/content/exclusive-chloe-lanier-dishes-gh-return/ "Kaar ah: Chloe Lanier Suxuunta GH Soo Celinta"] [https://dailysoapdish.com/2020/03/abc-general-hospital-spoilers-chloe-lanier-nelle-benson-suffering-from-covid-19-coronavirus-symptoms-entire-general-hospital-cast-at-risk-now/ 'Cisbitaalka Guud': Chloe Lanier (Nelle Benson) oo la il daran Covid-19 (Coronavirus) Calaamadaha - Dhammaan Cisbitaalka Guud oo Dhan Halis Ayaa Ku Jira Hadda?"] {{Wayback|url=https://dailysoapdish.com/2020/03/abc-general-hospital-spoilers-chloe-lanier-nelle-benson-suffering-from-covid-19-coronavirus-symptoms-entire-general-hospital-cast-at-risk-now/ |date=20220306022510 }} [http://cdn.emmyonline.org/day_44th_nominations_v02.pdf "Magacaabista Abaalmarinta Emmy ee 44-aad ee Sannadlaha ah"] [https://www.soapoperadigest.com/content/ghs-chloe-lanier-wins-younger-lead-actress/ "Chloe Lanier ee GH wuxuu ku guuleystey jilaaga hogaanka da'da yar"] [https://deadline.com/2019/03/daytime-emmys-nominations-2019-days-of-our-lives-general-hospital-young-and-the-restless-1202579062/ "Magacaabista Emmy Maalintii: 'Maalmaha Nolosheenna' Barnaamijyada Hogaaminta & Shabakadaha Sare ee CBS"]{{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== [[imdbname:3332720|Chloe Lanier]] ee [[Internet Movie Database|IMDb]] pdtykk0z983rnhu5irvgrdh9gw72coy 0 43284 300055 285578 2026-06-28T09:56:30Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300055 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Petra Hřebíčková | image = Petra Hřebíčková 2014.JPG | image_size = | alt = | caption = Hřebíčková Sanadkii 2014 | birth_name = | birth_date = {{Birth date and age|1979|9|20|df=y}} | birth_place = [[Hodonín]], Jamhuuriyadda Czech | death_date = | death_place = | death_cause = | other_names = | occupation = [[Jilaa]] | years_active = 2000–hadda | employer = | organization = | spouse = | partner = | children = | parents = | relatives = | callsign = | awards = | website = }} '''Petra Hřebíčková''' (oo dhashay 20 Sebtember 1979) waa masraxa Czech iyo jilaa filim . Filimkeedii ugu horreeyay wuxuu ku jiray majaajillada 2006 ee aan u adeegay Boqorka Ingiriiska . Masraxa, waxay wax ka jishay lix sano Masraxa Magaalada Zlín intii u dhaxaysay 2003 iyo 2009, iyada oo wakhtigaas loo magacaabay Jilaaga ugu Fiican ee Ciyaarta 2008 Thalia Awards . Abaalmarinta Thalia ka dib, waxay ka soo muuqatay taxane telefishan iyo filimaan ay ka mid yihiin Kawasaki's Rose (2009) iyo Men in Hope (2011). Tan iyo 2010 waxay xubin joogto ah ka ahayd masraxa Prague ee Švandovo divadlo . ==Xirfad== Hřebíčková waxay wax ku baratay Janáček Academy of Music and Performing Arts (JAMU) ee Brno , iyada oo ka qalin jabisay 2002 Kadib waxay ku biirtay Masraxa Magaalada Zlín sanadkii 2003, .doorkeedii ugu horeeyay waxay ahayd amiirad riwaayadii Bajaja ee Otomar Dvořák Waxay samaysay filimkeedii ugu horreeyay ee 2006, oo ka soo muuqday I Served King of England , oo uu agaasimay Jiří Menzel . Abaalmarinta Thalia 2008 waxay ku guulaysatay qaybta Jilaaga ugu Fiican Ciyaarta, wax qabadkeeda doorka lahaanshaha ee wax soo saarkii Maryša ee Tiyaatarka Magaalada Zlín Bilo ka dib markii uu ku guuleystay abaalmarinta Thalia, Hřebíčková wuxuu ka tagay Tiyaatarka Magaalada Zlín Sannadkii 2009, waxay ka soo muuqatay filimka Kawasaki's Rose , kaas oo agaasime Jan Hřebejk uu isku daray majaajillo, riwaayado, dhaqdhaqaaq qoys oo adag, iyo booliiska sirta ah ee Czechoslovakia Sannadkii 2011, waxay u soo muuqatay sida Alica, oo ku jirta Jiří Vejdělek 's Men in Hope , jawaab majaajillo ah oo loogu talagalay Haweenka ku jira Jiritaanka . Hřebíčková waxay ku biirtay Švandovo divadlo ee Prague ee 2010 Waxaa mar kale loo magacaabay abaalmarinta Thalia 2014, doorkeeda Gertrude ee waxqabadka Hamlet ee Švandovo divadlo, laakiin abaalmarinta waxaa ku guuleystay Vilma Cibulková . ==Nolosha gaarka ah== Bishii Luulyo 2015 Hřebíčková waxay dhashay wiil, Šimon, oo aabbihiis uu yahay jilaa saaxiibkeed Matěj Dadák. Hřebíčková waxay qaadatay fasaxa umusha 2015 markay dhashay ilmaheedii ugu horreeyay, laakiin waxay ku soo noqotay shaqada laba bilood ka dib ==Filmography== ===Filimada=== {| class="wikitable sortable" |- ! Sannadka ! Ciwaanka ! Doorka ! Xusuusin |- |2006 |''[[I Served the King of England (film)|I Served the King of England]]'' | Jaruska | |- |- |2009 |''[[Changes (2009 film)|Changes]]'' | partnerka | |- |2009 |''[[Kawasaki's Rose]]'' | Radka | |- |2011 |''[[Men in Hope]]'' | Alice | |- |2014 |''{{ill|Intimity|cs}}'' | | |- |2016 |''[[Stuck with a Perfect Woman]]'' | Eliška | |- |2016 |''{{ill|Všetko alebo nič|cs|Všechno nebo nic}}'' | Sister-in-law | |} === Telefishanka === {| class="wikitable sortable" |- ! Sannadka ! Ciwaanka ! Doorka ! Xusuusin |- |2009 | ''Guardian of Souls'' | Irena | 1 episode |- |2009 |''Sněžná noc'' | Lena |TV film |- | 2010 | ''[[Kriminálka Anděl]]'' | | 1 episode |- | 2010 | ''[[Ulice]]'' | Pavla Rambousková | 1 episode |- | 2011 | ''4teens'' | telocvikárka Jezková | 5 episodes |- | 2012 | ''Innocent Lies'' | Lenka | 1 episode |- | 2012 | ''Helena'' | Klára Brázdová | 28 episodes |- | 2013 | ''Škoda lásky'' | Dominika | 1 episode |- | 2014 | ''[[Případy 1. oddělení]]'' | Andrea Skopcová | 13 episodes |- | 2014 | ''{{ill|Svatby v Benátkách|cs}}'' | Olga Drozdová | 79 episodes |- | 2015 | ''[[Přístav]]'' | Olga Pivodová | 25 episodes |} === Ciyaaraha fiidiyowga === {| class="wikitable sortable" |- ! Sannadka ! Ciwaanka ! Doorka codka ! Xusuusin |- |2010 | ''[[Mafia II]]'' | Francesca Scaletta | rowspan="2" | Czech dubbing |- |2025 |[[Mafia: The Old Country|''Mafia: The Old Country'']] |Valentina Trapani |} ==Tixraac== [http://ona.idnes.cz/petra-hrebickova-0kv-/spolecnost.aspx?c=A131009_152518_spolecnost_jup "Rozmazlovat se nenechám, mám ráda fér vztah, říká Petra Hřebíčková"] [http://zlinsky.denik.cz/kultura_region/nositelka-thalie-petra-hrebickova-opousti-zlinske-.html "Nositelka Thálie Petra Hřebíčková opouští zlínské divadlo"] {{Wayback|url=http://zlinsky.denik.cz/kultura_region/nositelka-thalie-petra-hrebickova-opousti-zlinske-.html |date=20161220165739 }} [http://www.rozhlas.cz/kraje/tandem/_zprava/petra-hrebickova-herecka--1045122 "Petra Hřebíčková - herečka"] [http://kultura.zpravy.idnes.cz/z-divadelnich-thalii-se-raduji-dramatik-topol-i-homer-simpson-ptr-/divadlo.aspx?c=A090328_181033_divadlo_efl "Z divadelních Thálií se radují dramatik Topol iyo Homer Simpson"] [https://www.npr.org/2010/11/22/131510131/family-secrets-unfolding-darkly-in-kawasaki-s-rose "Sirta qoyska, oo si mugdi ah ugu soo baxaya 'Kawasaki's Rose'] [http://ceskapozice.lidovky.cz/jiri-vejdelek-i-like-to-get-my-characters-in-trouble-fxr-/tema.aspx?c=A110831_100037_pozice_34234 "Jiří Vejdělek: Waxaan jeclahay in aan jilayaashayda dhibaato ku helo"] [http://kultura.zpravy.idnes.cz/ceny-thalie-nominace-0lt-/divadlo.aspx?c=A150204_150605_divadlo_vha "Cibulková, Brousek nebo Tomáš Savka mají šanci na divadelní ceny Thálie"] [http://kultura.zpravy.idnes.cz/cibulkova-thalie-0k6-/divadlo.aspx?c=A150330_093231_divadlo_ts "I druhá Thálie Cibulkovou překvapila. Získala ji za Hitlerovu filmařku"] [http://revue.idnes.cz/petra-hrebickova-se-vratila-k-praci-uz-dva-mesice-po-porodu-pag-/lidicky.aspx?c=A150930_101832_lidicky_nh "Petra Hřebíčková se vrátila k práci už dva měsíce porodu"] [http://www.tyden.cz/rubriky/kultura/divadlo/petra-hrebickova-nasadila-pri-materske-terapii-divadlem_371968.html "Petra Hřebíčková nasadila při mateřské terapii divadlem!"]{{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== [[imdbname:2539875|Petra Hřebíčková]] ee [[Internet Movie Database|IMDb]] {{Commons|Category:Petra Hřebíčková|Petra Hřebíčková}} g4xhorqyzoy1qsle6o677dqokftkydg 0 43334 299915 285768 2026-06-28T05:40:00Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299915 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Hodan Naaleeye<br />هوذن نلايا | image = Hodan Nalayeh Somalia (cropped).jpg | imagesize = | caption = Hodan Nalayeh ee Soomaaliya Sanadkii 2015 | alt = Hodan Naaleeye ee Soomaaliya 2015 | birth_date = {{Birth date text|1976}} | birth_place = [[Laascaanood]], Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya (hadda [[Soomaaliya]]) | death_date = {{Death date and age|2019|7|12|1976}} | death_place = [[Kismaayo]], Soomaaliya | occupation = [[Madaxa warbaahinta]], [[lataliye suuqgeyneed]], [[Dhaqdhaqaaqa|dhaqdhaqaaqayaasha]], [[Ganacsiga|ganacsade]], [[saxaafadda|wariye]] | nationality = [[Kanada|Kanadiyaan]] | title = Guddoomiyaha Hay’adda Is-dhexgalka Dhaqanka | alma_mater = [[Jaamacadda Windsor]]<br />[[Seneca College]] }} '''Hodan Nalayeh''' ([[Af Soomaali|Soomaali]]: Hodan Naaleeye ;[[Carabi]]: هوذن نلايا ; 1976 – Luulyo 12, 2019) waxay ahayd Somali-Canadian executive media, lataliye suuqgeyn, u dhaqdhaqaaqa arrimaha bulshada iyo hal-abuure. Waxay ahayd madaxweynaha Wakaaladda Is-dhexgalka Dhaqanka iyo madaxweyne ku xigeenka Iibka & Horumarinta Barnaamijyada Soo-saarka Kamaradaha Caalamiga ah. ==Nolosha hore== Nalayeh waxa ay ku dhalatay 1976 gudaha Soomaaliya waxa ay ku soo kortay qoys balaadhan, iyada oo leh afar walaalo ah iyo todoba hablood. Waxay ka soo jeedaa beesha Naleeye Axmed ee beesha Dhulbahante . Walaasheed Dega Nalayeh waa madaxweyne ku xigeenka sare ee la taliyaha macmiilka gaarka ah ee US Trust . Iyada oo ay weheliso waalidkeed iyo walaalaheed, Nalayeh oo siddeed jir ah ayaa markii dambe u haajirtay Kanada 1984. Waxay markii hore degeen Edmonton , Alberta , ka hor intaysan ugu dambeyntii u guurin Toronto 1992. Nalayeh waxa uu dhigtey West Humber Collegiate Institute , dugsi sare oo ku yaala Etobicoke . Waxbarashadeeda dugsiga sare ka dib, waxay wax ku baratay Jaamacadda Windsor , halkaas oo ay ka qaadatay Bachelor of Arts xagga isgaarsiinta. Intaa waxaa dheer, waxay ku kasbatay shahaadada jaamacadeed ee warbaahinta warbaahinta ee Seneca College . ==Xirfad== Nalayeh waxa uu ku lug lahaa maaraynta macmiilka, iibinta iyo soo saarista raadiyaha iyo telefishanka in ka badan 13 sano. Waxay u adeegtay soo-saare tiro ka mid ah bandhigyada TV-ga, oo ay ku jiraan American Idol iyo sidaa darteed waxaad u maleyneysaa inaad qoob-ka-cayaar karto . Intaa waxaa dheer, Nalayeh wuxuu siiyay suuqgeyn iyo la-talin qoraal ah shirkadaha kobcaya. Shaqadeeda aaggan waxay udub dhexaad u ahayd suuqgeynta muuqaalka oo ay weheliso summadaynta internetka. Bishii Sebtembar 2013, Nalayeh waxaa loo magacaabay Guddoomiye Ku-xigeenka Iibka & Horumarinta Barnaamijyada Wax-soo-saarka kamaradaha Hawlgalka Kanada ee fadhigiisu yahay Vaughan , Ontario. Shirkadu waa mid caalami ah, adeeg buuxa iyo qalab dhamaystiran oo muuqaal ah iyo xarun wax soo saar telefishan oo diiradda saareysa ka-hor-soo-saarka ganacsiga-ganacsiga hantida fiidiyowga. Nalayeh waxa uu soo noqday Madaxweynaha Hay’adda Is-dhexgalka Dhaqanka, oo ah shirkad warbaahineed oo si buuxda u adeegsata kuna takhasustay horumarinta, wax soo saarka, suuq-geynta iyo qaybinta barnaamijyada dhaqamada kala duwan. Bishii Febraayo 2014, shirkaddu waxay iskaashi la samaysay Cameraworks Productions International si ay u soo saarto qaab telefishan cusub oo loogu talagalay barnaamijyada bulshada dhaqanka. Si taas loo gaaro, 1-dii Maarso, Nalayeh wuxuu bilaabay martigelinta barnaamijka bulshada Soomaalida oo socon doona nus-saac bandhigga Isdhexgalka: Dhisida Aqoonsi Dhaqan oo Cusub , kaasoo habeenka Sabtida ka baxa Citytv . Waxay sidoo kale u adeegtay soo-saare Sare barnaamijka toddobaadlaha ah ee Toronto Marka laga soo tago wax soo saarka warbaahinta iyo la-talinta, Nalayeh waxa uu ku lug lahaa hawlo iskaa wax u qabso ah iyo u doodista bulshada Soomaaliyeed Waxay aas aastay Mashruuca Wacyigelinta Qaxootiga Soomaaliyeed, kaasoo sanadkii 2011-kii guddoonsiisay Abaalmarin Horumarineed oo ay ku guuleysatay Fanaanadda Soomaaliyeed ee ruug-caddaa ah ee Saado Cali Warsame . Xilkan, Nalayeh wuxuu sidoo kale si dhow ula shaqeeyay tiro ka mid ah ururada aan faa'iido doonka ahayn. ==Geerida== Hodan Nalayeh iyo seygeeda Farid Juma Suleymaan ayaa lagu dilay weerar argagixiso oo ka dhacay Hotel Casey ee magaalada Kismaayo , Soomaaliya , July 12 , 2019 . Kooxda al-Shabaab ee fadhigeedu yahay Koonfurta Soomaaliya, ayaa sheegatay mas’uuliyadda weerarka Nalayeh iyo Suleiman waxay bishii Nofeembar 2018 ku guursadeen Nairobi, Kenya, sida ay sheegtay Nalayeh walaashii Nalayeh waxay dhashay laba wiil, waxayna ahayd uur. ==Dhaxalka== Bishii Maarso 2021, dugsi sare oo ku yaal Vaughan ayaa si rasmi ah loogu beddelay dugsiga sare ee Hodan Nalayeh ==Tixraac== [https://www.hiiraan.com/news4/2014/Feb/53415/new_television_show_uplifts_the_image_of_somali_canadians_in_mainstream_media.aspx "Barnaamijka cusub ee Telefishanka ayaa kor u qaadaya muuqaalka Soomaali-Canadian ee ku jira warbaahinta guud!"] [https://lasentinel.net/somalia-native-right-at-home-with-u-s-trust.html#sthash.E5J42Zao.dpuf "Dadka Soomaaliya u dhashay ee ku sugan guriga oo leh US Trust"] [http://cameraworksint.com/cameraworks-productions-introduces-vp-sales-programming-development/ "Award-winning International, Cameraworks Productions, Soo Bandhigida VP, Iibka & Horumarinta Barnaamijyada"] {{Wayback|url=http://cameraworksint.com/cameraworks-productions-introduces-vp-sales-programming-development/ |date=20141112061952 }} [https://web.archive.org/web/20140319175204/http://allboocame.com/?p=2134 "Fanaanada Soomaaliyeed, Laxanka, Abwaanad, Saado Cali Warsame, oo la guddoonsiiyey Abaalmarinta Nolosha Nolosha -"] [https://www.washingtonpost.com/world/2019/07/13/somali-canadian-journalist-returned-somalia-tell-uplifting-stories-then-terrorists-killed-her/ "Wariye Somali-Canadian ah ayaa Soomaaliya ku soo laabtay si uu uga sheekeeyo sheekooyin 'taasi leh', ka dibna argagixisadu way dileen"] [https://www.bbc.com/news/world-africa-48969781 Kismaayo: Ugu yaraan 26 ayaa ku dhintay dabley hubeysan oo weerartay hoteel Soomaali ah"] [https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-48975875 "Hodan Nalayeh: Suxufiyad Soomaaliyeed oo dhiirigelinaysa, laguna dilay Kismaayo"] [https://www.aljazeera.com/news/2019/07/suicide-attack-somalia-hotel-gunfire-190712161910169.html "Qaraxyo ismiidaamin ah oo lagu qaaday Hotelka Dayax ee Magaalada Muqdisho ayaa waxaa ku dhintay dad badan oo shacab] [https://www.thestar.com/news/gta/2021/03/02/a-vaughan-high-school-will-be-renamed-hodan-nalayeh-secondary-school-after-months-of-controversy.html "Dugsi sare oo Vaughan ah ayaa loo bixin doonaa dugsiga sare ee Hodan Nalayeh ka dib muran bilo ah"] ==Xiriirinta dibadda== [http://cameraworksint.com/cameraworks-productions-introduces-vp-sales-programming-development/ Abaalmarinta Caalamiga ah ee ku guulaysatay, Soo saarista kamaradaha, waxay soo bandhigtay VP, Iibka & Horumarinta Barnaamijyada - Hodan Nalayeh] {{Wayback|url=http://cameraworksint.com/cameraworks-productions-introduces-vp-sales-programming-development/ |date=20141112061952 }} {{Commons|Category:Hodan Nalayeh|Hodan Nalayeh}} 8aoj3rf81qy9ithxck7j4gvbrqzwphe 0 43504 300063 286435 2026-06-28T10:20:41Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300063 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | name = Ralph Roberts | honorific_suffix = {{post-nominals|country=NZL|MBE|JP|size=100%}} | image = | alt = | caption = | birth_name = Ralph Hamilton Roberts | birth_date = {{Birth date|1935|09|26|df=y}} | birth_place = [[Takapuna]], New Zealand | death_date = {{Death date and age|2023|03|19|1935|09|26|df=y}} | death_place = | education = | alma_mater = | occupation = | spouse = | height = {{convert|1.85|m|ftin|abbr=on}} | weight = {{convert|82|kg|lb|abbr=on}} | sport = badmaaxid | club = }} '''Ralph Hamilton Roberts''' (26 Sebtember 1935 - 19 Maarso 2023) wuxuu ahaa badmareen New Zealand iyo maamule isboorti. ==Taariikh nololeedka== Roberts wuxuu ku dhashay 26 Sebtembar 1935 Takapuna , Auckland , New Zealand Roberts wuxuu aaday 1960-kii Olombikada xagaaga ee Rome wuxuuna ku tartamay fasalka Finn , halkaas oo uu ka galay kaalinta lixaad 35-kii tartame Waxa uu u safray 1964kii Olombikada xagaaga ee Tokyo isaga oo kayd u ​​ah shaqaalihii duuliyaha ahaa ee Dutchman ee Helmer Pedersen iyo Earle Wells , kuwaas oo ku guulaystey dahabka Olombikada Ciyaarihii Olombikada Xagaaga ee 1968 ee Mexico City , wuxuu galay kaalinta sideedaad ee fasalka Flying Dutchman Roberts waxa uu ka qayb galay 1984kii Olombikada xagaaga ee Los Angeles isaga oo ahaa maareeyaha badmaaxiinta, kooxdiisuna waxay ku guulaysteen laba biladood oo dahab ah (fasalada Tornado iyo Finn ) iyo hal bilad naar ah (fasalka Windglider ) Roberts waxa uu Chef de Mission u ahaa kooxdii Olombikada New Zealand 1992 ee Barcelona Roberts waxa uu madax ka ahaa Yachting New Zealand laga bilaabo 1986 ilaa 1989 1993kii 1993 Maamuusyada Dhalashada Boqorada , Waxa loo magacaabay Xubin ka mid ah Amarka Boqortooyada Ingiriiska , adeegyada doonyaha Roberts waxa uu dhowr jagooyin ka qabtay Ururka Caalamiga ah ee Sailing Federation (ISAF; tan iyo markii loo beddelay World Sailing ) Waxaa loo magacaabay xubin nololeed oo ka tirsan Yachting New Zealand 2011 Roberts wuxuu daganaa Takapuna halkaas oo aqalkiisu ka soo hor jeeday harada Pupuke , wuxuuna xubin ka ahaa Harbor Access Trust. Roberts ayaa ku tilmaamay badmaaxiintii kale ee Olombikada iyo deganaha Waqooyiga Shore, Geoff Smale , inuu yahay "saaxiibka ugu fiican" ka dib markii Smale uu ku dhintay shil microlight Dyn'Aéro 2011 Roberts wuxuu dhintay 19-kii Maarso 2023, isagoo jira da'da 87. ==Tixraac== [https://web.archive.org/web/20200418072938/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ro/ralph-roberts-1.html "Ralph Roberts"] [https://web.archive.org/web/20200418130442/https://www.sports-reference.com/olympics/summer/1960/SAI/mixed-one-person-dinghy.html "Ka dhoofinta Ciyaaraha Xagaaga ee Roma 1960: Hal Qof oo Isku Dhaf ah Dinghy"] [https://web.archive.org/web/20200417060336/https://www.sports-reference.com/olympics/countries/NZL/summer/1984/SAI/ "Doorashada New Zealand ee 1984kii Ciyaaraha Xagaaga ee Los Angeles"] [http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830953 "Yachting: Rio goobta waxaa ka maqan hal shay - dabayl"] {{Wayback|url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10830953 |date=20140107232814 }} [http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10718684 "Olympics waxay baroordiiqayaan saaxiibkii ugu fiicnaa ee ku dhintay shil diyaaradeed"] [https://www.sail-world.com/news/259807/Olympian-Ralph-Roberts-(87)-passes-away "Ralph Roberts (87) MBE, badmaaxiyaha Olombikada, maareeye, garsoore iyo maamule ayaa geeriyooday"] ==Xiriirinta dibadda== [https://olympic.org.nz/athletes/ralph-roberts Ralph Roberts] oo ka tirsan Guddiga Olombikada New Zealand [https://olympics.com/en/athletes/ralph-hamilton-roberts Ralph Hamilton Roberts] oo jooga Olympics.com [https://web.archive.org/web/20161204/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/ro/ralph-roberts-1.html Ralph Roberts] oo jooga Ciyaaraha Olombikada ee Sports-Reference.com (la kaydiyay) c57owbjta7km5cs4p73090xbu5cek3i 0 45000 299913 290490 2026-06-28T05:27:15Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299913 wikitext text/x-wiki {{infobox person| | name = Hanks Anslem Anuku | birth_date = {{Birth date and age|df=y|1960|05|12}} | nationality = Nigerian | occupation = Jilaa | education = Auchi Polytechnic }} '''Hanks Anuku''' (wuxuu dhashay 12 May 1960) waa jilaa reer Nigeria ah. Wuxuu inta badan jilaa isagoo ah nin xun aflaan badan oo Nollywood ah . ==Nolosha iyo waxbarashada== Waxa uu ka baxay Loyola College, Ibadan , caasimadda gobolka Oyo , koonfur-galbeed Nigeria . Waxa uu ka qalin jabiyay Auchi Polytechnic 1981 .​​​ ​Walaashiis waxay ahayd Miss Nigeria 1986 Rita Anuku, oo ku dhimatay 2015. ==Tixraac== [https://www.legit.ng/entertainment/nollywood/1469744-veteran-actor-hank-anuku-marks-birthday-with-family-photo-zubby-michael-other-stars-celebrate-him/ "Mercy ayaa na heshay: Jilaaga Hank Anuku ayaa sheegay isagoo xusaya dhalashadiisa sawir qoys"] [http://www.modernghana.com/movie/1315/3/all-about-hanks-anuku-nollywoods-gangstar-actor.html "dhammaan waxay ku saabsan yihiin Hanks Anuku, jilaa gangstar-ka Nollywoods"] [https://punditsuite.com/hank-anuku-biography-career-health-and-net-worth/ "Hank Anuku Taariikh Nololeedkii, Xirfadda, Caafimaadka, iyo Qiimaha saafiga ah"]{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 5rrn3zpvjxbmue4vicurctxfhyuuwxn 0 45285 300043 291078 2026-06-28T09:31:36Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300043 wikitext text/x-wiki '''Nel Erasmus''' (wuxuu ku dhashay 1928 gudaha Betal , Transvaal , Koonfur Afrika) waa farshaxane Koonfur Afrikaan ah. Sawirada Erasmus waxay ka kooban yihiin midabyo dhalaalaya iyo qaabab firfircoon ==Xirfad== Nel Erasmus waxa uu ka soo shaqeeyay Xarunta Farshaxanka ee Johannesburg laga soo bilaabo 1957 waxana uu agaasime ka ahaa 1966 ilaa ay ka fadhiisatay 1977 Helitaanka Erasmus ee 1973, sannadkii Picasso dhintay, ee Pablo Picasso 's Tête d'Arlequin (1971), waxaa maalgeliyay saaxiibada Matxafka ururka. Helitaanka rinjiyeynta sawir-qaadaha ayaa la kulmay iska caabin, taasoo keentay in Erasmus uu qoro warqad uu ku difaacayo go'aanka. ==Tixraac== [https://www.helgaardsteynpryse.co.za/eng/nel-erasmus/ "Nel Erasmus - Helgaard Steyn-Pryse"] {{Wayback|url=https://www.helgaardsteynpryse.co.za/eng/nel-erasmus/ |date=20251013145344 }} [http://www.nelerasmus.com/ "Nel Erasmus"] qt0ar3s9snl4j6d940bc29ctav0v6xt 0 45326 299862 291125 2026-06-28T00:49:21Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299862 wikitext text/x-wiki '''Anton Sydney Smit''' (wuxuu dhashay 2 Agoosto 1954 waa farshaxan-yaqaan Koonfur Afrikaan ah oo casri ah oo caan ku ah farshaxankiisa ballaaran iyo bandhigyada farshaxanka dadweynaha Waa aabaha fannaanka Koonfur Afrika Lionel Smit . ==Xirfad== Smit wuxuu bilaabay bandhig faneedkiisa 1976-dii ee Koonfur Afrika Sannadkii 1979-kii, wuxuu ku guuleystay Ururka Koonfur Afrika ee Saxiixa Cusub ee Farshaxanka Bandhigiisii ​​​​ugu horreeyay ee kali ah ayaa lagu qabtay 1980-kii ee Beuster Skolimowski Gallery ee Pretoria, Koonfur Afrika, oo ay ku xigto bandhigyo maxalli ah oo dheeri ah oo dhan 1980-meeyadii Bandhiggii ugu horreeyay ee caalamiga ah ee Smit wuxuu ka dhacay 1991 Rome iyo Milan, iyo sidoo kale Festival dei Due Mondi ee Spoleto, Italy. Tan waxaa ku xigay bandhigyo kali ah oo ku yaal Sweeguan Art Gallery ee Singapore 1993 iyo Omni Gallery ee New York ee 1994 Sannadkii 1994-kii, waxa shaqadiisa lagu soo bandhigay xafladii lagu caleemo-saaray Madaxweyne Nelson Mandela oo ka dhacday Dhismaha Midowga ee Pretoria, Koonfur Afrika. ==Tixraac== [https://www.art.co.za/antonsmit/about.php Ku saabsan Anton Smit | Art.co.za | Farshaxanka Koonfur Afrika"] [https://theinsidersa.co.za/discover-the-internationally-acclaimed-works-of-prolific-sculptor-anton-smit/ "SOO BARO SHAQADA CAALAMIGA AH EE LAGU AQOONSIINAYO EE SCULPTOR ANTON SMIT - Insider SA"] {{Wayback|url=https://theinsidersa.co.za/discover-the-internationally-acclaimed-works-of-prolific-sculptor-anton-smit/ |date=20251222114605 }} [https://arttimes.co.za/at-feature-anton-smit-sculpture-park-gallery-art-cafe-an-outdoor-adventure-in-art/ "MUUQAALKA: Anton Smit Sculpture Park, Gallery & Art Cafe | Adventure Dibadeed ee Farshaxanka"] {{Wayback|url=https://arttimes.co.za/at-feature-anton-smit-sculpture-park-gallery-art-cafe-an-outdoor-adventure-in-art/ |date=20251110231055 }} 15pwhenm3vl7q20nqod2jig0wcu74gu 0 45352 300110 295188 2026-06-28T11:37:46Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300110 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Steven Bosch | birth_name = | image = | image_size = | caption = | birth_date = {{Birth date and age|1978|6|6|df=y}} | birth_place = [[Johannesburg]], Gauteng | death_date = | death_place = | occupation = Farshaxanle iyo la-taliye hal-abuur leh | spouse = | parents = | children = }} '''Steven Bosch''' (wuxuu dhashay 6 Juun 1978) waa farshaxane Koonfur Afrikaan ah (wuxuu ka shaqeeyaa ugu horrayn dhanka sawirka , muuqaalka iyo dhoobada ) iyo la taliyaha hal abuurka ee Johannesburg . Waxa uu sidoo kale ahaa falanqeeye isbeddelka iyo soo jeedinta barnaamijka Afrikaans TV ee Sieners ee ViaTV, kanaalka qaab nololeedka Koonfur Afrika ==Taariikh nololeedka== Steven Bosch wuxuu ku dhashay Johannesburg wuxuuna ku koray Florida dhanka Galbeedka Rand. Bosch wuxuu dhammeeyay shahaadada Isgaarsiinta B. ee Jaamacadda Potchefstroom ee 2001 iyo Masters ee Isgaarsiinta Horumarinta ee NWU ee 2009 Laga soo bilaabo 2004 ilaa 2014 wuxuu baray isgaarsiinta NWU ee Potchefstroom. Hadda waxa uu ku nool yahay Johannesburg. Farshaxan ahaan, Bosch wuxuu ka qaybqaatay bandhigyo kooxeed dhowr ah oo heer qaran ah tan iyo 2007. Waxa uu leeyahay farshaxanno farshaxanimo oo ka mid ah ururinta farshaxanka qaranka, sida NWU Art Collection iyo sidoo kale ururinta gaarka ah gudaha iyo dibadda. ==Tixraac== [https://web.archive.org/web/20130210005125/http://dismotief.co.za/Steven%20Bosch.html "Steven Bosch Taariikh nololeedka Farshaxanka"] [http://arttimes.co.za/winners-announced-sa-taxi-foundation-art-award/ "Guulaystayaasha ayaa lagu dhawaaqay: SA Taxi Art Awards" ] {{Wayback|url=http://arttimes.co.za/winners-announced-sa-taxi-foundation-art-award/ |date=20251017174903 }} [http://bookboek.co.za/se.html "Boga taariikh nololeedka ee xadgudubyada iyo xuduudaha bogga bogga" ] {{Wayback|url=http://bookboek.co.za/se.html |date=20160304074047 }} 2kfn4dytp9l0si5fvqwpmptshl4t7rg 0 45527 299858 291528 2026-06-28T00:37:53Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299858 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = André Roothman | other_names = Andre Roddtman | image = | image_size = | alt = | caption = | birth_date = | birth_name = André Roothman | birth_place = [[Cape Town]], South Africa | death_date = | death_place = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | nationality = | alma_mater = [[Jaamacadda Stellenbosch]] | education = | height = 182cm | years_active = 1978–hadda | known_for = | spouse = | children = | awards = | father = | mother = | relatives = | signature = | website = | footnotes = | occupation = Jilaa, Macallin }} '''André Roothman''', oo sidoo kale loo yaqaan Andre Roddtman , waa jilaa iyo macalin Koonfur Afrikaan ah In ka badan afartan sano, Roothman waxa uu door muhiim ah ka qaatay masraxa, shineemada iyo telefishanka. Waxa uu caan ku yahay doorarka filimada; Natiijada , Charlie Jade , Cape Town iyo sidoo kale Arende franchise iyo operas saabuun 7de Laan iyo Arendsvlei . ==Nolosha gaarka ah== Roothman waxa uu ku dhashay magaalada Cape Town ee dalka Koonfur Afrika. Sanadkii 1978, wuxuu ka qalin jabiyay Jaamacadda Stellenbosch isagoo haysta shahaadada BA 10kii Disembar 2011, Andre oo uu weheliyo saaxiibkiis Uys Winterbagh, 34, oo ka yimid Oranjezicht, ayaa ka ambabaxay Keydka Dabeecadda ee De Hoop waxaana ay u jiheysteen dhinaca Cape Infanta iyaga oo ku socda laba kayak oo badda ah. Si kastaba ha ahaatee, farsamadoodii ayaa ku gadoontay jawiga badda weyn oo ay awoodi waayeen inay dib ugu soo laabtaan. Maalintii xigtay, NSRI Agulhas iyo NSRI Witsand shaqaale mutadawiciin ah oo wata helikobterka Dabka iyo Samatabbixinta ee Overberg, Squirrel B2, ayaa badbaadiyay. ==Tixraac== [https://www.nsri.org.za/2011/12/popular-soapie-actor-andre-roothman-and-friend-rescued/ "Jilaagii caanka ahaa ee saabuunta Andre Roothman iyo saaxiibkii waa la badbaadiyey:] {{Wayback|url=https://www.nsri.org.za/2011/12/popular-soapie-actor-andre-roothman-and-friend-rescued/ |date=20251018171143 }} [https://businessguideafrica.com/2021/07/15/who-is-andre-roothman/ "Waa Kuma Andre Roothman? - Hagaha Ganacsiga Afrika"] [https://elcinema.com/en/person/2190586 "Kudar/Cusbooneysii Macluumaadka: Andre Roothman - Jilaa"] czlqnu2q3qemzk1c1hqsnbp1e2cngd9 0 45533 299964 291534 2026-06-28T07:29:38Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299964 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | honorific_suffix = | name = Laurika Rauch | background = solo_singer | birth_name = Laurika Cecile Rauch | image = LAURIKA RAUCH.jpg | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=y|1950|11|01}} | birth_place = [[Cape Town]] | genre = [[Middle of the road music|Middle of the road]] •[[Popular music|Popular]] | occupation = Fanaanad | years_active = 1979 – 2025 | label = Laurika Rauch Productions | website = {{URL|laurikarauch.com/}} | instrument = Fanaanad }} '''Laurika Rauch''', OIB (waxay ku dhalatay 1 Noofambar 1950 magaalada Cape Town ) waa heesaa Koonfur Afrikaan ah oo ku heesa luuqadaha Afrikaanka iyo Ingiriisiga labadaba. Waxay ku heshay hal garaac 1979 Kinders van die Wind ( Carruurta Dabaysha ), oo uu qoray Koos du Plessis . Heestu waxa ay si weyn uga dhex muuqatay taxanaha telefishinka ee Afrikaans "Phoenix & Kie" dabayaaqadii todobaatanaadkii. ==Nolosha hore== Laurika waxay ku dhalatay Cape Town 1dii Noofambar iyada oo ah ilmaha ugu yar Fritz iyo Rina Rauch. Aabaheed wuxuu ahaa maareeyaha xiriirka dadweynaha ee Old Mutual ilaa uu ka fariistay shaqada hooyadeedna waxay ahayd shaqaale bulsho oo tababaran, tifaftiraha majaladda Die Huisvrou sidoo kale wuxuu aad ugu lug lahaa hawlaha samafalka, gaar ahaan dadka waayeelka ah. Waxay bilawday garaacista biyaano iyadoo shan jir ah, waxayna ku heesi jirtay alto gudaha Oom Hannes Uys se Kindersangkring, koox heesa caruureed oo ka socotay Pinelands, muddo 10 sano ah. Laurika waxa ay ka qalin jabisay Dugsiga Sare ee Jan van Riebeeck ee Cape Town, waxa ay wax ka baratay riwaayadaha Jaamacadda Stellenbosch waxaanay shahaadadeeda qaadatay 1972. Waxa ay u guurtay Gauteng 1974tii waxaanay noqotay magac qoys 1979kii iyada oo la sii daayay hitkeedii ugu horeeyay, Kinders van die wind. Waxay ahayd heestii ugu horeysay ee Afrikaan ah dabayaaqadii todobaatanaadkii si ay isku mar u gaarto booska koowaad ee Raadiyaha 5 iyo raadiyaha Springbok ==Tixraac== [https://web.archive.org/web/20181104092854/http://www.rietvallei.co.za/news.events?title=laurika_rauch_and_loki_rothman_performing_at_rietvallei "Laurika Rauch & Loki Rothman Oo Ka Dhigaya Rietvallei | Rietvallei"] [https://www.gov.za/speeches/president-jacob-zuma-bestows-2016-national-orders-awards-28-apr-20-apr-2016-0000 "Madaxweyne Jacob Zuma waxa uu 2016 ku abaalmariyey Amarka Qaranka, 28 Apr | Dowladda Koonfur Afrika"] https://laurikarauch.com/ {{Wayback|url=https://laurikarauch.com/ |date=20251205110808 }} dridqxzdfhhze63tyubz21fekh9fcum 0 45801 299977 291954 2026-06-28T07:48:17Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299977 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |image = File:Lucas C Malan.jpg |name = Lucas C Malan |birth_date = {{birth date|1946|7|19|df=y}} |birth_place = [[Modimolle]] |death_date = {{death date and age|2010|4|15|1946|7|19|df=y}} |death_place = [[Cape Town, Western Cape]] |nationality = Koonfur Afrika |occupation = Aqoonyahan, gabyaa, qoraa | alma_mater = [[Jaamcadda Johannesburg]] }} '''Lucas Cornelis Malan''' (19 Luulyo 1946 - 15 Abriil 2010) wuxuu ahaa aqoonyahan Koonfur Afrikaan ah iyo qoraa gabayo, tiraab, riwaayado, buugaag qoraal ah, dib u eegis suugaaneed iyo maqaallo kale, gaar ahaan Afrikaans . ==Taariikh Nololeed== Lucas Malan wuxuu ku dhashay Nylstroom , halkaas oo uu sidoo kale ka bilaabay dugsiga ka hor inta uusan ka qalin jabin Pietersburg Hoërskool sanadkii 1963. Laga bilaabo 1964 wuxuu ku takhasusay Afrikaanka iyo Taariikhda Farshaxanka ee Normaal Kollege , Pretoria (oo hadda qayb ka ah Jaamacadda Pretoria ), isagoo dhammaystiray shahaadada BA sanadkii 1966 iyo Shahaadada Tacliinta Sare sanadkii 1967. Laga bilaabo 1968 wuxuu Afrikaanka ka dhigay Hoër Seunskool Helpmekaar ee Johannesburg muddo shan sano ah, ka hor inta uusan waqti u qaadan inuu dhammeeyo shahaadada BA Honours ee Afrikaanka iyo Dutch ee Jaamacadda Rand Afrikaans (oo hadda ah Jaamacadda Johannesburg ) sanadkii 1974 Waa waqtigan in gabaygiisii ​​ugu horreeyay uu daabaco, oo ay daabacday Izwi/Stem/Voice , oo ah sheeko qarsoodi ah oo cod u ah qorayaal badan oo siyaasad ahaan firfircoon wakhtigaas, oo ay ku jiraan Karel Schoeman iyo Wilma Stockenström ==Tixraac== [http://malanbond.co.za/index.php/Special_Register?soek=GenNommer&gennom=a1b6c9d9e1f13g1h5 "Geslagsregister - Malan-Familiebond van Suid-Afrika"] [http://www.art-archives-southafrica.ch/PDFs/Gardiner_survey-SA-poetry_1956-1978.pdf "Waa waqtigii la hadli lahaa: Joornaalada Suugaanta ee Gobolka Pretoria-Johannesburg, 1956 ilaa 1978" ] {{Wayback|url=http://www.art-archives-southafrica.ch/PDFs/Gardiner_survey-SA-poetry_1956-1978.pdf |date=20251115095002 }} kryd0rg3wjfh92s8fyh7l0in00tshgy 0 45876 299906 293001 2026-06-28T04:28:47Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299906 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name = Elnathan John |image = Elnathan John.jpg |image_size = 350 |caption = Sawirka Elnathan John | birth_date = {{birth year and age|1982}} | birth_place = [[Kaduna (city)|Kaduna]], [[Nigeria]] | occupation = Qoraa (Ingiriis, Hausa) | nationality = Nigerian | alma_mater = [[Jaamacadda Ahmadu Bello]], [[Zaria]], Nayjeeriya | notable_works = ''[[Ku dhashay Talaado]]'', ''[[Noqonaya(noqonaya)Naagiyaan ah]]''' | awards = [[Abaalmarinta Betty Tras]] }} '''Elnathan John''' (wuxuu dhashay 1982) waa qoraa, majaajiliiste iyo qareen u dhashay Nayjeeriya oo sheekooyinkiisa laba jeer loo soo xulay Abaalmarinta Caine ee Qorista Afrika . ==Xirfad== Elnathan John wuxuu ku dhashay Kaduna , waqooyi-galbeed Nigeria , sanadkii 1982 Wuxuu dhiganayay Jaamacadda Ahmadu Bello , Zaria , iyo Dugsiga Sharciga ee Nigeria , halkaas oo uu ka qaatay shahaadada sharciga Sheekadiisa gaaban ee Bayan Layi , oo lagu daabacay Per Contra , ayaa loo soo xulay abaalmarinta Caine Prize for African Writing sanadkii 2013 Waxaa mar kale loo soo xulay abaalmarinta Caine Prize sanadkii 2015 sheekadiisa gaaban ee Flying Qoraalkiisa waxaa lagu daabacay The Economist , The Guardian , Per Contra , Hazlitt , ZAM Magazine , Evergreen Review , iyo Chimurenga's The Chronic ==Tixraac== [https://www.theguardian.com/books/2016/apr/03/elnathan-john-born-on-a-tuesday-interview-nigeria "Elnathan John: 'Waxaan rabaa inaan muujiyo in waxyaabuhu aysan waligood fududayn'] [http://www.reportsafrique.com/top50/ "#RA_top50 | 50-ka Shakhsiyaadka iyo Noocyada ugu Sareeya ee Baraha Bulshada ee la Raacayo ee Nayjeeriya"] {{Wayback|url=http://www.reportsafrique.com/top50/ |date=20160807064605 }} [http://caineprize.com/press-releases/2016/2/19/sixteenth-caine-prize-for-african-writing-shortlist-announced "Abaalmarinta Lix iyo Tobnaad ee Caine ee liiska qorista Afrika ayaa la shaaciyay"] {{Wayback|url=http://caineprize.com/press-releases/2016/2/19/sixteenth-caine-prize-for-african-writing-shortlist-announced |date=20160512185036 }} 7ggjukv2enx83h15pt6a7aeqiobb4hx 0 46179 299904 292738 2026-06-28T03:47:22Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299904 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Donae'o | image = | caption = | birth_name = Ian Greenidge | instrument = Codad | genre = [[UK funky]], [[Qashin (nooca muusiga)|qashin]], [[R&B|R&B-ga casriga ah]] | occupation = Rapper, heesaa, qoraa heeso | years_active = 1999–hadda | label = Muusigga My-ish, [[Diiwaanka Jasiiradda|Jasiiradda]], Movin Anti }} '''Ian Greenidge''', oo si fiican loogu yaqaan magaciisa masraxa Donae'o doh-NAY-oh ; oo macnaheedu yahay Hadiyad ka timid Ilaah ), waa heesaa Ingiriis ah, qoraa heeso iyo heesaa rap ah oo ka soo jeeda Waqooyi-Galbeed London. Wuxuu la shaqeeyay muusikiisteyaal badan oo Ingiriis ah intii uu ku jiray xirfadiisa oo dhan oo ay ku jiraan The Streets , Giggs , Lethal Bizzle , Dizzee Rascal , Jme , iyo Calvin Harris . ==Xirfad== Heesta "I'm Fly", oo uu sii daayay Donae'o sanadkii 2009, ayaa gaartay lambarka 129aad ee Shaxda Singles ee UK Albamkiisa istuudiyaha ee Party Hard ayaa la sii daayay isla sanadkaas Sannadkii 2016, Donae'o wuxuu soo saaray oo ka soo muuqday heestii Giggs ee "Lock Doh". Waxay gaartay kaalinta 52aad ee Shaxda Keli-keli ee UK, lambarka 5aad ee Shaxda Madaxbannaan ee UK iyo lambarka 12aad ee Shaxda R&B ee UK , taasoo noqotay heesta ugu sarreysa ee Giggs ee shaxda Abriil 2017, heesta waxaa shahaado siisay BPI Music iyadoo heshay 400,000 oo iib ah Sannadkii 2017, Donae'o wuxuu sii daayay cajaladdiisii ​​​​mixed, Sixteen , oo ay ku jiraan heeso Fredo , Young T & Bugsey , Ghetts , Wretch 32 iyo Cadet- kii geeriyooday Sannadkii 2019, Donae'o wuxuu bilaabay shirkaddiisa rikoodhka ah ee Movin Anti, oo ah shirkad ay si wadajir ah ula shaqeeyaan Island Records . ==Tixraac== [https://www.islandrecords.co.uk/island-artists/donaeo/ "Donae'o | Farshaxanada | Diiwaanada Jasiiradda"] {{Wayback|url=https://www.islandrecords.co.uk/island-artists/donaeo/ |date=20181022033432 }} [https://www.officialcharts.com/artist/50020/giggs-ft-donaeo/ "GIGGS FT DONAEO | Taariikhda Shaxda Rasmiga ah oo Buuxda | Shirkadda Shaxda Rasmiga ah"] [https://x.com/Donaeo/status/1212792531022467073 "Waxaan ku dhashay London UK hooyaday waxay ka timid Ghana aabahayna wuxuu ku dhashay kuna soo barbaaray Guyana. Xaggee baad ka timid adiga iyo hooyadaa iyo aabahaa?"] {{Wayback|url=https://x.com/Donaeo/status/1212792531022467073 |date=20251206120422 }} [http://www.officialcharts.com/charts/dance-singles-chart/20100801/104/ "Jadwalka Rasmiga ah ee Keli-yaasha Qoob-ka-ciyaarka 40-aad − 1 Oktoobar 2010 − 7 Oktoobar 2010"] [http://www.officialcharts.com/charts/independent-singles-chart/20100801/130/ "Jadwalka Rasmiga ah ee Madaxbannaan ee Keli ah ee ugu Sarreeya 50 − 1 Oktoobar 2010 − 7 Oktoobar 2010"] 5wpld9inp3zo7px4g3lc1uyt2h431n9 0 46823 299903 293958 2026-06-28T03:43:49Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299903 wikitext text/x-wiki {{Infobox rugby biography | name = Don Clarke | image = Don Clarke 1957.jpg | caption =Clarke sanadkii 1957 | nickname = | birth_name = Donald Barry Clarke | birth_date = {{birth date|1933|11|10|df=y}} | birth_place = [[Pihama]], New Zealand | death_date = {{Death date and age|2002|12|29|1933|11|10|df=yes}} | death_place = [[Johannesburg]], South Africa | height = {{convert|1.88|m|ftin|abbr=on}} | weight = {{convert|110|kg|lb|0|abbr=on}} | ru_position = Fullback | repteam1 = [[New Zealand national rugby union team|New Zealand]] | repcaps1 = 31 | reppoints1 = 207 | repyears1 = 1956–64 | years1 = | apps1 = | points1 = | clubs1 = Waikato | relatives = [[Ian Clarke (rugby union)|Ian Clarke]] (walaalkiis) }} ​'''Donald Barry Clarke''' (10 Noofambar 1933 – 29 Diseembar 2002) wuxuu ahaa ciyaaryahan New Zealand u dhashay oo ciyaari jiray [[rugby union]], kaasoo u saftay 89 jeer (31 ka mid ah waxay ahaayeen kulamo caalami ah/test matches) kooxda [[New Zealand national rugby union team|New Zealand international]] intii u dhaxeysay 1956 ilaa 1964. Waxaa loogu aqoonsi badnaa kartidiisa layaabka leh ee laadka goolka taasoo u horseedday naanayska "The Boot" (Kabayga). Wuxuu ku dhashay deegaanka yar ee [[Pihama]], oo u dhow [[Ōpunake]] oo ku yaal [[Taranaki Region]]. ​ ==Xirfadda Rugby-ga== ​ Clarke waxaa markii ugu horreysay loo doortay inuu rugby u ciyaaro {{Rut|Waikato}} isagoo 17 jir ah sanadkii 1951. Sanadkii 1956 wuxuu ka caawiyay kooxda Waikato inay 14–10 guul ah ka gaaraan kooxdii [[1956 South Africa rugby union tour of Australia and New Zealand|South African Springbok ee booqashada ku joogtay]]. Tani waxay gacan ka gaysatay in loo doorto ciyaartii saddexaad ee All Black ee booqashadii Springbok. Muddadii uu u ciyaarayay All Black, Clarke wuxuu dhaliyay 781 dhibcood, waana rikoor taagnaa 24 sano ilaa uu ka jabiyay [[Grant Fox]] sanadkii 1988. ​Clarke wuxuu lahaa afar walaalo ah, [[Ian Clarke (rugby union)|Ian]], [[Douglas Clarke (New Zealand cricketer)|Douglas]], Brian iyo Graeme kuwaas oo dhammaantood u soo ciyaaray Waikato. Kaliya hal mar ayay dhammaantood u wada safteen Waikato isla ciyaar gudaheed, magaalada [[Te Aroha]] sanadkii 1961.<ref name=bio/> ​Waxyaabihii ugu muhiimsanaa xirfaddiisa waxaa ka mid ahaa inuu u ciyaaray kooxda [[Eastwood Rugby Club]] (Sydney, Australia) kulan bandhig ah. "Mid ka mid ah maalmihii ugu fiicnaa noloshayda" ayuu yiri Clarke kulan ka dib. Bishii Luulyo 1965 Clarke wuxuu sidoo kale ka caawiyay [[Hornsby Rugby Union Club|Hornsby Rugby]] inay ka guulaystaan Mosman garoonka Waitara Oval isagoo dhaliyay ''try'' (dhibic) isla markaana muujiyay xirfaddiisa laadka isagoo dhaliyay labo gool oo rigoore ah (penalties) iyo saddex gool oo is-raacin ah (conversions). ​ ==Xirfadda Cricket-ka== ​ Clarke wuxuu sidoo kale ciyaaray 27 kulan oo [[first-class cricket]] ah isagoo ahaa tuure (bowler) gacanta midig ku bilaaba ciyaarta, uuna u badnaa kooxaha [[Auckland cricket team|Auckland]] iyo [[Northern Districts men's cricket team|Northern Districts]], isagoo qaatay shan gool ama ka badan afar jeer. Waxqabadkiisii ugu fiicnaa wuxuu ahaa markii uu u ciyaarayay Northern Districts oo ka horjeeday [[Central Districts cricket team|Central Districts]] bishii Janaayo 1963, markaas oo uu helay 8/37 qaybtii labaad ee ciyaarta.<ref> {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Scorecards/25/25928.html |title=Central Districts v Northern Districts in 1962/63 |work =CricketArchive|accessdate=16 May 2009}}</ref> Xilligaas, tani waxay ahayd rikoorka ugu fiican ee Northern Districts ee cricket-ka heerka koowaad, inkastoo uu ka jabiyay [[Gren Alabaster]] oo helay 8/30 labo bilood ka dib.<ref> {{cite web |url=https://cricketarchive.com/Archive/Records/NewZealand/Firstclass/NorthernDistricts/Bowling_Records/Best_Innings_Bowling_For.html |title=Most Wickets in an Innings for Northern Districts |accessdate=16 May 2009 |work=CricketArchive}}</ref> ​ ==Noloshiisa gaarka ah== ​ Clarke wuxuu guursaday sanadkii 1962 isagoo jooga [[Morrinsville]]. Sanadkii 1977 wuxuu u guuray Koonfur Afrika, isaga iyo xaaskiisa Patsy, wiilkiisa Glen iyo gabdhihiisa Leigh iyo Shelley.<ref>[https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=3049831 Obituary: Don Clarke] {{Wayback|url=https://www.nzherald.co.nz/sport/news/article.cfm?c_id=4&objectid=3049831 |date=20180709094454 }}. nzherald.co.nz (6 Janaayo 2003)</ref> Halkaas wuxuu ka furtay ganacsi geedaha lagu jaro.<ref>''[[Wisden Cricketers' Almanack|Wisden]]'' 2003, p. 1617.</ref> Sanadkii 1997, si xun ayuu ugu dhaawacmay shil baabuur, markii gaari xamuul ah oo 15-tan ah uu ku dhuftay gaarigiisa yar. Waxaa laga helay cudurka [[melanoma]] (kansarka maqaarka) bishii Maarso 2001, kaas oo uu u dhintay 29 Diseembar 2002.<ref name=bio>[http://en.espn.co.uk/newzealand/rugby/player/6065.html Don Clarke New Zealand]. espn.co.uk</ref> ​==Tixraac== {{reflist}} ​ ==Xiriirinta dibadda== {{Commons category|Don Clarke}} ​{{All Blacks|new_id=Don-Clarke-AB-580|old_id=151}} ​{{Authority control}} ​{{DEFAULTSORT:Clarke, Don}} ed2a36qr87w68aevhgf7ssxhoefx80s 0 47547 299845 299372 2026-06-27T16:15:47Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 299845 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Muuse Dhimbil | native_name = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry|United Arab Emirates}}||region4={{flagcountry| United States}} | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale |region6={{flagcountry| Ethiopia}}}} Beesha '''Muuse Dhimbil'''({{lang-so|Muuse Dhimbil}}, {{lang-en|Muuse Dhimbil}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Muuse Dhimbil Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley ilaa Aware.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Muuse Dhimbil waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Beesha Muuse Dhimbil waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Muuse Dhimbil **Abdale Muse ***Muse Abdale ****Abdalleh Muse *****Jibril Abdalle ******Saeed Jibril *******Abdi Said ********Salah Abdi ********Roble Abdi ******Hersi Jibril *******Ahmed Hersi *******Abdalle Hersi ******Kalil Jibirl (Rer kalil) *******Hersi Kalil *******Egal Kalil *******Deria kalil *******Ali kalil ******Aden Jibril (Rer Adan) *******Aden Mohamed ********Benin Aden ********Nour Aden ********Ali Aden ********Adan Aden ******Abdi Jibril *******Ali Abdi (Rer Ali Abdi) ********Issa Ali ********Mumin Ali ********Naleye Ali ********Hussein Ali *********Abdalle Hussien *********Mohamed Hussien *********Nour Hussien *********Jama Hussien *******Nour Abdi (Rer Nuur) ********Ismail Nour ********Hersi Nour ********Gabal Nour ********Mohamed Nour *******Benin Abdi (Rer Benin) *******Abdille Abdi ********Gallab Abdi (Rer Gallab) *********Ismail Gallab *********Asker Gallab ********Eiae Abdille (Rer Eiye) *********Guled Eiae *********Sharmake Eiae ********Mohamed Abdille *********Ahmed Mohamed *********Samter Ahmed *********Ziyad Ahmed *********Mayle Ahmed *********Elmi Ahmed *********Warfa Ahmed *********Geedi Ahmed *********Amanle Ahmed *********Food Ahmed *********Roble Ahmed *********Ainanshe Ahmed *********Wais Ahmed *********Dhible Ahmed (Rer Dhibleh) **********Ismail Dhible **********Barre Dhible *********Ali Ahmed (Rer Ali) *********Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh) **********Derie Gubadleh **********Boqorre Gubdleh ****Mohamoud Muse *****Shirdon Mohamoud *****Hildiid Mohamoud ******Ali Hildiid ******Geedi Hildiid ******Hersi Hildiid {{tree list/end}} {|class="wikitable sortable" |+ Reeraha iyo Qabiilada Beesha Muuse Dhimbil !Magaca ! class="unsortable" |Tirada Qabiilada !Magacyada Qabiilada !Deegaanka !Sharaxaad Kooban |- || '''[[Mohamoud Muuse|Mahmoud Muuse]] ||Saddex Reer|| *Shirdon Mohamoud *Hildiid Mohamoud **Geedi Hildiid **Hersi Hildiid ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]],[[Aware]] *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[kaam Abokor]] [[Iskoyska]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |- | | | | | |- | '''[[Beesha Aden Jibril]]''' ||Afar Reer || *Benin Aden *Nour Aden *Ali Aden *Aden Aden ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]] ,[[Toon]],[[Salahlay]]. Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad,[[Kaamtuug]],[[kaam Abokor]], [[Iskoyska]] ,[[ Awaare]]. || * Waa tiir ka mid ah tiir ee Beesha. |- | | | | | |- || '''[[Beeaha Ali Abdi]] ||Saddex Reer|| *Mumin Ali *Naleye Ali *Hussien Ali **Mohamed Hussein **Nour Hussein **Jama Hussien ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[kaam Abokor]] [[Aware]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |- | | | | | |- || '''[[beesha Nuur]] ||Afar Reer|| *Ismail Nour *Gabal Nour *Hersi Nour *Mohamed Nour ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[kaam Abokor]] [[Iskoyska]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |- | | | | | |- || '''[[Benin Abdi|beesha Rer Benin]] ||Afar Reer|| *Ahmed Benin *Hersi Benin *Osman Bein *Naleye Ahmed ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[Egal Adani]] [[Iskoyska]] * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha. |- | | | | | |- || '''[[Abdille Abdi|beesha Abdalle Abdi]] ||Saddex Reer|| *Gallab abdille *Eiye Abdille *Mohamed Abdille ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]] *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[Egal Adani]] [[Iskoyska]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |} ==Notable figures== ===Royalty=== *Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ughaz) and highly respected traditional leader. *Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure. === Politicians === * Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health * Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning * Almis Omar Zakrie – Activist and Politician. * Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia ===Military=== * Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader. *Aden Mohamed Guhad – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership. * Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border * Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland. * Hussein Habane – is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard * Kol Ibrahim Koodbuur – Revered SomalIi SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship ===Intellectuals=== * Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of many Schools, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University. * Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader * Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician * Mustafe Ali – is a scholar and lecturer at one of the universities of Pakistan * Dr.Mohamed Ahmed Sulub is the chairman of Hargeisa University. === Journalists=== * Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist ==Tixraac== fkhxfcwzt6anf9tbf2k97w06lifeo2k 299846 299845 2026-06-27T16:17:10Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 299846 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Muuse Dhimbil | native_name = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry|United Arab Emirates}}||region4={{flagcountry| United States}} | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale |region6={{flagcountry| Ethiopia}}}} Beesha '''Muuse Dhimbil'''({{lang-so|Muuse Dhimbil}}, {{lang-en|Muuse Dhimbil}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Muuse Dhimbil Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley ilaa Aware.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Muuse Dhimbil waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Beesha Muuse Dhimbil waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Muuse Dhimbil **Abdale Muse ***Muse Abdale ****Abdalleh Muse *****Jibril Abdalle ******Saeed Jibril *******Abdi Said ********Salah Abdi ********Roble Abdi ******Hersi Jibril *******Ahmed Hersi *******Abdalle Hersi ******Kalil Jibirl (Rer kalil) *******Hersi Kalil *******Egal Kalil *******Deria kalil *******Ali kalil ******Aden Jibril (Rer Adan) *******Aden Mohamed ********Benin Aden ********Nour Aden ********Ali Aden ********Adan Aden ******Abdi Jibril *******Ali Abdi (Rer Ali Abdi) ********Issa Ali ********Mumin Ali ********Naleye Ali ********Hussein Ali *********Abdalle Hussien *********Mohamed Hussien *********Nour Hussien *********Jama Hussien *******Nour Abdi (Rer Nuur) ********Ismail Nour ********Hersi Nour ********Gabal Nour ********Mohamed Nour *******Benin Abdi (Rer Benin) *******Abdille Abdi ********Gallab Abdi (Rer Gallab) *********Ismail Gallab *********Asker Gallab ********Eiae Abdille (Rer Eiye) *********Guled Eiae *********Sharmake Eiae ********Mohamed Abdille *********Ahmed Mohamed *********Samter Ahmed *********Ziyad Ahmed *********Mayle Ahmed *********Elmi Ahmed *********Warfa Ahmed *********Geedi Ahmed *********Amanle Ahmed *********Food Ahmed *********Roble Ahmed *********Ainanshe Ahmed *********Wais Ahmed *********Dhible Ahmed (Rer Dhibleh) **********Ismail Dhible **********Barre Dhible *********Ali Ahmed (Rer Ali) *********Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh) **********Derie Gubadleh **********Boqorre Gubdleh ****Mohamoud Muse *****Shirdon Mohamoud *****Hildiid Mohamoud ******Ali Hildiid ******Geedi Hildiid ******Hersi Hildiid {{tree list/end}} {|class="wikitable sortable" |+ Reeraha iyo Qabiilada Beesha Muuse Dhimbil !Magaca ! class="unsortable" |Tirada Qabiilada !Magacyada Qabiilada !Deegaanka !Sharaxaad Kooban |- || '''[[Mohamoud Muuse|Mahmoud Muuse]] ||Saddex Reer|| *Shirdon Mohamoud *Hildiid Mohamoud **Geedi Hildiid **Hersi Hildiid ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]],[[Aware]] *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[kaam Abokor]] [[Iskoyska]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |- | | | | | |- | '''[[Beesha Aden Jibril]]''' ||Afar Reer || *Benin Aden *Nour Aden *Ali Aden *Aden Aden ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]] ,[[Toon]],[[Salahlay]]. Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad,[[Kaamtuug]],[[kaam Abokor]], [[Iskoyska]] ,[[ Awaare]]. || * Waa tiir ka mid ah tiir ee Beesha. |- | | | | | |- || '''[[Beeaha Ali Abdi]] ||Saddex Reer|| *Mumin Ali *Naleye Ali *Hussien Ali **Abdalle Hussien **Mohamed Hussein **Nour Hussein **Jama Hussien ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[kaam Abokor]] [[Aware]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |- | | | | | |- || '''[[beesha Nuur]] ||Afar Reer|| *Ismail Nour *Gabal Nour *Hersi Nour *Mohamed Nour ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[kaam Abokor]] [[Iskoyska]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |- | | | | | |- || '''[[Benin Abdi|beesha Rer Benin]] ||Afar Reer|| *Ahmed Benin *Hersi Benin *Osman Bein *Naleye Ahmed ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[Egal Adani]] [[Iskoyska]] * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha. |- | | | | | |- || '''[[Abdille Abdi|beesha Abdalle Abdi]] ||Saddex Reer|| *Gallab abdille *Eiye Abdille *Mohamed Abdille ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]] *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[Egal Adani]] [[Iskoyska]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |} ==Notable figures== ===Royalty=== *Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ughaz) and highly respected traditional leader. *Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure. === Politicians === * Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health * Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning * Almis Omar Zakrie – Activist and Politician. * Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia ===Military=== * Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader. *Aden Mohamed Guhad – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership. * Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border * Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland. * Hussein Habane – is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard * Kol Ibrahim Koodbuur – Revered SomalIi SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship ===Intellectuals=== * Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of many Schools, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University. * Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader * Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician * Mustafe Ali – is a scholar and lecturer at one of the universities of Pakistan * Dr.Mohamed Ahmed Sulub is the chairman of Hargeisa University. === Journalists=== * Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist ==Tixraac== 7cgiixrmv25p8503a5wttwzk0wgtja5 299849 299846 2026-06-27T16:35:40Z ~2026-34537-45 46057 299849 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Muuse Dhimbil | native_name = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry|United Arab Emirates}}||region4={{flagcountry| United States}} | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale |region6={{flagcountry| Ethiopia}}}} Beesha '''Muuse Dhimbil'''({{lang-so|Muuse Dhimbil}}, {{lang-en|Muuse Dhimbil}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Muuse Dhimbil Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley ilaa Aware.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Muuse Dhimbil waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Beesha Muuse Dhimbil waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Muuse Dhimbil **Abdale Muse ***Muse Abdale ****Abdalleh Muse *****Jibril Abdalle ******Saeed Jibril *******Abdi Said ********Salah Abdi ********Roble Abdi ******Hersi Jibril *******Ahmed Hersi *******Abdalle Hersi ******Kalil Jibirl (Rer kalil) *******Hersi Kalil *******Egal Kalil *******Deria kalil *******Ali kalil ******Aden Jibril (Rer Adan) *******Aden Mohamed ********Benin Aden ********Nour Aden ********Ali Aden ********Adan Aden ******Abdi Jibril *******Ali Abdi (Rer Ali Abdi) ********Issa Ali ********Mumin Ali ********Naleye Ali ********Hussein Ali *********Abdalle Hussien *********Mohamed Hussien *********Nour Hussien *********Jama Hussien *******Nour Abdi (Rer Nuur) ********Ismail Nour ********Hersi Nour ********Gabal Nour ********Mohamed Nour *******Benin Abdi (Rer Benin) *******Abdille Abdi ********Gallab Abdi (Rer Gallab) *********Ismail Gallab *********Asker Gallab ********Eiae Abdille (Rer Eiye) *********Guled Eiae *********Sharmake Eiae ********Mohamed Abdille *********Ahmed Mohamed *********Samter Ahmed *********Ziyad Ahmed *********Mayle Ahmed *********Elmi Ahmed *********Warfa Ahmed *********Geedi Ahmed *********Amanle Ahmed *********Food Ahmed *********Roble Ahmed *********Ainanshe Ahmed *********Wais Ahmed *********Dhible Ahmed (Rer Dhibleh) **********Ismail Dhible **********Barre Dhible *********Ali Ahmed (Rer Ali) *********Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh) **********Derie Gubadleh **********Boqorre Gubdleh ****Mohamoud Muse *****Shirdon Mohamoud *****Hildiid Mohamoud ******Ali Hildiid ******Geedi Hildiid ******Hersi Hildiid {{tree list/end}} {|class="wikitable sortable" |+ Reeraha iyo Qabiilada Beesha Muuse Dhimbil !Magaca ! class="unsortable" |Tirada Qabiilada !Magacyada Qabiilada !Deegaanka !Sharaxaad Kooban |- || '''[[Beeaha Ali Abdi]] ||Saddex Reer|| *Mumin Ali *Naleye Ali *Hussien Ali **Abdalle Hussien **Mohamed Hussein **Nour Hussein **Jama Hussien ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[kaam Abokor]] [[Aware]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |- | | | | | |- || '''[[beesha Nuur]] ||Afar Reer|| *Ismail Nour *Gabal Nour *Hersi Nour *Mohamed Nour ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[kaam Abokor]] [[Iskoyska]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |- | | | | | |- || '''[[Benin Abdi|beesha Rer Benin]] ||Afar Reer|| *Ahmed Benin *Hersi Benin *Osman Bein *Naleye Ahmed ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[Egal Adani]] [[Iskoyska]] * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha. |- | | | | | |- || '''[[Abdille Abdi|beesha Abdalle Abdi]] ||Saddex Reer|| *Gallab abdille *Eiye Abdille *Mohamed Abdille ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]] *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[Egal Adani]] [[Iskoyska]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |} ==Notable figures== ===Royalty=== *Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ughaz) and highly respected traditional leader. *Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure. === Politicians === * Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health * Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning * Almis Omar Zakrie – Activist and Politician. * Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia ===Military=== * Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader. *Aden Mohamed Guhad – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership. * Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border * Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland. * Hussein Habane – is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard * Kol Ibrahim Koodbuur – Revered SomalIi SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship ===Intellectuals=== * Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of many Schools, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University. * Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader * Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician * Mustafe Ali – is a scholar and lecturer at one of the universities of Pakistan * Dr.Mohamed Ahmed Sulub is the chairman of Hargeisa University. === Journalists=== * Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist ==Tixraac== 344gjev7e6kl523blpdxipt0jswyzkr 299850 299849 2026-06-27T16:55:17Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 299850 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Muuse Dhimbil | native_name = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}}|region2={{flagcountry|Kenya}}|region3={{flagcountry|United Arab Emirates}}||region4={{flagcountry| United States}} | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale |region6={{flagcountry| Ethiopia}}}} Beesha '''Muuse Dhimbil'''({{lang-so|Muuse Dhimbil}}, {{lang-en|Muuse Dhimbil}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Muuse Dhimbil Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley ilaa Aware.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Muuse Dhimbil waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Beesha Muuse Dhimbil waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Muuse Dhimbil **Abdale Muse ***Muse Abdale ****Abdalleh Muse *****Jibril Abdalle ******Saeed Jibril *******Abdi Said ********Salah Abdi ********Roble Abdi ******Hersi Jibril *******Ahmed Hersi *******Abdalle Hersi ******Kalil Jibirl (Rer kalil) *******Hersi Kalil *******Egal Kalil *******Deria kalil *******Ali kalil ******Aden Jibril (Rer Adan) *******Aden Mohamed ********Benin Aden ********Nour Aden ********Ali Aden ********Adan Aden ******Abdi Jibril *******Ali Abdi (Rer Ali Abdi) ********Yusuf Ali ********Mumin Ali ********Naleye Ali ********Hussein Ali *********Abdalle Hussien *********Mohamed Hussien *********Nour Hussien *********Jama Hussien *******Nour Abdi (Rer Nuur) ********Ismail Nour ********Hersi Nour ********Gabal Nour ********Mohamed Nour *******Benin Abdi (Rer Benin) *******Abdille Abdi ********Gallab Abdi (Rer Gallab) *********Ismail Gallab *********Asker Gallab ********Eiae Abdille (Rer Eiye) *********Guled Eiae *********Sharmake Eiae ********Mohamed Abdille *********Ahmed Mohamed *********Samter Ahmed *********Ziyad Ahmed *********Mayle Ahmed *********Elmi Ahmed *********Warfa Ahmed *********Geedi Ahmed *********Amanle Ahmed *********Food Ahmed *********Roble Ahmed *********Ainanshe Ahmed *********Wais Ahmed *********Dhible Ahmed (Rer Dhibleh) **********Ismail Dhible **********Barre Dhible *********Ali Ahmed (Rer Ali) *********Gubadleh Ahmed (Rer Gubadleh) **********Derie Gubadleh **********Boqorre Gubdleh ****Mohamoud Muse *****Shirdon Mohamoud *****Hildiid Mohamoud ******Ali Hildiid ******Geedi Hildiid ******Hersi Hildiid {{tree list/end}} {|class="wikitable sortable" |+ Reeraha iyo Qabiilada Beesha Muuse Dhimbil !Magaca ! class="unsortable" |Tirada Qabiilada !Magacyada Qabiilada !Deegaanka !Sharaxaad Kooban |- || '''[[Beeaha Ali Abdi]] ||Saddex Reer|| *Mumin Ali *Naleye Ali *Hussien Ali **Abdalle Hussien **Mohamed Hussein **Nour Hussein **Jama Hussien ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[kaam Abokor]] [[Aware]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |- | | | | | |- || '''[[beesha Nuur]] ||Afar Reer|| *Ismail Nour *Gabal Nour *Hersi Nour *Mohamed Nour ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[kaam Abokor]] [[Iskoyska]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |- | | | | | |- || '''[[Benin Abdi|beesha Rer Benin]] ||Afar Reer|| *Ahmed Benin *Hersi Benin *Osman Bein *Naleye Ahmed ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]]. *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[Egal Adani]] [[Iskoyska]] * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha. |- | | | | | |- || '''[[Abdille Abdi|beesha Abdalle Abdi]] ||Saddex Reer|| *Gallab abdille *Eiye Abdille *Mohamed Abdille ||Dalka [[Somaliland]]: *Magalada [[Hargeysa]],[[Qoolcaday]],[[Salahlay]] *Dalka [[Itoobiya]]: *magaalad [[Egal Adani]] [[Iskoyska]] || * Waa tiir ka mid ah tiirasha ee Beesha |} ==Notable figures== ===Royalty=== *Ughaz Ali-Abdi – A revered clan elder (Ughaz) and highly respected traditional leader. *Ugahz Mohamed Abdille Ahmed, a clan elder (Ughaz) and respected traditional figure. === Politicians === * Hussein Mohamed Mohamoud – Former Minister of Health * Ahmed Mohamed Diriye (Toorno) – Former Minister of Education and planning * Almis Omar Zakrie – Activist and Politician. * Guled Bihi Abdi – Politician and Member for Federal Parliament of Somalia ===Military=== * Mahamoud Ismail Gabush – Is a scholar, an Air Force engineer, and a respected military leader. *Aden Mohamed Guhad – He was a Colonel and the Commander of Internal Security of the (SNM), noted for his strategic leadership. * Gen.Mohamed Osman Aalin (Dayib)– Father of Somaliland Immigration border * Abdishakur Roble Ali– is a senior military leader in Somaliland. * Hussein Habane – is a Lieutenant in the Somaliland Coast Guard * Kol Ibrahim Koodbuur – Revered SomalIi SNM commander and freedom fighter, known for his unmatched courage and sacrifice in the struggle against dictatorship ===Intellectuals=== * Sh Mohamed Ali Geedi – Scholar and Founder of many Schools, which operates and establishes multiple schools across Somaliland and Beder International University. * Shiekh Harreed – Scholar and Religious leader * Yusuf Saeed Elmi – Poet and politician * Mustafe Ali – is a scholar and lecturer at one of the universities of Pakistan * Dr.Mohamed Ahmed Sulub is the chairman of Hargeisa University. === Journalists=== * Khalid Foodhaadhi – Multi-Award-Winnnig Journalist ==Tixraac== ia4a0utnrdf9b8sppteavy62hnknmex 0 47600 299847 299270 2026-06-27T16:20:31Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 299847 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United States}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Mumin Ali ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Wais Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ****Dhible Urmah ****Ismail Urmah **Naleye Ali ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali **Abdalle Hussien ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Warfa Mohamed ****Jibril Mohamed ****Omar Mohamed ****Farah Mohamed ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Mohamed Nour ****Ismail Nour ****Gabal Nour ****Ismai Nour ****Yusuf Nour ****Guled Nour ***Jama Hussien ****Osman jama ****Geedi Jama ****Sead jama ****Hersi jama ****Abdi jama ****Ahmed jama ****Yusuf jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Abdillahi Jama ****Yusuf jama ****Musa Jama ****Aden jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Guled bihi Abdi *Almis Omar Sakriye *Kol Ibrahim Koodbuur *Mustafe Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== fj2qdpgvzqwqd4m0xnbybo20vy5f84l 299848 299847 2026-06-27T16:21:10Z ~2026-34537-45 46057 /* Abtirsiin */ 299848 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United States}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Mumin Ali ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Wais Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ****Dhible Urmah ****Ismail Urmah **Naleye Ali ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali ***Abdalle Hussien ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Warfa Mohamed ****Jibril Mohamed ****Omar Mohamed ****Farah Mohamed ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Mohamed Nour ****Ismail Nour ****Gabal Nour ****Ismai Nour ****Yusuf Nour ****Guled Nour ***Jama Hussien ****Osman jama ****Geedi Jama ****Sead jama ****Hersi jama ****Abdi jama ****Ahmed jama ****Yusuf jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Abdillahi Jama ****Yusuf jama ****Musa Jama ****Aden jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Guled bihi Abdi *Almis Omar Sakriye *Kol Ibrahim Koodbuur *Mustafe Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== ghtep1i442kg8afplubdyrfb4nv0fce 299910 299848 2026-06-28T05:19:14Z ~2026-34537-45 46057 /* Notable figures */ 299910 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United States}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Mumin Ali ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Wais Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ****Dhible Urmah ****Ismail Urmah **Naleye Ali ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali ***Abdalle Hussien ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Warfa Mohamed ****Jibril Mohamed ****Omar Mohamed ****Farah Mohamed ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Mohamed Nour ****Ismail Nour ****Gabal Nour ****Ismai Nour ****Yusuf Nour ****Guled Nour ***Jama Hussien ****Osman jama ****Geedi Jama ****Sead jama ****Hersi jama ****Abdi jama ****Ahmed jama ****Yusuf jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Abdillahi Jama ****Yusuf jama ****Musa Jama ****Aden jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Almis Omar Sakriye *Kol Ibrahim Koodbuur *Mustafe Said Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== ivdfan7jrudc7j5s5gniqhyvlzuutou 299912 299910 2026-06-28T05:21:32Z ~2026-34537-45 46057 /* Notable figures */ 299912 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group | group = Rer Ali-Abdi | native_name = | flag = |image=|region1={{flagcountry|Somaliland}} |Region2= {{Flagcountry|United States}}|region3={{flagcountry|United Kingdom}}|region4={{flagcountry|Kenya}} | regions = | languages = [[Somali language|Somali]] | religions = [[Islam]] | related = iyo kuwo kale }} Beesha '''Rer Ali-Abdi''' ({{lang-so|Ali-Abdi}}, {{lang-en|Ali-Abdi}}) waa beel ka mid ah beelaha Abokor Muuse , ku waasi oo dagan deegano badan oo katirsan Somaliland iyo DDS Itoobiya. <ref>Lewis, I. M. (3 February 2017). I.M Lewis : peoples of the Horn of Africa.</ref><ref>Diiriye, Anwar Maxamed (2006). Literature of Somali Onomastics & Proverbs with Comparison of Foreign Sayings.ISBN978-0-9726615</ref>Beesha Maxamuud Muuse Waxa laga helaa konfurta magaalada Hargiesa iyo Bariga magalda Salahley.<ref>A General survey of the Somaliland protectorate 1944-1950, p.122, table 18. Somaliland </ref> ==Hordhac == Beesha Ali-Abdi waa farac ka tirsan beel-weynta Abokor Muse. Rer Ali-Abdi waxay door muhiim ah ku leeyihiin bulshada, waxayna si taariikhi ah u degganaayeen meelo kala duwan oo ka tirsan Somaliland iyo Itoobiya . Sidoo kale, waxaa laga helaa koofurta Hargeysa,Salaxley, iyo qaybo ka mid ah Dalka Itoobiya. ==Abtirsiin== {{Tree list}} *Ali Abdi (Rer Ali-Abbdi) **Mumin Ali ***Egal Mumin ***Ziyad Mumin ***Wais Mumin ***Hassan Munin ***Farah Mumin ***Wais Mumin ***Ali Mumin ***Essa Mumin ***Jibril Mumin ***Farah Mumin ***Dahir Mumin ***Guled Mumin ***Urmah Mumin ****Dhible Urmah ****Ismail Urmah **Naleye Ali ***Jama Naleye ***Dualeh Naleye ***Warfa Naleye ***Ahmed Naleye ***Yonis Naleye ***Aden Naleye ***Abdi Naleye ***Geedi Naleye ***Farah Naleye ***Jibril Naleye ****Egal Naleye ****Arralleh Egal *****Elmi Aralleh *****Aw-Jama Arralleh **Hussein Ali ***Abdalle Hussien ***Mohamed Hussein ****Ali Mohamed ****Abdi Mohamed ****Sead Mohamed ****Warfa Mohamed ****Jibril Mohamed ****Omar Mohamed ****Farah Mohamed ***Nour Hussein ****Roble Nour ****Dahir Nour ****Wa'ays Nour ****Ali Nour ****Mohamed Nour ****Ismail Nour ****Gabal Nour ****Ismai Nour ****Yusuf Nour ****Guled Nour ***Jama Hussien ****Osman jama ****Geedi Jama ****Sead jama ****Hersi jama ****Abdi jama ****Ahmed jama ****Yusuf jama ****Jibril Jama ****Osman Jama ****Abdillahi Jama ****Yusuf jama ****Musa Jama ****Aden jama ****Egal Jama ****Muhumoad Jama {{tree list/end}} ==Notable figures== *Hussein Mohamed Mohamoud *Almis Omar Sakriye *Kol Ibrahim Koodbuur *Mustafe Ali *Mohamoud ismail Gabush *Sheikh Harred *Mohamed Ahmed sulub ==Tixraac== ncf34h9na9q176p9muiok7gswk1ijvs 0 47630 299877 298961 2026-06-28T01:39:08Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 8 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299877 wikitext text/x-wiki '''Helitaanka biyaha la cabbo iyo nadaafadda ee Aljeeriya''' waxaa lagu gartaa guulo iyo caqabado. Guulaha waxaa ka mid ah koror weyn oo ku yimid xaddiga biyaha la cabbo ee laga keeno haro-biyoodyada, wareejinta biyaha ee masafada dheer iyo sifaynta biyaha badda iyadoo qiimo jaban lagu siiyo macaamiisha, taasoo ay ku mahadsan tahay dakhliga weyn ee dalku ka helo saliidda iyo gaaska. Tallaabooyinkan ayaa kordhiyey helitaanka biyaha ee qofkiiba in kasta oo dadku ay si degdeg ah u kordhayeen. Guul kale ayaa ah u guuritaanka helitaanka biyaha ee dalka caasimaddiisa Aljeers laga soo bilaabo kuwo goos-goos ah loo beddelay biyo joogto ah sanadkii 2011, iyadoo ay weheliso horumar ballaaran oo lagu sameeyay daawaynta biyaha wasakhda ah taasoo keentay tayada biyaha oo wanaagsanaata ee xeebaha. Guulahan waxaa suurtagaliyay iskaashi dowladda iyo shirkad gaar loo leeyahay oo Faransiis ah oo qaabilsan biyaha.<ref name=SEEAL/> Tirada dhirta daawaynta biyaha wasakhda ah ee dalka oo dhan ayaa si degdeg ah uga korortay kaliya 18 sanadkii 2000 iyadoo gaartay 113 sanadkii 2011, iyadoo 96 kale ay dhismo ku jiraan.<ref name="MWR AWC"/> Si kastaba ha ahaatee, waxaa kale oo jira caqabado badan. Mid ka mid ah waa tayada adeegga oo liidata magaalooyin badan oo ka baxsan Aljeers iyadoo 78% dadka ku nool magaalooyinka ay dhibaataysan yihiin [[helitaanka biyaha ee goos-gooska ah]].<ref name=Terra/> Caqabada kale ayaa ah wasakhowga khayraadka biyaha. Waxaa kale oo jiray horumar aan ku filnayn oo ku saabsan dib-u-isticmaalka biyaha la daawayntay, taasoo ah ahmiyad dowladeed oo dalkan qallalan leeyahay. ==Helitaanka== [[File:Fontaine dans la haute Casbah Alger.JPG|thumb|300px|Isha biyaha dhaqanka ah sida midda ku taal magaalada qadiimiga ah ee Aljeers waxaa lagu beddelayaa tuubooyinka biyaha la cabbo ee guryaha.]] Sanadkii 2015, dalka Aljeeriya 84% dadka waxay haysteen helitaanka biyo "la hagaajiyey", 84% iyo 82%, meelaha magaalooyinka iyo miyiga, siday u kala horreeyaan. Sanadkii 2015, waxaa weli jiray ku dhowaad 7 milyan oo aan haysan helitaanka biyo "la hagaajiyey". Marka la eego nadaafadda, 88% dadka waxay haysteen helitaanka nadaafad "la hagaajiyey", 90% iyo 82%, meelaha magaalooyinka iyo miyiga, siday u kala horreeyaan.<ref>{{Cite web|url=http://washwatch.org/en/countries/algeria/summary/statistics/|title=WASHwatch.org – Algeria|website=washwatch.org|language=en|access-date=2017-04-12}}</ref><ref>WHO/UNICEF Joint Monitoring Programme for Water Supply and Sanitation</ref> Sida ay sheegtay QM, 83% dadka Aljeeriya waxay haysteen helitaanka [[isha biyaha la hagaajiyey]] sanadkii 1978, oo ay ku jiraan 74% kuwaas oo haystay helitaanka biyaha la cabbo ee goobahooda. Inta kale waxay helayeen ilo, tubooyinka dadweynaha, ceelal la ilaaliyo ama ilo la ilaaliyo, badankoodu meelaha miyiga ah. 95% dadka Aljeeriya waxay haysteen helitaanka [[nadaafadda la hagaajiyey]].<ref name="JMP table" /> Dawladda Aljeeriya waxay sheegtay in helitaanka biyaha ay ka sarreyso tan ka muuqata isbaxshiga QM, iyadoo 93% lagu xiray shabakadaha biyaha la cabbo sanadkii 2010. Waxay kale oo ay sheegtay in 86% dadka ay ku xiran yihiin shabakadaha bulaacadaha.<ref name="Bouteflika">[http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90855/7327833.html Algeria's drinking water supply increases by 3 times within a decade: president], Xinhua, 22 March 2011</ref> ==Tayada adeegga== Kaliya 22% dadka ku nool magaalooyinka Aljeeriya ayaa hela biyo 24 saac maalintii. 34% waxay helaan biyo kaliya hal sano maalintii, 24% labadii maalintoodba mar iyo 14% kaliya saddexdii maalintoodba mar.<ref name=Terra>Messaoud Terra from the Ministry of Water Resources quoting AdE figures, quoted in Algérie-Focus: [http://www.algerie-focus.com/blog/2013/08/un-algerien-sur-quatre-na-leau-potable-quun-jour-sur-deux/ Un Algérien sur quatre n’a l’eau potable qu’un jour sur deux]{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 19 August 2013</ref> Gobollada qaar biyaha waxay yimaadaan kaliya 10-kii maalmoodba mar, sida [[Degmada Bouzeguène]] iyo degmooyinka kale ee gobolka [[Kabylie]]. Yaraantan waxaa sabab u ah fulinta liidata iyo dhammaystir la'aanta hawshooda, dayactirka xun iyo xiriirada sharci-darrada ah ee badan ee shabakadda. Dadka deegaanka waxay biyaha ku kaydsadaan taangiyo ama caagado guryahooda, ama waxay ka buuxsadaan caagadaha munaaradaha biyaha gaar ahaan xilliga xagaaga.<ref>Kamel Kaci: [http://observers.france24.com/content/20121210-algeria-kabylie-water-shortage-bouzeguene Water shortages in northern Algeria: “Washing and cooking have become luxuries”], France 24, 10 December 2012</ref> Magaalada [[Sétif]] ee ku taal Waqooyiga Bari ee Aljeeriya yaraanta biyaha waxay keentay dibad-baxyo iyo isku-dhacyo dhexmaray booliska.<ref>Middle East Online:[http://www.middle-east-online.com/english/?id=61157 Algeria's Setif region fumes: Water shortages trigger protests], 2013-09-05</ref> Taa beddelkeeda, magaalada Aljeers helitaanka biyo joogto ah ayaa la aasaasay iyadoo la kaashanayo shirkad gaar loo leeyahay oo Faransiis ah, SUEZ, sanadkii 2011.<ref name=SEEAL>Jean-Marc Jahn, CEO of SEEAL: SEEAL performance in Algiers:From 8% to 100% 24/7 water supply in 3.5 years, in: Global water summit 2011:Focusing on performance, Global Water Intelligence 2011, p. 46-49.</ref> ==Khayraadka biyaha iyo kaabayaasha dhaqaalaha== Biyaha la cabbo ee Aljeeriya waxay ka yimaadaan khayraadka caadiga ah – biyaha dusha sare iyo biyaha dhulka hoose – iyo sidoo kale khayraadka aan caadiga ahayn sida sifaynta biyaha badda. ===Khayraadka biyaha ee caadiga ah=== [[image:Taksebt Dam, Tizi Ouzou Province (Algéria).jpg|thumb|300px|Haro-biyoodyadu waa il weyn oo laga helo biyaha la cabbo ee Aljeeriya. Tusaale ahaan, haro-biyoodka Taksebt wuxuu siiyaa biyo la cabbo dadka deggan saddex gobol.]] Maadaama roobabku ay yihiin kuwo xilliyeed ah, biyaha dusha sare waxaa lagu kaydiyaa 72 haro-biyood oo leh wadarta awoodda wax-soo-saarka oo gaaraysa 7.4 bilyan m³ sanadkii 2009.<ref name=Takheroubt/> Badankooda biyahan waxaa loo isticmaalaa waraabka. Wadarta guud ee biyaha la cabbo ee la bixiyo waxay ahayd qiyaastii 2.8 bilyan m³ sanadkii.<ref name="MWR AWC"/> Mid ka mid ah nidaamyada haro-biyoodka ugu weyn Aljeeriya waa dhismaha Beni Haroun ee [[Gobolka Mila]] kaas oo biyaha waraabka iyo biyaha la cabbo siiya 4 milyan oo qof oo ku nool lix gobol oo ku yaalla Bariga Aljeeriya. Nidaam kale oo weyn waa dhismaha Taksebt ee [[Tizi Ouzou]] ee Kabylie. Waxay siisaa saddex gobol, oo ay ku jiraan qaybo ka mid ah caasimadda [[Aljeers]], biyo la cabbo. [[Gobolka Bouïra]], biyaha waxaa laga keenaa biyo-xireenka Koudiat Acerdoune. Mashruuca ugu dheer ee wareejinta biyaha ee Aljeeriya, ee loogu magac daray "mashruucii qarniga", wuxuu ka wareejiyaa biyaha dhulka hoose ee aan dib u cusboonaan karin [[In Salah]] ilaa [[Tamanrasset]] ee Saxaraha isagoo dhexmaraya masaafo dhererkeedu yahay 750&nbsp;km.<ref name=Takheroubt>Brahim TAKHEROUBT: [http://www.semide.dz/FR/news/news_item.asp?NewsID=13090200 L'eau c'était lui!]{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, L'Expression, 2 September 2013</ref> Waxaa la dhammaystiray sanadkii 2011 iyadoo ku kacday qiimo dhan US$2.5 bilyan.<ref>Algeria Press Service:[http://www.aps.dz/Algeria-s-experience-in-water,106511.html Algeria’s experience in water resources management presented in Cairo], 6 June 2013</ref> Qaybaha qaar ee dalka, sida dooxooyinka [[El Oued]] iyo [[Ouargla]], kor u kaca heerka biyaha dhulka hoose sababtoo ah dheecaanka ka imanaya taangiyada bulaacadaha ayaa ahaa dhibaato weyn. Laba bilaabay sanadkii 2005 iyadoo ay ku kacday ku dhowaad US$1 bilyan ayaa bulaacado la dhigay, saldhigyo bamka ah iyo dhirta daawaynta ayaa la dhisay si loogu gudbiyo [[biyaha dib loo soo celiyey]] meelaha beeraha si dib loogu isticmaalo.<ref name="MWR AWC"/> Wasakhowga khayraadka biyaha ayaa gaaray heer laga walwalo. Biyaha dhulka hoose ee ku yaal bannaanada Mitidja ee u dhow Aljeers waxaa wasakheeyay amooniyam, biyaha dhulka hoose ee aagga xeebaha badanaa waxaa waxyeelleeyay biyo cusbo leh oo badda ka soo gala sababtoo ah bamgariinka xad-dhaafka ah. Tani waa xaaladda aagagga Oran, Aljeers iyo [[Jijel]]. Qaybaha ugu muhiimsan ee wabiyada Tafna, Macta, [[Chéliff]], Soummam iyo Seybousse waa wasakheysan yihiin. Qaar ka mid ah, sida wabiga ugu weyn dalka, Chéliff oo siiya aagga Oran, waxaa loo isticmaalaa bixinta biyaha la cabbo. Aagga [[Constantine, Algeria|Constantine]] heerka [[manganis]] iyo [[koloraydh]] ee biyaha la cabbo wuxuu ku dhowaa kuwa ay oggoshahay WHO markay ahayd 2004.<ref>UN Food and Agricultural Organization (FAO): [https://www.fao.org/nr/water/aquastat/countries_regions/DZA/index.stm Algérie], Aquastat, 2005</ref> ===Khayraadka biyaha ee aan caadiga ahayn=== ==== Sifaynta biyaha ==== Aljeeriya waxay lahayd 15 warshadood oo sifaynta biyaha badda ah oo ku yaal xeebteeda sanadkii 2011 iyadoo leh awood 2.3 milyan m³/maalintii. Waxay qorshaynaysaa inay dhisto 43 kale ilaa 2019. Dhowr warshadood oo sifaynta biyaha ah ayaa siiya aagga [[Oran]] oo ah meel si gaar ah ugu liidata biyaha. Midda ugu horreysay waxaa xadhigga laga jaray sanadkii 2005 iyadoo wadata magaca Kahrama oo u dhow aagga warshadaha ee [[Arzew]]. 20,000 m³/maalintii waxaa la siiyaa warshadaha halka 70,000 m³/maalintii la siiyo magaalada. Laba warshadood oo ka yar ayaa shaqo bilaabay dhowr bilood ka dib. Sanadkii 2009 wajigii kowaad ee warshad aad u weyn oo leh awood 200,000 m³/maalintii ayaa wax-soo-saar laga bilaabay Chatt el Hilal si loo siiyo [[Aïn Témouchent]] iyo Oran. Warshad kale oo 200,000 m³/maalintii ah oo ku taal [[Mostaganem]] ayaa dhismo ku jirtay markay ahayd 2010, iyo sidoo kale warshad ku taal Mactaa oo leh awood 500,000 m³/maalintii, taasoo ka dhigaysa mid ka mid ah warshadaha ugu waaweyn dunida.<ref>SEOR: [http://www.seor.dz/index.php?option=com_content&view=article&id=94&Itemid=137 Dessalement de l'eau de mer], retrieved on November 2, 2013</ref> Ka hor intaan la dhammaystirin warshadda Mactaa, warshadda Hamma ee Aljeers oo la dhammaystiray sanadkii 2008 waxay ahayd warshadda ugu weyn ee sifaynta biyaha ee Afrika iyadoo leh awood 200,000 m³/maalintii.<ref>Overseas Private Investment Corporation (OPIC):[http://www.opic.gov/projects/hamma Hamma Water Desalination: Bringing drinking water to the desert] {{Wayback|url=http://www.opic.gov/projects/hamma |date=20141027235801 }}, no date, retrieved on 3 November 2013</ref>[[File:Mouton buvant au milieu des poissons morts.jpg|thumb|left|300px|Wasakhowga biyaha waa arrin halis ah Aljeeriya, sida halkan ka muuqata Oued Soummam.]] ==== Dib-u-isticmaalka biyaha ==== Dib-u-isticmaalka biyaha wasakhda ah ee la daawayntay ee waraabka waa ahmiyad si weyn u leh qaranka. Digreetada dawladda – Digreetada lambarkeedu yahay 07-149 ee May 20, 2007 – waxay dejisay habraacyada lagu siinayo oggolaanshaha isticmaalka biyaha la soo celiyey ee waraabka. Si kastaba ha ahaatee, markay ahayd 2010 kaliya 510 hektar ayaa lagu waraabiyey biyo la soo celiyey. Qiyaastii 3,800 hektar oo kale ayaa si buuxda loogu qalabeeyay dib-u-isticmaalka iyadoo aan la hawlgelin. Daraasado ku saabsan mashaariic dheeri ah oo loogu talagalay waraabka 9,800 hektar oo kale oo biyo la soo celiyey ah ayaa la dhammaystiray.<ref name="MWR AWC" /> ===Kaabayaasha dhaqaalaha=== [[Nidaamka qaybinta biyaha]] ee Aljeeriya dhererkiisu waa 105,000&nbsp;km.<ref name=Terra/> AdE waxay maamushaa shabakad dhererkeedu yahay 50,000&nbsp;km iyo sidoo kale 2,528 ceelal, 72 warshadood oo daawaynta biyaha ah, 10 warshadood oo sifaynta biyaha ah, 1,141 saldhig oo bamka ah iyo 4,798 haro-biyood ah.<ref name="AdE Organisation">{{cite web|title=Organisation|url=http://www.ade.dz/index.php/l-entreprise-2/organisation|publisher=AdE|access-date=27 March 2014|archive-date=13 Bisha Afraad 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140413082741/http://www.ade.dz/index.php/l-entreprise-2/organisation|url-status=dead}}</ref> Nidaamka bulaacadaha dhererkiisu waa 41,000&nbsp;km waxaana jira 113 warshadood oo dawladeed oo daawaynta biyaha wasakhda ah ah, oo ay ku jiraan 56 isticmaala tiknoolajiyada dhiatada firfircoon (activated sludge) iyo 67 warshadood oo inta badan ka yar oo isticmaala noocyo kala duwan oo tiknoolajiyada harada ah (lagoon technologies). Waxaa dalka ka jiray kaliya 18 warshadood sanadkii 2000; 96 warshadood oo kale ayaa dhismo ku jiray sanadkii 2011.<ref name="MWR AWC">Ministry of Water Resources:[http://www.arabwatercouncil.org/administrator/Modules/CMS/Algeria-Country-Report.pdf ALGERIA REPORT COUNTRY] {{Wayback|url=http://www.arabwatercouncil.org/administrator/Modules/CMS/Algeria-Country-Report.pdf |date=20130512233002 }}, presented by Hassina Hammouche, Chief Engineer DAPE, 22–24 May 2011, Dubai, retrieved on November 3, 2013</ref> ==Isticmaalka biyaha== [[File:Oran mer.jpg|thumb|300px|Magalada Oran oo ku taal qaybta galbeed ee qallalan ee Aljeeriya waxay aad ugu tiirsan tahay sifaynta biyaha, ka dib markii ay la dhibaataysatay abaaro daba dheeraaday.]] Sida laga soo xigtay ilo dowladeed, sanadkii 2011 celcelis ahaan wax-soo-saarka biyaha wuxuu gaaray ilaa 170 litir qofkiiba maalintii.<ref name=Bouteflika/> Markay ahayd sanadkii 2000, wax-soo-saarka biyaha ee qofkiiba wuu ku kala duwanaa qaybaha kala duwan ee dalka. Wuxuu ugu sarreeyay Ghardaïa oo ahaa 220 litir qofkiiba maalintii, wuxuuna ugu hooseeyay Sidi Bel Abbès oo ahaa kaliya 65 litir. [[Oran]] iyo Mostaganem wax-soo-saarka biyaha wuxuu ahaa kaliya 70 litir. Isticmaalka biyaha ee dhabta ah ayaa ka hooseeya tirooyinka kor ku xusan sababtoo ah lumitaanka qaybinta biyaha. Biyaha dakhliga aan keenin, oo ka kooban khasaare jireed iyo mid maamul, ayaa lagu qiyaasay 40% sanadkii 2004.<ref name=SOGESID>SOGESID, for SEMIDE-EMWIS:[http://www.emwis.org/countries/fol749974/semide/PDF/Sogesid-algeria Approvisionnement en eau et assainissement au niveau local:Rapport par pays - Algérie] {{Wayback|url=http://www.emwis.org/countries/fol749974/semide/PDF/Sogesid-algeria |date=20221126095548 }}, Novembre 2005, p. 4 and p. 16-17</ref> ==Masuuliyadda bixinta biyaha iyo nadaafadda== ===Siyaasadda iyo nidaaminta=== Wasaaradda Khayraadka Biyaha ayaa mas'uul ka ah dejinta siyaasadda bixinta biyaha la cabbo iyo nadaafadda, iyo sidoo kale maamulka khayraadka biyaha. Wasaaradda dhexdeeda waxaa ku yaal agaasime biyaha la cabbo ah iyo agaasime kale oo nadaafadda iyo deegaanka ah. Wasaaraddu waxay kaloo leedahay 48 laamood gobol kasta (wilaya) oo Aljeeriya ah. ===Bixinta adeegga=== 80% nidaamyada qaybinta biyaha ee Aljeeriya waxay hoos yimaadaan mas'uuliyadda Algérienne des Eaux (AdE), oo ah shirkad dowladeed.<ref name="AdE Organisation"/> Inta badan nidaamyada bulaacadaha waxay hoos yimaadaan mas'uuliyadda Office National d'Assainissement (ONA). Labada hay'adoodba waxaa la aasaasay sanadkii 2001 waxayna hoos tagaan kormeerka Wasaaradda Khayraadka Biyaha oo la aasaasay sanad ka hor.<ref name=ONA/> AdE waxay u adeegtaa 3.4 milyan oo macaamiil ah oo ku nool 814 ka mid ah 1,541 degmo. Sharciga wuxuu farayaa kaliya inaysan bixin adeegga biyaha, laakiin sidoo kale inay dhiirigeliso dhowrista biyaha iyo inay kordhiso wacyiga dadweynaha. Shirkaddu waxay maamushaa nidaamyo ballaaran oo gudbinta biyaha ah kuwaas oo biyaha u wareejiya masafada dheer, badanaana daboola dhowr gobol. AdE waxay leedahay laamood (unités) mid kasta oo ka mid ah 48-da gobol ee dalka. Afarta magaalo ee ugu waaweyn Aljeeriya, shirkad ay wadaagaan AdE iyo ONA ayaa bixisa adeegyada biyaha iyo nadaafadda: * SEEAL ee [[Aljeers]] iyo dariska [[Tipaza]], * SEACO ee [[Constantine, Algeria|Constantine]], * SEOR ee [[Oran]], iyo * SEATA ee [[Annaba]] iyo dariska [[El Taref]]. Qaybaha kale ee aagga adeeggeeda, AdE waxay si toos ah u bixisaa adeegyada biyaha iyadoo u dhexmarta 15 "aag", mid kastaaba wuxuu ka kooban yahay laba ilaa afar gobol. Sanadkii 2014, AdE waxay lahayd 25,000 oo shaqaale ah.<ref name="AdE Organisation"/> ONA waxay maamushaa nidaamyada nadaafadda magaca 708 degmo waxayna leedahay wax ka badan 8,000 oo shaqaale ah.<ref name=ONA>ONA:[http://www.ona.dz/article/l-ona-en-chiffres.html ONA en chiffres] {{Wayback|url=http://www.ona.dz/article/l-ona-en-chiffres.html |date=20220618020353 }}, retrieved on November 2, 2013</ref> Waxay maamushaa 68 warshadood oo daawaynta biyaha wasakhda ah, qiyaastii kala badh warshadaha dalka. Inta kale waxaa maamula shirkado gaar loo leeyahay oo ku shaqeeya qandaraasyada maamulka ee magaalooyinka ugu waaweyn ama degmooyinka.<ref name="MWR AWC"/> Shirkadda Tamarta ee Aljeeriya (AEC) waxay horumarisaa warshadaha korontada iyo sidoo kale warshadaha sifaynta biyaha. Waa laan ka mid ah [[Sonatrach]] iyo [[Sonelgaz]]. {{see also|Water privatization in Algeria}} Qaybta gaarka loo leeyahay waxay maamushaa nidaamyada bixinta biyaha iyo nadaafadda ee saddex magaalo oo waaweyn, kuwaas oo kala ah Aljeers, Oran iyo Constantine, iyadoo la raacayo qandaraasyada maamulka ee ay la leeyihiin AdE iyo ONA. ==Arrimaha maaliyadda== ===Maalgashiga iyo maalgelinta=== [[File:Iharen.jpg|thumb|300px|Aagga Tamanrasset ee Saxaraha Aljeeriya wuxuu ka faa'iidaystay wareejinta biyaha ee masaafo dhererkeedu yahay 750km, kaas oo la dhammaystiray sanadkii 2001 iyadoo ay ku kacday 2.5 bilyan oo doolarka Maraykanka ah.]] Aljeeriya waxay qorshaynaysaa inay maalgashato 20 bilyan oo doolarka Maraykanka ah qaybta biyaha inta lagu jiro Qorshaha Shanta Sano ah 2010–2014.<ref name=Eldjazair>{{cite web |first=Ammar |last=Belhimer |author-link=Ammar Belhimer |publisher=Eldjazair |url=http://www.eldjazaircom.dz/index.php?id_rubrique=263&id_article=2638 |title=L'eau, une priority de l'État |trans-title=Water, a priority of the State |language=fr |access-date=November 3, 2013}}</ref> Biyo-xireenada, kuwaas oo u taagnaa 43% maalgashiga biyaha ee 1995–2004, waxay sii qabsanayaan diiradda muhiimka ah ee maalgashiga biyaha.<ref name="MWR AWC"/> Inta badan maalgashiga waxaa maalgelisa dowladda Aljeeriya oo ka helaysa dakhliga weyn ee saliidda iyo gaaska. Si kastaba ha ahaatee, warshado badan oo sifaynta biyaha ah waxaa maalgeliyey maalgashiga tooska ah ee shisheeye iyada oo loo marayo qandaraasyada [[Build-Operate-Transfer]] (BOT). ===Qiimaha iyo soo celinta kharashka=== Asaasiga sharciga ah ee qiimaha biyaha iyo nadaafadda waa Digreetada 05-13 ee January 9, 2005, ee ku saabsan siyaasadda qiimaha (politique de tarification). Waxay cayimaysaa shan aag oo qiimaha ah: aagagga biyaha ee Aljeers, Oran, Constantine, Chlef iyo Ouargla oo wada daboolaya dalka oo dhan. Si kastaba ha ahaatee, ficil ahaan qiimaha biyaha iyo nadaafadda waa isku mid dhamaan aagagga, iyadoo qiimuhu yahay kaliya 3 boqolkiiba ka hooseeya aagga [[Chlef]] iyo qiyaastii 8 boqolkiiba ka hooseeya aagga Ouargla marka loo barbar dhigo saddexda aag ee kale. Qiimuhu wuxuu ka kooban yahay qayb go'an iyo qayb isbedbedesha. Digreetada waxay kale oo ay qeexaysaa saddex qaybood oo isticmaala ah: kuwa deegaanka; maamulka iyo adeegyada; iyo sidoo kale warshadaha iyo dalxiiska. Qaybta qiimaha isbedbedesha ee isticmaalayaasha deegaanka waxay ku kordheysaa qaybaha isticmaalka (consumption blocks). Kan ugu sarreeya afarta qaybood wuxuu 6.5 jeer ka qaalisan yahay kan ugu hooseeya. Qiimaha labada qaybood ee kale ee isticmaalaha wuxuu u dhigmaa qiimaha qaybta ugu sarreysa ee isticmaalka deegaanka.<ref name="SOGESID"/> Qiimuhu waa mid aad u hooseeya oo aad uga fog inuu daboolo kharashka saadka. Kor u kaca qiimaha waa inay ansixiso dowladda qaranka. Qaybta koowaad ee qiimaha deegaanka, ee sidoo kale loo yaqaan "qaybta bulshada" (tranche sociale), waxaa la dacwaynayaa ilaa isticmaalka 25 mitir kuyuubik rubucii, taasoo u dhiganta 55 litir qofkiiba maalintii qoys ka kooban shan qof. Sanadkii 2005 qiimahani wuxuu ahaa 6.3 Diinaarka Aljeeriya halkii mitir kuyuubik ama 9 Senti oo Maraykan ah aagagga Aljeers, Oran iyo Constantine.<ref name=Boukhari>Boukhari S, Djebbar Y, Abida H:[http://www.iwra.org/congress/2008/resource/authors/abs412_article.pdf Prix des services de l’eau en Algérie, un outil de gestion durable]</ref> Sanadkii 2014, qiimahani wuxuu ahaa mid isbeddelin sida ku cad websaydhka AdE.<ref>[http://www.ade.dz/index.php/espace-client/procedure-de-branchement AdE: La tarification de l'eau potable] {{Wayback|url=http://www.ade.dz/index.php/espace-client/procedure-de-branchement |date=20220628232639 }}, retrieved on March 27, 2014</ref> Qiimahani wuxuu qiyaastii 20 jeer ka hooseeyaa qiimaha biyaha ee Bartamaha Yurub. Qiimaha bulaacadaha xitaa waa ka hooseeyaa qiimaha biyaha. Isticmaalayaasha deegaanka ee qaybta koowaad ee aagagga [[Aljeers]], [[Constantine, Algeria|Constantine]] iyo [[Annaba]] waa 2.35 diinaarka Aljeeriya halkii mitir kuyuubik ama 3 senti oo Maraykan ah.<ref name="MWR AWC"/> ==Iskaashiga dibadda== Midowga Yurub (EU), iyada oo loo marayo Guddiga Yurub, waa tanaasul muhiim ah oo dibadda ah oo loogu talagalay qaybta biyaha ee Aljeeriya. Waxay bixisay deeq lacageed oo dhan 30 milyan oo Euro sanadkii 2011 si loo taageero nadaafadda iyada oo loo marayo barnaamij la yiraahdo EAU II. Deeq hore oo 20 milyan oo Euro ah oo la oran jiray EAU I ayaa lagu maalgeliyey casriyeynta Qorshaha Biyaha Qaranka, qorshe hawleedka biyo-xireenka Ghrib, nidaamka digniinta rasmiga ah iyo saadaasha daadadka ee Sidi Bel Abbès iyo nidaamka diiwaangelinta elektaroonigga ah ee Wasaaradda Khayraadka Biyaha.<ref>Algeriainvest: [http://www.adnsolution.net/invest/index.php?news=156 Programme d'assainissement de l'eau en Algérie : Un plan de 4 milliards de DA]{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 25 July 2011</ref> Sanadkii 2011 Société Wallonne des Eaux (SWDE) ee dalka Beljimka iyo AdE waxay kala saxiixdeen qandaraas mataano ah si loo horumariyo kormeerka tayada biyaha. Qandaraasku wuxuu lahaa muddo 18 bilood ah waxaana taageeray Midowga Yurub.<ref>{{cite web|title=Activités de Jumelage en 2011: Algérie – Qualité de l'eau|url=http://ec.europa.eu/europeaid/where/neighbourhood/overview/documents/activity-report-2011_fr.pdf|publisher=EU|access-date=27 March 2014}}</ref> Waxaa ku xigay qandaraas labaad oo lahaa muddo saddex sano ah oo la saxiixay December 2013.<ref>AdE:[http://www.ade.dz/index.php/projets-2/partenariat/10-signature-d-une-convention-de-cooperation-ade-swde Signature d’une convention de coopération ADE/SWDE] {{Wayback|url=http://www.ade.dz/index.php/projets-2/partenariat/10-signature-d-une-convention-de-cooperation-ade-swde |date=20141129215455 }}, retrieved on March 27, 2014. the city's water and sanitation systems have been the focus of upgrades and improvements, aiming to meet international standards</ref> ==Tixraac== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== * [http://www.mre.dz/com/ Ministère des Ressources en Eau] {{Wayback|url=http://www.mre.dz/com/ |date=20140329104123 }} * [http://www.ade.dz/ Algérienne des Eaux] * [http://www.seor.dz/ La Société de l'eau et de l'Assainissement d'Oran (SEOR)] 4jofn5np94lalf30afsh9s7zox4s14l 0 47634 299867 299115 2026-06-28T01:15:26Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299867 wikitext text/x-wiki {{Infobox port | name = Mahathi Fuel Transport and Storage Depot | image = | image_size = | image_caption = | country = {{flag|Uganda}} | location = Bugiri - Tuulada Bukasa, [[Wakiso District]] | coordinates = {{coord|00|07|23|N|32|34|10|E|display=inline, title}} | opened = {{start date and age|df=yes|2022|12|30}}<ref name="0R">{{cite web|url=https://www.businessdailyafrica.com/bd/economy/uganda-ships-maiden-fuel-cargo-from-kisumu-port--4073616 |title=Uganda ships maiden fuel cargo from Kisumu port |work=[[Business Daily Africa]] |date=3 January 2023 |author=John Mutua |access-date=21 May 2023 |location=Nairobi, Kenya}}</ref> | operated = | owner = Mahathi Infra Uganda Limited | type = Natural/Artificial | sizewater = | sizeland = | size = | draft_depth = | berths = | wharfs = | piers = | employees = | leadershiptitle = | leader = | arrivals = | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = | passengertraffic = | revenue = | profit = | website = | blankstats1 = }} '''Mahathi Fuel Transport and Storage Depot''' waa xarun gaar loo leeyahay oo ku taal beriga iyo xeebta harada oo loogu talagalay gaadiidka iyo kaydinta shidaalka ee dalka [[Uganda]].<ref name="1R">{{cite web| url=https://www.psfuganda.org/15-psfu-news/304-psfu-visits-mahathi-infra-uganda-limited.html |title=PSFU visits Mahathi Infra Uganda Limited |publisher=Private Sector Foundation Uganda |date=4 September 2020 |author=Private Sector Foundation Uganda | access-date=17 September 2020 |place=Kampala}}</ref> Betroolka, kerosene-ka, naaftada iyo shidaalka diyaaradaha ee Jet A1 ayaa dooni looga soo qaadaa [[Kisumu]], iyadoo la soo marinayo [[Lake Victoria]] oo ku taal dalka dariska ah ee Kenya. Shidaalka ayaa lagu kaydiyaa halkan waxaana booyado loogu qaadaa meelaha ugu dambeeya ee loo destiny gareeyay oo ku yaal Uganda, [[Democratic Republic of the Congo]], [[Rwanda]], [[Burundi]] iyo [[South Sudan]], taasoo si weyn u dhimaysa waqtiga dhalinta iyo kharashka gaadiidka.<ref name="1R"/> ==Goobta== Xaruntu waxay ku taal xeebta waqooyi-bari ee [[Lake Nalubaale]], oo ku fadhida qiyaastii {{convert|30|acre|0}}, agagaarka Bugiri-Bukasa ee [[Wakiso District]], meel ka baxsan [[Kampala–Entebbe Road]], qiyaastii {{convert|36|km|0}}, dhanka wadada, koonfur ka xigta bartamaha ganacsiga ee [[Kampala]], caasimadda iyo magaalada ugu weyn Uganda.<ref name="2R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Kampala/MAHATHI+INFRA+UGANDA+LIMITED/@0.3683318,32.504575,12z/data=!4m19!4m18!1m10!1m1!1s0x177dbc0f9d74b39b:0x4538903dd96b6fec!2m2!1d32.5825197!2d0.3475964!3m4!1m2!1d32.5279451!2d0.184479!3s0x177d9a05ae7b1983:0x1569a93cb6b3a6d!1m5!1m1!1s0x177d8fdbe656b3e7:0x6b92e6c55ebceccd!2m2!1d32.5667661!2d0.1216634!3e0 |title=Road Distance From Central Kampala To Mahathi Infra Uganda Limited |access-date=17 September 2020}}</ref> Tani waa qiyaastii {{convert|24|km|0}}, dhanka wadada, waqooyi-bari ee [[Entebbe International Airport]].<ref name="3R">{{google maps|url=https://www.google.com/maps/dir/Entebbe+aircargo+transporter,+14+Kitaasa+Rd,+Entebbe/MAHATHI+INFRA+UGANDA+LIMITED/@0.0877034,32.4344025,12z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x177d86cd37ba81af:0x9daba139d6433d1f!2m2!1d32.4417945!2d0.0435913!1m5!1m1!1s0x177d8fdbe656b3e7:0x6b92e6c55ebceccd!2m2!1d32.5667661!2d0.1216634!3e0 |title=Travel Distance Between Entebbe International Airport And Mahathi Infra Uganda Limited |access-date=17 September 2020}}</ref> Iskuduwayaasha juqraafi ee Mahathi Fuel Transport and Storage Depot waa 00°07'23.0"N, 32°34'10.0"E (Latitude:0.123056; Longitude:32.569444).<ref name="4R">{{google maps|url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B007'23.0%22N+32%C2%B034'10.0%22E/@0.1238951,32.5648922,934m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d0.1230556!4d32.5694444 |title=Location of Mahathi Fuel Transport and Storage Depot |access-date=17 September 2020}}</ref> ==Guud mar== Xarunta waxaa iska leh [[consortium]], oo ka kooban (a) Mahathi Infra Group oo laga leeyahay dalka Hindiya (b) Siginon Group oo laga leeyahay dalka Kenya iyo (c) Fortune Energy oo laga leeyahay dalka Uganda. Consortium-kan ayaa diiwaangaliyay shirkad ujeeddo gaar ah leh (SPV) si ay u fuliso mashruuca. Shirkadda SPV waxaa la yiraahdaa ''Mahathi Infra Uganda Limited'' (MIUL).<ref name="5R">{{cite web |title=Kisumu jetty all set, but Uganda asks for time to fix complex parts |newspaper=[[The EastAfrican]] |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/business/kisumu-port-the-long-wait-for-kenya-as-uganda-dithers-2195370 |date=17 September 2020 |author=James Anyanzwa and Njiraini Muchira |access-date=17 September 2020 |archive-date=18 Bisha Sagaalaad 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918005839/https://www.theeastafrican.co.ke/tea/business/kisumu-port-the-long-wait-for-kenya-as-uganda-dithers-2195370 |url-status=dead }}</ref> Kaydku wuxuu leeyahay 14 taangi oo kayd ah oo awood u leh inay qaadaan {{convert|70,000,000|liter|0}} oo shidaal ah. Tani waxay oggolaanaysaa meel ku filan oo lagu ganacsado shidaalka dhex mara waddamada loo destiny gareeyay, iyadoo la tixgelinayo in Uganda ay isticmaasho oo kaliya {{convert|4,500,000|liter|0}} oo shidaal ah maalin kasta. Shirkadaha waaweyn ee saliidda ee gobolka, oo ay ku jiraan [[Shell Oil]], [[Total SE]] iyo [[MOGAS Group|Mogas]], ayaa heshiisyo sahay ah la saxiixday Mahathi Infra Uganda Limited.<ref name="5R"/> Nidaamka taangiyada kaydinta ka sokow, qaybta Uganda ee mashruuca waxay ku lug leedahay dhismaha deked yar (jetty) oo dhererkeedu yahay 220 mitir oo ay ku jiraan afar dhuumood oo u gooni ah, mid kasta oo ka mid ah afarta nooc ee shidaalka la sifeeyay. Sidoo kale, tas-hiilaadka loogu talagalay ku xirashada maraakiibta saliidda iyo dhismaha afar doonyood oo waaweyn oo booyado shidaal ah (barges), oo mid kastaaba leeyahay awood dhan {{convert|4,400,000|litre|0}}, ayaa qayb ka ah mashruuca. Dooni kasta oo barge ah waxay leedahay awood u dhiganta qiyaastii 150 booyadaha shidaalka ee dhulka ah.<ref name="6R">{{cite web |date=21 September 2019 |url=https://www.theeastafrican.co.ke/tea/business/kenya-oil-jetty-remains-idle-a-year-on-as-uganda-construction-yet-to-take-off-1427676 |title=Kenya oil jetty remains idle a year on as Uganda construction yet to take off |access-date=17 September 2020 |newspaper=[[The EastAfrican]] |author=Njiraini Muchira |location=Nairobi |archive-date=18 Bisha Sagaalaad 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918010602/https://www.theeastafrican.co.ke/tea/business/kenya-oil-jetty-remains-idle-a-year-on-as-uganda-construction-yet-to-take-off-1427676 |url-status=dead }}</ref> ==Kharashka iyo maalgelinta== Wadarta kharashka mashruuca waxaa lagu qiyaasay US$270 milyan. Wadarta guud, US$70 milyan waxaa laga soo amaahday [[Equity Group Holdings|Equity Group]]. US$200 milyan ee soo hartay waxaa soo ururiyey shirkadaha xubnaha ka ah consortium-ka.<ref name="5R"/> ==Dhismaha== Dhismaha wuxuu bilowday sanadkii 2017.<ref name="7R">{{cite web| url=https://observer.ug/businessnews/52800-indian-firm-wins-oil-route-on-lake-victoria |title=Indian firm wins oil route on Lake Victoria |newspaper=[[The Observer (Uganda)]] |date=10 May 2017 | author=Jeff Mbanga |access-date=17 September 2020 | location=Kampala}}</ref> Markay ahayd September 2020, shaqadu waxay ahayd 80 boqolkiiba mid dhammaatay, iyadoo la filayay in la rari karo qeybta hore ee sanadka 2021.<ref name="5R"/> Markay ahayd October 2021, dhismuhu wuxuu ahaa mid qarka u saaran inuu dhammaado, iyadoo la filayay in hawlaha ganacsiga la bilaabo December 2021.<ref name="8R">{{cite web|date=29 October 2021 | url=https://redpepper.co.ug/2021/10/mahathi-infra-uganda-oil-terminal-impress-busoga-king-kyabazinga/ |title=Mahathi Infra Uganda Oil Terminal Impress Busoga King "Kyabazinga" |work=[[Red Pepper (newspaper)|Red Pepper Uganda]] |author=Brian Musaasizi | access-date=30 October 2021 |location=Mukono, Uganda}}</ref> Bishii January 2022, wargeyska [[New Vision]] ayaa sheegay in hawlaha ganacsiga loo qorsheeyay inay bilowdaan March 2022.<ref name="9R">{{cite web| work=[[New Vision]] |date=24 January 2021 |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/125109/uganda-readies-more-kawuku-fuel-reservoirs |title=Uganda readies more Kawuku fuel reservoirs |author=Abbey Ramadhan |access-date=24 January 2022 |place=Kampala, Uganda}}</ref> Dhismaha waxaa la dhammaystiray sanadkii 2022 waxaana shixnaddii ugu horreysay ee shidaal ah xarunta lagu helay 30 December 2022.<ref name="0R"/> ==Horumarka== Bishii August 2023 Mahathi Infra Uganda Limited waxay maalgelin ka heshay [[Africa Finance Corporation]], oo ah qaab amaah ah oo dhan US$95.25 milyan (USh353 bilyan) si loogu isticmaalo soo iibinta kaabayaal cusub iyo ballaarinta kaydkan shidaalka.<ref name="LoanR">{{cite web|url=https://www.independent.co.ug/mahathi-secures-sh353-billion-for-barges-on-lake-victoria/ |title=Mahathi secures Sh353 billion for barges on Lake Victoria |work=[[The Independent (Uganda)]] |date=24 August 2023 |author=Uganda Radio Network | access-date=26 August 2023 | location=Kampala, Uganda}}</ref> Maalgelintan, MIUL waxay qorshaynaysaa inay fuliso kuwan soo socda:<ref name="LoanR"/> * Dhisidda laba doonyood oo cusub (barges) kuwaas oo shidaalka ka soo qaadi doona [[Kisumu]], Kenya, iyadoo la marsiinayo Lake Victoria ilaa Uganda * Dhisidda meelaha wax lagu raro ee loogu talagalay 20 booyadaha shidaalka ah * Dhisidda meel baarkin ah oo qaadi karta 50 booyadaha shidaalka ah. Horaantii sanadkii 2023, shirkaddu waxay muujisay niyaddeeda ku aaddan inay dhigto dhuumaha shidaalka la sifeeyay oo dhexmara Uganda iyo Rwanda si shidaalka la sifeeyay loogu qaado dalka dambe. Tani waxay yarayn doontaa ciriiriga, waxyeellada iyo xirashada waddooyinka Uganda.<ref name="PipeR">{{cite web| work=[[Daily Monitor]] |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-in-support-of-initiative-to-set-up-oil-pipeline-to-rwanda-4298914 | title=Govt in support of initiative to set up oil pipeline to Rwanda |date=10 July 2023 |author=Eve Muganga |access-date=26 August 2023}}</ref> ==Eeg halkaan fariimaha kale== * [[Bukasa Inland Port]] ==Tixraac== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== * [https://www.works.go.ug/component/k2/item/55-infra-mahathi-project-oil-jetti-entebbe About Mahathi Infra Uganda Refined Oil Products Project] * [https://www.newvision.co.ug/news/1419512/president-meets-victoria-fuel-transport-investors President meets L. Victoria fuel transport investors] Markay ahayd 14 March 2016. {{Authority control}} g97vrgn8qnwdnd017lzcal7l1aukcx4 0 47639 300009 298973 2026-06-28T08:41:28Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300009 wikitext text/x-wiki {{Infobox building | name = Zanzibar Passenger and RoRo Ferry Terminal Project | image = Zanzibar Ferry Terminal Rendering.jpg | image_size = 300px | caption = Muqaalka naqshadda dekedda la qorsheeyay, Zanzibar | location = Maruhubi (Mpigaduri), [[Unguja]], [[Zanzibar]], [[Tanzania]] | coordinates = | groundbreaking_date = November 2024 | completion_date = 2027 (la qiyaasay) | cost = US$250 milyan (Wajiga A) | developer = [https://www.zfdevco.com/ Zanzibar Ferry Development Company (ZF Devco b.v.)] | building_type = Dekedda rakaabka iyo doomaha RoRo feri | size = 29 Ha | seating_capacity = 3 milyan oo rakaab ah sanadkii | owner = [https://www.zpc.go.tz/ Zanzibar Ports Corporation] }} Mashruuca '''Zanzibar Passenger and RoRo Ferry Terminal Project''' (sidoo kale loo yaqaano '''Maruhubi Ferry Terminal Project''') waa horumarinta kaabayaasha dhaqaalaha oo ku salaysan [[public–private partnership|iskaashiga dawladda iyo gaarka loo leeyahay (PPP)]] ee Maruhubi (Mpigaduri), oo ku taal [[Unguja|Jasiiradda Unguja]], Zanzibar, Tanzania. Mashruucan waxaa hormuud ka ah shirkadda Zanzibar Ferry Development Company (ZF Devco b.v.)<ref>{{Cite web|url=https://www.zfdevco.com/|title=ZF Devco|date=October 6, 2025|website=ZF Devco}}</ref> iyadoo [[partnership|iskaashi]] la samaynaysa [[Revolutionary Government of Zanzibar|Dawladda Kacaanka ee Zanzibar]] iyada oo loo marayo Shirkadda Dekedaha Zanzibar (Zanzibar Ports Corporation).<ref>{{Cite web|url=https://www.zpc.go.tz/|title=Zanzibar Ports Cooperation|website=www.zpc.go.tz}}</ref> Waa qayb ka mid ah barnaamijka ballaaran ee dawladda ee lagu casriyeynayo [[maritime transport|gaadiidka badda]] iyo in lagu hagaajiyo xiriirka ka dhexeeya Zanzibar iyo dhul-waynaha Tanzania.<ref>{{Cite magazine |date=2024-08-20 |title=Dutch entity to construct a new terminal in Zanzibar |url=https://magazine.feaffa.com/dutch-entity-to-construct-a-new-terminal-in-zanzibar/ |access-date=2025-10-10 |website=Freight Logistics Magazine |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=2024-02-05 |title=Dutch company to build ferry terminal in Tanzania |url=https://www.constructionbriefing.com/news/dutch-company-to-build-ferry-terminal-in-tanzania/8034876.article |access-date=2025-10-10 |website=Construction Briefing |language=en}}</ref> == Taariikhda == Dawladdu waxay u qoondeysay qiyaastii US$250 milyan deked cusub oo rakaab ah oo laga dhisayo Maruhubi si loo yareeyo culeyska saaran Malindi loona u hoggaansamo heerarka caalamiga ah.<ref name="The-Guardian-Zanzibar-2025">{{cite news |title=Zanzibar sets out $250m for modernised passenger port |url=https://www.ippmedia.com/the-guardian/news/local-news/read/zanzibar-sets-out-250m-for-modernised-passenger-port-2025-08-28-083139 |publisher=The Guardian (Zanzibar) |date=28 August 2025 |access-date=6 October 2025}}</ref> Maamulka ayaa rajeynaya in marka la gaaro sanadka 2027 dhammaan hawlihii rakaabka ee hadda laga fulin jiray Malindi loo wareejin doono dekedda cusub ee Maruhubi.<ref name="Daily-News-2025">{{cite news |title=Zanzibar charts path to become EA new trade hub |url=https://dailynews.co.tz/zanzibar-charts-path-to-become-ea-new-trade-hub/ |publisher=Daily News (Tanzania) |date=30 August 2025 |access-date=6 October 2025}}</ref> == Naqshadaynta, Horumarinta iyo Isbahaysiga == Mashruucan waxaa lagu horumarinayaa habka [[public–private partnership|iskaashiga dawladda iyo gaarka loo leeyahay (PPP)]]. Billowgii sanadkii 2024, Shirkadda Dekedaha Zanzibar waxay heshiis tanaasul ah ([[Concession (contract)|concession agreement]]) la saxiixatay shirkadda ZF Devco b.v., oo ah isbahaysi ka kooban shirkado u dhashay dalka Holland iyo Tanzania, si ay u dhisaan, u maalgeliyaan, u naqshadeeyaan, u weyneeyaan, ugana hawlgalaan xarunta cusub. Shirkadda [[Clyde & Co]] ayaa bixisay adeegyo la-talin sharci oo ku saabsan heshiiskan.<ref>{{cite web |title=Clyde & Co advises ZF Devco on development of a new Passenger Ferry and Ro-Ro Terminal in Zanzibar |url=https://www.clydeco.com/en/about/news/2024/02/clyde-co-advises-zf-devco-on-new-passenger-ferry |publisher=Clyde & Co |date=1 February 2024 |access-date=6 October 2025 |archive-date=11 Bisha Sagaalaad 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250911154112/https://www.clydeco.com/en/about/news/2024/02/clyde-co-advises-zf-devco-on-new-passenger-ferry |url-status=dead }}</ref> Isbahaysiga naqshadaynta iyo qorshaynta waxaa ka mid ah shirkadaha [[C Concept Design|C Concept Design b.v.]], Rebel,<ref>{{Cite web|url=https://rebelgroup.com/nl/|title=Adviseur en investeerder voor de toekomst &#124; Rebel|date=January 8, 2024|website=Rebelgroup}}</ref> Delta Marine Consultants,<ref>{{Cite web|url=https://www.dmc.nl/|title=DMC &#124;|website=www.dmc.nl}}</ref> OrangeGaia,<ref>{{Cite web|url=https://orangegaia.com/|title=OrangeGaia - Invest with Purpose|website=orangegaia.com}}</ref> Borgh Go,<ref>{{Cite web|url=https://borghgo.com/|title=Borgh Go|website=Borgh Go}}</ref> CDR,<ref>{{Cite web|url=https://cdr-international.nl/|title=Home - CDR International}}</ref> MultiStruct,<ref>{{Cite web|url=https://www.multistruct.co.tz/|title=MultiStruct Tanzania Ltd (MSL)}}</ref> Songoro Marine Transport,<ref>{{Cite web|url=https://songoromarine.com/|title=Songoro Marine Transport LTD – Specialists in shipbuilding & marine construction|website=Songoro Marine Transport LTD}}</ref> iyo Kengo TZ.<ref>{{Cite web|url=https://www.kengo.africa/|title=Kengo Strategic Consulting Tanzania|website=Kengo}}</ref> Qorshaha guud wuxuu ka kooban yahay dekedda rakaabka, dekedda baabuurta ee [[Roll-on/roll-off|RoRo]] (roll-on/roll-off), adeegyada bulshada, hoteelo iyo meelo lagu nasto, goobo carwooyin iyo goobo ganacsi oo tafaariiq ah. Sifooyinka [[Sustainability|waara]] sida [[solar energy|tamarta qorraxda]], haynta biyaha, iyo [[Rainwater harvesting|ururinta biyaha roobka]] ayaa lagu dhex daray qorshaha. <ref>{{cite web |title=Zanzibar Ferry and RoRo Terminal |url=https://www.ccdx.nl/projects/zanzibar-ferry-and-roro-terminal |publisher=C Concept Design BV |access-date=6 October 2025}}</ref> Machadka [[Jane Goodall Institute|The Jane Goodall Institute (JGI)]] ee Zanzibar ayaa gacan ka geystay raridda iyo dhowrista dhirta [[mangrove|mungrove-ka]] (geed baddoodka) ee mashruuca.<ref>{{cite web |title=ZF Devco and Jane Goodall Institute complete successful mangrove conservation relocation in Zanzibar |url=https://zfdevco.com/press/zf-devco-and-jane-goodall-institute-complete-successful-mangrove-conservation-relocation-in-zanzibar |publisher=ZF Devco |date=2025 |access-date=6 October 2025}}</ref> == Baaxadda Mashruuca iyo Wajiyada == Goobta horumarinta waxay ku fadhidaa qiyaastii 29 hektar, oo ay ku jirto 19 hektar oo ah [[Land reclamation|dhul bad laga soo dhigay]], oo ku yaal waqooyiga [[Stone Town]] ee Maruhubi.<ref>{{cite web |title=ZF Devco and the Revolutionary Government of Zanzibar unveil partnership for the development of the Passenger and RoRo Ferry Terminal |url=https://www.zfdevco.com/press/zf-devco-and-the-revolutionary-government-of-zanzibar-rgov-unveil-partnership-for-the-development-of-the-passenger-and-roro-ferry-terminal-in-zanzibar-tanzania |publisher=ZF Devco |access-date=6 October 2025}}</ref> Wajiga A (Wajiga A.1, Wajiga A.2 iyo Wajiga A.3) wuxuu diiradda saarayaa kaabayaasha badda ee muhiimka ah: dekedda rakaabka feri (terminaalka doonta rakaabka oo qiyaastii ah 22,000 m²), dekedda RoRo (qiyaastii ah 4,000 m²), iyo tas-hiilaadka bulshada. Wajiyada dambe waxaa la filayaa in lagu kordhiyo xarun [[Logistics center|loojistiko]], goobo carwooyin, xafiisyo, hoteelo, meelo ganacsi, iyo suurtoogalnimada tas-hiilaad loogu talagalay [[water taxi|tagsiyada biyaha]] iyo [[seaplane|diyaaradaha badda ku dega]].<ref>{{cite web |title=Zanzibar signs US$400 million deal for passenger port construction |url=https://abdas.org/2024/01/31/zanzibar-signs-us400-million-deal-for-passenger-port-construction/ |publisher=African Business Development Association |date=31 January 2024 |access-date=6 October 2025}}</ref> Wadarta maalgashiga dhammaan wajiyada waxaa lagu qiyaasay inta u dhaxaysa US$350 milyan iyo US$400 milyan, iyadoo Wajiga A lagu qiimeeyay ku dhawaad US$250 milyan.<ref name="KHL-2024">{{cite news |title=Dutch company to build ferry terminal in Tanzania |url=https://www.khl.com/news/dutch-company-to-build-ferry-terminal-in-tanzania/8034876.article |publisher=KHL |date=5 February 2024 |access-date=6 October 2025}}</ref> == Dhismaha == [[Construction|Dhismaha]] wuxuu si rasmi ah u bilowday bishii November 2024 iyadoo la bilaabay Wajiga A.1.<ref>{{cite web |title=Construction Begins on Zanzibar Passenger and RoRo Ferry Terminal |url=https://www.ccdx.nl/news/construction-begins-on-zanzibar-passenger-and-roro-ferry-terminal |publisher=C Concept Design BV |date=21 November 2024 |access-date=6 October 2025}}</ref> Wadarta muddada dhismaha waxaa loo proshiyeeyay 36 bilood, iyadoo la filayo in la dhammaystiro marka la gaaro 2027.<ref name="KHL-2024"/> == Saamaynta == Dekedda waxaa la filayaa inay yarayso ciriiriga ka jira Dekedda Malindi,<ref>{{Cite web |title=Malindi Port |url=https://zpc.go.tz/malindi_port.php |access-date=2025-10-10 |website=Zanzibar Ports Cooperation}}</ref> inay hagaajiso badbaadada rakaabka, iyo inay xoojiso booska Zanzibar ee xarun baddood oo ku taal galbeedka [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]]. Waxaa kale oo loo arkaa tillaabo muhiim ah oo horay loogu qaaday istiraatiijiyadda Dhaqaalaha Buluugga ah ee jasiiradaha iyadoo la kordhinayo awoodda [[trade|ganacsiga]] iyo [[tourism|dalxiiska]].<ref name="The-Guardian-Zanzibar-2025"/> Caqabadaha lagu xusay warbixinnada maxalliga ah iyo kuwa caalamiga ah waxaa ka mid ah baahida loo qabo in la cusriyeeyo xiriirka [[Transport in Tanzania|gaadiidka]], tas-hiilaadka [[customs|canshuuraha]] (kastamka), iyo ilaalinta deegaanka ee nidaamka deegaanka [[Mangrove forest|kaymaha mungrove-ka]] ee u dhow.<ref name="KHL-2024"/> == Mashaariicda La Xiriira == Dekedda Maruhubi waa qayb ka mid ah barnaamij ballaaran oo ku saabsan ballaarinta iyo casriyeynta dekedaha Zanzibar. Hindisayaasha kale waxaa ka mid ah horumarinta Dekedda [[Mangapwani]], ballaarinta Dekedda Kontaynarada ee [[Fumba]], iyo horumarinta tas-hiilaad cusub oo loogu talagalay maaraynta [[cargo|shixnadaha xamuulka]].<ref name="Daily-News-2025"/> == Tixraac == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == *[https://www.zpc.go.tz/ Zanzibar Ports Corporation] *[https://www.zfdevco.com/ ZF Devco b.v.] *{{cite web |title=Zanzibar Ferry and RoRo Terminal |url=https://www.ccdx.nl/projects/zanzibar-ferry-and-roro-terminal |publisher=C Concept Design BV |access-date=6 October 2025}} fcp7czbr6zx6mvltu42fqr6smj0ld2e 0 47647 300008 299139 2026-06-28T08:39:18Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 12 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300008 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Marsa Maroc | type = [[Shirkad dadweyne|Dadweyne]] | traded_as = [[Sarrifka Sanka ee Casablanca|CSE]]: [https://www.casablanca-bourse.com/en/live-market/instruments/MSA MSA] | logo = Marsamaroc-logo.png | logo_caption = Astanta Marsa Maroc | fate = | successor = | founded = Diseembar 2006 | defunct = | hq_location = [[Casablanca]] | hq_location_country = Marooko | num_locations = 9 | industry = Maamulka Dekedaha | key_people = {{Unbulleted list | Mohammed ABDELJALIL (gudoomiyaha guddiga fulinta) | Abdelaziz BOUAMRANI, Wasiirka Qalabka iyo Gaadiidka (gudoomiyaha guddiga kormeerka) }} | revenue = 1,952 milyan oo Dirham | num_employees = 2247 (2012) | website = [https://www.marsamaroc.co.ma/ marsamaroc.co.ma] }} '''Marsa Maroc''' waa shirkadda ugu weyn ee maamusha dekedaha dalka [[Marooko]]. Maqaamkeeda sharci waa ''Société Anonyme'' (Shirkad hanti wadaag ah) oo leh Guddi Fulineed oo uu gudoomiye u yahay Mohammed Abdeljalil iyo [[guddiga kormeerka]] oo uu gudoomiye u yahay [[Wasaaradda Qalabka iyo Gaadiidka (Marooko)|Wasiirka Qalabka iyo Gaadiidka]]. Magaca rasmiga ah ee shirkadda waa ''Société d'Exploitation des Ports'' halka Marsa Maroc uu yahay magaca ganacsiga ee loo yaqaano. == Taariikhda == Shirkadda waxaa la aasaasay bishii Diseembar 2006 iyada oo qayb ka ah hirgelinta Sharciga 15-02, oo ujeedadiisu ahayd in dib u habayn lagu sameeyo qaybta dekedaha Marooko. Kahor dib u habayntan, Office d’Exploitation des Ports (ODEP) oo ahayd shirkad dawladu leedahay ayaa mas'uul ka ahayd maamulka dekedaha Marooko. Dib u habayntu waxay abuurtay laba qaybood oo kala madaxbannaan: Agence Nationale des Ports (ANP) oo noqotay hay'adda nidaamisa warshadaha, iyo Société d'Exploitation des Ports oo hadda loo yaqaano Marsa Maroc, taas oo la wareegtay hawlihii ganacsi ee dekedaha.<ref name="MarsaOverview">{{cite web |title=Company Overview |url=https://www.marsamaroc.co.ma/en/our-company/presentation |website=Marsa Maroc |access-date=2 April 2025 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sannadkii 2007, shirkaddu waxay si rasmi ah u qaadatay magaca ganacsiga ee Marsa Maroc. Intii u dhaxeysay sannadihii 2007 iyo 2008, Marsa Maroc waxay horumarisay qorshayaal istiraatiijiyadeed iyo kuwo ganacsi oo loo yaqaano CAP15. Qorshayaashan ayaa ujeedadoodu ahayd inay shirkadda u diyaariyaan koboc fog iyadoo diiradda lagu saarayo horumarinta terminalada koontaynarada ee dekedaha Marooko iyo dhisidda iskaashi istiraatiijiyadeed oo ku saabsan qaybaha xamuulka badan iyo shidaalka.<ref name="CAP15">{{cite web |title=Strategic Vision – CAP 15 |url=https://www.marsamaroc.co.ma/en/strategy/cap15 |website=Marsa Maroc |access-date=2 April 2025 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bishii Juun 2009, waxaa la gaaray guul weyn oo xagga fulinta istiraatiijiyadda CAP15 ah markii Marsa Maroc ay heshiis tanaasul ah oo 30 sano ah la saxiixatay Hay'adda Gaarka ah ee Tanger Med (TMSA) kaas oo ku saabsan Terminalka Koontaynarka 4 (CT4) ee dekedda Tanger Med. Sida uu dhigayo heshiisku, Marsa Maroc waxay ballanqaadday inay horumariso dhammaan dhismooyinka sare iyo qalabka looga baahan yahay in lagu shaqeeyo terminalka. CT4 waxaa loo naqshadeeyay sidii goob isticmaalkeedu badan yahay oo leh awood qaadasho oo dhan 2,250,000 TEU, deked dhererkeedu yahay 1,200 mitir, iyo qoto dheer oo biyo ah oo ah 16 mitir.<ref>{{cite web |title=Concession Agreement Signed Between Marsa Maroc and TMSA |url=https://www.portnet.ma/news/ct4-concession-marsa-maroc-tmsa |website=PortNet |date=15 June 2009 |access-date=2 April 2025 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Guul kale ayaa xigtay dekedda Casablanca sannadkii 2009. Taariikhdu markay ahayd 29 Maarso 2010, Boqor [[Mohammed VI of Morocco|Mohammed VI]] ayaa gudoomiyay dhagax dhigga terminal loogu talagalay farsameynta iyo kaydinta gawaarida. Mashruucan oo ay ku baxday maalgelin dhan 168 milyan oo [[Dirhamka Marooko|dirham]], wuxuu ka koobnaa dhismo daboolan oo baaxadiisu tahay 75,000 m² oo awood u leh inay qaaddo 5,000 oo xabo.<ref>{{cite news |title=Le Roi lance les travaux du terminal voitures au port de Casablanca |url=https://lematin.ma/express/2010/Port-de-Casablanca-le-Roi-lance-les-travaux-du-terminal-voitures/133081.html |work=Le Matin |date=30 March 2010 |access-date=2 April 2025}}</ref> 22-kii Diseembar 2011, Boqor Mohammed VI wuxuu xarigga ka jaray dekedda cusub ee ganacsiga ee biyaha qoto dheer ee ku taal [[Jorf Lasfar]], oo ku taal xeebta Atlaantikada ee dhanka koonfureed ee [[El Jadida]].<ref>{{cite web |title=Inauguration du port en eaux profondes de Jorf Lasfar |url=https://www.moroccoworldnews.com/2011/12/24000/king-mohammed-vi-inaugurates-jorf-lasfar-port |website=Morocco World News |date=22 December 2011 |access-date=2 April 2025}}</ref> == Tiirar muhiim ah == Shirkaddu waxay maamushaa sagaal dekedood oo ku yaal Marooko. Waxay leedahay hanti raasumaal ah oo iska diwangelisay oo dhan 733,956,000 [[Dirhamka Marooko|MAD]], dakhli wareegto ah oo dhan 1952 milyan oo MAD iyo isku socodka xamuulka caalamiga ah oo dhan 35.5 milyan oo tan. Dhamaadkii sannadkii 2011 waxay lahayd 2,247 shaqaale ah.<ref name="AR11">[http://www.marsamaroc.co.ma/documents/10157/50206/Rapport+annuel+Marsa+Maroc+VUK+2011.PDF Warbixinta Sannadlaha ah ee 2011] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/documents/10157/50206/Rapport+annuel+Marsa+Maroc+VUK+2011.PDF |date=20210515111520 }}, la soo dejiyay: 30 Oktoobar 2013</ref> == Dekedaha la maamulo == Marsa Maroc waxay ka shaqeysaa 9 dekedood oo ku yaal Marooko. Dekedahaas waa: === Dakhla === Dekedda [[Dakhla, Western Sahara|Dakhla]] waa deked yar marka loo eego kuwa kale, waxaana agabka ugu weyn ee ay qaaddo ay yihiin xamuulka dareeraha ah iyo kalluunka. Waxay shaqaalaysiisaa 22 qof, baaxadda xamuulkuna wuxuu ahaa 311,000 oo tan.<br> Waxay bixisaa 300 mitir oo dekedo ah oo leh 8 mitir oo qoto dheer ah, 2 wiishashka guura ah iyo adeegyo loogu talagalay maraakiibta kalluumeysiga.<ref name="dakhla">Websaydhka Marsa oo ku saabsan [http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/dakhla Dakhla] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/dakhla |date=20211107052851 }} (Faransiis), la booqday: 30 Oktoobar 2013</ref> Maareeyaha dekedda Dakhla si toos ah uma soo warbixiyo gudoomiyaha Guddiga Fulinta, laakiin wuxuu u soo warbixiyaa maareeyaha Dekedda Laâyoune:<ref name="orgchart">Nooca luqadda Ingiriisiga ee websaydhka Marsa Maroc: [http://www.marsamaroc.co.ma/en/organigrammes Shaxda Ururka] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/en/organigrammes |date=20160304033139 }}, la booqday 30 Oktoobar 2013</ref> === Laâyoune === Dekedda Laâyoune ama [[El Aaiún]] waxaa maamula Marsa Maroc. Dekeddu waxay bixisaa 3 terminal: Quay 1, 2 iyo 4.<ref name="laayoune">Websaydhka Marsa oo faahfaahinaya adeegyada jiro ee [http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/laayoune La Ayoune] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/laayoune |date=20211107052947 }} (Faransiis), la booqday: 30 Oktoobar 2013</ref> * Quay 1: dhererkiisu waa 150 mitir, qoto dheerkiisuna waa 6.15 mitir, wuxuuna leeyahay 9,900 m² oo dhul ah. Quay 1 waxaa loo isticmaalaa shidaalka iyo ciidda. * Quay 2: dhererkiisu waa 145 mitir, qoto dheerkiisuna waa 6.15 mitir. Baaxadda dhulku waa 5,600 m² wuxuuna bixiyaa adeegyo loogu talagalay koontaynarada iyo shidaalka. * Quay 4: dhererkiisu waa 276 mitir, qoto dheerkiisuna waa 6.15 mitir. Ujeeddadeeda ugu weyn waa farsameynta macdanta iyo kalluumeysiga.<ref name="laayoune"/> === Agadir === Dekedda [[Agadir]] waxay leedahay 4 terminal/dekedood. Wadarta dakhliga wareegtooda waa 3 milyan oo tan iyo ka badan 127,000 oo koontaynaro ah. Waxay shaqo siisaa 230 shaqaale ah.<ref>Dhammaan faahfaahinta laga helay: Websaydhka Marsa oo ku saabsan [http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/agadir Port of Agadir] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/agadir |date=20211104185522 }}, (Faransiis), la booqday: 29 Oktoobar 2013</ref> Afrta dekedood/terminal waa: * Container Quay: Dhererkiisu waa 280 mitir, qoto dheerkiisuna waa 10½ mitir. Waxay leedahay 3 wiishashka koontaynarada ah oo qaadi kara 100t iyo hal qaadi kara 120t. * Eastern Quay: Dhererkiisu waa 510 mitir, qoto dheerkiisuna waa 10½ mitir iyo hal terminal oo Ro-Ro ah (oo dhererkiisu yahay 160 mitir). Agabka ugu weyn ee terminal-kan waa liinta, khudaarta, dhuxul-dhagaxa iyo looxa. * Mineral terminal: Terminal-kan wuxuu bixiyaa adeegyo loogu talagalay dhoofinta macdanta. Waxay leedahay hal deked oo dhererkeedu yahay 160 mitir iyo qoto dheer oo 15 mitir ah. * Cruise Terminal: Dekeddan waxay sidoo kale bixisaa 160 mitir oo meel ku xirashada maraakiibta ah oo leh 15 mitir oo qoto dheer ah. Ka sokow laba buundo oo loogu talagalay fuulista iyo ka degista, waxay bixisaa dhammaan adeegyada loogu talagalay in lagu maareeyo maraakiibta dalxiiska/rakaabka. === Safi === Dekedda [[Safi, Morocco|Safi]] waxay leedahay dakhli wareegto sannadle ah oo dhan 2.6 milyan oo tan, 148 qof oo shaqaale ah iyo 3 terminal. Agabka ugu weyn ee lagu maareeyo dekeddan waa: baaruud, barytes, siriq iyo kaarboon.<ref>Dhammaan faahfaahinta laga helay websaydhka Marsa Maroc ee ku saabsan [http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/safi Port of Safi] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/safi |date=20211105020738 }}, (Faransiis), 30 Oktoobar 2013</ref> * Commercial Quay: Dhererkiisu waa 448 mitir, qoto dheerkiisuna wuxuu u dhaxeeyaa 8½–9½ m. Kaydinta dhulka: 14,400 m² iyo 6,700 m² oo aag daboolan ah. Qalabka dekeddan waa: laba wiish oo saaran biraha tareenka (40 t), 7 wiish oo goat ah iyo hal wiish oo guura (midkiiba 6 t) iyo laba mashiinada rarka oo awood u leh 250 iyo 550 tan/saacaddii. Agabka ugu weyn ee terminal-kan waa xamuulka engegan oo ay ku jiraan siriqta, dhuxusha naaftada, clinker, iyo [[Baryte|barite]]. * Rive: Deked dhererkeedu yahay 386 mitir oo qoto dheerkeedu u dhaxeeyo 10½ iyo 12 mitir. Baaxadda kaydinta dhulka waa 21,000 m². Waxay bixisaa laba [[wiish gantry]] ah oo ah 28 iyo 19 t. Agabka ugu weyn ee terminalka Rive waa baaruud. * Northern Quay: Deked dhererkeedu yahay 184 mitir oo qoto dheerkeedu u dhaxeeyo 9½ iyo 11 mitir. Baaxadda kaydinta dhulka waa 4,820 m². Waxaa jira hal wiish gantry ah oo 19t ah, agabka ugu weynna waa [[soodhada caustic]]. === Jorf Lasfar === Dekedda [[Jorf Lasfar]] waxay u dhow dahay magaalada [[El Jadida]]. Dekedda waxaa markii hore loo dhisay in lagu dhoofiyo [[fosfaat]]-ka iyo macdanta kale. Maanta waxay inta badan maamushaa agabka adag iyo kuwa dareeraha ah ee xamuulka badan halkar agabka ugu muhiimsan ay ka mid yihiin saliidda, haraaga biraha iyo bacriminta. Waxay leedahay 139 shaqaale ah. Dekeddu waxay leedahay 3 terminal:<ref>Dhammaan faahfaahinta laga qaatay websaydhka Marsa Maroc ee ku saabsan [http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/jorf-lasfar Jorf-Lasfar] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/jorf-lasfar |date=20211105020745 }}, (Faransiis), 30 Oktoobar 2013</ref> * Commercial Pier: Dhererkiisu waa 250 mitir, qoto dheerka biyuhuna wuxuu u dhaxeeyaa 5¼-12½ mitir. Waxay leedahay 3 meelood oo maraakiibtu ku xirtaan, mid ka mid ahna wuxuu leeyahay buundada ro-ro ee 100 t. Waxay leedahay 3 wiish oo saaran biraha tareenka (awoodoodu tahay 38 - 40 t) iyo 2 wiish oo guura oo 40t ah. Qalabka kale waxaa ka mid ah: fargeetooyinka rarka, cagafyada, mashiinada rarka ee guura iyo noocyo kala duwan oo mashiinada carra-qaadka ah. * Oil Terminal: Deked dhererkeedu yahay 60 mitir oo leh 15.6 mitir oo qoto dheer ah. Qalabka rarka waxaa ka mid ah: cududda LPG oo leh awood 880 m³/h, gacmaha naaftada iyo kiliinka oo leh awood 1,300 m³/h midkiiba. Terminal-ku wuxuu maareeyaa butane iyo propane LPG iyo shidaalka dareeraha ah (naaftada, kiliinka, batroolka). * Polyvalent terminal: Deked dhererkeedu yahay 314 mitir oo leh 12½ mitir oo qoto dheer ah. Laba wiish oo guura oo midkiiba yahay 63 t iyo laba mashiinada rarka oo guura oo ah 120m³. Tani waa terminalka xamuulka guud. Cap Blanc du Nord, oo ah [[daarta iftiinka]] ee ku taal albaabka dekedda, waxaa loo yaqaanaa inaysan ahayn mid la isku halayn karo, iyadoo iftiinkeedu mararka qaar uu damo.<ref name="sailing">[[National Geospatial-Intelligence Agency]]. ''[https://books.google.com/books?id=y-AeYaLGY1MC&dq=%22Jorf+Lasfar%22&pg=PA204 Prostar Sailing Directions 2005: West Coast of Europe and Northwest Africa]'' (2005). ProStar Publications. p. 204. {{ISBN|1-57785-660-0}}. Google Books. Waxaa la helay 7 Abriil 2011.</ref> === Casablanca === [[Dekedda Casablanca]] waa mid ka mid ah dekedaha ugu waaweyn ee bini'aadamku dhiso ee caalamka.<ref>Looklex oo ku saabsan [http://looklex.com/e.o/casablanca.htm Casablanca] {{Wayback|url=http://looklex.com/e.o/casablanca.htm |date=20101217164820 }}, la booqday: 27 Oktoobar 2013</ref> Dekeddu waxay leedahay 4 terminal oo wadar ahaan dakhliga xamuulkoodu yahay 9.6 milyan oo tan, iyo 600,000 oo [[Halbeega u dhigma labaatan cagood|TEU]]. Waxay shaqo siisaa 1,200 oo qof, agabka ugu weyn ee ay maamusho dekedduna waa: macdanta, alaabta birta ah, sonkorta, looxa iyo waxyaabaha ka farcama. Agabka waxaa loo qaadaa sidii koontaynaro, xamuul engegan ama [[Rullaluistemadka-on/rullaluistemadka-off|Ro-Ro]].<br> Afrta terminal waa<ref name="casablanca">Dhammaan faahfaahinta laga helay websaydhka Marsa Maroc ee ku saabsan [http://www.marsamaroc.co.ma/en/espace-corporate/casablanca Port of Casablanca] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/en/espace-corporate/casablanca |date=20181210122753 }}, Waxaa la helay 30 Oktoobar 2013</ref> * Eastern Container Terminal: Dhererkiisu waa 600 mitir, qoto dheerkiisuna waa 12 mitir, wuxuu leeyahay 4 meelood oo maraakiibtu ku xirtaan. Baaxadda kaydinta dhulku: 60 [[hektar]]. Terminal-ku wuxuu leeyahay 8 wiish gantry ah, laba ka mid ahna waa 'post-[[Panamax]]'. Terminal-ku wuxuu leeyahay awood uu ku farsameeyo 650,000 tue. * Ro-Ro terminal: Terminalka ro-ro wuxuu bixiyaa laba wiish oo 100t ah qoto dheerkiisuna waa 8 mitir. Waxaa jira awood kaydin oo dhan 5,000 oo xabo waxaana jira 13 cagafyada Ro-Ro ah oo ah 60 ton. * Multi-purpose terminal: Terminal-ku wuxuu bixiyaa deked dhererkeedu yahay 1,500 mitir oo qoto dheerka biyuhu u dhaxeeyo 9 iyo 10½ mitir kuna yaal 12 meelood oo maraakiibtu ku xirtaan. Waxay leedahay awood kaydin oo daboolan oo dhan 14,000 m² iyo 60,000 m² oo dhul ah. Maareynta xamuulka waxaa lagu sameeyaa iyadoo la isticmaalayo 4 wiish oo ah 38 t, 32 wiishashka dekedda ah oo awood u dhaxaysa 6 t iyo 25 t iyo 5 wiish oo guura. Qalabka kale ee guud waxaa ka mid ah: 106 fargeetooyinka rarka ah, 20 cagafyada u dhaxeeya 40 iyo 60 tan, iyo buundooyinka miisaanka. Agabka ugu weyn ee lagu maareeyo terminal-kan waxaa ka mid ah: birta, sonkorta, looxa, cuntada xoolaha iyo iniinta saliidda laga dhaliyo. * Ore Terminal: Deked dhererkeedu yahay 390 mitir oo qoto dheerka biyuhu u dhaxeeyo 9.15 iyo 10.5 mitir. Baaxadda dhulku waa 2.5 hektar. Waxaa jira laba wiish gantry oo macdanta ah oo ah 14t iyo 16t. Sidoo kale 6 wiish oo saaran biraha tareenka oo leh awood 6 t ah ayaa dhameystiraya qalabka maareynta xamuulka ee terminalka macdanta. Ka sokow macdanta, terminal-ku wuxuu kale oo uu maareeyaa haraaga biraha. === Mohammedia === Dekedda [[Mohammedia]] waxay leedahay dakhli wareegto ah oo dhan 12 milyan oo tan waxayna shaqo siisaa 130 qof. Dekeddu waxay ku takhasustay agabka xamuulka dareeraha ah ama petro-chemicals.<ref>Dhammaan faahfaahinta laga helay websaydhka Marsa Marco ee ku saabsan dekedda [http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/mohammedia Mohammedia] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/mohammedia |date=20211106222612 }}, (Faransiis), la booqday: 29 Oktoobar 2013</ref> Dekeddu waxay u qaybsantaa laba terminal oo weyn: * Petrochemical terminal: Terminal-ku wuxuu leeyahay laba meelood oo kala ah A iyo B. Dekeddu waxay dhererkeedu yahay 580 mitir oo qoto dheerkeedu yahay ilaa 17 mitir. Waxay leedahay madal rarka oo dhererkeedu yahay 23 mitir, ballarkeeduna yahay 73 mitir. Waxay leedahay shabakad ballaran oo tubooyin ah si loogu raro loona dejiyo batroolka dareeraha ah iyadoo leh 12 nidaam oo loading iyo unloading ah oo leh tubooyin dabacsan. Si loo taageero ku xirashada maraakiibta, waxay leedahay laba [[doon jiidis|doonyaha jiidista]] ah oo midkiiba yahay 6,000 oo [[Awood fardo|hoos-awood fardo]] ah. * Internal terminal: Terminal-ka 'gudaha' wuxuu leeyahay 3 dekedood oo dhererkeedu yahay 340 mitir iyo qoto dheer u dhaxaysa 6 iyo 6.70 mitir. Waxay leedahay awood kaydin oo daboolan oo dhan 13,000 m². Waxay leedahay qalab ballaran oo loogu talagalay raridda iyo dejinta iyo shabakad tubooyin ah si loo maareeyo noocyo kala duwan oo dareeraha batroolka ah. === Tanger Med === [[Tanger-Med]] waa deked ku taal [[Badda Mediterranean-ka]], qiyaastii 40 km dhanka bari ee magaalada [[Tanger]]. Dekeddu waxay bilowday hawlaheeda sannadkii 2007, marka loo eego baaxaddana waxay noqon doontaa dekedda ugu weyn ee Mediterranean-ka iyo dekedda ugu weyn ee [[Afrika]]. Tan iyo markii la furay sannadkii 2007 - iyadoo leh awood bilow ah oo ah 3.5 milyan oo koontaynaro ah oo gaartay awooddeeda ugu sarreysa oo ah 8.5 milyan sannadkii 2015<ref>magharebia.com Jaridda wararka:[http://magharebia.com/en_GB/articles/awi/newsbriefs/general/2007/05/18/newsbrief-04 Tangier-Med port to be operational in July], 18 Maajo 2007. Waxaa la helay 30 Oktoobar 2013</ref> dekeddu waxay kootay sannadihii la soo dhaafay, iyadoo uu dib u dhac weyn ku yimid sannadkii 2011 markii ay ku dhufteen dhowr shaqo joojinood. Ka sokow terminalka koontaynarada, isticmaalka kale ee muhiimka ah waa xiriirka doonyaha ee taga Spain iyo dhoofinta gawaarida iyadoo loo marayo wershad weyn oo Renault ah: intii u dhaxeysay Jannaayo iyo Agoosto 2013 qiyaastii 86,000 oo gawaarida Renault ah iyo sidoo kale 15,000 oo gawaarida noocyada kale ah ayaa laga dhoofiyay Tanger Med.<ref name="ansa">Websaydhka Ansa Med: [http://www.ansa.it/ansamed/en/news/sections/transport/2013/09/11/Transport-Morocco-booming-Tanger-Med-port-huge-success_9281662.html Morocco's booming Tanger Med port a huge success], 11 Sebtember 2013. Waxaa la helay 30 Oktoobar 2013</ref> Marsa Maroc waxay maamushaa terminalka 'xamuulka guud' ee Tanger Med. Terminalada kale waxaa maamula dhinacyo saddexaad iyadoo loo marayo heshiisyo muddo dheer ah oo ay la galeen Marsa. Terminalka ay maamusho Marsa wuxuu shaqaalaysiiyaa 74 qof wuxuuna leeyahay dakhli wareegto ah oo dhan 300,000 oo tan.<ref name="tanger">Websaydhka Marsa Maroc oo ku saabsan [http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/tangermed Tanger Med] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/tangermed |date=20211107052950 }}, Waxaa la helay 30 Oktoobar 2013</ref> Terminal-ku wuxuu bixiyaa dekedo dhererkoodu yahay 568 mitir oo leh qoto dheerka biyaha oo u dhaxeeya 12 iyo 15 mitir. Hangarka kaydinta oo ah 5,000 m² ayaa diyaar ku ah dhul baaxadiisu tahay 9.3 ha. Laba wiish oo guura oo leh awoodo kala ah 45 iyo 63 tan iyo 13 fargeetooyinka rarka ah ayaa diyaar u ah in lagu maareeyo badarka iyo agabka xamuulka culus ee guud. === Nador Port === Dekedda ugu xigta dhanka bari ee ay maamusho Marsa Maroc waa [[Dekedda Nador]]. Dekeddan, waxay wadaagaan dekedaha iyo harada dekedda (ka weyn) ee dhulka Isbaanishka ah ee [[Melilla]]. Dekeddu dhab ahaantii waxay ku taal [[Beni Ansar]], 10 km dhanka bari ee magaalada Nador. Dekeddu waxay leedahay saddex terminal:<ref>Dhammaan faahfaahinta laga helay websaydhka Marsa Maroc ee ku saabsan [http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/nador Nador Port] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/nador |date=20211107052810 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211107052810/http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/nador |date=2021-11-07 }}, (Faransiis), Waxaa la helay 30 Oktoobar 2013</ref> * Terminal 2: Deked dhererkeedu yahay 700 mitir oo leh 13 mitir oo qoto dheer ah iyo 300 mitir oo leh 10 mitir oo qoto dheer ah. 14.7 ha oo aagga kaydinta ah. Waxaa jira afar wiish oo saaran biraha tareenka oo leh awood u dhaxaysa 38 iyo 43 tan iyo saddex wiish oo 10 t ah. Xamuulka ugu weyn waa xamuulka engegan, dhuxul-dhagaxa iyo macdanta. * Passenger Terminal: Deked dhererkeedu yahay 680 mitir oo ku taal 4 qaybood oo ku xirashada maraakiibta ah iyadoo leh buundada ro-ro ee dhanka hore iyo buundooyinka dadka lugaynaya ee ka sarreeya kuwaas oo u oggolaanaya fuulista/ka degista badbaadada leh ee dadka lugaynaya iyadoo aan loo goyn wax gawaari ah oo fuulaya ama ka degaya isku waqtigaas. Buundooyinku waxay ku xirmaan hool weyn oo qaabilaadda ah (3,500m²) oo leh aagga sugitaanka iyo maareynta baasaboorka. Aagga sugitaanka gawaariduna wuxuu bixiyaa 8,000m² oo aag har ah oo loogu talagalay gawaarida sugaya inay fuulaan maraakiibta. (Inta badan bixitaannadu waa gelinka dambe ee maalintii, halka imaatinkuna uu yahay inta badan subaxda hore). Terminalka doonyaha wuxuu bixiyaa adeegyo joogto ah oo taga [[Almeria]] (Spain) iyo [[Sète]] ee dalka Faransiiska. * Hydrocarbon Quay: Deked dhererkeedu yahay 100 mitir oo leh qoto dheerka biyaha oo ah 13 mitir. Agabka lagu farsameeyo terminal-kan waa batroolka iyo butane. Xafiisyada Dekedda Nador, Marsa Maroc waxay sidoo kale maamushaa Gare Maritime de [[Al Hoceima]] oo (keliya) ka kooban hool dhan 1,500 m2 iyo 2,700 m2 oo dhul har ah ah. Ma jiro qalab marinno badda ah oo ay Marsa Maroc ku maamusho Al Hoceima. == Ururka == Marsa Maroc waxay leedahay laba hay'adood oo maamula: Guddiga Kormeerka iyo Guddiga Fulinta. Midka dambe ayaa mas'uul ka ah hawlaha maalinlaha ah. Gudoomiyaha Guddiga Fulinta waa Mr. Mohammed Abdeljalil. Shirkaddu waxay leedahay laba 'nooc oo urur': mid 'guud' ah oo mas'uuliyadaha iyo soo warbixintu ay ku saleysan yihiin shaqada iyo nooca 2-aad oo ku saleysan dekedaha hoos timaada maamulka Marsa. 'Maamulka muhiimka ah' wuxuu ka kooban yahay gudoomiyaha iyo afar maareeyahood:<ref name="orgchart"/> * mr. Mahjoub Bayri - mas'uul ka ah horumarinta Tanger Med * mr. Yousef Benvani - maareeyaha horumarinta * mr. Mustafa Sahabi - maareeyaha maaliyadda * mr. Rachid Hadi - maareeyaha hawlgalka ee Dekedda Casablanca Sidoo kale 6 maareeyahood oo kale oo loogu talagalay arrimaha xagga agabka bini'aadamka, IT-ga, sharciga, farsamada iwd. waxay sidoo kale u soo warbixiyaan Gudoomiyaha Guddiga Fulinta. Nidaamkan shaxda ururka ee ku saleysan shaqada ka sokow, waxaa jira maareeyayaal deked kasta ah oo hoos timaada hawlgalka Marsa kuwaas oo si toos ah u soo warbixiya mr. Mohammed Abdeljalil (marka laga reebo dekedda Dakhla, maadaama loo arko qayb ka mid ah dekedda Laâyoune)<ref name="orgchart"/> == Adeegyada == Ka sokow maamulka dekedda lafteeda iyo ka dhigista qalabka rarka mid diyaar ah, Marsa Maroc waxay sidoo kale u fisaa adeegyo dheeraad ah maraakiibta isticmaala dekedahaas. Adeegyadan waxaa ka mid ah: * Hagidda maraakiibta ee dhammaan dekedaha marka laga reebo Casablanca iyo Jorf-Lasfar halkaas oo adeeggan laga bixiyo shirkad kale * Jiidista * Caawinta ku xirashada * Shidaal ku shubista Waxa u dheer 'adeegyada la xiriira maraakiibta', Marsa Maroc waxay sidoo kale u fidin kartaa adeegyo dheeraad ah oo la xiriira maareynta agabka. Iyadoo lala kaashanayo macaamiisha Marsa Maroc waxay ku heshiisayn karaan adeegyo dheeraad ah marka ay maamulayaan xamuulkooda<ref>Websaydhka Marsa [http://www.marsamaroc.co.ma/en/nos-services Our services] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/en/nos-services |date=20181207042728 }}, Waxaa la helay 29 Oktoobar 2013</ref> == Warbixinnada Sannadlaha ah == Maadaama ay tahay shirkad hanti wadaag ah shirkaddu waxay daabacdaa warbixinnadeeda sannadlaha ah iyadoo ku qoreysa luqadaha Carabiga, Faransiiska iyo Ingiriisiga<ref>Guudmarka [http://www.marsamaroc.co.ma/en/publications publications] {{Wayback|url=http://www.marsamaroc.co.ma/en/publications |date=20191212221301 }}, la booqday 30 Oktoobar 2013</ref> iyadoo la kaashaneysa ANP (Agence National de Ports) waxay sidoo kale daabacdaa faahfaahin muhiim ah oo ku saabsan dakhliga wareegtoada. Tirooyinkan waxaa lagu faahfaahiyay labadaba nooca alaabta iyo dekedda/goobta. Warbixinnadan ugu dambeeyay laguma heli karo Ingiriis laakiin waxaa lagu daabacaa Faransiis. Warbixintii ugu dambeysay waa warbixinta ANP ee sannadkii 2012<ref>Warbixinnada Sannadlaha ah ee [http://www.anp.org.ma/Espaceprofesionnel/Trafic%20portuaire/Trafic_2012.PDF Agence National des Ports, 2012], Waxaa la helay: 30 Oktoobar 2013</ref> == Tixraacyada == {{Reflist|33em}} t95if18f2wst544fw0i9bls23ekupxe 0 47648 300028 299141 2026-06-28T09:02:57Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300028 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Mohammedia | native_name = {{lang|ar|المحمدية}} | nickname = | settlement_type = [[Liiska magaalooyinka Marooko|Magaalo]] | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Grand complexe commercial avec résidence à Mohamedia (Fdala).JPG | photo2a = Le parc des villes jumelées Mohammedia.jpg | photo2b = Mohammedia Prefecture.jpg | photo3a = La cathédrale de mohamedia (Fdala).jpg | size = 275 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | pushpin_map = Morocco#Africa | pushpin_relief = 1 | pushpin_label_position = bottom | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = Goobta ay ku taal Marooko <!-- Location ------------------>| subdivision_type = Dalka | subdivision_name = {{flag|Morocco}} | subdivision_type1 = [[Gobollada Marooko|Gobol]] | subdivision_name1 = [[Casablanca-Settat]] | subdivision_type2 = [[Ururrada gobollada iyo gobollada Marooko|Guddoonka]] | subdivision_name2 = [[Mohammedia Prefecture]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Duqa magaalada | leader_name = Hicham Aït Manna<ref>{{cite news |title=Hicham Aït Mana appointed as new mayor of Mohammedia|url=https://www.mjtnews.com/2021/09/20/hicham-ait-mana-rni-is-the-new-mayor-of-mohammedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20221201200631/https://www.mjtnews.com/2021/09/20/hicham-ait-mana-rni-is-the-new-mayor-of-mohammedia|archive-date=1 Dec 2022|url-status=live }}</ref> | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = <!-- Area ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref = Metric <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> <!-- Population ----------------------->| population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name=census2024>{{cite web |url=https://www.hcp.ma/file/242342/ |title=Population légale du Royaume du Maroc répartie par régions, provinces et préfectures et communes selon les résultats du Recensement général de la population et de l’habitat 2024 |language=ar, fr |publisher=High Commission for Planning, Morocco |date=7 November 2024 |access-date=24 Bisha Lixaad 2026 |archive-date=1 Bisha Lixaad 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250601155247/https://www.hcp.ma/file/242342/ |url-status=bot: unknown }}</ref> | population_note = | population_total = 194,358 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_blank1_title = Qowmiyadaha | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | coordinates = {{coord|33|41|N|7|23|W|region:MA|display=inline}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | blank1_name = | blank1_info = | website = | footnotes = }} '''Mohammedia''' ({{langx|ar|المحمدية|al-Muḥammadiyya}}), waxa loo yaqaanay ilaa 1960 '''Fedala''' ({{langx|ar|فضالة|Faḍāla}}), waa magaalo xeebeed deked leh oo ku taal xeebta galbeed ee [[Marooko]] una dhaxaysa [[Casablanca]] iyo [[Rabat]] ee gobolka [[Casablanca-Settat]]. Waxay martigelisaa sifeeyaha saliidda ee ugu muhiimsan Marooko, Samir Refinery, taas oo ka dhigaysa xarunta warshadaha batrooolka ee Marooko. Waxay leedahay dad tiradoodu gaadhayso 514,057 qof marka loo eego qiyaasta 2024.<ref name=census2014>{{cite web |url=http://rgph2014.hcp.ma/file/166326/ |title=POPULATION LÉGALE DES RÉGIONS, PROVINCES, PRÉFECTURES, MUNICIPALITÉS, ARRONDISSEMENTS ET COMMUNES DU ROYAUME D'APRÈS LES RÉSULTATS DU RGPH 2014 |language=ar, fr |publisher=High Commission for Planning, Morocco |date=8 April 2015 |access-date=3 June 2016}}</ref> ==Taariikhda== === Taariikhda hore === [[File:ETH-BIB-Fedallah, Farm Egli, Gurbi, Übersicht-Dia 247-09235.tif|left|thumb|Beer ku taal Fedallah sanadkii 1936.]] [[File:Bab al kasbah Mohammedia.jpg|left|thumb|200px|Albaabka laga galo Kasbah iyo Masaajidka Al Atik oo ka muuqda gadaal]]Dekedda, oo hadda ah Mohammedia, waxaa markii hore loo yaqaanay Fedala ({{lang|ar|فضالة}}). Magaca wuxuu ka yimid ereyada [[Carabi|Arabiga]] ah ee ''Fadl Allah'' ({{lang|ar|فضل الله}}) oo la dhaho "fadliga Ilaah". Sida uu sheegay Graberg de Hemsö, wuxuu ka yimid ''Fayḍ Allāh'', oo la dhaho "deeqda Ilaah".<ref>{{Citation |last=Adam |first=A. |title=Faḍāla |date=2012-04-24 |work=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/fadala-SIM_2219 |access-date=2024-03-10 |publisher=Brill |language=en}}</ref> Waxaa weli jira raadad muujinaya doorkeedii ganacsi xilligii [[Khilafadii Almoravid]]. Waxaa qarniyadii 14-aad iyo 15-aad ku soo badbaadi jiray [[markab ganacsi|maraakiibta ganacsiga]] ee ka imaanayay Yurub si ay u raadsadaan badarka iyo khudaarta qallalan. Sanadkii 1773, Suldaan Sidi [[Mohammed ben Abdallah]] wuxuu Fédala ka dhigay maqal badar oo gobolka [[Tamasna]] ah wuxuuna dhisay Kasbah si uu u ilaaliyo dukaamada ganacsatada. Wuxuu kaloo dhisay masaajidka cad ee Al Atik. ===Maxmiyaddii Faransiiska=== [[File:German officers captured in French Morocco army.mil-2008-10-30-1225389725.jpg|thumb|200px|Saraakiil Jarmal ah oo lagu qabtay Fedala, 1943]] Xilligii ka horreeyay gumeysiga, tartankii u dhexeeyay [[quwadaha reer Galbeedka]] si ay u hubiyaan ka faa'iidaysiga dhaqaale ee [[Afrika]] wuxuu ka dambeeyay isku biiridda danaha reer Yurub ee dekedaha Marooko. Gobolka Fédala, qoyska Jarmalka ah ee Mannesmann waxay iibsadeen dhul weyn. Heshiiskii November 4, 1911 ee u dhexeeyay [[Faransiiska]] iyo [[Jarmalka]] ee ku saabsanaa qaybinta Afrika wuxuu ku khasbay qoyska Mannesmann inay ka tanaasulaan dhulkii ay u hayeen Georges iyo Jacques Hersent, oo ahaa laba nin oo warshadleey Faransiis ah, kuwaas oo ogaaday jiritaanka gacmo-badeed dabiici ah, oo qiimo weyn u lahaa abuurista deked weyn oo qiimo jaban. Kooxda Hersent waxay aasaaseen shirkadda Franco-Moroccan sanadkii 1912 waxayna aasaaseen shirkadda dekedda sanadkii 1914 oo door hoggaamineed ka qaatay horumarinta Fédala. Koritaanka degdegga ah ee magaalada wuxuu ka bilaabmay agagaarka dekedda, taas oo u oggolaatay horumarinta warshado kala duwan sida qasadeynta waxyaabaha badda, warshadaha beeraha, harag-warshadaynta, dharka, iwm.. Magaalada xeebeedka waxay qaabaysantay sanadkii 1925 waxaana dhisay Esplanade sanadkii 1938. Dhismaha khadka badda ee sanadkii 1951 wuxuu Fédala ka dhigay dekeddii ugu horreysay uguna casrisanayd ee saliidda ee Waqooyiga Afrika. Kaniisadda Saint James (Saint Jacques), oo fiirisa fagaaraha weyn, waxaa dhisay sanadkii 1934 Jean iyo Georges Hersent, si loo xasuusto wiilkooda iyo wiilka ay adeerka u ahaayeen Jacques (3 February 1893 - 26 July 1917), oo ku dhintay Marne xilligii [[Dagaalkii Koowaad ee Adduunka]].<ref>{{cite web|title= Histoire de la paroisse |publisher=Website of the Church of Saint Jacques |year=2012 |url=http://eglisesaintjacquesmohammedia.blogspot.fr/p/histoire-de-la-paroisse.html |access-date=2013-10-05}}</ref> ====Dagaalkii Fedala==== Ciidanka Mareykanka ayaa ku soo duulay Fédala iyagoo ka yimid Badweynta Atlantiga November 8, 1942, iyadoo qayb ka ahayd [[Hawlgalkii Torch]].<ref>{{Cite web |title=HyperWar: US Army in WWII: Northwest Africa: Seizing the Initiative In the West |url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/USA/USA-MTO-NWA/USA-MTO-NWA-7.html |access-date=2025-07-02 |website=www.ibiblio.org}}</ref> Duullaanka waxaa fuliyay Kooxda Weerarka Dhexe ee Ciidanka Galbeedka kuwaas oo ku degay xeebta Atlantiga ee Marooko. Soo degitaanku wuxuu bilaabmay 4-tii aroornimo. ===Magaalada cusub=== [[File:Mohammed V of Morocco.jpg|thumb|Sanadkii 1960, magaalada waxaa loogu magac daray boqorkii xukumayay [[Boqorka Marooko]], [[Mohammed V of Morocco|Mohammed V]]]] {{Tone|section|date=March 2022}} Fédala waxaa loogu magac daray Mohammedia 25 June 1960 si loogu sharfo Boqor [[Mohammed V of Morocco|Mohammed V]], dhisiyihii [[Taariikhda Marooko|madaxbannaanida Marooko]], munaasabaddii dhagax-dhigga sifeeyaha saliidda ee Samir. Magaca cusub wuxuu muujinayaa dabeecadda casriga ah ee magaaladan.<ref>{{Cite web |title=MOHAMMEDIA {{!}} Centre Régional d'Investissement de Casablanca-Settat |url=https://www.casainvest.ma/en/casablanca-settat-region/prefectures-provinces/mohammedia |access-date=2025-07-02 |website=www.casainvest.ma}}</ref> Maanta, magaaladu waxay u adeegtaa sidii goob dalxiis xeebeed iyo xarun wax-soo-saar labadaba.<ref>{{Cite web |title=Mohammedia {{!}} Coastal City, Industrial Hub, Mediterranean Port {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Mohammedia |access-date=2025-07-02 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Mohammedia sidoo kale waa magaalo dalxiis oo ka kooban goobaha goolfka, naadiga teniska iyo hawlo kale oo banyak oo madadaalo ah. Intaa waxaa dheer, dadku waxay u yaqaanaan {{Transliteration|ar|madinat lwurud wa riyada}} oo la dhaho "magaalada ubaxa iyo isboortiga".<ref>{{Cite news |title=Morocco’s Mohammedia offers calm and flowers in Ramadan {{!}} Faisal Abdul Hassan {{!}} AW |url=https://thearabweekly.com/moroccos-mohammedia-offers-calm-and-flowers-ramadan |archive-url=https://web.archive.org/web/20210821082506/https://thearabweekly.com/moroccos-mohammedia-offers-calm-and-flowers-ramadan |archive-date=2021-08-21 |access-date=2025-07-02 |work=AW |language=en}}</ref> Tobankii sano ee la soo dhaafay, xeebaha Mohammedia ee "Sablet & Mimosa" waxay soo jiiteen dad banyak oo ka yimid Casablanca, iyo magaalooyinka u dhow. Sablet iyo Mimosa waxay ku jireen horumarin, iyadoo la dhisay guryo cusub oo xeebta ah, fiilooyin, and maalgashi dheeraad ah oo lagu sameeyay ganacsiyada yaryar taas oo abuurtay shaqooyin banyak. Xagaagu si fudud waa xilliga ugu fiican ee Mohammedia maadaama ay jirto ka qasnaan banyak sababo la xiriira kororka dadka. Waxaa jira hawlo banyak oo dibadda ah oo ay ku jiraan kubbadda kolayga, kubbadda cagta, dhex-galka hirarka, iyo kaluumeysiga. Nolosha habeenkii waa khibrad weyn oo laga qayb qaato, oo ay ku jiraan dhowr kafeeyaal, maqaayado, naadiyo, iyo marin xeebeed. Laba ka mid ah aagagga la dego ee xeebta oo ah meelo u fiican fasaxa waa "Residence of Oubaha" iyo "Palm Beach." Waxaa jira dhowr mashaariic oo kale oo ka socda magaalada Mohammedia iyo sidoo kale kaabayaalla dhaqaalaha ee magaalada oo dhan.<ref>{{Cite web |title=Casa Aménagement – Vecteur de développement territorial |url=https://www.casa-amenagement.ma/en/mediatheques/corniche-de-mohammedia |access-date=2025-07-02 |website=www.casa-amenagement.ma}}</ref> 22 December 2022, qarax weyn ayaa dhacay ka dib markii xarun lagu kaydiyo gaaska ay gubatay.<ref>{{Cite web |title=دعوات نقابية بفتح تحقيق في أسباب تسرب الغاز بحريق المحمدية |url=https://alyaoum24.com/1756496.html |access-date=2022-12-23 |website=اليوم 24 – أخبار اليوم على مدار الساعة |language=ar}}</ref> Maamulka ayaa sheegay inaysan jirin wax khasaare ah oo dadka soo gaaray.<ref>{{Cite web |title=Morocco: Explosion reported at gas storage facility near Mohammedia Port Dec. 22 |url=https://crisis24.garda.com/alerts/2022/12/morocco-explosion-reported-at-gas-storage-facility-near-mohammedia-port-dec-22 |access-date=2022-12-23 |website=Morocco: Explosion reported at gas storage facility near Mohammedia Port Dec. 22 {{!}} Crisis24 |language=en}}</ref> Qoysaska iyo muwaadiniinta degganaa meel u dhow xarunta ayaa isaga barakacay hareeraha.<ref>{{Cite web |last=Aamari |first=Oussama |title=Mohammedia Gas Storage Facility Goes Up in Flames |url=https://www.moroccoworldnews.com/2022/12/353176/mohammedia-gas-storage-facility-goes-up-in-flames |access-date=2022-12-23 |website=moroccoworldnews |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-12-22 |title=حريق في مستودعات الغاز يهز المحمدية |url=https://www.hespress.com/حريق-في-مستودعات-الغاز-يهز-المحمدية-1097006.html |access-date=2022-12-23 |website=Hespress - هسبريس جريدة إلكترونية مغربية |language=ar}}</ref> Kadib 2 saacadood oo dhacdadaas ah, maamulka deegaanka ayaa xakameeyay dabkii ka dhashay qaraxa.<ref>{{Cite web |date=2022-12-22 |title=Local authorities in Mohammedia say fires successfully contained |url=https://en.hespress.com/55655-local-authorities-in-mohammedia-say-fires-successfully-contained.html |access-date=2023-01-18 |website=HESPRESS English - Morocco News |language=en-US}}</ref> ==Juqraafiga== === Goobta === Mohammedia waxay ku taal dhinacada Badweynta Atlantiga {{convert|15|mi|0|abbr=off|order=flip}} Waqooyi-bari ee [[Casablanca]]. Waxay ku taal inta u dhaxaysa meelaha ay ka soo baxaan webiyada Oued El-Maleh iyo Oued Nfifikh waxaana xuduud la leh Badweynta Atlantiga dhanka Waqooyiga, [[Ben Slimane Province]] dhanka Bari iyo Koonfurta, iyo guddoonka Sidi Bernoussi-Zenata dhanka Galbeed. ===Cimilada=== Mohammedia waxay leedahay [[cimilada Mediterranean-ka ee kuleylka xagaaga]] ([[Köppen climate classification]] Csa). Saamaynta dhexdhexaadinta ee Badweynta Atlantiga waxay si xoog leit u saameysaa cimilada magaalada waxayna ka dhigtaa jiilaalkeeda mid jilicsan oo diiran, xagaaguna mid kulul oo qabow. Mohammedia waxay ku raaxaysataa qorrax badan sanadka oo dhan iyadoo leh roobab la qiyaasi karo sanadkii. Muddada u dhaxaysa November ilaa April waa mid qaboow oo roobab leh iyadoo heerkulka sare uu celcelis ahaan yahay {{convert|63|to|70|F|C|order=flip}} halka kan ugu hooseeyana uu yahay {{convert|46|to|53|F|C|order=flip}}, si kastaba ha ahaatee heerkulku mararka qaar wuxuu hoos ugu dhici karaa qiyaastii {{convert|36|°F|0|order=flip}} subaxdii, ama wuxuu gaari karaa ilaa {{convert|75|°F|0|order=flip}} maalmo yar inta lagu jiro jiilaalka. Muddada u dhaxaysa May ilaa October waa mid diiran ilaa kulayl iyo qallayl iyadoo heerkulka sare uu celcelis ahaan yahay {{convert|72|to|79|F|C|order=flip}} halka kan ugu hooseeyana uu yahay {{convert|59|to|68|F|C|order=flip}}, laakiin heerkulku wuxuu dhaafi karaa {{convert|90|°F|0|order=flip}} mararka qaarna wuxuu gaaraa {{convert|104|°F|0|order=flip}}. Roobka badankiis wuxuu da'aa November ilaa April, celceliska roobka sanadkiina waa qiyaastii 432&nbsp;mm. Roobabku inta badan waxay u da'aan qaab roobab fudud, laakiin mararka qaar waxaa jira roobab waaweyn iyo onkod. {{Weather box |location = Mohammedia |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 17 |Feb high C = 18 |Mar high C = 19 |Apr high C = 20 |May high C = 22 |Jun high C = 24 |Jul high C = 26 |Aug high C = 26 |Sep high C = 26 |Oct high C = 24 |Nov high C = 21 |Dec high C = 18 |Jan low C = 8 |Feb low C = 9 |Mar low C = 11 |Apr low C = 12 |May low C = 15 |Jun low C = 18 |Jul low C = 20 |Aug low C = 20 |Sep low C = 19 |Oct low C = 16 |Nov low C = 13 |Dec low C = 10 |Jan precipitation mm = 64 |Feb precipitation mm = 59 |Mar precipitation mm = 52 |Apr precipitation mm = 43 |May precipitation mm = 20 |Jun precipitation mm = 6 |Jul precipitation mm = 1 |Aug precipitation mm = 1 |Sep precipitation mm = 4 |Oct precipitation mm = 30 |Nov precipitation mm = 77 |Dec precipitation mm = 75 |source 1 = msn Weather <ref name="weather1">{{Cite web| url =http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:MOXX0006&q=Mohammedia%2c+MAR+forecast:averagesm| title =Average Conditions Mohammedia, Morocco| publisher =msn Weather| access-date =2026-06-24| archive-date =2019-12-12| archive-url =https://web.archive.org/web/20191212201132/http://weather.msn.com/monthly_averages.aspx?wealocations=wc:MOXX0006&q=Mohammedia%2c+MAR+forecast:averagesm| url-status =dead}}</ref> |date = August 2010}} ==Qaybaha== Gobolka waxaa loo qaybiyaa dhanka maamulka sida seo soo socota:<ref name="Pop">{{cite web|url=http://www.lavieeco.com/documents_officiels/Recensement%20population.pdf|title=Recensement général de la population et de l'habitat de 2004|publisher=Haut-commissariat au Plan, Lavieeco.com|access-date=27 April 2012}}</ref> {| class="wikitable sortable" ! Magaca !! Lambarka juqraafiga !! Nooca !! Guryaha !! Dadka (2004)!! Dadka ajnabiga ah !! Dadka Marookanka ah !! Faallo |- | Mohammedia || 371.01.01. || Degmo || 39154 || 188619 || 1240 || 187379 || |- | [[Aïn Harrouda]] || 371.01.03. || Degmo || 8417 || 41853 || 56 || 41797 || |- | [[Bni Yakhlef]]|| 371.03.01. || Jameeco miyi || 5975 || 29723 || 10 || 29713 || 11490 degane waxay ku nool yihiin xarunta, oo loo yaqaan [[Ben Yakhlef]]; 18233 degane waxay ku nool yihiin aagagga miyiga ah. |- | [[Ech-Challalate]]|| 371.03.03. || Jameeco miyi || 7970 || 40311 || 21 || 40290 || |- | [[Sidi Moussa Ben Ali]]|| 371.03.05. || Jameeco miyi || 1666 || 9368 || 1 || 9367 || |- | [[Sidi Moussa Majdoub]]|| 371.03.07. || Jameeco miyi || 2502 || 12412 || 8 || 12404 || |- |} ==Tirada dadka== Dadka ku nool Mohammedia waxay ku korayaan xawaare dheereeya. Magaalada, oo lahayd dad tiradoodu tahay kaliya 500 qof sanadkii 1914, waxay hadda hoy u tahay qiyaastii 204,000 oo qof. Dadka ku nool guddoonka Mohammedia waxaa lagu qiyaasaa 336,000 oo qof iyadoo celceliska [[cufnaanta dadka]] ay tahay {{convert|5000|PD/km2}}. Dhammaan kooxaha dadka ee Boqortooyada Marooko ayaa laga helaa gobolkan. Dadkii ugu horreeyay ee degganaa magaalada waxay ahaayeen qabaa'ilka [[Zenata]], kuwaas oo ay hadda ka harmeen tiro yar, oo u qaybsan dhanka dhulka inta u dhaxaysa Mohammedia iyo guddoonada deriska la ah. Qabiil kale oo Carab ah oo ka yimid [[Muritaniya]], oo loo yaqaan Mjedba, ayaa degay inta u dhaxaysa Fédala iyo [[Médiouna Province|Mediouna]] saddex qarni ka hor, haddana waxay laba laab ka badan yihiin Zenata. {| align="center" rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="border: 1px solid #999; border-right: 2px solid #999; border-bottom:2px solid #999; background: #f3fff3" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| Horumarka tirada dadka |-style="background: #ddffdd" ! 1994 !! 2004 !! 2010 !'''2014''' !2024 |- | align=center | {{formatnum:170063}} || align=center | {{formatnum:188619}} || align=center | {{formatnum:203748}} |208.612 |194,358 (Magaalo) |- | colspan="5" align="center" | <small> 1994, 2004: tirakoob rasmi ah; 2010: 2014, 2024</small> |} ==Waxbarashada== Tan iyo horaantii 1980-yadii, magaalada Mohammedia waxay soo jiidatay machadyo jaamacadeed. Waxay leedahay saddex kuleej iyo laba machadood oo sare, kuwaas oo ay iska diiwaangeliyeen qiyaastii 25,000 oo arday: # Kuleejka Farshaxanka iyo Cilmiga Aadanaha # Kulliyadda Sharciga, Dhaqaalaha iyo Cilmiga Bulshada # Kulliyadda Cilmiga iyo Tignoolajiyada ee Mohammedia (FSTM) # Dugsiga Sare ee Qaranka ee Waxbarashada Farsamada (ENSET) # Machadka Sare ee Tignoolajiyada la dabaqay ee Dalxiiska iyo Huteelada (ISTAH) Waxaa kale oo jira machadyo kale oo waxbarasho oo ku yaal Mohammedia: # Machadka Sare ee Tignoolajiyada la dabaqay ee Lacollines (ISTA) # Machadka Sare ee Warshadaha ee Mohammedia (ISIM) # Xarunta Dhaqan-celinta Xirfadaha ee Yasmina (CQP) # Xarunta Tababarka Dekedda (CFA) Magaaladu waxay kaloo leedahay dugsi caalami ah oo Faransiis ah, [[Groupe Scolaire Claude Monet]], oo u adeega qaybta ''moyenne section'' ilaa ''collège'' (dugsiga dhexe).<ref>"[http://www.aefe.fr/reseau-scolaire-mondial/rechercher-un-etablissement/maroc-mohammedia-groupe-scolaire-claude-monet Groupe scolaire Claude-Monet] {{Wayback|url=http://www.aefe.fr/reseau-scolaire-mondial/rechercher-un-etablissement/maroc-mohammedia-groupe-scolaire-claude-monet |date=20171019193737 }}." [[AEFE]]. Retrieved on June 16, 2016.</ref> == Degmada == Mohammedia, oo cabbirkeedu si weyn u kordhay intii lagu jiray qeybtii labaad ee qarnigii 20-aad, waxay noqonaysaa mid ka mid ah magaalooyinka ugu waaweyn Marooko. Xaafado cusub ayaa laga dhisay dhammaan qaybaha magaalada, dad badanna waxay ku nool yihiin magaalada dhexdeeda. Magaaladu waxay u qaybsantaa 2 aag oo waaweyn oo kala duwan, aagga Kasbah, iyo degmada Al-Alia. ===Aagga Kasbah=== [[File:Mohammedia Prefecture.jpg|thumb|300px|Guddoonka Mohammedia]] Aaggan ay ku taal Kasbah wuxuu ka bilaabmaa Waddada Souss ilaa qaybta Al-Wafaa. Wuxuu u taagan yahay wadnaha taariikhiga ah ee magaalada wuxuuna calaamadeeyay tanaasul ku meel gaar ah oo u dhexeeya dhismaha dhismooyinka casriga ah iyo taallooyinka, iyo qaababka magaaladii hore ee Medina. Ganacsiyo iyo adeegyo banyak ayaa ka jira waddooyinka cidhiidhiga ah ee Kasbah iyo boulevards-ka agagaarka ah, sida ganacsatada dharka, ganacsatada dhogorta iyo iibiyayaaska khudaarta. Aaggan, oo u taagan badhtamaha magaalada, wuxuu kaloo martigeliyaa maamulo banyak, masaajido, maqaayado, huteelo iyo jardiinooyin. * Qaybaha: Kasbah, Al-Wafaa, Al-Marsa, Dyour Al-Qraii. * Meelaha caanka ah: Jardiinada Magaalooyinka Mataanaha ah, Mohamed V boulevard, Corniche. * Kaabayaasha iyo dhaqdhaqaaqa: Saldhigga tareenka, Cisbitaalka Moulay Abdellah, Guddoonka, Garoonka Bachir. ===Al-Alia=== [[File:Mohammedia theater.JPG|thumb|left|200px|Masraxa degmada ee Mohammedia]] Degmadan waxay ku taal dhanka koonfureed ee magaalada ee joog weyn oo buur ah, taas oo siinaysa magaca Al-Alia oo la dhaho dhanka sare. Waxaa la dhisay sanadkii 1948 si xal loogu helo dhibaatada guryaha cooshadaha ah, halkar ay ku noolaayeen dadka miyiga ah, oo ay soo jiidatay horumarka warshadaha ee magaalada iyagoo raadinaya shaqo. Maanta, degmadu waxay la mid tahay magaalo yar oo si joogto ah u fidaysa, oo ku qalabaysan dhammaan tas-hiilaadkii loo baahnaa. * Qaybaha hore: El Hassania, Derb Marrakech, Diour Doukkala, Derb Jamila, Derb Ourida, Derb Fath, Derb Douchmane, Riyad Salam, Derb Laâyoune, Hay Al-Houria. * Qaybaha cusub: Hay El-Falah, Anfa, Rachidia, Hay Reda, Hay Nasr, Hay el-Fajr, La Colline, Hay Al-Wahda. * Kaabayaasha iyo dhaqdhaqaaqa: Masraxa Degmada, Saldhigga Basaska. ==Dhaqaalaha iyo gaadiidka== ===Dekedda=== Dekedda Mohammedia waxay ku takhasustay dareeraha banyak iyo batrooolka-kiimikada.<ref name="marsamaroc-1">{{cite web |url=http://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/mohammedia |website=marsamaroc.co.ma |publisher=[[MarsaMaroc]] |access-date=17 April 2020 |title=Port de Mohammedia |archive-date=6 Bisha Kow iyo Tobnaad 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211106222612/https://www.marsamaroc.co.ma/espace-corporate/mohammedia |url-status=dead }}</ref> Mohammedia waxay soo dejisataa saliidda cayriin waxaana la sifeeyaa marka ay tusto. Dekeddu waxay dhoofisaa kalluunka, koloriinta, iyo sodium carbonate oo laga soo saaro warshadaha waaweyn ee magaalada dhexdeeda ah.<ref>{{Cite web |date=2024-01-22 |title=Morocco {{!}} History, Map, Flag, Capital, People, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Morocco |access-date=2024-01-27 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> ==Dadka caanka ah== *[[Abderrahim Achchakir]], Ciyaaryahan kubbadda cagta ee caalami ah *[[Abraham Serfaty]], Dhaqdhaqaaqe siyaasadeed ee Marookan ah. *[[Eric Besson]], Siyaasi Faransiis ah. *[[Ahmed Faras]], Ciyaaryahankii hore ee kubbadda cagta ee caalamiga ah ee Marooko. *[[Noureddine Ziyati]], Ciyaaryahan kubbadda cagta ee Marookan ah. *[[Tarik El Jarmouni]], Goolhayaha kubbadda cagta ee Marooko. *[[Reda El Amrani]], Ciyaaryahan tenniska ee Marookan ah. *[[Jannat Mahid]], Heesaa Marookan ah. *[[Mohamed Al Hachdadi]], Ciyaaryahan kubbadda laliska ee caalami ah. * [[Marwane Saâdane]], Ciyaaryahan kubbadda cagta ee Marookan ah. * [[Abdelatif Noussir]], Ciyaaryahan kubbadda cagta ee Marookan ah *[[Noureddine Kacemi]], Ciyaaryahankii hore ee kubbadda cagta ee caalamiga ah * [[Hassan Amcharrat]], Ciyaaryahankii hore ee kubbadda cagta ee caalamiga ah. * [[Tarik El Jarmouni]], Goolhayahii hore ee caalamiga ah. * [[Tarik Tnibar]], Ciyaaryahan kubbadda cagta ah. * [[Rachid Rokki]], Ciyaaryahankii hore ee kubbadda cagta ee caalamiga ah. ==Xiriirka Caalamiga ah== {{See also|List_of_twin_towns_and_sister_cities_in_Africa#Morocco|l1=Liiska magaalooyinka mataanaha ah iyo magaalooyinka walaalaha ah ee Marooko}} ===Magaalooyinka mataanaha ah - Magaalooyinka walaalaha ah=== Mohammedia waxay [[Magaalooyinka mataanaha ah iyo magaalooyinka walaalaha ah|mataano]] la tahay: {| class="wikitable" |- valign="top" | *{{flagicon|BEL}} '''[[Ghent]]''', Beljam ilaa 1982<ref name="Ghent twinnings">{{cite web|url=http://www.gent.be/eCache/THE/4/216.cmVjPTEyNDIxNQ.html|title=Ghent Zustersteden|access-date=2013-07-20|work=Stad Gent|publisher=City of Ghent|language=nl}}</ref> *{{flagicon|LBY}} '''[[Zawiya, Libya|Zawiya]]''', [[Liibiya]] ilaa 2006 *{{flagicon|FRA}} '''[[Perpignan]]''', Faransiiska ilaa 2009 *{{flagicon|FRA}} '''[[Belfort]]''', Faransiiska ilaa 2010 | *{{flagicon|FRA}} '''[[Dreux]]''', Faransiiska ilaa 2010 *{{flagicon|RUS}} '''[[Noginsk]]''', Ruushka ilaa 2010<ref>[http://www.lematin.ma/Actualite/Journal/Article.asp?idr=112&id=142117l Résultats de la recherche pour : Maroc] {{Wayback|url=http://www.lematin.ma/Actualite/Journal/Article.asp?idr=112&id=142117l |date=20110929165523 }} (french)</ref> *{{flagicon|PRC}} '''[[Jiangyin]]''', Shiinaha ilaa 2011<ref>[http://www.lematin.ma/Actualite/Journal/Article.asp?idr=112&id=147705 Résultats de la recherche pour : Maroc] {{Wayback|url=http://www.lematin.ma/Actualite/Journal/Article.asp?idr=112&id=147705 |date=20110908103018 }} (french)</ref> |} ==Xigasho== {{Commons category|Mohammedia City}} {{Reflist}} {{Authority control}} 1rr8gfb2odui5i5nj313ae0lpyseqs8 0 47652 299944 299002 2026-06-28T06:49:06Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299944 wikitext text/x-wiki [[File:Le port de JORF LASFAR 04.JPG|thumb|Jorf Lasfar]] '''Jorf Lasfar''' ([[Carabi]]: الجرف الأصفر, oo la dhaho "Galka Huruuda ah")<ref name="McGuinness">McGuinness, Justin. "[https://books.google.com/books?id=ldBtziUKLRIC&dq=%22Jorf+Lasfar%22&pg=PA142 Morocco, 4th ed.]" (2003). [[Footprint Travel Guides]]. p. 142. {{ISBN|1-903471-63-X}}. Google Books. Retrieved on April 7, 2011.</ref> waa deked ganacsi oo biyo mantiq ah oo ku taal xeebta Atlantiga ee [[Morocco|Marooko]].<ref>Cordesman, Anthony H. ''[https://books.google.com/books?id=uH3RizO9lE8C&dq=%22Jorf+Lasfar%22&pg=PA55 A Tragedy of Arms: Military and Security Developments in the Maghreb]''. [[Greenwood Publishing Group]]. p. 55. {{ISBN|0-275-96936-3}}. Google Books. Retrieved on April 7, 2011.</ref> Marka loo eego xaddiga alaabta la farsameeyay, marka loo eego 2004, waxaa loo tixgeliyey dekedda labaad ee ugu muhiimsan Marooko (waxay ku xigtaa oo kaliya [[Casablanca]]).<ref>''[https://books.google.com/books?id=gP_-8rXzQs8C&dq=%22Jorf+Lasfar%22&pg=PA2974 Europa World Year Book 2]'' (2004). [[Taylor & Francis Group]]. p. 2974. {{ISBN|1-85743-255-X}}. Google Books. Retrieved on April 8, 2011.</ref> Waxay hoy u tahay aag warshadeed oo si degdeg ah u ballaaranaaya,<ref>Lehmann, Ingeborg and Rita Henss. "[https://books.google.com/books?id=CX7zx5C1bf4C&dq=%22Jorf+Lasfar%22&pg=PA234 Morocco]" (2009). [[Baedeker]]. p. 234. {{ISBN|3-8297-6623-8}}. Google Books. Retrieved on April 7, 2011.</ref> kaas oo ay ku jiraan warshado waaweyn oo soo saara [[Fertilizer|bacriminta dalkada]] iyo warshadaha [[petrochemical]].<ref name="McGuinness"/> Dekeddeedu waxay si fiican u qalabaysan tahay dhoofinta [[phosphate|dhagaxa fosfatka]] (oo laga soo qaado [[Gantour, Morocco|Gantour]] iyo [[Ouled Abdoun Basin|Ouled Abdoun]])<ref name="McGuinness"/> iyo kiimikooyin kala duwan oo ay ka mid yihiin [[sulphur|salfar]] saafi ah, [[ammonia]], iyo [[sulphuric acid]].<ref>"Morocco: Moroccan phosphates' lates JV in Indian link" (Nov/Dec 2000). ''[[Sulphur (journal)|Sulphur]]''. Issue 271. p. 11. Accessed through ProQuest on April 9, 2011. "The complex, equipped with units for loading, uploading and storing sulphur, ammonia, sulphuric acid, and phosphates."</ref> Magaaladu waxay hoy u tahay [[power station|shabakadda korontada]] ee madax-bannaan ee ugu weyn dalka—taas oo ugu horrayn lagu maalgeliyey maalgashi ka yimid shirkadda [[Sweden|Iswidhish]]-[[Switzerland|Iswisar]] ee [[ABB Group]] iyo shirkadda Mareykanka ah ee [[CMS Energy]]—taas oo loo maleeyey inay awood u leedahay inay dhaliso saddex meelood meel wadarta guud ee korontada Marooko.<ref name="Jentsch">Müller-Jentsch, Daniel. ''[https://books.google.com/books?id=sb5bALxtSd0C&dq=%22Jorf+Lasfar%22&pg=PA50 The Development of Electricity Markets in the Euro-Mediterranean Area: Trends and Prospects for Liberalization and Regional Integration]'' (2001). [[World Bank Publications]]. p. 50. {{ISBN|0-8213-4910-4}}. Google Books. Retrieved on April 7, 2011.</ref> Maalgashigan, oo gaarayay $1.5 bilyan,<ref>[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]]. "[https://books.google.com/books?id=JalOGCA2jZQC&dq=%22Jorf+Lasfar%22&pg=PA100 Development Centre Seminars Regional Integration in Africa]" (2002). [[OECD Publishing]]. p. 97. {{ISBN|92-64-19779-6}}. Google Books. Retrieved on April 8, 2011.</ref> wuxuu ahaa maalgashigii shisheeye ee ugu weynaa ee hal mar ah ee lagu sameeyo ciidda Marooko ilaa heerkaas.<ref name="Jentsch"/> Sanadkii 2002 shirkadda Marooko ee [[Office Chérifien des Phosphates]] (OCP)—oo ah shirkad dowladeed oo dhoofisa fosfatka—waxay bilowday dhismaha [[research laboratory|waaxda cilmi-baarista]] [[air quality|tayada hawada]] ee Jorf Lasfar.<ref>Jenkins, Rhys. ''[https://books.google.com/books?id=rtJkCv9z4swC&dq=%22Jorf+Lasfar%22&pg=PA284 Environmental Regulation in the New Global Economy: The Impact on Industry and Competitiveness]'' (2002). [[Edward Elgar Publishing]]. p. 284. {{ISBN|1-84376-845-3}}. Google Books. Retrieved on April 7, 2011.</ref> Waxaa lagu dhawaaqay sanadkii 2008 in shirkadda [[International Petroleum Investment Company]] (IPIC) oo fadhideedu yahay [[Abu Dhabi]] ay ku jirtay heerarkii hore ee u diyaargarowga dhismaha sifeeyaha saliidda ee Jorf Lasfar oo ku kacaya $5 bilyan. Iyadoo la soo jeediyay awood wax-soo-saar oo dhowreysa 200,000 oo foosto maalintii (bpd), sifeeyaha waxaa qorshuhu ahaa in la dhameystiro sanadkii 2013.<ref>"[http://www.downstreamtoday.com/projects/Project.aspx?project_id=24 Morocco Refinery]". ''DownstreamToday.com''. Retrieved on April 9, 2011.</ref> Bilowgii sanadkii 2010, OCP waxay bilowday inay aqbasho soo jeedinta dhismaha warshadda [[Desalination|galaal-bixinta biyaha (shubista biyaha badda)]].<ref>Filou, Emilie. "[http://www.emiliefilou.com/wp-content/uploads/2010/09/Desal_Africa_feature_original.pdf Water Desalination projects for a thirsty continent]" (August–September 2010). ''[[The Africa Report]]''. No. 24. pp. 86-8. Retrieved on April 10, 2011.</ref> Dawadda Marooko waxay xiisaynaysay dhisidda warshadda ugu yaraan tan iyo sanadkii 2001, markii [[United States Trade and Development Agency]] ay bixisay $250,000 oo loogu talagalay daraasadihii hordhaca ahaa.<ref>"US Agency Finances Study on Sea Water Desalination" (Feb. 9, 2001). ''[[Middle East News Online]]''. Accessed through ProQuest on April 10, 2011. "The U.S. Trade and Development Agency will donate Morocco $250,000 to finance a technical-economic study to build a sea water desalination unit..."</ref> Warshaddan, oo biyo la cabbo siin doonta magaalada [[El Jadida]], waxay leedahay awood la qorsheeyay oo ah 200,000 m3/d waxaana qorshuhu ahaa in la dhammeeyo sanadkii 2012.<ref>"[http://www.globalwaterintel.com/archive/10/11/general/moroccan-phosphate-solution-hinges-on-desal.html Moroccan phosphate solution hinges on desal]" (Nov. 2009). ''[[Global Water Intelligence]]''. 10(11). Retrieved on April 10, 2011.</ref> OCP waxay kaloo qorshaynaysaa dhisidda afar warshadood oo dheeri ah oo bacriminta fosfatka ah, kuwaas oo ku takhasusay [[diammonium phosphate|diammonium]] iyo [[monoammonium phosphate]].<ref>"Morocco to boost phosphate mining capacity" (Nov. 29, 2010). ''[[Middle East North Africa Financial Network]]''. Accessed through ProQuest on April 10, 2011.</ref> Samsung iyo Daewoo ayaa la siiyay qandaraasyada fulinta dhismaha afartan unug oo dheeri ah (laba midkiiba).<ref>{{cite web | url=http://english.hankyung.com/news/apps/news.view?c1=04&nkey=201304091127131 | title=한경닷컴 | access-date=2026-06-24 | archive-date=2016-03-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160304035901/http://english.hankyung.com/news/apps/news.view?c1=04&nkey=201304091127131 | url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2015/08/127_134154.html |title=Daewoo builds plants in Morocco |access-date=2015-08-11 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118031730/http://www.koreatimes.co.kr/www/news/biz/2015/08/127_134154.html |archive-date=2017-01-18 }} ; http://www.daewooenc.com/eng/contribution/download2012/FutureGrowth_growth.pdf)</ref> Tan iyo Diseembar, 2006 maamulka dekedda waxaa loo wareejiyay [[Marsa Maroc]], oo ah shirkad guud oo dowladeed oo mas'uul ka ah maamulka sagaal dekedood oo ku yaal Marooko. Cap Blanc du Nord, oo ah [[lighthouse|laydhka]] ku yaal albaabka laga galo dekedda, looma yaqaan inuu yahay mid la isku halleyn karo, iyadoo iftiinkiisu uu mararka qaar damo.<ref name="sailing">[[National Geospatial-Intelligence Agency]]. ''[https://books.google.com/books?id=y-AeYaLGY1MC&dq=%22Jorf+Lasfar%22&pg=PA204 Prostar Sailing Directions 2005: West Coast of Europe and Northwest Africa]'' (2005). [[ProStar Publications]]. p. 204. {{ISBN|1-57785-660-0}}. Google Books. Retrieved on April 7, 2011.</ref> == Tixraac == {{reflist}} {{coord|33.1267|N|8.62028|W|source:kolossus-frwiki|display=title}} haniz375bda78ji4hrnm1dzj0iv5xp3 0 47655 300067 299159 2026-06-28T10:25:32Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300067 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> <!-- Basic info ----------------> |official_name = Ras Lanuf |other_name = |native_name = راس لانوف<!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = Magaalo<!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Libya<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_label_position =bottom |pushpin_map_caption =Goobta ay ku taal Liibiya <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Waddan |subdivision_name = {{flag|Libya}} |subdivision_type1 = Gobol |subdivision_name1 = [[Tripolitania]] |subdivision_type2 = [[Districts of Libya|Degmo]] |subdivision_name2 = [[Sirte District|Sirte]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title =Qowmiyado |population_blank1 = |population_blank2_title =Diimo |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = [[Eastern European Time|EET]] | utc_offset = +2 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|30|35|12|N|18|24|43|E|region:LY|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = | registration_plate_type = [[Vehicle registration plates of Libya|Sumadda Boorgana]] | registration_plate = 51 }} '''Ras Lanuf''' ({{IPAc-en|ˌ|r|ɑː|s|_|l|ə|ˈ|n|uː|f}} ({{langx|ar|راس لانوف}} {{Transliteration|ar|''Raʾs Lānūf''}},<ref>{{cite web|url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-4482602&fid=3779&c=libya |title=Ra’s Lānūf: Libya, name, administrative division, geographic coordinates and map |work=Geographical Names |access-date=2011-03-05}}</ref> sidoo kale: ''Ra’s al-Unūf'' <ref>{{cite web|url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-4493342&fid=3763&c=libya |title=Ra’s al Unūf: Libya, name, administrative division, geographic coordinates and map |work=Geographical Names |access-date=2011-03-05}}</ref>)) waa magaalo ku taal xeebta [[Mediterranean]]-ka ee waqooyiga [[Libya|Liibiya]], kuna dhow [[Gulf of Sidra|Gacanka Sidra]] ee gobolka [[Tripolitania]]. Magaaladu waxay sidoo kale hoy u tahay [[Ra's Lanuf Refinery|Sifeeyaha Saliidda ee Ras Lanuf]], oo la dhameystiray sanadkii 1984, kaas oo leh awood sifeeyo [[crude oil|saliid ceyriin ah]] oo gaaraysa {{convert|220000|oilbbl/d|m3/d|abbr=on}}. [[oil refinery|Sifeeyaha saliidda]] waxaa maamula shirkadda [[Ra's Lanuf Oil & Gas Processing Company]], oo ah farac ka tirsan shirkadda dowladeed ee [[National Oil Corporation]]. Intaa waxaa dheer, magaaladu waxay martigelisaa dhismaha petrochemical-ka ee Ras Lanuf – oo ah marin weyn oo dhoofinta saliidda – iyo dhuumaha saliidda ee: Amal–Ras Lanuf, Messla–Ras Lanuf,<ref>''Libya Energy Data, Statistics and Analysis: Oil, Gas, Electricity, Coal''. [[Energy Information Administration]] (EIA) July 24, 2007</ref> iyo dhuumaha Defa-Ras Lanuf.<ref>{{cite web|url=http://theodora.com/pipelines/north_africa_oil_gas_products_pipelines_map.html |title=North Africa Pipelines map - Crude Oil (petroleum) pipelines – Natural Gas pipelines – Products pipelines |work=Theodora.com/pipelines |access-date=2011-03-05}}</ref> ==Taariikhda== ===Xilligii Hore=== Ras Lanuf waxay qayb ka ahayd gumeysigii Giriigga ee [[Pentapolis (North Africa)|Pentapolis]]. Xadka reer galbeedka ee caadiga ah ee Pentapolis wuxuu ku yaallay [[Arae Philaenorum]]. Saliilayaasha qaarkood waxay ku sheegaan inay 40&nbsp;km dhanka bari ka xigto [[El Agheila]], halka kuwa kale ay Arae Philaenorum dhigaan meel u dhow Ras Lanuf,<ref>Müller, Geogr (l.c.)</ref> iyo munaasabadda xusuusta ee [[Italy|Talyaaniga]] ee [[Marble Arch (Libya)|munaasabadda marmarka ee Philaeni]] waxay halkan taagnaan jirtay ka hor intaan la burburin sanadkii 1973.<ref>{{cite journal|title=Boreum of Cyrenaica|first=R. G.|last=Goodchild|date=1 January 1951|journal=The Journal of Roman Studies|volume=41|pages=11–16|doi=10.2307/298094|jstor=298094}}</ref> ===Dagaalkii Labaad ee Adduunka=== 3-dii Abriil 1941, waxaa jiray [[communiqué|war-saxaafadeed]] dagaal oo Ingiriis ah kaas oo ku saabsanaa [[North Africa Campaign|Ololihii Waqooyiga Afrika]] ee [[World War II|Dagaalkii Labaad ee Adduunka]] habeenkii 1-da Abriil 1941, halkaas oo diyaaradaha qarxiyayaasha ee Isbahaysigu ay si xooggan u weerareen gaadiidka Jarmalka/Talyaaniga ee Ras Lanuf iyagoo burburiyey gawaari badan.<ref>''[[Daily Telegraph]]'' 4 April 1941 quoted in ''Daily Telegraph'' 4 April 2011 page 28.</ref> ===Koraanka xilligii Qadaafi=== Labaadkii 1984, barnaamij weyn oo [[urban development|horumarinta magaalooyinka]] ee Ras Lanuf ayaa waxaa bilaabay Guddiga Sare ee [[Brega]] iyo Ras Lanuf si loo dejiyo shaqaalaha warshadaha saliidda ee u dhow, waxaana la qorsheeyay inay degaan 40,000 oo qof. Naqshadda guud ee qaabka magaalada waxay ahayd mid toosan, iyadoo raacaysa xeebta si loo oggolaado aragtiyo ballaaran iyo xiriir jireed oo fudud oo lala yeesho badda qayb kasta oo magaalada ka mid ah. Qaab-dhismeedka magaaladu wuxuu ku salaysnaa kala-sarreyn shaqo, isagoo ka koobnaa saddex xarumood oo sameynaya aagag dadweyne oo leh tas-hiilaad bulsho oo ku fidsan xeebta Mediterranean-ka; kuwanna waxaa markooda ku hareeraysnaa dhismooyin guryo dhaadheer ah. Jidka dadka lugeynaya wuxuu isku xiraa tas-hiilaadka dadweynaha, ganacsiga, iyo madaddaalada ee kala duwan iyo aagagga guryaha la dego. Mashruuca waxaa fuliyey [[Devecon Engineers and Architects]].<ref>{{cite web |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=587 |title=Ras Lanuf Town |publisher=ArchNet Library |access-date=2011-02-22 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525052024/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=587 |archive-date=2011-05-25 }}</ref> ===Dagaalkii Sokeeye ee Liibiya=== {{Main|Battle of Ra's Lanuf}} 4-tii Maarso 2011 ka dib dagaal culus, mucaaradka Liibiya ee ka hanka ahaa Qadaafi ayaa qabsaday Ras Lanuf.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/libya-port-idUSLDE72320420110304 |title=Libyan rebels take oil town of Ras Lanuf – rebels |website=Reuters |date= 2011-03-04|access-date=2011-03-27 |first=Mohammed |last=Abbas}}</ref> Horusocodkii mucaaradka waxaa lagu joojiyey [[Battle of Bin Jawad|Dagaalkii Bin Jawad]] iyo weerar rogaal-celis ah oo ay sameeyeen ciidamada dowladda kaas oo furay wejiga labaad ee Dagaalkii Ras Lanuf. Ka dib duqeyn culus oo xagga cirka, dhulka, iyo badda ah, ciidamada dowladda ayaa dib u qabsaday magaalada 10-kii Maarso.<ref name="aj11-05-10-2">{{cite web |title=Rebel forces retreat from Ras Lanuf |date=10 March 2011 |access-date=10 March 2011 |url=http://english.aljazeera.net/news/africa/2011/03/201131041228856242.html |work=Al Jazeera}}</ref> 27-kii Maarso mucaaradku waxay dib u hốtteen maamulka Ras Lanuf iyadoo qayb ka ahayd horusocod degdeg ah maadaama 24 saac ka hor ay dib u qabsadeen magaalooyinka muhiimka ah ee [[Brega]] iyo [[Ajdabiya]],<ref>{{cite news|first=Ben|last=Brown |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-12873434 |title=Rebels take Ras Lanuf, Brega, Uqayla, Bin Jawad |work=BBC World News |date=27 March 2011|access-date=27 March 2011}}</ref> laakiin maalmo gudahood ciidamada mucaaradka ayaa dib uga gurtay magaalada mar kale ka dib weerar rogaal-celis cusub oo dowladda ah. 23-dii Agoosto, mucaaradku waxay dib uga qabsadeen Ras Lanuf taageerayaashii dowladda waxayna sii wadeen horusocodkoodii dhanka [[Bin Jawad]] iyo [[Sirte]].<ref>{{cite news|agency=Reuters|title=Rebels take Ras Lanuf oil port|url=http://www.todayszaman.com/news-254750-rebels-take-ras-lanuf-oil-port.html|newspaper=Today's Zaman|location=Istanbul, Turkey|date=23 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824200228/http://www.todayszaman.com/news-254750-rebels-take-ras-lanuf-oil-port.html|archive-date=24 August 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|author=<!--staff byline; no author given-->|title=Libya conflict: Nato jets hit Gaddafi Sirte bunker|date=26 August 2011|newspaper=BBC News|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14677754}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, dagaallo goos-goos ah ayaa ka sii socday Ras Lanuf ilaa bishii Sebteembar.<ref>{{Cite news|author=<!--staff byline; no author given-->|title=Libya's new leader calls for civil state|date=13 September 2011|newspaper=Al Jazeera|url=http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011912214219388500.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20111110190919/http://www.aljazeera.com/news/africa/2011/09/2011912214219388500.html|archive-date=10 November 2011|url-status=live}}</ref> ==Maamulka gobolka== Under [[Ottoman Empire|Boqortooyadii Cusmaaniyiinta]], Ras Lanuf waxay qayb ka ahayd [[Tripolitania]] iyadoo Talyaaniga ka dib 1934, markaasna waxaa qabsaday Ingiriiska iyadoo mar kale qayb ka ah Tripolitania. Sanadkii 1983 waxay qayb ka noqotay [[Bin Jawad District|Degmada Bin Jawad]]. Tan iyo 1987, waxay ku jirtay dhexdeeda [[Sirte District|Degmada Sirte]]. ==Dhaqaalaha== Ras Lanuf waa xarun muhiim u ah soo dejinta warshadaha petrochemical-ka. [[Ra's Lanuf Refinery|Sifeeyaha Saliidda ee Ras Lanuf]] wuxuu leedahay awood gaaraysa {{convert|220000|oilbbl/d}}. Waa qayb ka mid ah dhismaha petrochemical ee weyn oo ka kooban warshadda [[ethylene]], warshadda [[polyethylene]], tas-hiilaadka warshadda, iyo Dekedda Ras Lanuf. Dekedda Ras Lanuf waxay ka kooban tahay deked yar, oo ay maamulaan shirkadda [[Veba Oil Company]] iyo RASCO. Hawlaheeda aasaasiga ah waxaa ka mid ah ruritaanka saliidda ceyriinka ah iyo alaabta saliidda. Waxay leedahay [[Draft (hull)|giriir moolal]] oo ugu badnaan 22 mitir ah waxayna qiyaastii {{convert|385|km}} dhanka galbeed ka xigtaa [[Benina International Airport|Garoonka Diyaaradaha Caalamiga ah ee Benina]].<ref>{{cite web|url=http://www.amtcmar.com/en/ports.htm|title=amtcmar.com}}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ras Lanuf waa barta dhamaadka ee dhuumaha saliidda Defa-Ras Lanuf oo dhererkeedu yahay {{convert|251|km|mi|abbr=on}} iyo dhuumaha saliidda Majid-Nafora-Amal-Ras Lanuf oo dhererkeedu yahay {{convert|427|km|mi|abbr=on}}.<ref>{{cite web|url=http://www.theodora.com/pipelines/north_africa_oil_gas_products_pipelines_map.html |title=North Africa Pipelines map - Crude Oil (petroleum) pipelines - Natural Gas pipelines - Products pipelines |publisher=Theodora.com/pipelines |access-date=2011-04-05}}</ref> Ras Lanuf waxay leedahay laba garoon diyaaradeed: [[Ra's Lanuf Airport|Ras Lanuf Oil]] (Code:HLNF) iyo Matratin (Code:FR3803). Ras Lanuf waxaa qorshuhu yahay inay noqoto xisad ku taal nidaamka tareenka qaranka ee cusub ee Liibiya. Intaa waxaa dheer waxay noqon doontaa saldhig dhisme oo loogu talagalay qaybta ay dhisayaan injineerada u dhashay Ruushka, iyadoo leh deked loogu talagalay keenista qalabka. Dekedda waxaa lagu xiriirin doonaa saldhigga khad tareen oo dhererkiisu yahay {{convert|7.5|km}}. == Magaalooyinka iyo tuulooyinka u dhow == *[[Sidra, Libya|Sidra]] ({{convert|13.1|nmi|km|abbr=on}} galbeed) *[[Bin Jawad]] ({{convert|20.0|nmi|km|abbr=on}} galbeed) *[[El Agheila]] ({{convert|36.0|nmi|km|abbr=on}} bari) *[[Qaryat Bishr]] ({{convert|36.1|nmi|km|abbr=on}} bari) *[[Brega]] ({{convert|42.8|nmi|km|abbr=on}} bari) *[[Zella, Libya|Zella]] ({{convert|128.7|nmi|km|abbr=on}} koonfur) *[[Marada, Libya|Marada]] ({{convert|84.1|nmi|km|abbr=on}} koonfur) ==Tixraac== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[https://web.archive.org/web/20070914003540/http://gpco.gov.ly/home.php GPCO Website] *[http://www.mof.gov.ly اللجنة الشعبية العامة للمالية (= General People's Committee of Finance)] *[http://www.fita.org/countries/cadre_92.html Libya: Country Profile] {{Wayback|url=http://www.fita.org/countries/cadre_92.html |date=20130910104553 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130910104553/http://www.fita.org/countries/cadre_92.html |date=10 September 2013 }} * http://www.RasLanuf.com {{Authority control}} {{Coord|30|35|12|N|18|24|43|E|type:city_region:LY-SR|display=title|format=dms}} {{DEFAULTSORT:Ras Lanuf}} hspg7tuy8wdnprf3bgpxb6yzr377s2o 0 47667 299895 299117 2026-06-28T03:26:49Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299895 wikitext text/x-wiki {{Infobox port | name = Dekedda Iskandariya | image = Alexandria_Port.jpg | image_size = | image_caption = Aragtida guud ee dekedda Iskandariya | country = [[Egypt|Masar]] | location = [[Alexandria|Iskandariya]] | coordinates = {{coord|31.2045796|29.8800659|scale:100000|format=dms}} | locode = EGALY<ref name="Locode-1">{{cite web |title=UNLOCODE (EG) - EGYPT |url=https://service.unece.org/trade/locode/eg.htm |website=service.unece.org |accessdate=28 April 2020}}</ref> | opened = 1900 BC | operated = [[Alexandria Port Authority|Maamulka Dekedda Iskandariya]] | owner = | type = Deyr-badeedka xeebta | sizewater = {{convert|16|km2|mi2}} | sizeland = {{convert|22.8|km2|mi2}} | size = | berths = 67 | wharfs = | piers = | employees = | leadershiptitle = | leader = | blankdetailstitle1 = | blankdetails1 = | blankdetailstitle2 = | blankdetails2 = | blankdetailstitle3 = | blankdetails3 = | arrivals = | cargotonnage = 17,627,762 (2012) | containervolume = 1,442,712 (2012) | cargovalue = | passengertraffic = | revenue = | profit = | blankstatstitle1 = | blankstats1 = | blankstatstitle2 = | blankstats2 = | blankstatstitle3 = | blankstats3 = | website = {{official website}} }} '''Dekedda Iskandariya''' waxay ku taallaa [[northern coast of Egypt|xeebta waqooyi ee Masar]], dhanka galbeed ee [[Nile Delta|Delta-da Niil]]. Waqtiyadii hore [[Alexandria, Egypt|Iskandariya]] waxaa laga dhisay inta u dhaxaysa [[Mediterranean Sea|Badda Mediterranean-ka]] iyo [[Mariut Lake|Harada Mariut]]. Midda dambe waxay ku xirnayd [[River Nile|Webiga Niil]] iyada oo loo marayo kanaalo, taas oo u oggolaanaysay alaabta dekedda inay u safraan gudaha dalka iyo dibaddiisa. Iskandariya hadda waxaa loo arkaa inay tahay magaalada labaad ee ugu muhiimsan Masar, Dekedda Iskandariyana waa dekedda ugu weyn dalka. Waxay ka kooban tahay laba dekedood (Bari iyo Galbeed) oo ay kala qaybiyaan [[peninsula|gacmo-badeed]] u qaabaysan xarafka T. [[Eastern Port of Alexandria|Dekedda Bari]] waa mid gacmeed, loomana isticmaalo [[navigation|socodka]] maraakiibta waaweyn. Dekedda Galbeed waxaa loo isticmaalaa maraakiibta ganacsiga. Dekeddu waxay ka samaysan tahay laba [[Breakwater (structure)|deyr-badeed]] oo isku soo dhawaada. == Taariikh == === Waqtiyadii hore === Dekedda Iskandariya waa mid ka mid ah dekedaha ugu da'da weyn adduunka. Tas-hiilaadkii ugu horreeyay ee dekedda waxaa la dhisay 1900 BC tuuladii [[Rhakotis]], si loogu adeego maraakiibta xeebaha iyo sahayda jasiiradda [[Lighthouse of Alexandria|Pharos]] (hadda qayb ka ah [[Alexandria#Ancient layout|"Ras al-Tin"]]). [[File:Plan of Alexandria c 30 BC Otto Puchstein 1890s EN.svg|thumb|left|Qorshaha Iskandariya c. 30 BC]] Qarniyo badan, ciid iyo dhoobo ayaa dekedda ka dhigay mid aan la mari karin. Waxaa nadiifiyay ciidamadii uu hoggaaminayay [[Alexander the Great]] sannadkii 331 BC iyada oo qayb ka ah dhismaha magaalada Iskandariya si ay u noqoto saldhigga badda ee maraakiibtiisa. Injineerkii Alexander, Dinocrat, wuxuu isku xiray dekedda Iskandariya iyo jasiiradda Pharos buundo 1200 mitir oo dherer ah iyo 200 mitir oo ballac ah, isagoo abuuray laba barkadood oo deked ah oo loogu talagalay maraakiibta ganacsiga iyo milatariga. Barkadda waqooyi-bari (''Portus Magnus'', oo hadda ah dekedda Bari) waxaa loogu talagalay maraakiibta milatariga, barkadda koonfur-galbeedna (''Portus Eunostus'', oo hadda ah dekedda ugu weyn ee Iskandariya) waxaa loogu talagalay isticmaalka ganacsiga. Waqtigii [[Ptolemy]], waxaa la dhisay buundo labaad oo loo dhisay Pharos, taas oo sii kala qaybisay dekedda bari laba marin oo kala duwan. Sida uu qabo [[Strabo]], Iskandariya waxay lahayd deked gudaha ah oo ku taal [[Lake Mareotis]] iyo sidoo kale dekedaha ku yaal badda Mediterranean-ka. Haradu ma lahayn af ku xira badda laakiin waxay ku xirnayd Niilka iyada oo loo marayo kanaalo. Strabo wuxuu ku tilmaamay dekedda harada inay ka mashquul badnayd dekedaha badda.<ref>{{cite book|title=The Medieval Nile: Route, Navigation, and Landscape in Islamic Egypt|url=https://books.google.com/books?id=hYWlBAAAQBAJ|first=John|last=Cooper|publisher=The American University in Cairo Press|year=2014|isbn=9789774166143|page=69}}</ref> Intii lagu jiray muddadii [[Roman Egypt|Masar-tii Roomaanka]], hadhuudhka waxaa laga dhoofinayay tiro aad u badan dekedda magaalada ee galbeedka, taas oo kasbatay magaca "Portus Magnus". Hadhuudhka waxaa laga soo dejin jiray Niilka iyada oo la raacayo doonyo xamuul ah waxaana lagu kaydin jiray bakhaarro waaweyn oo u dhow xeebta Harada Mareotis ka hor inta aan la dhoofin. Xilligii ugu sarreeyay ee Boqortooyadii Roomaanka, Iskandariya waxay u dhoofin jirtay 83,000 oo tan oo hadhuudh ah sannadkii Rome. Waqtigii Boqortooyadii dambe, magaaladu waxay u dhoofin jirtay 220,000 oo tan oo hadhuudh ah sannadkii [[Constantinople]].<ref>{{cite book|title=Alexandria in Late Antiquity: Topography and Social Conflict|url=https://books.google.com/books?id=c2NdJo7uLZoC|first=Christopher|last=Haas|publisher=Johns Hopkins University Press|year=2006|isbn=9780801885419|pages=42–43}}</ref> === Casrigii hore === [[File:Alexandria, Landscape, 1905, photo 1 of 2 - Archivio fotografico Museo Egizio, Turin - CEFB, Como F_047.jpg|thumb|upright=1.2|Muuqaalka dekedda Iskandariya sannadkii 1905, oo laga sawiray markabka uumiga ee ''Nile'' in yar ka hor intaanu dhoofin.]] [[File:Air views of Palestine. Alexandria harbour. Closer view looking along the quay LOC matpc.15927.jpg|upright=1.2|thumb|Dekedda Iskandariya sannadkii 1932]] Dekeddii hore waxaa dib u habayn ku sameeyay [[Muhammad Ali of Egypt]] dadaalladiisa ku aaddan dib u soo noolaynta Iskandariya oo mar u noqotay tuulo kalluumeysi oo yar xilligii dhexe ee dambe. Muhammad Ali wuxuu soo saaray amarkii uu ku soo celinayay oo uu qayb ahaan dib ugu raadinayay kanaalka biyaha saafiga ah ee ka imanaya Niil markii uu awoodda qabsaday. Markii la dhammaystiray 1820 waxaa loo magacaabay [[Mahmoudiyah Canal]]. Xilligii Muhammad Ali, waxaa la aasaasay goobta maraakiibta ee Iskandariya. Intii lagu jiray [[World War I|Dagaalkii Koowaad ee Adduunka]], ciidammada British-ka ee [[Mediterranean Expeditionary Force]] ee ka qayb galay [[Gallipoli Campaign]] waxay isticmaaleen dekedda Iskandariya oo saldhiggooda ugu weyn ee ciidamada iyo sahayda ku wajahan [[landing at Cape Helles]].<ref>{{cite book|title=Climax at Gallipoli: The Failure of the August Offensive|url=https://books.google.com/books?id=5bMfAwAAQBAJ|first=Rhys|last=Crawley|publisher=University of Oklahoma Press|year=2014|series=Campaigns and Commanders Series|volume=42|isbn=9780806145280|page=128}}</ref> Qarnigii 20-aad ee dambe, ganacsiga badda ee dhexmara Dekedda Iskandariya wuxuu dhaafay awooddiisa. Deked cusub ayaa laga dhisay [[Dekhela|El-Dekheila]] intii lagu jiray 1980-meeyadii oo leh tas-hiilaad loogu talagalay [[container shipping|maraakiibta weelasha]] iyo kaabayaasha si loogu adeego warshadda birta ee u dhow. Marka lagu daro Dekedda Dekheila iyo Dekedda Galbeedka ee Iskandariya, dekedaha magaalada waxaa ka mid ah kuwa ku yaal [[Abu Qir]] iyo Sidi Krer, iyo sidoo kale Dekedda Bari ee Iskandariya oo aan hadda loo isticmaalin maraakiibta xamuulka.<ref>{{cite book|title=Egypt: An Economic Geography|url=https://books.google.com/books?id=EGWG5RWN2yoC|first1=Fouad N.|last1=Ibrahim|first2=Barbara|last2=Ibrahim|publisher=I.B.Tauris|year=2003|volume=1|series=International library of human geography|isbn=9781860645471|page=231}}</ref> [[Alexandria Shipyard|Goobta maraakiibta ee Iskandariya]] waxaa asal ahaan la horumariyay 1960-meeyadii iyadoo la kaashanayo dowladda [[Soviet Union|Midowga Soofiyeeti]] sannadkii 2004-tana lahaanshaha goobta maraakiibta waxaa loo wareejiyay [[Ministry of Defence and Military Production|Wasaaradda Difaaca]]. Masar waxay leedahay wadarta 15 dekedood oo ganacsi oo ku yaal xeebaha Mediterranean-ka iyo Badda Cas. Dekedda Iskandariya, oo ay maamusho Maamulka Dekedda Iskandariya, waa tan ugu weyn dalka waxayna maamushaa ku dhawaad 55% [[international trade|ganacsiga caalamiga ah]] ee Masar.<ref>{{cite book|title=The Report: Egypt 2011|url=https://books.google.com/books?id=CAfaGlYX6gUC|publisher=Oxford Business Group|year=2011|editor-first=Andrew|editor-last=Jeffreys|isbn=9781907065408|page=103}}</ref> Guud ahaan dekedaha kala duwan ee Iskandariya waxay maamulaan in ka badan saddex meelood meel ganacsiga shisheeye ee Masar, iyadoo ku dhawaad 80% soo dejinta iyo dhoofinta dalka ay dhex maraan magaalada.<ref>{{cite book|title=Greatest Cities in the World You Should Visit|url=https://books.google.com/books?id=y_AO8XBPGAAC|first=Paul J.|last=Christopher|publisher=Encouragement Press|year=2006|series=50 Plus One Series|isbn=9781933766010|page=10}}</ref> == Juqraafiga == Dekedda galbeed waxay u qaybsantaa dhawr aag: # Loo isticmaalo maamulka [[cargo|xamuulka]] guud. # Waxay ka qabataa afar nooc oo hawlo ah: xamuulka mideysan oo ay ku jiraan [[Roll-on roll-off|Ro Ro]] iyo [[Ferry slip|terminal-ka]] rakaabka, xamuulka badan, iyo xamuulka [[barge|doonyaha]]. # Loo isticmaalo maamulka xamuulka guud iyo xamuulka doonyaha. # Loo isticmaalo maamulka weelasha, [[cement|sementiga]], [[coal|dhuxusha]], xamuulka doonyaha, [[fertilizer|bacriminta]], iyo xamuulka guud. # Loo isticmaalo maamulka: [[molasses|casiirka sonkorta]], [[timber|alwaaxda]], noocyada qaar ee xamuulka guud, xamuulka doonyaha, [[grain|hadhuudhka]] iyo [[flour|burka]]. # (Dekedda Saliidda): Waxay ku taallaa xuduudaha galbeed ee dekedda, waxaana loo isticmaalaa maamulka [[oil|saliidda]] la cuni karo, wax soo saarka saliidda iyo bixinta shidaalka. Waxa kale oo ka mid ah [[Berth (moorings)|goobaha]] loo isticmaalo maamulka [[livestock|xoolaha]]. Dekeddu kuma jirto tas-hiilaad kaydinta saliidda, laakiin goobaha saliidda ayaa ku xiran [[Oil refinery|warshadda sifeynta]] iyada oo loo marayo dhuun dhererkeedu yahay 2&nbsp;km. == Sidoo kale eeg == * [[Alexandria#Transport|Gaadiidka Iskandariya]] == Tixraacyo == <references /> == Xiriirinta dibadda == *[http://www.apa.gov.eg Bogga rasmiga ah ee Maamulka Dekedda Iskandariya] {{Wayback|url=http://www.apa.gov.eg/ |date=20191230111042 }} *[http://primo.nli.org.il/primo_library/libweb/action/dlDisplay.do?vid=NLI&docId=NNL_MAPS_JER002400654 Khariidadda dekedda Iskandariya, 1817.]{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Eran Laor Cartographic Collection, Maktabadda Qaranka ee Israel. 5y1s6gn4xt0407lvz2gy2jqtwekx7y3 0 47707 299985 299135 2026-06-28T07:58:05Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299985 wikitext text/x-wiki '''MV ''Salem Express''''' wuxuu ahaa [[markab rakaab]] oo Masri-Faransiis ah oo ku degay [[Badweynta Cas]]. Wuxuu caan ku yahay khasaarihii nafeed ee ba'anaa ee dhacay markii uu degay wax yar ka dib markii uu ku dhacay reef abaarihii 11:13 habeenimo ee 14 Diseembar 1991.<ref name=Lloyds/><ref name="L.A. Times">{{cite news |last1=Murphy |first1=Kim |title=Ferry Survivors Describe a Night of Horror, Heroism : Sea disaster: 485 are still missing in sinking of Egyptian vessel. First officer's actions questioned. |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-12-17-mn-596-story.html |access-date=4 November 2020 |publisher=L.A. Times |date=17 December 1991}}</ref> Inta badan rakaabku waxay ahaayeen Moroccan-Faransiis.<ref name="wreckproject"/><ref>{{Cite web |title=Wreck Diving In Egypt; Safaga & Marsa Alam |date=8 June 2019 |url=https://www.blueocean-eg.com/blog/wreck-diving-egypt-salem-express}}</ref><ref name="latimes.com">{{cite news |last1=Murphy |first1=Kim |title=Up to 470 Missing as Egyptian Ferry Hits Red Sea Reef, Sinks |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-12-16-mn-491-story.html |access-date=5 November 2020 |agency=Los Angeles Times |date=16 December 1991}}</ref> Kuwa badankood waxay ka soo laabanayeen [[xajka]] [[Makka]].<ref name="wreckproject"/> {{Coord|26|38|22.02|N|34|3|39.9|E|type:landmark|display=title}} {{Infobox ship |section1={{Infobox ship/image |image= ScamaroniCGT1966.jpg |image_caption= MS ''Fred Scamaroni'' oo ku sugan [[Marseille]] }} |section2={{Infobox ship/career |hide_header= |country= |flag= |name=*1966–1980: ''Fred Scamaroni'' *1980–1981: ''Nuits Saint Georges'' *1981–1984: ''Lord Sinai'' *1984–1988: ''Al Tahra'' *1988–1991: ''Salem Express'' |namesake= |owner=*1966–1969: [[Compagnie Générale Transatlantique]] *1969–1976: CGTM *1976–1980: [[SNCM]] *1980: Ole Lauritzen France *1981–1988: Lord Maritime Enterprise *1988-1991: Samatour Shipping Company<ref name="Salem Express">{{cite web |last1=Middleton |first1=Ned |title=Salem Express |url=https://www.cdws.travel/wreck-diving/salem-express |website=CDWS}}</ref> |operator=*1966–1969: Compagnie Générale Transatlantique *1969–1976: CGTM *1976–1979: SNCM *1980: Dunkerque Ramsgate Ferries *1981–1988: Lord Maritime Enterprise *1988-1991: Samatour Lines |registry= *1966–1980: [[Marseille]], {{flag|France}} *1980–1981: [[Dunkirk]], {{flag|France}} *1981–1991: [[Alexandria]], {{flag|Egypt}} |route= |ordered=15 Janaayo 1963 |builder=[[Société Nouvelle des Forges et Chantiers de la Méditerranée|Forges et Chantiers de la Méditerranée]], [[La Seyne Sur Mer]], {{flag|France}}<ref>{{cite web |url=https://kiwibavarianphotography.wordpress.com/2013/06/10/the-salem-express-red-sea-wrecks/ |website=Kiwi Bavarian Photography |access-date=4 November 2020 |title=the Salem Express - Red Sea Wrecks|date=10 June 2013 }}</ref> |original_cost= |yard_number=1368 |way_number= |laid_down=Juun 1963 |launched=30 Noofambar 1964 |sponsor= |christened= |completed= |acquired= 13 Maajo 1966 |maiden_voyage= 14 Juun 1966 |in_service=1966–1991 |out_of_service= 15 Diseembar 1991 |refit= |identification=*[[Maritime call sign|Call sign]]: 1966–1981: FNOC *{{IMO Number|6502311}} |fate= Wuxuu ku xayirmay xeebta, 15 Diseembar 1991,<ref>[https://wrecksite.eu/wreck.aspx?102874 Wrecksite - Salem Express 1966-1991]</ref> waxaana la sheegay in ay ku dhinteen 470 rakaab iyo shaqaale ah |notes= }} |section3={{Infobox ship/characteristics |hide_header= |header_caption= |type=[[Ferry]] |tonnage= {{GT|4771}}<ref name=Lloyds>{{cite web |title=from Lloyds Casualty Reports |url=http://research.dnv.com/skj/Fsahla/Annex1.pdf |publisher=cited by Dr Rolf Skjong |access-date=4 November 2020 |archive-date=30 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930132847/http://research.dnv.com/skj/Fsahla/Annex1.pdf |url-status=dead }}</ref> |displacement= |length={{convert|115|m|ftin|abbr=on}} |beam={{convert|17.83|m|ftin|abbr=on}} |height= |draught={{convert|4.78|m|ftin|abbr=on}} |depth= |decks= |ramps= |ice_class= |power=*2 × [[SEMT Pielstick]] 8PC2L *14,880 Hp (wada jir) |propulsion=Laba usle; [[controllable pitch propeller]]s |speed= {{convert|20|kn}} |range= |capacity=*1,256 rakaab<ref name=Lloyds/> *428 sariirood oo rakaab ah *145 gaadiid |crew= 63 |notes= }} }} Tirada rasmiga ah ee dhimashada waxay ahayd 470, in kastoo cadaymo qaarkood ay soo jeedinayaan in markabku uu ahaa mid dad badan saaran yihiin (overcrowded) oo tirada dhimashada dhabta ahi ay ka badnaan karto, malaha in ka badan 1,600.<ref>{{Cite web |title=Wreck Diving In Egypt; Safaga & Marsa Alam |date=8 June 2019 |url=https://www.blueocean-eg.com/blog/wreck-diving-egypt-salem-express}}</ref> ''Salem Express'' wuxuu ahaa markab rakaab oo [[roll-on/roll-off]] ah kaas oo shaqaynayay 25 sano, iyadoo lahayd mulkiilayaal, magacyo, iyo waddooyin joogto ah oo kala duwan wakhtigaas. Markabka waxaa markii hore loo bixiyay ''Fred Scamaroni'', oo loogu magac daray xubin ka tirsan [[is-ka-caabbinta Faransiiska]] ee [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]] kaas oo la qabtay oo la jirdilay, naftiisa ku diley qolkiisa isagoon shaacin hawlgalkiisa.<ref>{{cite web |title=Fred Scamaroni |url=https://www.normandy1944.info/stories/fred-scamaroni |website=D-Day, Normandy and Beyond |access-date=4 November 2020}}</ref> Dhismaha waxaa la bilaabay Juun 1963. Noofambar 1964 waxaa la [[ceremonial ship launching|daahfuray]] waxaana loo [[Towing|jiiday]] [[Port-de-Bouc]] si loo dhamaystiro, waxaana ugu dambeyntii loo dhiibay Juun 1965 shirkadda [[Compagnie Générale Transatlantique]], [[Marseille]], France. Dab ka kacay [[qolka matoorka]] ayaa dib u dhigay safarkiisii ugu horreeyay ee 26 Juun 1966. Juun 1966 wuxuu bilaabay inuu ku shaqeeyo jidkiisii ugu horreeyay ee u dhexeeya Marseille iyo [[Ajaccio]]. Janaayo 1967, wuxuu ku dhacay dekada Ajaccio; iyo Abriil 1970 dab ayaa ka kacay intii uu ku sii jeeday [[Bastia]]. Intii uu ka shaqaynayay jidka [[Dunkirk]] – [[Ramsgate]] ee 1980, wuxuu ku xayirmay xeebta, munaasabad kalena wuxuu sababay saxmad gaadiid sababo la xiriira culayska xamuulka gaadiidka oo gaabis ahaa. 1988 waxaa loo iibiyay shirkadda Samatour Shipping Company, [[Suez]], Masar, waxaana loo bixiyay ''Salem Express''; jidkiisa loo qorsheeyay wuxuu ahaa inta u dhaxaysa Suez iyo [[Jeddah]].<ref>{{cite web |title=Fred Scamaroni |url=http://www.faktaomfartyg.se/fred_scamaroni_1965.htm |website=Fakta om Fartyg |access-date=5 November 2020}}</ref> ==Safarkii ugu dambeeyay== Safarkiisii ugu dambeeyay, ''Salem Express'' wuxuu sameeyay safarkiisa caadiga ah ee {{convert|450|mi|adj=on}} ee u dhexeeya Jeddah, Sacuudi Carabiya, iyo [[Safaga]], Masar, kaas oo qaatay qiyaastii 36 saacadood; waxay qorsheeyeen inay dajiyaan 350 rakaab ah, ka hor intaysan sii wadin safarka woqooyi ee Suez. Jidkani wuxuu ahaa jadwalka caadiga ah ee markabka tan iyo 1988. Ka dhoofitaanka markabka waxaa dib u dhigay laba maalmood Sacuudi Carabiya cillad xagga farsamada ah.<ref name="redseawreckproject.com">{{cite web |title=Salem Express |url=https://www.redseawreckproject.com/2013/08/21/salem-express/ |website=Red Sea Wreck Project |date=21 August 2013 |access-date=5 November 2020}}</ref> Habeenkii uu degayay markabku wuxuu ahaa mid duufaan leh. Inta badan rakaabku waxay ahaayeen Moroccan-Faransiis. Kuwa badankood waxay ka soo laabanayeen [[xajka]] [[Makka]].<ref name="wreckproject">{{cite web |author=Lee |title=Salem Express |url=https://www.redseawreckproject.com/2013/08/21/salem-express/ |website=Red Sea Wreck Project|date=21 August 2013}}</ref><ref name="latimes.com"/> Quusitaanka loo sameeyay burburka markabka waxay xaqiijinayaan niyadda "fasaxa" ee markabka, iyadoo boorsooyinka ay ka buuxaan hadiyado loo waday xubnaha qoyska. Xujeyda ka soo laabanaysay Makka waxay xirnaayeen dhar qurxoon si ay u dabaaldegaan.<ref name="touregypt.net">{{cite web |last1=Middleton |first1=Ned |title=Salem Express |url=http://www.touregypt.net/vdc/Salemexp.htm |website=Tour Egypt |access-date=5 November 2020}}</ref> Markabku wuxuu ku xayirmay reef-ka coral-ka oo u jira inta u dhaxaysa {{convert|6|–|10|mi}} xeebta, ka dib markii uu ka leexday jidkiisii qorshaysnaa. Reef-ku wuxuu dalool ka furay qaybta hore ee midigta [[Bow (watercraft)|sanka]], wuxuuna garaacay albaabka hore ee markabka - taas oo u oggolaatay biyaha badda inay galaan sagxadda baabuurta.<ref name="redseawreckproject.com"/> Maraakiibta RoRo way [[Roll-on/roll-off#Seaworthiness|aad u nugul yihiin]] marka sagxadda baabuurta la jebiyo. Diiwaanka rasmiga ah ee Lloyd's Marine Casualties wuxuu dhigayaa: <blockquote> Intii uu u soo dhawaanayay Safaga saqda dhexe ee habeenkii iyadoo cimiladu ay xun tahay, Kabtanku wuxuu qaatay dariiq gaaban oo aan loo oggolaan safarka habeenkii. Markabku wuxuu ku dhacay reef wuxuuna degay 20 daqiiqo gudahood. </blockquote> Warbixinnadii hore waxay sheegeen in markabku uu dabaysha xooggan darted uga leexday jidkiisa. Tan waxaa taageeray sarkaalkii labaad ee markabka, Khalid Mamdouh Ahmed, oo shaqadiisu ahayd inuu qeexo jidka dekedda - isagoo sheegay in aan wax isbeddel ah la samayn.<ref name="L.A. Times"/> Idaacadda dawladda [[Cairo]] ayaa soo xigatay saraakiisha Samatour oo leh markabku wuxuu ka leexday jidkiisii cimilada xun awgeed iyo in la isku dayay, oo ay u muuqato mid aan lagu guulaysan, in looga digay.<ref name="latimes.com"/> Baarayaasha Masar waxay sheegeen inaysan helin wax warbixin ah oo muujinaya in ''Salem Express'' uu ka leexday jadwalkiisa.<ref name="L.A. Times"/> Si kastaba ha ahaatee, aaminaad kale ayaa ah in markabka si ulakac ah loogu qaaday jid kale kabtanku isagoo isku dayaya dariiq gaaban, si loo yareeyo wakhtiga safarka dhowr saacadood. Tan waxaa warisay wargeyska ''Al Ahram''.<ref name="nytimesbodies"/> Kabtan Hassan Moro wuxuu amrayay markabka tan iyo 1988 wuxuuna aqoon u lahaa biyaha, waxaana la sheegay inuu caan ku ahaa qaadashada dariiq gaaban oo u dhexeeya [[Hyndman Reef]] iyo xeebta oo ka imanaya dhinaca koonfureed, halkii uu ka mari lahaa hareeraha [[Panorama Reef]] ee dhinaca woqooyi.<ref name="redseawreckproject.com"/> Ka dhoofitaanka markabka waxaa dib u dhigay dhibaatooyin xagga farsamada ah oo ka dhacay Sacuudi Carabiya laba maalmood.<ref name="redseawreckproject.com"/> Dhowr xubnood oo shaqaalaha ka mid ah ayaa sheegay in kabtanku uu degdegayay, Hassan wuxuu xusuustay, kalkaalisada markabka Hanan Salah waxay sheegtay in shaqaaluhu ay degdegayeen iyagoo rajaynaya inay helaan joogsi habeenimo oo buuxa si ay ugu nastaan Safaga ka hor intaysan sii wadin Suez.<ref name="L.A. Times"/> Tani waa sheekada ugu badan ee lagu soo warramay ilo warbaahineed oo labaad. ===Degitaanka=== Markabku wuxuu u qorshaysnaa inuu dekedda soo gaaro 11:30 habeenimo. Shaqaaluhu way degganaayeen mana aysan filaynin masiibada; Kabtan Hassan Khalil Moro wuxuu ku nasanayay qolkiisa, sida ay caadadiisu ahayd, iyadoo sarkaalka koowaad uu ku sugnaa buundada. Abaarihii 11:13 habeenimo, jug ayaa ruxday markabka markii uu ku xayirmay xeebta, wuxuuna bilaabay inuu gariiro. Aad u dhakhso badan ka dib, wuxuu bilaabay inuu [[Angle of list|u liisiyo]] hal dhinac, nalalkiina way dammeen. Kabtanku wuxuu dhawaaqay calaamadda gurmadka. Markabku wuxuu biyaha hoostooda ka galay 11 daqiiqo gudahood, isagoo ku xiray boqollaal dad ah sagxadda hoosteeda, wuxuuna degay gabi ahaanba 20 daqiiqo gudahood. Xawaaraha degitaanka ayaa abuuray argagax sagxadda. Mid ka mid ah [[Lifeboat (shipboard)|doomaha badbaadada]] ayaa la diray. Kalkaaliye Salah waxay sheegtay inaysan jirin wakhti dadka looga caawiyo doomaha badbaadada; badbaadayaal kale ayaa ka cabtay inay dhib kala kulmeen hawlgelinta doomaha badbaadada, iyo in qaar ka mid ah xubnaha shaqaalaha ay iska fogeeyeen si ay iyagu doomaha u qaataan.<ref name="nytimesbodies"/> Qaar ka mid ah xubnaha shaqaalaha ayaa u degay markabka si ay u garaacaan albaabbada qolalka oo ay toosiyaan rakaabka; Shaaban abu Siriya, oo ka baxay qolkiisa sababtoo ah wuxuu maqlay xubnaha shaqaalaha oo qaylinaya, wuxuu yiri "Wuu degay gabi ahaanba hal mar, waxaanan ku dhowaad waayay wakhti aan ku baxsado."<ref name="L.A. Times"/> Cimilada xun ayaa ka dhigtay badbaadada biyaha mid aad u adag. Isku dayga samatabbixinta habeenkaas laguma samayn duufaanta awgeed.<ref name="latimes.com"/> Hal badbaade ayaa heshay [[doon badbaado]] biyaha duufaanka leh ka dib afar saacadood oo ay ku dhegganayd ruxitaan alwaax ah; waxaa ka buuxay biyo iyo saddex meydad. Iyada oo la jirta nin kale, waxay badbaadisay 15 qof oo saaray doonta - kaliya inay ku rogmanaysay hirarka sare 7 subaxnimo. Nin kale ayaa ku sifeeyay badbaadayaal kale oo ku dheggan isla albaab alwaax ah oo hirarku ay qaadeen. Ismail Abdel Hassan, oo ahaa dabaasha dabaasha dheer ee hiwaayadda u leh oo u shaqaynayay injineer beeraha, wuxuu istaagay sagxadda markabka markii uu degayay. Wuxuu raacay nalalka dekedda wuxuuna u dabaashay xeebta, isagoo badbaaday 18 saacadood biyaha. Wuxuu isku dayay inuu laba nin oo kale u hoggaamiyo meel ammaan ah, kuwaas oo ku dhegganaa dharkiisa, laakiin mid kastaa wuxuu u dhintay daal jidkii.<ref name="L.A. Times"/> === Samatabbixinta iyo soo kabashada === Cimilada xun awgeed, samatabbixiyeyaashu ma aysan bilaabi karin shaqada ilaa waaberigii 15 Diseembar, iyadoo {{convert|10|ft|adj=on}} hirar ah iyo dabaylo xooggan ay ka dhigeen hawlgalka samatabbixinta mid adag. Dadaallada hore waxaa qaaday afar markab oo ciidamada badda Masar ah, saddex [[Egyptian Air Force|ciidamada cirka]] [[Lockheed C-130 Hercules|C-130]] diyaaradaha gaadiidka iyo afar helikobtar, iyadoo ay taageerayaan helikobtarrada ciidamada badda ee Mareykanka iyo Australia; doonyaha badbaadada iyo [[lifejacket]]s ayaa loo daadshay badbaadayaasha, doonyaha dalxiiskuna waxay ka caawiyeen inay dadka ka soo badbaadiyaan badda.<ref name="L.A. Times"/> 150 qof ayaa la sheegay in la badbaadiyay 15 Diseembar, oo ka mid ah 180 badbaadayaal ugu dambeyntii, iyadoo isku dayga samatabbixinta mar kale la joojiyay habeenkii cimilada iyo mugdiga awgeed. Baadhitaanka iyo soo kabashada ayaa sii socday intii lagu jiray 16 Diseembar.<ref name="latimes.com"/> Maamulka Masar ayaa markii hore qorsheeyay inay kor u qaadaan markabka. Waxaa la ogaaday inuu ku yaallay dhinaca midig ee sagxadda badda. Soo kabashada waxaa la joojiyay saddex maalmood ka dib maadaama ay aad u khatar ahayd<ref name="The Salem Express">{{cite web |last1=Middleton |first1=Ned |title=The Salem Express |url=http://www.touregypt.net/vdc/Salemexp.htm |website=Tour Egypt |access-date=4 November 2020}}</ref> in la sii wado ilaa heerarka hoose ee markabka. === Dhibbanayaasha === 17 Diseembar, [[Ciidamada Badda ee Masar]] waxay bilaabeen hawlgallada soo kabashada, iyadoo ay taageerayaan 23 xirfadlayaal quusitaanka maxalliga ah iyo hiwaayadleyda [[Hurghada]] iyo Safaga.<ref name="wreckproject"/> 40 ilaa 50 meydad ayaa la soo saaray maalintii ugu horreysay.<ref>{{cite news |title=Divers Recover Bodies of Captain, Others From Ferry |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-12-18-mn-563-story.html |access-date=5 November 2020 |agency=Associated Press |newspaper=LA Times |date=18 December 1991}}</ref> Xubnaha qoyska ayaa ku ururay dekedda. Dhibbanayaasha la soo saaray inta badan waxay ahaayeen dhinaca sare ee bidix ee markabka; kabtankii markabka, Hassan Khalil Moro, iyo laba xubnood oo kale oo shaqaalaha ka mid ah waxaa laga helay aagga buundada, taas oo ka hor imanaysa xanta ah inuu ku baxsaday doon badbaado.<ref name="nytimesbodies">{{cite news |title=Divers Recover Bodies of Captain And Others From Egyptian Ferry |url=https://www.nytimes.com/1991/12/18/world/divers-recover-bodies-of-captain-and-others-from-egyptian-ferry.html |access-date=4 November 2020 |agency=Associated Press |work=New York Times |date=18 December 1991}}</ref> Qaar badan oo ka mid ah dadkii dhintay ayaa ku xannibmay markabka dhexdiisa markii uu degayay. In kasta oo dhaqanka [[Islam]]iga uu door bidayo in laga fogaado aaska badda meeshii suurtagal ah,<ref>{{cite web |title=Burial at Sea |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Burial_at_sea#Islam |website=Wikipedia}}</ref>{{Circular reference|date=February 2021}} waxay bannaan tahay marka aysan jirin doorasho kale, iyo waddooyinka laga galo markabka ayaa la alxamay si looga hortago meydadka in la carqaladeeyo iyadoo la isku dayayo in goobta loo ilaaliyo sida qabuurihii. Tirada rakaabka iyo dadka degay labaduba waa la isku khilaafsan yahay. Warbixinnadii hore intii lagu jiray dhibaatada ayaa ku dhibtooday inay si sax ah u qeexaan tirooyinka, iyadoo maamulku ay bixinayaan warbixinnada iska hor imanaya: <blockquote> Sedki ayaa markii hore ku dhawaaqay galabnimadii Axadda hore in 202 qof la badbaadiyay. Ka dib, telefishinka Masar ayaa sheegay in ra'iisul wasaaruhu uu tiriyay 178 la badbaadiyay. Waxa kale oo jiray hubanti la'aan ku saabsan tirada dadka saarnaa markabka. Liiska shirkadda maraakiibta ayaa la sheegay inuu qoray 658 qof oo saarnaa, oo ay ku jiraan 71-ka xubnood ee shaqaalaha, halka waaxda amniga dekedda ee Safaga ay tirada guud ku sheegtay kaliya 589.<ref name="latimes.com"/> </blockquote> Warbixinta rasmiga ah ee Lloyds Maritime Casualties waxay sheegtay inay jireen 644 rakaab ah wadarta guud - 180 badbaadayaal, 117 meydad la soo saaray, oo ka mid ah 464 wadarta guud ee dhibbanayaasha. Ilo kale ayaa rakaabka siiya 650 qof - 578 rakaab ah iyo 72 shaqaale ah.<ref name="The Salem Express"/> Warbixin wararka casriga ah ayaa siinaysa wadarta wax yar ka duwan oo ah 664 rakaab ah, iyadoo 179 badbaadayaal ah iyo 485 maqan waqtiga daabacaadda, iyadoo leh 71 xubnood oo shaqaale ah.<ref name="L.A. Times"/> ''The New York Times'' ayaa soo warisay in kaliya 10 ka mid ah 71 xubnood oo shaqaale ah ay badbaadeen.<ref name="nytimesbodies"/> Si kastaba ha ahaatee, ilo kale ayaa sheegaya in tirada dhimashada, ama wadarta dhabta ah ee meydadka la soo saaray ay ahayd 850,<ref name="wreckproject"/><ref>{{cite web |url=https://kiwibavarianphotography.wordpress.com/2013/06/10/the-salem-express-red-sea-wrecks/ |website=Kiwi Bavarian Photography |title=Salem Express |date=10 June 2013 |access-date=4 November 2020}}</ref> iyo in doonidu ay ku rarnayd rakaab badan labadaba sagxadda iyo kuwa taagan sagxadda baabuurta. Isha asalka ah ee mala-awaalkan waa mid aan caddayn. ===Baadhitaan=== Sida loo soo saarayo meydadka, Ra'iisul Wasaare [[Atef Sedki]] wuxuu amray hawlgallada baadhitaanka si loo eego cadaymaha; 16-kii, mas'uuliyiinta Masar ayaa xiray toddoba xubnood oo shaqaalaha ka mid ah si loo baaro sababta degitaanka.<ref name="L.A. Times"/> ==Quusitaan== [[file:Diving Salem Express.JPG|thumbnail|right|]] Burburka markabka wuxuu yaallaa xeebta Port Safaga, Hyndman reef, 26º39’01″N; 34º03’48″E; qoto dheer oo {{convert|32|m}} sagxadda badda, {{convert|12|m}} dhinaca burburka markabka. Doorashada in lagu quusto goobta waxay weli tahay mid muran ka taagan yahay bulshooyinka quusitaanka, sababtoo ah khasaaraha culus ee nolosha rayidka ah, joogitaanka joogtada ah ee meydadka goobta burburka, sida ay ugu dhowdahay markabku, iyo saamaynta ay ku leedahay bulshooyinka u dhow; xaaladda sharciga ah ayaa la isku khilaafsan yahay.<ref>{{cite web|url=https://www.scubaboard.com/community/threads/cave-and-wreck-diving.527417/page-5#post-7692637 |title=Scuba Board |access-date=2008-03-29}}</ref> In kasta oo safarro badan oo loo tago burburka ay diyaar yihiin, qaar ka mid ah Hagaha Quusitaanka maxalliga ah kuma raaxaystaan ama waxay mamnuucaan gelitaanka burburka,<ref name="The Salem Express"/> iyo quusayaasha inta badan waxay soo sheegaan dareen murugo ama aan degganayn oo ay ka qabaan khibradda. Kuwo kale waxay u booqdaan mid ka mid ah burburka badan ee aagga, iyagoo u arka inay la mid tahay booqashada goob dagaal taariikhi ah ama markab kale oo ay ku nafwaayeen. In kasta oo la sheegay in la alxamay, markabka waxaa laga geli karaa meelo badan, iyo degitaankiisa dhow waxay ka dhigan tahay inuu yahay mid aan dhaawacmin, iyo koritaanka corals. Waxaa lagu yaqaannaa xaddi badan oo walxo si wanaagsan loo ilaaliyay oo ku jira goobta qashinka iyo markabka dhexdiisa, oo ay ku jiraan shandado iyo alaabta rakaabka: "roogag, stereos la qaadan karo, xitaa baaskiillo iyo gaadhiga carruurta"<ref>{{cite web |last1=Vercoe |first1=Rik |title=The Salem Express |url=http://www.divesitedirectory.co.uk/dive_site_red_sea_safaga_wreck_salem_express.html |website=Dive Site Directory |access-date=5 November 2020 |archive-date=14 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200214171019/http://www.divesitedirectory.co.uk/dive_site_red_sea_safaga_wreck_salem_express.html |url-status=dead }}</ref> iyo doomaha badbaadada ee sagxadda badda.<ref name="Salem Express">{{cite web |last1=Middleton |first1=Ned |title=Salem Express |url=https://www.cdws.travel/wreck-diving/salem-express |website=CDWS}}</ref> Qaar ka mid ah quusayaashu waxay xoogga saaraan muhiimadda aysan u faragelin goobta si loogu tixgeliyo, halka kuwo kalena ay furaan shandado oo ay soo saaraan xusuusyo. ==Tixraacyo== {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == * [https://giddeonzeix.smugmug.com/Diving/Salem/ Diving Salem Express] {{Wayback|url=https://giddeonzeix.smugmug.com/Diving/Salem/ |date=20241204091912 }} Sawirro ku saabsan Salem Express gudaha iyo dibadda * [http://research.dnv.com/skj/Fsahla/Annex1.pdf Sharraxaadda Daadgureynta Markabka Rakaabka] {{Wayback|url=http://research.dnv.com/skj/Fsahla/Annex1.pdf |date=20180930132847 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180930132847/http://research.dnv.com/skj/Fsahla/Annex1.pdf |date=2018-09-30 }} - waxa ku jira sharraxaadda rasmiga ah ee Lloyds ee degitaanka, iyo maraakiib kale oo badan oo la mid ah {{DEFAULTSORT:Salem Express}} glve1bzolkt1g4od5loj8emf2b0ejqg 0 47725 299911 299093 2026-06-28T05:19:44Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299911 wikitext text/x-wiki {{Infobox ship |section1={{Infobox ship/image |image=Tanger Jet II 2.jpg |image_caption= }} |section2={{Infobox ship/career |hide_header= |name=*2004–2007: ''Spirit of Ontario I'' *2007–2012: ''Tanger Jet II'' *2012-2013: ''Dolphin Jet'' *2013-ilaa hadda: ''Virgen de Coromoto'' |owner=[[Conferry]] |operator=*2004–2006: [[Canadian American Transportation Systems|CATS]] *2006–2007: ''laid up'' *2007–2012: [[Förde Reederei Seetouristik|FRS Iberia]] *2012-2013: [[Kattegatruten]] *2013: [[Förde Reederei Seetouristik|FRS Iberia]] |registry=*2004–2007: [[Nassau, Bahamas|Nassau]] {{flagicon|Bahamas|civil}} *2007–2012: [[Tangier]] {{flagicon|Morocco|civil}} *2012-2013: [[Limassol]] {{flagicon|Cyprus}} *2013-ilaa hadda: [[Pampatar]] {{flagicon|Venezuela}} |route= |ordered= |builder=[[Austal]] |original_cost= |yard_number=251 |way_number= |laid_down= |launched=6 Oktoobar 2003 |completed= 2004 |christened= |acquired= |maiden_voyage= |in_service= |out_of_service= |identification=*{{IMO Number|9279264}} *{{MMSI Number|775513000}} *[[Maritime call sign|Callsign]]: YYNG |fate= |status= |notes= }} |section3={{Infobox ship/characteristics |hide_header= |header_caption= |class= |displacement= |length={{convert|86.60|m|ft|1|lk=on|abbr=on}} |beam={{convert|23.80|m|ft|1|abbr=on}} |height= |draught= |draft={{convert|3.20|m|ft|1|abbr=on}} |depth= |decks= |deck_clearance= |ramps= |ice_class= |sail_plan= |power=4 × [[MTU Friedrichshafen|MTU]] 20V 8000 M70 matoorada naaftada<ref name=austal>Austal [http://www.austal.com/en/media/media-releases/04-05-06/Austal-s-North-American-Cat-Purrs-Onto-Lake-Ontario.aspx "Austal's North American cat purrs onto Lake Ontario"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130117073915/http://www.austal.com/en/media/media-releases/04-05-06/Austal-s-North-American-Cat-Purrs-Onto-Lake-Ontario.aspx |date=2013-01-17 }}, accessed 13 Abriil 2012</ref> |propulsion=4 x Lips LJ120E [[Pump-jet|Waterjets]]<ref name=austal /> |speed=ilaa {{convert|45|kn}} |capacity=*774 rakaab ah<ref name=austal /> *238 baabuur<ref name=austal /> |crew= |notes= }} }} '''HSC ''Virgen de Coromoto''''' waa {{convert|86|m|ft|abbr=on}} kivuko [[catamaran]] xawaare sare leh oo ay maamusho [[Conferry|Consolidada de Ferrys C.A.]] oo ka tirsan [[Venezuela]]. Waxaa lagu dhisay [[Australia]] sanadkii 2004 si loogu adeego kivuko xawaare sare leh oo ka shaqeeya [[Lake Ontario]] inta u dhaxaysa [[Toronto]], Ontario, Canada iyo [[Rochester, New York|Rochester]], [[New York (state)|New York]], [[United States]]. Ka dib markii adeegga kivukada uu guuldaraystay, doonida waxaa la iibiyay sanadkii 2007, waxayna ka shaqaynaysay [[Strait of Gibraltar]] adeeg u dhexeeya [[Spain]]-[[Morocco]] ilaa 2012. Sanadihii 2012–13, markabku wuxuu ka shaqaynayay [[Kattegatruten]] khadkii [[Aarhus]]–[[Kalundborg]] ee [[Denmark]] ilaa Oktoobar 2013 markii khadkaas la baajiyay. ==Tilmaamaha markabka== Markabka waxaa la dhisay 2004-tii [[Austal]] ee [[Perth]], [[Australia]]. Catamaran-ku wuxuu leeyahay dherer guud oo dhan 86.60 mitir iyo balac dhan 23.80 m. Miisaankiisa guud waa 6,242 GT. Mishiinada wuxuu ka kooban yahay afar [[MTU Friedrichshafen|MTU]] matoor oo leh awood guud oo ah 4 x 8,200&nbsp;kW (44,595 HP), taas oo u oggolaanaysa xawaare adeeg oo ugu badnaan ah {{convert|45|kn|km/h}}. Markabku wuxuu awood u leeyahay inuu qaado 774 rakaab ah iyo 238 baabuur (ama ugu badnaan 10 xamuul iyo 150 baabuur) oo la dejin karo dusha markabka. ==Taariikhda adeegga kivukada ee Rochester–Toronto== [[File:The Breeze Fast Ferry 2004-08-08.JPG|right|thumb|''Spirit of Ontario I'' oo soo gaaraysa dekedda Rochester]] [[File:Spirit of Ontario I - arriving in Toronto.jpg|thumb|right|''Spirit of Ontario I'' oo soo gaaraysa Toronto]] Markabka waxaa keenay Austal 2004, waxaana loogu magac daray ''Spirit of Ontario I'' hawl-wadeenka [[Canadian American Transportation Systems]] (CATS) khad dhan {{convert|82|nmi|mi km}} oo ka gudba [[Lake Ontario]], isagoo isku xira dekedaha [[Rochester, New York]], iyo [[Toronto]], [[Ontario]]. Adeegga kivukada xawaaraha sare leh ee u dhexeeya labada dekedood ayaa laga wada hadlay, waxaana hormuud ka ahaa siyaasiyiin deegaanka ah iyo hoggaamiyeyaasha ganacsiga, gaar ahaan [[upstate New York]], laga bilaabo 1990-meeyadii ilaa horraantii 2000-meeyadii.{{sfn|Filey|2008|p=160}} Magaalada Rochester ayaa dhistay terminal kivuko iyadoo rajaynaysa in adeeggaas la hirgeliyo. ===Xilligii 2004=== Koox maalgashadayaal ah ayaa sameeyay shirkad Maraykan ah oo lagu magacaabo [[Canadian American Transportation Systems]] (CATS) taas oo markaa gashay qandaraas lagu dhisayo ''Spirit of Ontario I'' oo lala galay Austal 2003. Markabku wuxuu ka baxay [[Perth]] 17-kii Febraayo 2004, isagoo ka gudbay [[Pacific Ocean]] kana gudbay [[Panama Canal]], wuxuuna gaaray [[New York City]] 1-dii Abriil 2004. Markabka aluminiumka ah ayaa wax yar ka soo gaaray dhaawac intii uu ku xirnaa dhacdo xiriirka dadwaynaha ah oo ka dhacday [[South Street Seaport]], taas oo ku qasabtay Austal inay sameeyaan dayactir degdeg ah ka hor inta aysan sii wadin safarkooda iyagoo sii maraya [[Gulf of St. Lawrence]] iyo [[St. Lawrence Seaway]], waxayna gaareen Rochester 27-kii Abriil 2004. CATS waxay kor u qaadday adeegga cusub, iyadoo hiigsanaysa inay bilowdo hawlgallada horaantii Maajo 2004. Iyada oo qayb ka ah hawlahooda xayaysiinta ee bilihii ka horreeyay ''Spirit of Ontario I'' ee soo gaaray Lake Ontario, suuq-geeyayaasha CATS waxay abuureen tartan loogu talagalay tigidhada fuulista bilaashka ah halkaas oo xubnaha dadweynuhu ay soo gudbin karaan talooyin ku saabsan "naanaysta" rasmiga ah ee adeegga. Qaabka guulaystay wuxuu ahaa "The Breeze", laakiin magaciisii diiwaangashanaa wuxuu ahaan jiray ''Spirit of Ontario I''. "The Breeze" waxaa loo isticmaali jiray oo kaliya istaraatiijiyad suuqgeyn CATS iyo calaamad ganacsi oo diiwaangashan adeegga laftiisa. ====Dhibaatooyinka bilowga==== Bilowga hawlgallada ee horraantii Maajo 2004 ma ahayn mid suurtagal ah dhowr sababood dartood: *Dayactirka jirka ee New York City bishii Abriil, taasoo dib u riixday taariikhda bixinta. *Dayactirka mashiinka oo lama filaan ahayd bishii Maajo iyo horraantii Juun 2004 ka dib markii uu yimid Lake Ontario. *Khilaaf ku saabsan lacagta bixinta adeegyada kastamka Canada ee Toronto. Dawladda federaalka ah ee Canada waxay meel marisay sharci 1990-meeyadii kaas oo qof kasta oo si gaar ah u leh meel cusub oo xuduudka laga tallaabo (sida adeegga kivukada ama buundada lacagta lagu qaado ee gaarka loo leeyahay) ay tahay inuu bixiyo adeegyadooda kastamka iyada oo aan wax kharash ah ku jirin cashuur bixiyeyaasha Canada. *Dhismaha socda ee terminal kivuko ee Toronto. Dhismo terminal ku meel gaar ah iyo goob baabuurta la dhigto ayaa si degdeg ah loo dhammaystiray bilowgii guga ee hawlgallada halka dhismaha terminal rakaab ah oo joogto ah uu bilaabmay. [[File:Original Ferry PIC.JPG|right|thumb|Qaybta dambe ee "Spirit of Ontario I" oo ku ciyaaraysa calaamadeeda duugga ah ee caleenta maple iyo xiddigta. Hore waxaa ku yaal Dekedda Rochester oo la dhisayo.]] Dib u dhacyadii urursanaa ayaa riixay taariikhda bilowga ee ''Spirit of Ontario I'' ilaa 17-kii Juun 2004.{{sfn|Filey|2008|p=161}} Inta lagu guda jiro wakhtigan, ''[[Lake Express]]'', oo ah kivuko catamaran xawaare sare leh oo aad u yar, oo sidoo kale dhistay Austal Ships (ee [[Alabama]]), ayaa galay adeegga [[Lake Michigan]], isagoo sheeganaya inuu yahay adeegga ugu horreeya ee kivukada baabuurta xawaaraha sare leh ee Great Lakes. ====Dhibaatooyinka hawlgallada==== Ka dib markii hawlgalladu bilaabmeen, ''Spirit of Ontario I'' waxay si lagu kalsoonaan karo ugu shaqeysay adeegga maalinlaha ah ee u dhexeeya Rochester iyo Toronto, iyada oo samaynaysay hal ama laba safar oo wareeg ah maalin kasta oo leh wakhti wadarta guud ee ka gudubka ah 2.5 saacadood oo ay ku jirto rarka/dejinta iyo kastamka/socdaalka. Adeeggu wuxuu markii hore lahaa rakaab yar sababtoo ah hubanti la'aanta ku saabsan bilowga horraantii guga iyo suuq-geyn liidata iyo la'aanta calaamadaha waddooyinka ee Toronto. Dhibaatooyinkan waxaa laga gudbay horraantii Agoosto 2004, markabkuna wuxuu qaadayay ku dhawaad awood buuxda bishii oo dhan. Adeeggu wuxuu lahaa warbixino sheegaya inuu qaaday in ka badan 100,000 oo rakaab ah bishii Sebtembar. CATS waxay joojisay adeegga kivukada ee ''Spirit of Ontario I'' si aan xad lahayn 7-dii Sebtembar 2004{{sfn|Filey|2008|p=161}} iyada oo shirkaddu ay sheegtay dhibaatooyin dhaqaale oo la xiriira dib u dhacyadii bilowga ahaa ee helitaanka markabka oo shaqeynaya iyo seegitaanka taariikhda bilowga adeegga ee Maajo. Waxyaabaha ka qaybqaatay dhibaatooyinka dhaqaale ee shirkadda kivukada ayaa la sheegay inay yihiin: *Horumarka gaabiska ah ee [[Toronto Port Authority]] ee dhismaha [[International Marine Passenger Terminal]] ee joogtada ah ee Toronto. Dib u dhacyada ku yimid xataa xarumaha terminalka ku meel gaarka ah ee la dhisay Toronto guga 2004 waxay ahayd sabab kale oo ku qasabtay dib u dhac ku yimid bilowga adeegga ilaa bartamihii Juun. *CATS waxay dareentay in laga qaadayo kharashyo xad-dhaaf ah oo kastamka Canada iyo socdaalka ah. Adeegyada dekeda laga galo ee Maraykanka ayaa laga bixinayay Rochester iyada oo aan wax kharash ah ku jirin CATS halka adeegyada dekeda laga galo ee Canada ay ahayd in shirkaddu ay si buuxda u daboosho, taas oo keentay kharash qarsoon oo ku jira qiimaha tigidh kasta. *CATS waxay ku eedaysay kastamka Maraykanka inaanu siinin ogolaansho ''Spirit of Ontario I'' inay qaado xamuul iyo xamuul degdeg ah, iyada oo sheegtay in tani ay beddeshay qorshihii asalka ahaa ee ganacsiga. *CATS waxay u dulqaadatay dhaleeceyn labada dalba ka timid oo ku saabsan go'aanka ah in ''Spirit of Ontario I'' lagu diiwaan geliyo calanka [[Bahamas]], oo ah waddan [[flag of convenience]], la sheegay in ujeeddooyin cashuur ah. CATS way awooday inay tan samayso maadaama markabku uu ka shaqaynayay adeeg caalami ah; Intaa waxaa dheer, maadaama ''Spirit of Ontario I'' uu ahaa markab shisheeye lagu dhisay, CATS waxay ahayd inay bixiso ganaaxyo waaweyn haddii ay diiwaan gelin lahayd markabka midkood Canada ama Maraykanka (gaar ahaan Maraykanka, iyadoo la eegayo xannibaadaha waxyaabaha gudaha ee [[Merchant Marine Act of 1920|Jones Act]]). *Sababtoo ah diiwaangelinta [[flag state|calanka shisheeye]] ee ''Spirit of Ontario I'', CATS waxaa looga baahnaa inay bixiso adeegyada [[pilotage]] ee safar kasta (qiyaastii $6000 safar kasta). Maraakiibta Canada iyo Maraykanka ee diiwaangashan ayaa ka dhaafan baahida adeegyada duuliyeyaasha inta ay ku dhex safraan [[Great Lakes]]. CATS waxay ku dhawaaqday kacitaan dayrtii 2004 iyo ''Spirit of Ontario I'' waxaa qabsaday [[United States Marshals Service]] si dib loogu iibiyo si loo bixiyo deymaha. Markabku wuxuu ku sii xirnaa terminalka kivukada ee Rochester intii lagu jiray dayrtii iyo jiilaalkii 2004–2005. ===Adeeggii 2005 dib u bilaabashadii=== Terminalka joogtada ah ee Toronto ee loo isticmaalo kivukada rakaabka/baabuurta iyo maraakiibta dalxiiska rakaabka ayaa la dhammaystiray horraantii 2005. Xaruntu waxay ku taallaa agagaarka terminalka ku meel gaarka ah ee hadda la burburiyay ee Cherry Street slip ee dekedda gudaha ee Toronto. Goobta Cherry Street slip ayaa caddaatay inay tahay mid muran dhaliyay dadka reer Toronto maadaama ay ku taallaa [[brownfield|aag hore oo warshado ah]] qiyaastii {{convert|6|km|mi}} koonfur-bari ee xudunta bartamaha magaalada oo aysan lahayn xiriir [[Toronto Transit Commission|gaadiid dadweyne]] oo ku habboon dadka lugaynaya. 28-kii Febraayo 2005, US Marshals waxay qabteen xaraash kacitaan Rochester ee ''Spirit of Ontario I''; qofkii guulaystay wuxuu ahaa "Rochester Ferry Company LLC", oo ahayd shirkad hoosaad ka tirsan magaalada Rochester oo leh dalab la sheegay oo ah US$32 milyan. Rochester Ferry Company LLC waxay ku guulaysatay maalgelinta dalabkan iyada oo loo marayo amaah ka timid dawladda federaalka ee Australia. Rochester Ferry Company LLC waxay ku dhawaaqday Abriil 2005 in [[Northumberland Ferries Limited]] (NFL), oo ah shirkadda waalidka ee [[Bay Ferries Limited]], loo doortay inay maamusho oo ay maamusho adeegga kivukada iyo markabka. NFL waxay samaysay [[Bay Ferries Great Lakes]] (BFGL) si ay u maamusho adeegga. Rochester Ferry Company LLC waxay sidoo kale ballan qaadday in ay ka beddesho calanka ''Spirit of Ontario I'' oo laga saaro [[Bahamas]] oo loo beddelo [[United States]], si looga fogaado bixinta kharashyada duulista ee qaaliga ah ee la siiyo maraakiibta aan Maraykanka ama Canada diiwaangashanayn ee Great Lakes. Bishii Diseembar 2005 markabku wuxuu weli ahaa calanka Bahamian, iyadoo la sugayo dhammaystirka tababarka shaqaale dhan Maraykan ah; tababarka noocaas ah ayaa la filayay in la dhammaystiro dhowrka bilood ee soo socda.<ref>{{cite web | url=http://www.10nbc.com/index.asp?template=item | archive-url=https://web.archive.org/web/20070303134135/http://www.10nbc.com/index.asp?template=item | archive-date=2007-03-03 | title=10Nbc / Whec Tv-10 | access-date=2010-12-28 | url-status=dead }}</ref> BFGL iyo Rochester Ferry Company LLC waxay isku raaceen laba mashruuc oo waaweyn oo la xiriira bilowga adeegga ''Spirit of Ontario I'' 17-kii Juun 2005, kuwaas oo kala ah: *Kacitaanka CATS, mulkiilayaashii ugu horreeyay ee markabka, ayaa buriyay dammaanad kasta oo ku saabsan matoorada MTU. Rochester Ferry Company LLC, iyadoo isticmaalaysa maalgelinteeda Australia ay taageerto, waxay heshiis la gaartay MTU Abriil 2005 taas oo aragtay shirkadda kivukada oo bixisay US$1.3 milyan oo ay siisay MTU si loo sii wado nidaamyada wadista markabka iyadoo hoos timaada dammaanad. *Markabku wuxuu u baahday kormeerka jirka, dib-u-rinjiye (si looga saaro calaamaddii hore ee CATS iyo magaca suuq-geynta "The Breeze"), iyo dayactirro yaryar. Markabku wuxuu u safray dekedda kaliya ee Lake Ontario ee hadhay [[shipyard]] (oo ah [[Port Weller Dry Dock]]) ee [[St. Catharines, Ontario]] horraantii Maajo 2005. Intii uu ku jiray [[dry dock]], dhibaato ayaa laga helay nidaamka wadista, taas oo u baahnayd wax ka beddelidda [[software]]. MTU waxay sidoo kale bilowday inay samayso dayactirka dammaanadda iyo shaqada dayactirka ee matoorada markabka. [[File:Spirit of Ontario I 2005-05-30.jpg|right|thumb|''Spirit of Ontario I'' oo ku taal Port Weller dry dock, oo leh calaamad cusub]] Markabka ayaa lagu rinjiyeeyay calaamado cusub oo ay ku jiraan [[Bay Ferries Great Lakes]], iyo sidoo kale magac cusub oo suuq-geyn ah oo loogu talagalay adeegga kivukada xawaaraha sare leh ee Rochester-Toronto; "The Cat" waa magaca suuq-geynta isku midka ah ee loo isticmaalo shirkadda walaashii BFGL [[Bay Ferries]] adeegga kivukada xawaaraha sare leh ee [[Yarmouth, Nova Scotia]] ilaa [[Bar Harbor, Maine]] tan iyo 1998. Markii uu ku soo laabtay Rochester, BFGL waxay bilowday shaqaaleysiinta shaqaalaha iyo samaynta tababarka shaqaalaha iyo laylisyada degdegga ah. Dhowr safar oo tijaabo ah ayaa lagu sameeyay Rochester iyo Toronto intii lagu jiray horraantii Juun 2005. Adeegga kivukada xawaaraha sare leh ee u dhexeeya Rochester iyo Toronto ayaa dib loo bilaabay 30-kii Juun 2005, 13 maalmood goor dambe. Adeegga kivukada waxaa loo qorsheeyay inuu socdo sanadka oo dhan; si kastaba ha ahaatee, 8-dii Diseembar 2005, BFGL waxay ku dhawaaqday inay joojin doonto adeegga jiilaalka 12-kii Diseembar 2005, oo ay isku dayi doonto inay kireysato markabka adeegga kivukada ee [[Caribbean]] inta lagu jiro jiilaalka. ===Gooynta maalgelinta 2006=== 10-kii Janaayo 2006, duqa magaalada Rochester ee dhawaan la doortay [[Robert Duffy (mayor)|Robert Duffy]] wuxuu ku dhawaaqay in dawladda magaaladu aysan ansixin doonin codsiga guddiga kivukada ee maalgelin dheeraad ah oo loogu talagalay shirkadda hoosaadka ee magaalada Rochester Ferry Company LLC si adeeggu uu dib ugu bilaabo xagaaga. Tani waxay si wax ku ool ah u dishay rajo kasta oo ah in ''Spirit of Ontario I'' ay ku soo laaban doonto hawlgalkeeda Lake Ontario. Magaalada Rochester waxay ku lahayd BFGL $2.5 milyan dammaanad dakhli ah waana in markabka la iibiyo. Markii hore waxaa loo malaynayay in Bay Ferries Great Lakes ay ka fiirsan doonto helitaanka ''Spirit of Ontario I'' maadaama shirkadda la siiyay ikhtiyaarka koowaad ee markabka, haddii ay weligood iibin lahayd Rochester Ferry Company LLC. Si kastaba ha ahaatee, BFGL may fulin ikhtiyaarkooda, magaalada Rochester waxay bilowday habka xiritaanka Rochester Ferry Company LLC iyadoo liis gareynaysa markabka adeegyada dullaalnimada badda ee caalamiga ah. ===Markabka iibka=== 2-dii Maajo 2006, shirkadda magaaladu waxay ku dhawaaqday in shirkad [[Great Britain|British]] ah oo lagu magacaabo Euroferries Limited ay iibsanayso markabka si loogu isticmaalo adeegga ka gudba [[English Channel|channel]]. Qiimaha iibka ee $29.8 milyan wuxuu ka gaabnaa $32 milyan oo magaaladu waydiisatay, si kastaba ha ahaatee, wuxuu ahaa kii ugu sarreeyay toddobada dalab.<ref>{{cite web |title=The Fast Ferry is sold |url=http://www.news10nbc.com/index.asp?template=item&story_id=18665 |website=WHEC-TV |access-date=8 Diseembar 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070313015351/http://www.news10nbc.com/index.asp?template=item&story_id=18665 |archive-date=13 Maarso 2007 |url-status=dead }}</ref> Maalgelinta iibka ayaa la filayay in la dhammaystiro dhamaadka xagaaga si kastaba ha ahaatee shuruudaha heshiiska ayaa weli laga wada hadlayay Diseembar 2006 waxaana u muuqatay in markabka uu ku xirnaan doono Lake Ontario markii St. Lawrence Seaway uu xirmay jiilaalka dhamaadka bisha. Rochester Ferry Company LLC waxay qaadatay go'aanka ah in loo guuro kivukada dekedda aan barafka lahayn ee [[Shelburne, Nova Scotia|Shelburne]], [[Nova Scotia]] (oo lahaa kharashyo ka jaban Rochester) ilaa iibka la dhammaystiri karo, halkii laga tagi lahaa Rochester. Ka bixitaanka markabka ayaa si degdeg ah loo qorsheeyay habeenkii Khamiista, Diseembar 21. Dad badan ayaa isu soo baxay si ay sagootiyaan, Duqa Duffy ayaana sameeyay hadal kooban. Kivukada ayaa ka tagtay Dekedda Rochester weligeed qiyaastii 6:45 PM, geeskeeda oo dhawaaqaya. Markabku wuxuu yimid shipyard ee [[Halifax Urban Area|Halifax]], Nova Scotia 26-kii Diseembar. Dayactirka iyo kormeerka ka dib, ''Spirit of Ontario I'' wuxuu sii watay Shelburne bishii Febraayo 2007 halkaas oo markabka lagu xiray iyadoo la sugayo gorgortanka iibka. ==Wadooyinka Yurub== [[File:Kattegat-ruten - Dolphin Jet 20120826.JPG|240px|thumbnail|Kattegat-ruten Dolphin Jet bishii Agoosto 2012.]] Markabka waxaa la iibiyay Abriil 2007 shirkadda Jarmalka [[Förde Reederei Seetouristik]] (FRC) adeeggeeda kivukada ee u dhexeeya [[Tarifa|Tarifa, Spain]] iyo [[Tangiers|Tangiers, Morocco]]. Markabka waxaa loo bixiyay ''Tanger Jet II''.{{sfn|Filey|2008|p=161}} Bishii Luulyo 2012, markabku wuxuu galay taraafikada u dhexeeya [[Kalundborg]] iyo [[Aarhus]] ee [[Denmark]] ee [[Kattegatruten]], waxaana loo bixiyay ''Dolphin Jet''. Ka dib 24 maalmood oo kaliya oo adeeg ah, markabka waxaa lagu xiray Aarhus. Ka dib markii khadka la baajiyay Oktoobar 2013, markabka waxaa la iibiyay Venezuelan [[Conferry]] waxaana loo beddelay ''Virgen de Coromoto''.<ref>{{cite web |url=http://www.ferry-site.dk/ferry.php?id=9279264&lang=en |title=HSC Virgen de Coromoto |website=The ferry site |access-date=20 Abriil 2018}}</ref> == Venezuela == Conferry waxay isticmaashay ''Virgen de Coromoto'' adeegga kivukada ee [[Margarita Island|Margarita]]. Shirkaddu waxay ku guuldaraysatay inay dayactirto markabka, bartamihii 2015-kiina wuu jabay. 2017 dawladda Venezuela waxay isku dayday inay iibiso kivukada iyada oo loo marayo dullaalka Unlimited Maritime Solutions, laakiin waxay ku guuldaraysatay inay heshiis la gaaraan iibsadayaal suurtagal ah. Tan ka dib, markabka waxaa loo jiiday [[Puerto Cabello]] dayactir, halkaas oo uu ku sii jiray ilaa 2019.<ref>{{Cite web |last=Orr |first=Steve |date=2019-03-29 |title=Rochester's fast ferry is a political issue again. This time it could topple a government. |url=https://www.democratandchronicle.com/story/news/2019/03/29/rochester-ny-fast-ferry-guiado-overthrow-maduro-venezuela-government/3302273002/ |access-date=2022-12-04 |website=Democrat and Chronicle |language=en-US}}</ref> ==Tixraacyo== {{Reflist}} ==Ilaha== *{{cite book | author-link = Mike Filey |last=Filey |first=Mike |publisher=Dundurn Press |location=Toronto, ON |title=Toronto: The Way We Were |year=2008 |isbn=978-1-55002-842-3}} ==Xiriirinta dibadda== *[http://www.frs.es Bogga rasmiga ah ee FRS] *[http://www.nfl-bay.com Northumberland Ferries Limited (iyo shirkadaha hoosaadka: Bay Ferries Limited iyo Bay Ferries Great Lakes Limited)] *[https://web.archive.org/web/20101213043843/http://austal.com/files/delivery/Product-86m-Ferries-Veh-Pass-Spirit.pdf Austal Ships - Auto Express 86 - ''Spirit of Ontario I'' tilmaamaha] *[http://www.euroferries.co.uk Euroferries Limited] {{Wayback|url=http://www.euroferries.co.uk/ |date=20250520151408 }} *[http://www.frs.ma Bogga rasmiga ah ee FRS Maroc] {{City of Rochester, NY}} {{DEFAULTSORT:Virgen de Coromoto}} 2gs2ynso5lym0tv5dlso54jan813m39 0 47732 299989 299101 2026-06-28T08:01:58Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299989 wikitext text/x-wiki {{Infobox ship |section1={{Infobox ship/image |image= MV Victoria.jpg |image_caption= ''Victoria'' oo ku xiran [[Bukoba]], [[Tansaaniya]] sanadkii 2012. }} |section2={{Infobox ship/career |hide_header = |country = [[Gumeysigii Kenya]] |flag = {{shipboxflag|British East Africa}} |name = RMS ''Victoria'' |owner = |registry = [[Kisumu]] |route = hareeraha [[Harada Fiktooriya]] |ordered = |builder = [[Yarrow Shipbuilders Limited]]<ref name=SBS>{{cite web |url= http://www.clydeships.co.uk/view.php?year_built=&builder=&a1Page=9&ref=23130&vessel=VICTORIA |title=Victoria |work=Scottish Built Ships |publisher=Caledonian Maritime Research Trust |accessdate=26 October 2020}}</ref> |original_cost = |yard_number = 2165<ref name=SBS/> |way_number = |laid_down = |launched = *1959 (Paisley); *5 Sebtembar 1960 (Kisumu)<ref name=SBS/> |completed = Juun 1961<ref name=SBS/> |christened = |acquired = |commissioned = 22 Luulyo 1961<ref name=SBS/> |maiden_voyage = |in_service = |out_of_service = |identification = |fate = |notes = }} |section3={{Infobox ship/career |country=[[Kenya]] |flag={{Shipboxflag|Kenya}} |name= ''Victoria'' |registry = [[Kisumu]] |acquired= |fate=Loo wareejiyay Tansaaniya }} |section4={{Infobox ship/career |country=[[Tansaaniya]] |flag={{shipboxflag|Tanzania}} |operator = [[Marine Services Company Limited]] |registry = [[Mwanza]] |route = Mwanza – Bukoba |name= ''Victoria'' |acquired = 1977 |status = Adeegga ku jira }} |section5={{Infobox ship/characteristics |hide_header = |header_caption = |class = |type = [[Kivuko]] |tonnage = {{GRT|1353}}<ref name=SBS/> |displacement = |length = {{cvt|261.3|ft|abbr=on}}<ref name=SBS/> |beam = {{cvt|40.0|ft|abbr=on}}<ref name=SBS/> |height = {{cvt|13.0|ft|abbr=on}}<ref name=SBS/> |draught = {{cvt|8.3|ft|abbr=on}}<ref name=SBS/> |depth = |decks = |deck_clearance = |ramps = |power = |propulsion = *mataano [[Crossley]] [[Mashiinka naaftada ee badda|mashiinnada naaftada]], *mataano minjooyin<ref name=SBS/> |speed = {{cvt|13.5|kn|km/h|0}}<ref name=SBS/> |capacity =*asal ahaan: *230 rakaab ah; *200 tan oo xamuul ah<ref name=Kenya>{{cite web |url=https://archive.org/stream/Kenya_60/Kenya2_djvu.txt |title=Kenya |author= |date=1961 |work=[[Internet Archive]] |publisher=Internet Archive |accessdate=2011-05-18}}</ref> |crew = |notes = }} }} '''MV ''Victoria''''' waa [[Kivukada Harada Fiktooriya|kivuko Harada Fiktooriya]] oo ay maamusho [[Marine Services Company Limited]] ee [[Tansaaniya]]. Ilaa [[Taariikhda Kenya#Xorriyadda|xorriyaddii Kenya]] ee ka timid [[Boqortooyada Midowday]] sannadkii 1963 waxay ahayd [[Royal Mail Ship]] '''RMS ''Victoria'''''.<ref name=McCrow>{{cite web |url=http://www.mccrow.org.uk/eastafrica/eastafricanrailways/MarineDivision/EARLakes.htm |title=Marine Services |last=McCrow |first=Malcolm |date= |work=[[East African Railways and Harbours]] |publisher=Malcolm McCrow |accessdate=2011-05-17}}</ref> Kadib waxay ku shaqeysay calanka Kenya ilaa 1977, markii loo wareejiyay Tansaaniya. ==Dhismaha== ''Victoria'' waxaa loo dhisay sidii markab "la kala furfuri karo". [[Yarrow Shipbuilders Limited]] waxay ku dhistay [[Scotstoun]], Glasgow, ka dibna way kala furtay Juun 1959.<ref name=SBS/> Waxaa markaas loo dhoofiyay 1,500 oo sanduuq iyada oo loo sii marayo [[Kilindini Harbour|Mombasa]]<ref name=Kenya/> ilaa [[Kisumu]] oo ku taal [[Harada Fiktooriya]], halkaas oo dib-u-ururinteeda la bilaabay Diseembar 1959 waxaana la daahfuray 5 Sebtembar 1960.<ref name=SBS/> Waxaa loo dhiibay [[East African Railways and Harbours Corporation]] (EAR&H) 26 Juun 1961 waxaana la magacaabay 22 Luulyo.<ref name=SBS/> Markii markabka la magacaabay [[Elizabeth II]] waxay siisay magaca [[Royal Mail Ship]] (RMS): markabka kaliya ee EAR&H ee helay sharafkan.<ref name=McCrow/> ==Adeegga== Markii la magacaabay 1961, ''Victoria'' waxay awood u lahayd 230 rakaab ah iyo 200 tan oo xamuul ah<ref name=Kenya/> waxayna lahayd qaboojiye loogu talagalay xamuulka halista ah.<ref name=Gazette>{{cite news |title=Gazette Notice No 3467; East Africa Railways & Harbours; Amendments to Tariff Book No 3 |url=https://books.google.com/books?id=CEyq-iw1WQAC&q=%22RMS+Victoria%22+%22Kenya+Gazette%22&pg=PA857 |newspaper=Kenya Gazette |volume=LXIII |date=1961-07-18 |accessdate=2011-05-18}}</ref> Waxay la wareegtay adeeggii wareegga ee EAR&H ee hareeraha dekedaha Harada Fiktooriya, iyadoo dhimaysa wadarta wakhtiga safarka ilaa laba maalmood iyo badh<ref name=Kenya/> taas oo u suurtagelisay inay u adeegto dhammaan dekedaha harada laba jeer toddobaadkii. EAR&H ayaa si waafaqsan soo bandhigtay qiimo dhimis cusub oo loogu talagalay rakaabka iyo qiimaha fasallada kala duwan ee xamuulka saaran.<ref name=Gazette/> Sannadkii 1977 EAR&H waxaa loo qaybiyay [[Kenya]], [[Tansaaniya]] iyo [[Ugaandha]] waxaana ''Victoria'' loo wareejiyay [[Tanzania Railways Limited|Tanzania Railways]] cusub. Sannadkii 1997 qaybta maraakiibta gudaha ee TRC waxay noqotay shirkad gaar ah, Marine Services Company Ltd.<ref>{{cite web |url=http://mscltz.com/ |title=Home |publisher=Marine Services Company Limited |accessdate=2011-06-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910031156/http://www.mscltz.com/ |archive-date=10 September 2011 |url-status=dead }}</ref> ''Victoria'' waa la dayactiray waxaana loo qorsheeyay inay ku soo laabato adeegga u dhexeeya [[Bukoba]] iyo [[Mwanza]] Juun 2020.<ref>{{cite web |url= https://dailynews.co.tz/news/2020-06-295ef97cc01adfb.aspx |last1=Mulisa |first1=Meddy |last2=Sanga |first2=Alex |title=It's all smile as MV Victoria bounces back to business |work=Daily News |date=29 June 2020}}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.habarileo.co.tz/habari/2020-08-105f30dc1a3a08f.aspx |last=Kamagi |first=Deogratius |title=PM demands swift licensing of MV Victoria |work=Habari Leo |date=10 August 2020}}</ref> Markabka ayaa bilaabay inuu u adeego wadada Mwanza-Bukoba sidii loo qorsheeyay Ogosto 2020 magaca "New Victoria".<ref>{{cite web |url= https://dailynews.co.tz/news/2020-08-285f491d6dbc5e5 |last1=Kamala |first1=James |title=Break of dawn as New Victoria swings into action |work=Daily News |date=29 August 2020}}</ref> Kadib kormeer sanadle ah oo la qorsheeyay bishii Sebtembar 2021 markabku wuxuu dib u bilaabay hawlihiisii bil ka dib. <ref>{{cite web |url= https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/-relief-as-mv-victoria-starts-services-again-3582930 |last1= Kaitira |first1= Mgongo |title= Relief as MV Victoria starts services again |work= The Citizen |date= 14 October 2021 |access-date= 24 Bisha Lixaad 2026 |archive-date= 4 Bisha Kow iyo Tobnaad 2021 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211104222738/https://www.thecitizen.co.tz/tanzania/news/-relief-as-mv-victoria-starts-services-again-3582930 |url-status= dead }}</ref> ==Tixraacyo== {{reflist|2}} {{MSCL ships}} {{DEFAULTSORT:Victoria}} fyg15xibi71yhbtr07soleaevf333z2 0 47733 299987 299102 2026-06-28T08:00:13Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299987 wikitext text/x-wiki {{Infobox ship |section1={{Infobox ship/image |image= |image_caption= }} |section2={{Infobox ship/career |hide_header = | country= | flag=[[East African Railways and Harbours Corporation|E.A.R.& H.]] |name = MV ''Umoja'' |owner = |registry = [[Kisumu]] |route = on [[Harada Fiktooriya]] inta u dhexeysa [[Jinja, Uganda|Jinja]], [[Mwanza]], [[Musoma]] & [[Kisumu]]<ref name=Clyde>{{cite web |last1= Cameron |first1= Stuart |title=Umoja (1965) |work=Clyde-built Database |publisher= |year=2004 |url=http://www.clydesite.co.uk/clydebuilt/viewship.asp?id=1588 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060923230447/http://www.clydesite.co.uk/clydebuilt/viewship.asp?id=1588 |url-status=usurped |archive-date=2006-09-23 |accessdate= 2011-05-22}}</ref> |ordered = |builder = [[Yarrow Shipbuilders]]<ref name=Clyde/> |original_cost = |yard_number = 2242<ref name=Clyde/> |way_number = |laid_down = |launched = 1965<ref name=Clyde/> |completed = |christened = |acquired = |maiden_voyage = |in_service = 1966<ref name=Amin>{{cite book |title=Railway Across The Equator: The Story of the East African Line |last1=Amin |first1=Mohamed |authorlink1=Mohamed Amin |last2=Willetts |first2=Duncan |last3=Matheson |first3=Alastair |year=1986 |publisher=The Bodley Head |location=London |isbn=0-370-30774-7 |pages=140–143 }}</ref> |out_of_service = |identification = | fate= Loo wareejiyay Tansaaniya |notes = }} |section3={{Infobox ship/career | country=[[Tansaaniya]] | flag={{shipboxflag|Tanzania}} |operator = [[Marine Services Company Limited]] |registry = [[Mwanza]] | name= MV ''Umoja'' | acquired=1977 |status = adeegga ku jira }} |section4={{Infobox ship/characteristics |hide_header = |header_caption = |class = |type = [[kivukada tareenada]]<ref name=Clyde/> |tonnage =*1,180,<ref name=Amin/> *1,599 [[Gross register tonnage|GRT]]<ref name=MSC-Umoja>{{cite web |url=http://mscltz.com/preview_010.htm |title=MV. Umoja |author= |date= |work=Vessels |publisher=Marine Services Company Limited |accessdate=25 June 2011 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |displacement = |length = {{convert|91.75|m|ft|0|abbr=on}}<ref name=MSC-Umoja/> |beam = {{convert|16.5|m|ft|1|abbr=on}}<ref name=MSC-Umoja/> |height = |draught = {{convert|3.96|m|ft|0|abbr=on}}<ref name=MSC-Umoja/> |draft = |depth = |decks = |deck_clearance = |ramps = |power = {{convert|1480|hp|kW||abbr=on}} V-8<ref name=Amin/> naaftada<ref name=Clyde/> |propulsion = minjooyin<ref name=Clyde/> |speed = |capacity = |crew = |notes = }} }} '''MV ''Umoja''''' waa [[Kivukada Harada Fiktooriya|kivuko Harada Fiktooriya]] oo ku taal Bariga Afrika. Waa [[kivukada tareenada]] oo ay [[Marine Services Company Limited]] ee [[Mwanza]], Tansaaniya<ref name=MSC-Umoja/> ka hawlgasho inta u dhexeysa [[Jinja, Uganda|Jinja]], [[Mwanza]], [[Musoma]] iyo [[Kisumu]].<ref name=Clyde/> ''Umoja'' macnaheedu waa "midnimo" marka laga hadlayo [[Af-Sawaaxili|Sawaaxili]]. Waxay ku lug lahayd shilal dhowr ah waxaana lagu soo bandhigay buug uu qoray [[Paul Theroux]]. ==Taariikhda== ''Umoja'' iyo [[markabka mataanaha]] {{MV|Uhuru}} waxaa la dhisay 1965 by [[Yarrow Shipbuilders]] ee [[Scotstoun]], [[Glasgow]], [[Skotlaan]],<ref name=Clyde/><ref name=ClydeUhuru>{{cite web |last= Cameron |first= Stuart |title= Uhuru (1965) |work= Clyde-built Database |publisher= |year= 2004 |url= http://www.clydesite.co.uk/clydebuilt/viewship.asp?id=1589 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060923231518/http://www.clydesite.co.uk/clydebuilt/viewship.asp?id=1589 |url-status= usurped |archive-date= 2006-09-23 |accessdate= 2011-05-17}}</ref> waxayna galeen adeegga 1966.<ref name=Amin/> Iyadoo in ka badan {{convert|300|ft|m|0|abbr=on}}, waxay ahaayeen maraakiibta ugu dheer harooyinka Bariga Afrika.<ref name=Amin/> Laba markab waxaa iska lahaa oo maamuli jiray [[East African Railways and Harbours Corporation]] (EARH) ilaa 1977, markii EARH loo qaybiyay Kenya, Tansaaniya iyo [[Ugaandha]]. ''Uhuru'' waxaa loo wareejiyay [[Kenya Railways Corporation]] cusub<ref name=Clyde/> iyo ''Umoja'' waxaa loo wareejiyay Tanzania Railways Corporation cusub.<ref name=ClydeUhuru/> ''Umoja'' waxay ku dhacday dhagaxyo 1990, 1996, iyo 2002.{{citation needed|date=May 2011}} Shilka 2002 wuxuu sababay $160,000 oo khasaare ah.{{citation needed|date=May 2011}} Sannadkii 1997 qaybta maraakiibta gudaha ee TRC waxay noqotay shirkad gaar ah, Marine Services Company Ltd.<ref>{{cite web |url=http://mscltz.com/ |title=Home |author= |date= |publisher=Marine Services Company Limited |accessdate=26 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910031156/http://www.mscltz.com/ |archive-date=10 September 2011 |url-status=dead }}</ref> Buuggiisa ''Dark Star Safari'', [[Paul Theroux]] wuxuu bixiyaa xisaab safar uu ku maray Harada Fiktooriya isagoo saaran ''Umoja'', isagoo faahfaahinaya khatarta ka imaanaysa jaantusyada duugoobay iyo xoojinta saaxiibtinimada iyo kartida shaqaalaha.<ref>{{cite book |last= Theroux |first= Paul |author-link= Paul Theroux |title= Dark Star Safari: Overland from Cairo to Cape Town |publisher= [[Houghton Mifflin Harcourt|Houghton Mifflin]] |year= 2003 |location=Boston |pages=not cited |isbn= 0-618-13424-7}}</ref> ==Tixraacyo== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Umoja, MV}} oeqwi0zwrd3lcnj4jrbex9zx7c1kyi6 0 47737 299905 299122 2026-06-28T03:53:23Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299905 wikitext text/x-wiki {{Infobox Water transit |name = Kivukada Likoni |logo = |logo_size = |image = Jambo, Mombasa, 2025 (03).jpg |image_size = |caption = MV ''Jambo'' oo rakaabka ka qaadaya jasiiradda [[Mombasa]] sanadkii 2025 |locale = [[Mombaaso]], Kenya |waterway = [[Dekedda Kilindini]] |transit_type = [[Lugeeyayaal]] iyo [[Gaadiidka waddooyinka|gaadiidka]] [[kivukada]] |began_operation = |ended_operation = |system_length = {{convert|500|m|ft|abbr=on}} |lines = |vessels = MV ''Harambee''<br />MV ''Pwani''<br />MV ''Kilindini''<br />MV ''Mvita''<br />MV ''Nyayo''<br />MV ''Likoni''<br />MV ''Kwale''<br />MV ''Jambo'' |terminals = Jasiiradda Mombasa<br />Likoni |ridership = |operator = Kenya Ferry Services |owner = }} '''Kivukada Likoni''' waa adeeg kivuko ah oo ka gudba [[Dekedda Kilindini]], una adeega magaalada Kenya ee [[Mombaaso]] inta u dhexeysa [[Jasiiradda Mombasa]] iyo [[xaafadda]] weyn ee [[Likoni]]. [[Ferry#Double-ended|Kivukada labada dhinac leh]] ayaa ku kala beddela dekedda, iyagoo wada gaadiidka waddooyinka iyo dadka lugeynaya. Kivukadahan waxaa maamula Kenya Ferry Services (KFS), waana adeeggii kivuko ee kaliya ee ay maamusho KFS. Kivukada Likoni waxay bilowday hawlgalkeeda 1937.<ref>{{Cite web|title=KFS History|url=https://www.kenyaferry.co.ke/index.php/about-us/about-kfs-ltd/kfs-history|website=www.kenyaferry.co.ke|access-date=28 May 2020}}</ref> Adeegga rakaabka waa lacag la'aan; gaadiidka (oo ay ku jiraan [[tuktuk]]-yada, mootooyinka, iyo gawaarida waaweyn) ayaa bixiya lacag. Gudubku waa qiyaastii {{convert|500|m}}. ==Adeegga== [[File:Hamburg Dradenau MV Kwale MV Likoni 3735.jpg|thumb|left|Kivukada cusub ee MV ''Kwale'' iyo MV ''Likoni'' oo ku xiran Terminalka Dradenau ee Dekedda Hamburg, Jarmalka.]] Waxaa jira toddobo kivuko oo shaqeeya. MV ''Mvita'' iyo MV ''Pwani'' waxaa la iibsaday 1969 iyo 1974, siday u kala horreeyaan; MV ''Nyayo'', MV ''Harambee'', iyo MV ''Kilindini'' waxaa loo iibsaday gacan labaad 1990. MV ''Kwale'' iyo MV ''Likoni'' waxaa la helay Juun 2010. MV ''Jambo'' waxaa laga iibsaday Turkiga 2020.<ref name="Barasa 2020">{{cite news |last1=Barasa |first1=Lucas |title=New Likoni ferry, MV Jambo, leaves Turkey for Kenya |url=https://nation.africa/kenya/counties/mombasa/new-likoni-ferry-mv-jambo-leaves-turkey-for-kenya-412794 |access-date=6 July 2023 |work=Nation |date=29 June 2020 |language=en}}</ref> Sannadkii 2010, ''Harambee'', ''Nyayo'', iyo ''Kilindini'' ayaa laga saaray [[Lloyd's Register]] sababtoo ah waxay ahaayeen kuwo aan u qalmin badda.<ref>Daily Nation, 7 March 2010: [http://www.nation.co.ke/News/-/1056/875106/-/vr7qqq/-/index.html New ferries no magic wand, say experts]</ref> Ilaa laga gaaray Maajo 2011, MV ''Nyayo'' waxay weli isticmaalka ugu jirtay sidii kivuko gargaar ah. [[Dongo Kundu bypass]] ayaa loo qorsheeyay inay fududeyso kivukada ciriiriga ah iyadoo isku xiraysa . Waddada ayaa mari lahayd [[Diani Beach|Diani]] ilaa [[Miritini]], iyadoo dhaafi lahayd Mombasa lafteeda.<ref>The Standard, 28 January 2010: [http://www.standardmedia.co.ke/mag/InsidePage.php?id=2000001834&cid=470& A bypass might solve the ferry debacle] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120314134625/http://www.standardmedia.co.ke/mag/InsidePage.php?id=2000001834&cid=470& |date=14 March 2012}}</ref> Buundo toos ah ama tunnel ka imanaya Likoni oo u socda Jasiiradda Mombasa ayaa sidoo kale la soo jeediyay, laakiin qiimaha sare ee dhisiddooda ayaa ka dhigay fursadahan kuwo aan suurtagal ahayn.<ref>Daily Nation, 7 March 2010: [http://www.nation.co.ke/News/State%20sitting%20on%20grand%20proposals%20over%20ferry%20problems/-/1056/875118/-/l7cj21/-/index.html State sitting on grand proposals over ferry problems] {{Wayback|url=http://www.nation.co.ke/News/State%20sitting%20on%20grand%20proposals%20over%20ferry%20problems/-/1056/875118/-/l7cj21/-/index.html |date=20171029014015 }}</ref> Sannadkii 2018, [[Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Mareykanka]] ayaa ka digtay dadka safraya inay isticmaalaan kivukada sababo la xiriira welwelka ammaanka.<ref name="KTA">{{cite web |title=Kenya Travel Advisory |url=https://travel.state.gov/content/travel/en/traveladvisories/traveladvisories/kenya-travel-advisory.html |website=travel.state.gov |access-date=6 July 2023}}</ref> == Dhacdooyinka == ===''Mtongwe'' Musiibadii (1994)=== 29 Abriil 1994, kivukada ''Mtongwe'' oo ku sii jeeday dhulweynaha ayaa kula gadoontay {{convert|40|m}} dekedda, taasoo dishay 272 ka mid ah 400 oo qof oo saarnaa.<ref>Daily Nation, Wednesday Magazine, 19 November 2003: [https://web.archive.org/web/20060427035859/http://www.nationaudio.com/News/DailyNation/Supplements/wednesday/19112003/story19111.htm The restless ghosts of Mtongwe]</ref><ref>{{Cite web|title=Business|url=https://www.theeastafrican.co.ke/business/2560-246764-uuyore/index.html|website=The East African|language=en|access-date=29 May 2020}}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Musiibada ka dib, waxaa la soo wariyay in awoodda markabka ay ahayd 300. Ilaa 2005, KFS waxay magdhow siisay 81 qoys wadar ahaan [[Shilinka Kenya|KSh]] 36,902,472 ([[Doolarka Mareykanka|US$]]486,840).<ref>[http://ferrynews.com/stories/kenyan-ferry-firm-compensates-tragedy-victims Kenyan ferry firm compensates tragedy victims — Ferrynews<!-- Bot generated title -->]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===''Harambee'' dhacdadii (2019)=== 29 Sebteembar 2019, 35-jir Mariam Kighenda iyo gabadheeda 4-jirka ah Amanda Wambua ayaa dhintay ka dib markii ay raaceen ''Harambee'' iyadoo gaarigooda [[Toyota Isis]] uu ka siibtay dhabarka dambe ee raritaanka dekedda.<ref>{{cite web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/ea/Car-plunges-into-Indian-Ocean/4552908-5292398-view-asAMP-59w0n4z/index.html|title=Search and rescue underway in Kenya after car plunges into ocean|work=The East African|date=30 September 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001343853/mother-and-daughters-identified-as-victims-of-likoni-ferry-tragedy|title=Mother and daughters identified as victims of Likoni Ferry tragedy|work=Standard Media|date=30 September 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001343916/body-of-woman-and-daughter-still-trapped-60m-underwater|title=Body of woman and daughter still trapped 60m underwater|work=Standard Media|date=1 October 2019}}</ref> 2 Oktoobar, kooxda samatabbixinta ayaa adeegsatay robot-yo si ay u helaan meydadka dhibanayaasha oo ku xayiran gaariga.<ref>{{cite web|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001344131/state-use-robots-to-locate-likoni-ferry-tragedy-victims|title=State using robots to locate Likoni Ferry tragedy victims|work=Standard Media|date=2 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.capitalfm.co.ke/news/2019/10/search-for-sunday-0ferry-tragedy-victims-widened-to-9-probable-locations/|title=Search for Sunday ferry tragedy victims widened to 9 probable locations|work=Capital FM Kenya|date=2 October 2019}}</ref> 9 Oktoobar, gaariga iyo meydadka ayaa laga helay qoto dheer oo ah {{convert|58|m}}.<ref>{{cite web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/ea/Divers-locate-car-that-slid-off-Kenya-ferry/4552908-5305000-view-asAMP-770qj0z/index.html|title=Divers locate car that slid off Kenyan ferry|work=The East African|date=9 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2001345166/family-of-likoni-victims-left-frustrated-as-retrieval-of-bodies-is-delayed|title=Family of Likoni victims left frustrated as retrieval of bodies is delayed|work=Standard Media|date=11 October 2019}}</ref> Waxaa la soo saaray laba maalin ka dib.<ref>{{cite web|url=https://www.kahawatungu.com/2019/10/11/breaking-ill-fated-vehicle-in-likoni-ferry-tragedy-finally-retrieved/amp/#aoh=15708157660462&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s|title=Likoni Ferry Tragedy, Bodies Finally Retrieved [Video]|work=Kahawa Tungu|date=11 October 2019|access-date=24 Bisha Lixaad 2026|archive-date=11 Bisha Tobnaad 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191011175011/https://www.kahawatungu.com/2019/10/11/breaking-ill-fated-vehicle-in-likoni-ferry-tragedy-finally-retrieved/amp/#aoh=15708157660462&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=From%20%251%24s|url-status=dead}}</ref> == Kharashaadka == Mootooyinka waxay bixiyaan KSh 50, gawaarida sedan waxay bixiyaan KSh 120, minibuses waxay bixiyaan KSh 600, iyo basaska waxay bixiyaan KSh 1,100.<ref>{{cite web|title=KFS toll charges|url=http://www.kenyaferry.co.ke/index.php/bonus-pages/about-us|accessdate=5 March 2019}}</ref> Dadka lugeynaya iyo baaskiilleyda waa lacag la'aan. == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == *[http://www.kenyaferry.co.ke Kenya Ferry Services] - "la hakiyay" tan iyo 2022 [https://web.archive.org/web/20221116172633/http://www.kenyaferry.co.ke/] iyo hadda (Nofeembar 2025) dib u sii hagida goob su'aalo [https://web.archive.org/web/20250101000000*/http://www.kenyaferry.co.ke/] 7pccx6knn5oltxc7ftbakixfagmuoa1 0 47738 299980 299109 2026-06-28T07:54:29Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299980 wikitext text/x-wiki {{Infobox ship |section1={{Infobox ship/image | image = Pride of Hampshire.jpg | image_caption = ''Pride of Hampshire'' oo ka dhoofaysa Portsmouth }} |section2={{Infobox ship/career | hide_header = | name =*''Viking Venturer'' (1974-1989) *''Pride of Hampshire'' (1989-2002) *''Pride of Al Salam 2'' (2002-2004) *''Oujda'' (2004-2010)<ref name="ferrysite">{{cite web|url=http://www.ferry-site.dk/ferry.php?id=7358286&lang=en|title=The ferry site|publisher=Ferry-site.dk|accessdate=2 January 2015}}</ref> | owner =*[[European Ferries]] (1974-1987) *[[P&O Ferries]] (1987-2002) *Seven Seas Marine (2002-2010) | operator = | registry =*{{flag|Panama}} <ref name="rina"/> *[[Portsmouth]], {{flag|UK}} (1994)<ref name="maib">{{cite web |url=http://www.maib.gov.uk/publications/investigation_reports/1990_to_1998/Pride_of_hampshire.cfm |title=MAIB Report of the investigation into the Lifeboat Accident on Pride of Hampshire on 25 September 1994 while berthed at Cherbourg |author=Marine Accidents Investigation Branch |publisher=HMSO |format=PDF |accessdate=18 June 2010}}</ref> | route = | ordered = | builder = Aalborg Værft AS <ref name="shipphotos">{{cite web|url=http://www.shipphotos.co.uk/pages/prideofhampshire2.htm|title=Ship Photos - Pride of Hampshire - [IMO7358286] - [2]|author=www.shipphotos.co.uk|accessdate=2 January 2015|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150222004648/http://www.shipphotos.co.uk/pages/prideofhampshire2.htm|archivedate=22 February 2015}}</ref><ref name="shipbreak">{{cite web|url=http://www.robindesbois.org/english/shipbreaking19.pdf|title=Ship-breaking.com|issue=19|page=16|publisher=Robindesbois.org|accessdate=2 January 2015|archive-date=24 Bisha Sagaalaad 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924091719/http://www.robindesbois.org/english/shipbreaking19.pdf|url-status=dead}}</ref> | original_cost = | yard_number = | way_number = | laid_down = | launched = 7 Juun 1974 <ref name="rina"/><ref name="maib"/> | completed = | christened = | acquired = | maiden_voyage = | in_service = | out_of_service = 2010 <ref name="rina">{{cite web|url=http://marine.rina.org/_files/pdf/class_susp/class_susp_withdr_march_2010.pdf|title=Entry to say the vessel has been withdrawn from service|publisher=Marine.rina.org|accessdate=2 January 2015}}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | identification = {{IMO Number|7358286}} <ref name="shipbreak"/> | fate = La burburiyay horaantii 2010 <ref name="shipbreak"/> | notes = }} |section3={{Infobox ship/characteristics | hide_header = | header_caption = (Asalka) | class = | tonnage = 6,387 | displacement = | length = 128.71 m | beam = 19.81 m | height = | draught = 4.53 m | draft = | depth = | decks = | deck_clearance = | ramps = | ice_class = | sail_plan = | power = | propulsion = Två Werkspoor 8TM410, En 9TM410 naaftada | speed = 18 guntin | capacity =*1,200 rakaab *275 baabuur | crew = | notes = }} |section4={{Infobox ship/characteristics | hide_header = | header_caption = (La dheereeyay) | class = | tonnage = 14,760 [[Gross tons]]<ref name="rina"/><ref name="maib"/> | displacement = | length = 143.66 m <ref name="maib"/> | beam = 23.47 m <ref name="maib"/> | height = | draught = 5.05 m | draft = | depth = | decks = | deck_clearance = | ramps = | ice_class = | sail_plan = | power = | propulsion = Två Werkspoor 8TM410, En 9TM410 naaftada | speed = 18 guntin | capacity =*1,316 rakaab *380 baabuur | crew = | notes = }} }} '''MS ''Oujda''''' wuxuu ahaa [[kivuko]] roll-on/roll off ah oo loo dhisay sidii '''''Viking Venturer''''' by Aalborg Værft AS<ref name="shipphotos"/> sannadkii 1974 ee [[European Ferries|Townsend Thoresen]]. ==Taariikhda== ''Viking Venturer'' waxaa markii hore loo geliyay adeegga marin-u-socodka laga bilaabo [[Southampton]] ilaa [[Le Havre]] ka dibna [[Portsmouth]] ilaa [[Cherbourg]]. Waxaa loo iibiyay [[P&O European Ferries]] waxaana loo magacaabay ''Pride of Hampshire''. Markii ay P&O la wareegtay Townsend Thoresen, iyo degitaankii ''[[Herald of Free Enterprise]]'' ee 1987, P&O waxay rabtay inay ka tanaasusho magaca Townsend Thoresen iyo magacyada maraakiibta ee la xiriira shirkadda. Waxaa laga beddelay midabkii Townsend Thoresen ee liimiga iyo caddaanka loona beddelay midabka cusub ee P&O ee buluugga iyo caddaanka, TT-gii ku yaallay qiiq-mareenka ayaa lagu beddelay calanka P&O.<ref name="simplon">{{cite web|url=http://www.simplonpc.co.uk/V_Venturer.html|title=Viking Venturer - Pride of Hampshire - Pride of El Salam 2 - Townsend Thoresen Ferry Photographs - Ferry Postcards|publisher=Simplonpc.co.uk|accessdate=2 January 2015}}</ref> Townsend Thoresen waxay noqotay [[P&O Ferries|P&O European Ferries]] sannadkii 1989 ''Viking Venturer'' waxay noqotay ''Pride of Hampshire''. Waxay sii waday inay ku dhoofto magacaas ilaa 2002. Waxaa loo wareejiyay marin-u-socodka Portsmouth-Cherbourg sannadkii 1994 natiijadii maraakiibta waaweyn [[MS SNAV Sardegna|''Pride of Le Havre'']] & {{MS|Pride of Portsmouth||2}} oo loo kireeyay marin-u-socodka [[Le Havre]]. Sannadkii 1986, markabka waxaa loo kaxeeyay Bremerhaven si loo "[[jumboisation]]", taas oo ku dartay [[Deck (ship)|dabaq]] dheeraad ah markabka, taasoo ka dhigaysa mid u muuqda mid culus xagga sare. Waxaa la iibiyay 2002 ka dib 27 sano oo adeeg ah oo ka socda [[English Channel]]. Waqtigaas, waxay ahayd kivukada ugu da'da weyn ee ka dhoofaysay Boqortooyada Midowday ee Ingiriiska.{{Citation needed|date=June 2010}} Mulkiilaheeda cusub, [[El Salam Maritime]], waxay u magacaabeen ''Pride of Al Salam 2''<ref name="ferrysite"/> ka dibna ''Oujda''<ref name="ferrysite"/> iyadoo ku dhoofaysay Sète iyo Nador maalmaheedii u dambeeyay iyadoo wadata calanka [[Panama]].<ref name="rina"/> Waxaa loo iibiyay burburin gudaha Hindiya sannadkii 2010.<ref name="shipbreak"/> ==Maraakiibta mataanaha== ''Viking Venturer'' waxay ahayd mid ka mid ah afar markab oo mataano ah <ref name="ferrysite"/> oo uu amar ku bixiyay Townsend Thoresen. Saddexda kale waxay ahaayeen: *{{MS|Viking Valiant||2}} - ka dib ''Pride of Cherbourg'' ², ka dib ''Mogador'' waxaana la burburiyay Maajo 2010. *{{MS|Viking Voyager||2}} - ka dib ''Pride of Cherbourg'' ¹, hadda ''Samothraki''. *[[Pride of Winchester|''Viking Viscount'']] - ka dib ''Pride of Winchester'', hadda ''Vitsentzos Kornaros''. ==Tixraacyo== ===Qoraalo=== {{Reflist}} ===Buug-yaraha=== {{refbegin}} *{{cite book|last1=Cowsill|first1=Miles|last2=Hendy|first2=John|title=Remembering the Thoresen Vikings: Townsend Thoresen trend setters|date=2007|publisher=Ferry Publications|location=Ramsey, Isle of Man|isbn=978-1871947731}} {{refend}} ==Xiriirinta dibadda== *[http://hhvferry.com/blog/?tag=pride-of-hampshire Laga soo bilaabo goobta burburka Oujda (blog)] *[http://uglyships.wordpress.com/2009/01/11/pride-of-hampshire/ 'Uglyships.wordpress.com' Pride of Hampshire] *[http://www.hhvferry.com/oujda_06_1.html Xisaab ku saabsan safarka Sète - Nador ee Sebtembar 2006] {{DEFAULTSORT:Oujda}} dsljg5gofm1w05tl69bf7k7ht53qqau 0 47743 299856 299143 2026-06-28T00:28:07Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299856 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Algérie Ferries | logo = | logo_size = 200px | caption = | type = | genre = | fate = | predecessor = | successor = | founded = 1987 | founder = | defunct = | hq_location_city = [[Algiers]] | hq_location_country = [[Aljeeriya]] | hq_location = | num_locations = | area_served = [[Badda Dhexe]] | key_people = | industry = Maraakiibta | products = | services = Gaadiidka rakaabka<br>Gaadiidka xamuulka | revenue = | operating_income = | net_income = | aum = | assets = | equity = | owner = | num_employees = | parent = | divisions = | subsidiaries = | website = {{URL|http://algerieferries.dz}} | footnotes = }} '''Algérie Ferries''' ({{langx|ar|النقل البحري الجزائري}}) ama Entreprise Nationale de Transport Maritime de Voyageurs (ENTMV) ({{langx|ar|المؤسسة الوطنية للنقل البحري للمسافرين}}) waa shirkad maraakiibta oo ay leedahay dowladda Aljeeriya.<ref>{{cite web|title=Algérie Ferries is looking for a new ferry|url=http://www.ship2shore.it/en/shipping/algerie-ferries-is-looking-for-a-new-ferry_48517.htm|publisher=Ship2Shore|accessdate=13 September 2014|date=12 December 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=NAVANTIA starts the works of repairing and modernization of the first ship for the Algerian Navy|url=http://www.navantia.es/noticia.php?id_noti=228|publisher=Navantia|accessdate=13 September 2014|date=15 November 2012|archive-date=21 Bisha Sagaalaad 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921010541/http://www.navantia.es/noticia.php?id_noti=228|url-status=dead}}</ref> Shirkaddu waxay maamushaa adeegyada rakaabka iyo xamuulka ee u dhexeeya [[Aljeeriya]], [[Faransiiska]] iyo [[Isbayn]]. ==Jidadka== Algérie Ferries waxay ka hawlgashaa sideed waddo oo ku baahsan Badda Dhexe.<ref>{{cite web|title=International ferries|url=http://www.travellerspoint.com/guide/International_ferries/|publisher=Travellers' Point|accessdate=13 September 2014}}</ref> *[[Oran]] - [[Alicante]] *[[Oran]] - [[Marseille]] *[[Algiers]] - [[Alicante]] *[[Algiers]] - [[Barcelona]] *[[Algiers]] - [[Marseille]] *[[Béjaïa]] - [[Marseille]] *[[Skikda]] - [[Marseille]] *[[Annaba]] - [[Marseille]] ==Maraakiibta== Algérie Ferries waxay maamushaa shan maraakiib oo rakaab ah / baabuur ah:<ref>{{cite web|author=Micke Asklander|accessdate=10 September 2011|title=Fakta om fartyg - Algérie Ferries|url=http://www.faktaomfartyg.se/algerie_ferries.htm}}</ref> {| class="wikitable" !Markabka !Calanka !Adeegga uu galay !Markabka uu galay !Dhererka (m) !Ballaca (m) !Tonnage !Rakaabka !Xawaaraha adeegga !Qoraalo |- |Tariq Ibn Ziyad |{{Flag|Aljeeriya}} | colspan="2" |1995 |153,3 |25,2 |{{GT|21,659}} |1,276 |21 guntin |<ref>{{Cite web|title=Tariq Ibn Ziyad - Algerie Ferries|url=https://algerieferries.dz/tariq-ibn-ziyad|access-date=2021-08-29|website=algerieferries.dz}}</ref> |- |Tassili II |{{Flag|Aljeeriya}} | colspan="2" |2004 |146,6 |24 |{{GT|20,124}} |1,320 |23.5 guntin |<ref>{{Cite web|title=TASSILI II (Passenger Ship) Registered in Algeria|url=https://www.marinetraffic.com/en/ais/details/ships/shipid:744379/mmsi:605046150/imo:9265419/vessel:TASSILI_II|url-status=live|access-date=2021-08-29|website=www.marinetraffic.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829200532/https://www.marinetraffic.com/en/ais/details/ships/shipid:744379/mmsi:605046150/imo:9265419/vessel:TASSILI_II |archive-date=2021-08-29 }}</ref> |- |El Djazair II |{{Flag|Aljeeriya}} | colspan="2" |2005 |146,6 |24 |{{GT| 20,124}} |1,320 |23.5 guntin |<ref>{{Cite web|title=El Djazair II - Algerie Ferries|url=https://algerieferries.dz/index.php/el-djazair-ii|access-date=2021-08-29|website=algerieferries.dz}}</ref> |- |Badji-Mokhtar III |{{Flag|Aljeeriya}} | colspan="2" |2021 |200 |30 |{{GT|49,785}} |1,800 |24 guntin |<ref>{{Cite web|title=BADJI MOKHTAR III, Passenger/Ro-Ro Cargo Ship|url=https://www.vesselfinder.com/vessels/BADJI-MOKHTAR-III-IMO-9827889-MMSI-605016420|url-status=live|access-date=2021-08-29|website=www.vesselfinder.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829205320/https://www.vesselfinder.com/vessels/BADJI-MOKHTAR-III-IMO-9827889-MMSI-605016420 |archive-date=2021-08-29 }}</ref> |} ==Fadeexad== 2 Juun 2022, maamulaha guud Kamel Issad ayaa laga eryay xilkiisa sababtoo ah "dabeecaddiisa oo wiiqday sumcadda Aljeeriya kana soo horjeeday danaha muwaadiniinta".<ref>[https://www.aps.dz/algerie/140608-fins-de-fonctions-pour-le-pdg-de-l-entmv-et-de-son-chef-d-escale-a-alger Fins de fonctions pour le PDG de l'ENTMV et de son Chef d'escale à Alger], site aps.dz, 2 juin 2022.</ref> 19 Janaayo 2023, Kamel Issad ayaa lagu xukumay lix sano oo xarig ah maamul xumo iyo dayactir la'aan maraakiibta shirkadda.<ref>[https://www.aps.dz/algerie/150416-justice-l-ex-pdg-de-l-entmv-condamne-a-6-ans-de-prison-ferme Justice: l'ex PDG de l'ENTMV condamné à 6 ans de prison ferme], site aps.dz, 19 janvier 2023.</ref> Waxaa la xiray dhowr maalmood ka dib markii la eryay Juun 2022 eedeymo la xiriira "musuqmaasuq lacagaha dadweynaha, xadgudub awoodeed, iyo taajirnimo sharci darro ah."<ref>{{cite web|access-date=2023-01-20|language=fr-FR|title=Six ans de prison ferme pour l’ancien PDG d’Algérie Ferries – Jeune Afrique|url=https://www.jeuneafrique.com/1410759/politique/six-ans-de-prison-ferme-pour-lancien-pdg-dalgerie-ferries/|website=JeuneAfrique.com}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> Agaasimayaal kale oo hore ayaa sidoo kale lagu xukumay kiiskan. Agaasimihii hore ee ganacsiga Karim Bouzenad wuxuu helay xukun shan sano oo xarig ah. Hamouche Aghiles iyo Oufar Malika, oo labaduba baxsad ah, ayaa midkiiba lagu xukumay toban sano oo xarig ah waxaana lagu soo rogay waaran caalami ah oo lagu soo qabanayo.<ref>{{Cite web |date=2023-06-17 |title=Algérie Ferries : Les traversées Oran- Alicante suspendues - Journal communautaire algérien |url=https://www.djaliadz.com/algerie-ferries-les-traversees-oran/ |access-date=2023-06-19 |language=fr-FR}}</ref> 28 Maajo 2023, Maxkamadda Algiers waxay xaqiijisay xukunnadii lagu riday xukunka koowaad ee kiiska ENTMV. Kamel Issad waxaa lagu xukumay lix sano oo xarig ah, Karim Bouzenad, agaasimihii hore ee ganacsiga, shan sano oo xarig ah, iyo Fatma Laimchi, oo mas'uul ka ah nidaamyada macluumaadka, hal sano oo xarig ah oo ganaax leh. Eedeymaha waxaa ka mid ahaa musuqmaasuq lacagaha dadweynaha, xadgudub awoodeed, iyo taajirnimo sharci darro ah. Kamel Eddalia iyo Cherifi Ikbal ayaa la siidaayay.<ref>{{cite web|language=fr|title=Affaire ENTMV: les peines prononcées en première instance confirmées|url=https://www.aps.dz/algerie/156256-affaire-entmv-la-cour-d-alger-confirme-les-peines-de-premiere-instance-a-l-encontre-des-accuses|website=Algérie Presse Service}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> ==Tixraacyo== {{Reflist}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Algerie Ferries}} 8zwj3ntb0zzm1h56325fd77leapw6wd 0 47748 299983 299150 2026-06-28T07:56:08Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299983 wikitext text/x-wiki {{Infobox ship |section1={{Infobox ship/image |image=File:Kipawo BD 8 1941-46.jpg |image_size= |image_caption= MV ''Kipawo'', oo markaas loo yaqaanay ''BD 8'', intii lagu jiray adeegga Ciidanka Badda ee Canada ee Dagaalkii Labaad ee Adduunka }} |section2={{Infobox ship/career |hide_header= |country=Canada |flag= {{shipboxflag|Canada|1868}} |name= ''Kipawo'' |ordered= |builder=[[Saint John Shipbuilding|St. John Drydock & Shipbuilding Co.]] |laid_down= |launched= 5 Diseembar, 1924 |owner=[[Dominion Atlantic Railway]] |acquired= |commissioned= |decommissioned= |in_service= |out_of_service= |renamed= |fate= |status=Si joogto ah u deggan [[Parrsboro, Nova Scotia]] |notes= }} |section3={{Infobox ship/characteristics |hide_header= |header_caption= |class= |type= |tonnage={{GRT|200}} |displacement= |length={{convert|123|ft|abbr=on}} |beam={{convert|26|ft|abbr=on}} |height= |draft= |depth={{convert|9|ft|abbr=on}} |hold_depth= |decks= |deck_clearance= |power= |propulsion=[[Fairbanks-Morse]] mishiinka saliidda |sail_plan= }} }} '''MV ''Kipawo''''' waa [[kivuko]] taariikhi ah oo [[Canada|Canadian]] ah oo loogu talagalay rakaabka iyo xamuulka, kaas oo loo dhisay inuu ka shaqeeyo [[Bay of Fundy]] ka dibna ka adeegay [[Newfoundland (island)|Newfoundland]], waxaana uu dhiirigeliyay abuurista shirkad masrax. Waxa uu ahaa kivukadii 33-aad iyo tii ugu dambaysay ee adeegga ka bixisa [[Minas Basin#Geography|Minas Passage]], adeeggaas oo la bixinayay tan iyo xilligii [[Acadia]]n.<ref name=UPI/> ==Dhismaha== ''Kipawo'' waxaa la bilaabay 5 Diseembar, 1924, waxaana dhistay [[Saint John Shipbuilding|St. John Drydock & Shipbuilding Co.]], waana markabkii ugu horreeyay ee ay abid dhisto deyrkaas.<ref>Shipbuildinghistory.com, [http://shipbuildinghistory.com/history/canada/saintjohn.htm "Saint John Shipbuilding, East Saint John NB"] {{Wayback|url=http://shipbuildinghistory.com/history/canada/saintjohn.htm |date=20131204075458 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131204075458/http://shipbuildinghistory.com/history/canada/saintjohn.htm |date=2013-12-04 }}, Accessed March 10, 2010</ref> ''Kipawo'' waxaa loo dalbaday [[Dominion Atlantic Railway]] waxaana loo dhiibay adeegga tareenka 1 Abriil, 1926. Magaca markabka waa [[portmanteau]] ka kooban labada xaraf ee hore ee saddex dekedood oo kala duwan oo ku yaal [[Minas Basin]]: [[Kingsport, Nova Scotia|Kingsport]], [[Parrsboro, Nova Scotia|Parrsboro]] iyo [[Wolfville, Nova Scotia|Wolfville]].{{Citation needed|date=July 2021}} ==Adeegga Bay of Fundy== ''Kipawo'' wuxuu bixiyay adeegga rakaabka iyo xamuulka laga bilaabo gu'gii ilaa dayrtii oo ka gudbaya [[Minas Basin]]. Safarradiisa waxaa loo qorsheeyay inay ku xirmaan tareenada rakaabka ee Dominion Atlantic ee Wolfville iyo Kingsport marka ay hirarku ogolaadaan. Kivukadu wuxuu isticmaalay nidaam guntin ah oo hal-abuurnimo leh si uu u raro baabuurta.{{Citation needed|date=July 2021}} ==Adeegga Newfoundland== {{Unreferenced section|date=July 2021}} Intii lagu jiray [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]] ''Kipawo'' waxaa la wareegay [[Royal Canadian Navy]] wuxuuna adeeg ka arkay [[Conception Bay (Canada)|Conception Bay]], [[Dominion of Newfoundland|Newfoundland]] isagoo ah mid ka mid ah [[anti-submarine net]]s ka baxsan dekedaha rarida birta ee [[Bell Island (Newfoundland and Labrador)|Bell Island]]. Intii lagu jiray sannadihii dagaalka ka dambeeyay ilaa hawlgabnimadii 1977, ''Kipawo'' wuxuu adeeg ka arkay isagoo ah kivuko yar oo rakaabka iyo baabuurta ka qaada Bell Island ilaa [[Portugal Cove, Newfoundland and Labrador|Portugal Cove]], isagoo soo afjaray 51 sano oo adeeg ah, qiyaastii 45 ka mid ahna kivuko ahaan, waana kan labaad ee ugu dheer adeegga joogtada ah ee kivuko ahaan dalka Canada (SS ''Prince Edward Island'' oo shaqaynayay 1915 ilaa 1969). Ka dib markii uu ka fariistay adeeggii kivukada ee Newfoundland, ''Kipawo'' wuxuu adeeg ka arkay isagoo ah [[tour boat]] gaar loo leeyahay oo ku sugan biyaha ka baxsan [[Terra Nova National Park]] dhowr sano. Intii uu ku sii jeeday [[St. John's, Newfoundland and Labrador|St. John's]] maalin maalmaha ka mid ah dabayaaqadii 1970-yadii, wuxuu magan-galyo ka raadiyay [[Bonavista Bay]] duufaan darteed laakiin wuxuu ku dhacay dhul wuxuuna halkaas ku sii jiray isagoo sii xumaanaya dhowr sano. ==Isticmaalka Masraxa== [[File:KipawoBow 2011.jpg|thumb|right|upright=0.9|Sanka markabka ''Kipawo'' oo ku yaal Ship's Company Theatre]] Markabka waxaa iibsaday 1981 Kipawo Heritage Society ee Wolfville waxaana lagu soo celiyay Minas Basin 1982.<ref name=UPI>{{cite news |last1=Plaskin |first1=Robert |title=The Kipawo, the last of the once-proud wooden ferryboats... |url=https://www.upi.com/Archives/1982/07/02/The-Kipawo-the-last-of-the-once-proud-wooden-ferryboats/1349394430400/ |accessdate=29 March 2020 |work=UPI Archives |publisher=United Press international |date=2 Jul 1982}} Contrary to the title of this article, the ferry was built of steel.</ref> Wax yar ka dib markii uu ku soo laabtay Minas Basin, ''Kipawo'' waxaa iibsaday Town of [[Parrsboro, Nova Scotia]] si uu u noqdo madxaf waxaana si ula kac ah loogu soo jiiday meel hirarka ku yaal oo isla markiiba koonfur ka xigta magaalada inta lagu guda jiray in la sugo heshiisyada maalgelinta. Sannadkii 1986 fikirkii madxafka waxaa loo dhaafay si loogu dhiso masrax maxalli ah, [[Ship's Company Theatre]], kaas oo bilaabay inuu isticmaalo ''Kipawo'' si uu u noqdo xarunta waxqabadkooda. Sannadkii 2004, shirkadda masraxa waxay ku ballaarisay xarumahooda hoolka waxqabadka oo la ballaariyay kaas oo si dhismeed ahaan ugu daraya ''Kipawo'' gudaha hoolka dibadda.{{Citation needed|date=July 2021}} ==Qoraalo== {{Reflist}} ==Tixraacyo== * Canadian Pacific's ''Dominion Atlantic Railway'' (Volume 1), Gary Ness, page 5 * Marguerite Woodworth, ''History of the Dominion Atlantic Railway'', page 148 * George Musk, ''Canadian Pacific: Story of the Famous Shipping Line'', 1981, page 260 ==Xiriirinta dibadda== * [https://web.archive.org/web/20070928213910/http://www.bellisland.net/history/kipawo.htm Bell Island Net Kipawo Web Page] * [http://www.shipscompany.com/about/theatre.html Ships Company Theatre web page with pictures of ''Kipawo'', past and present] * [http://dardpi.ca/wiki/index.php?title=MV_Kipawo DAR-DPI MV ''Kipawo'' web page] {{coord|45|24|02.5|N|64|19|42.5|W|region:CA-NS_type:landmark|display=title}} {{DEFAULTSORT:Kipawo}} 02tzuc4ep7dps6qs5qczlbdod3hlcw5 0 47753 300031 299160 2026-06-28T09:05:21Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300031 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |official_name = Monkey Bay |other_name = Lusumbwe |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = <!--For Town or Village (Leave blank for the default City)--> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline =Monoxylon_beach_Lake_Malawi_1557.jpg |imagesize = |image_caption = Xeebta Cape Maclear oo u dhow Monkey Bay |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Malawi<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> |pushpin_mapsize= |pushpin_label_position =bottom |pushpin_map_caption = Goobta ay Malawi kaga taal <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Waddan |subdivision_name = {{flag|Malawi}} |subdivision_type1 = [[Regions of Malawi|Gobol]] |subdivision_name1 = [[Southern Region, Malawi|Gobolka Koonfureed]] |subdivision_type2 = [[Districts of Malawi|Degmo]] |subdivision_name2 = [[Mangochi District]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = Tirakoobkii 2018<ref name="Census2018">{{cite web|url=http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/2018%20Malawi%20Population%20and%20Housing%20Census%20Main%20Report.pdf|title=2018 Population and Housing Census Main Report|publisher=Malawi National Statistical Office|accessdate=25 December 2019|archive-date=8 Bisha Lixaad 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200608191931/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/2018%20Malawi%20Population%20and%20Housing%20Census%20Main%20Report.pdf|url-status=dead}}</ref> |population_footnotes = |population_note = |population_total = 14,955 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title = Qowmiyado |population_blank1 = |population_blank2_title = Diimo |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = +2 |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|14|05|00|S|34|55|00|E|region:MW|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = 1630 |blank1_name_sec2 = [[Köppen climate classification|Cimilada]] |blank1_info_sec2 = [[Tropical savanna climate|Aw]] <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} [[file:Monkey bay main road.JPG|thumb|Waddada ugu weyn ee waqooyi-koonfur ee magaalada.]] '''Monkey Bay''' ama '''Lusumbwe''' waa magaalo ku taal [[Mangochi]] oo ka tirsan [[Mangochi District|Degmada Mangochi]] ee [[Southern Region, Malawi|Gobolka Koonfureed]] ee dalka [[Malawi]]. Magaaladu waxay ku taal xeebta [[Lake Malawi|Harada Malawi]] waana mid ka mid ah dekedaha ugu waaweyn ee Harada Malawi.<ref name="Britannica">{{cite encyclopedia|url=http://www.britannica.com/eb/article-43952/Malawi|title=Malawi: Transportation|accessdate=20 June 2008|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> Dadka ku nool Monkey Bay waxay ahaayeen 14,955 qof sida ku xusan tirakoobkii 2018.<ref name="World Gazetteer"/> Monkey Bay waxay {{convert|206|km|mi}} u jirtaa [[Lilongwe]], oo ah caasimadda Malawi, iyo {{convert|253|km|mi}} oo u jirta [[Blantyre, Malawi|Blantyre]].<ref name="Wild Malawi">{{cite web|url=http://www.wildmalawi.com/distance-table/distance-table/malawi-distance-table.html|title=Malawi distance table|accessdate=20 June 2008}}</ref> Monkey Bay waa goob dalxiis waxaana inta badan laga sii maraa wadada loo aado [[Cape Maclear]].<ref name="Maclear">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zo1sg8FnF2gC|title=Lonely Planet Southern Africa: Join the Safari|accessdate=20 June 2008|year=2007|last=Murphy|first=Alan|author2=Armstrong, Kate |author3=Firestone, Matthew D. |author4= Fitzpatrick, Mary |isbn=978-1-74059-745-6|page=200|publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref> ==Taariikhda== Monkey Bay waxaa xukumayay hogaamiye Muslim ah oo [[Yao people (East Africa)|Yao]] ah iyo ganacsade addoon, Mponda, intii lagu jiray 1880-meeyadii.<ref name="Mponda">{{cite book|title=The Steamer Parish: The Rise and Fall of Missionary Medicine on an African|url=https://archive.org/details/steamerparishris0000good|url-access=registration|last=Good|first=Charles M.|year=2004|accessdate=22 June 2008|page=[https://archive.org/details/steamerparishris0000good/page/88 88]|publisher=[[University of Chicago Press]]|isbn=0-226-30281-4}}</ref> Sannadkii 1905, sahamiye [[Mary Hall (explorer)|Mary Hall]] ayaa maray halkan iyadoo noqotay haweeneydii ugu horreysay ee safarta dhererka Afrika laga soo bilaabo Cape Town ilaa Qaahira.<ref>{{Cite journal |last=Baker |first=Colin |date=1982 |title=Nyasaland 1905 - 1909: The Journeys of Mary Hall, Olivia Colville and Charlotte Mansfield |url=https://www.jstor.org/stable/29778467 |journal=The Society of Malawi Journal |volume=35 |issue=1 |pages=11–29 |issn=0037-993X}}</ref> Dhamaadkii qarnigii 19-aad, Bishop-kii ugu horreeyay ee [[Likoma Island|Likoma]], [[Chauncy Maples]], ayaa ku degay meel u dhow Monkey Bay ee Harada Malawi.<ref name="Bishop">{{cite book|title=Lonely Planet Southern Africa: Join the Safari|url=https://books.google.com/books?id=Zo1sg8FnF2gC|accessdate=20 June 2008|year=2007|last=Murphy|first=Alan|author2=Armstrong, Kate |author3=Firestone, Matthew D. |author4= Fitzpatrick, Mary |isbn=978-1-74059-745-6|page=193|publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref> Sannadihii 1960-meeyadii, waxaa Monkey Bay ka jiray Shaybaar Cilmi-baaris Kalluumeysi, kaas oo ay maalgelisay xilligaas dawladdii gumeysiga [[Nyasaland]].<ref name="Fisheries">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=k706AAAAIAAJ|title=Bulletin – Malawi Geological Survey Department|accessdate=20 June 2008|publisher=Malawi Geographical Survey Department|year=1963}}</ref> ==Juqraafiga== Monkey Bay waxay ku taal xeebta [[Lake Malawi|Harada Malawi]] waana mid ka mid ah dekedaha ugu waaweyn ee Harada Malawi.<ref name="Britannica"/> Waxay ku taal joog dhan {{convert|1630|ft|m|order=flip|abbr=on}}. Monkey Bay waxay qiyaastii {{convert|4|mi|km|0|order=flip|abbr=on}} u jirtaa Chimpamba, {{convert|2|mi|km|0|order=flip|abbr=on}} u jirtaa Zambo, {{convert|1|mi|km|round=0.5|order=flip|abbr=on}} u jirtaa Msumbi iyo 17.9 km (11.12 mi) u jirtaa [[Cape Maclear]].<ref name=FR>{{cite web| url=http://www.fallingrain.com/world/MI/0/Monkey_Bay.html |title=Maps, Weather, and Airports for Monkey Bay, Malawi |work=FallingRain Genomics |accessdate=21 June 2008}}</ref> ==Heerka Nolosha== Bishii Maarso 2003, Madaxweynihii xilligaas ee Malawi [[Bakili Muluzi]] ayaa shir ku qabtay Monkey Bay, wuxuuna ballan qaaday inuu gacan ka geysan doono dhimista saboolnimada.<ref name="Muluzi">{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/200303080008.html|title=Malawi: Muluzi Outlines Priority|date=8 March 2008|accessdate=20 June 2008|work=[[AllAfrica]]}}</ref> Hay'adda samafalka ee [[Save the Children]] ayaa ka howlgasha aagga Monkey Bay.<ref name="CSM">{{cite web|url=https://www.csmonitor.com/2002/0611/p01s03-woaf.htm|title=AIDS adds to African food crisis|date=11 June 2002|accessdate=20 June 2008|work=[[CS Monitor]]|last=Itano|first=Nicole}}</ref> Sida uu sheegay mutadawac horumarineed oo Jarmal ah oo la shaqeeya Back to School Foundation, dadka deggan Monkey Bay kuma noola heerka saboolnimada, laakiin waxay ku nool yihiin heerka jiritaanka. Guryuhu waa cariishyo dhoobo ah oo fudud, qoysas yar ayaa awoodi kara koronto, maadaama kharashka xiriirka oo kaliya uu yahay saddex jeer mushaharka celceliska bille ah.<ref name="Rheinische Post">{{cite web|url=http://www.rp-online.de/public/article/kempen/471650/Eine-Zukunft-fuer-die-Kinder-von-Malawi.html|title=Eine Zukunft für die Kinder von Malawi|date=23 August 2007|accessdate=20 June 2008|last=Kleinebrahm|first=Tobias|work=[[Rheinische Post]]|language=German}}</ref> ==Adeegyada== ===Goobaha Adeegga=== Waxaa Monkey Bay ku yaal suuq weyn iyo suuq caadi ah, inkastoo aysan jirin xafiisyo lacag beddelasho ama mashiinno lacagta lagala baxo (ATM). 22 Febraayo 2010, bangigii ugu horreeyay ayaa albaabada u furay. [[Malawi Savings Bank]] oo ka shaqeynayay dhismaha Xafiiska Boostada ayaa u guuray meel u gaar ah, dhismo dib loo habeeyay oo ballaaran oo ku yaal xarunta ganacsiga. Ma jirin maqaaxi internet oo shaqeysa sannadkii 2007 laakiin waxaa jiray calaamado mid ka mid ah. Waxaa jira guryo dhowr ah oo martida loo qaabilo.<ref name="Shops">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zo1sg8FnF2gC|page=201|title=Lonely Planet Southern Africa: Join the Safari|accessdate=20 June 2008|year=2007|last=Murphy|first=Alan|author2=Armstrong, Kate |author3=Firestone, Matthew D. |author4= Fitzpatrick, Mary |isbn=978-1-74059-745-6|publisher=[[Lonely Planet]]}}</ref> Mashiinka lacagta lagala baxo (ATM) ee ugu dhow wuxuu ku yaal magaalada [[Mangochi]]. ===Gaadiidka=== Monkey Bay waxaa ku xira [[Lilongwe]] iyo [[Blantyre]] adeegyada basaska.<ref name="Shops"/> Garoonka diyaaradaha ee ugu dhow wuxuu ku yaal [[Ulongwe]], {{convert|49|mi|km||order=flip|abbr=on}} u jira.<ref name=FR/> Laba markab oo rakaab ah ayaa toddobaad kasta ku socdaalaya Harada Malawi inta u dhaxaysa Monkey Bay iyo [[Chilumba]]; ''[[MV Ilala]]'' iyo ''Mtendere''.<ref name="Telegraph Sail">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/africaandindianocean/malawi/720923/Malawi-On-a-mission-in-Africa.html |title=Malawi: On a mission in Africa |accessdate=20 June 2008 |date=5 February 2001 |last=Rogers |first=Douglas |work=[[The Daily Telegraph]] }}</ref> ''Ilala'' waa markab uumiga ku shaqeeya oo qaadi kara 350-rakkaab ah kaas oo ka shaqeynayay waddada tan iyo 1951-dii.<ref name="Guardian">{{cite web|url=https://www.theguardian.com/travel/2001/apr/18/netjetters2000sam.netjetters1?page=2|title=Lake placid|work=[[The Guardian]]|accessdate=20 June 2008|date=18 April 2001}}</ref> Bishii Maarso 2003, Midowga Yurub ayaa maalgeliyay horumarinta wadada isku xirta Monkey Bay iyo Masasa iyo Golomoti.<ref name="Engineering News">{{cite web|url=http://www.engineeringnews.co.za/article.php?a_id=33703|title=EU approves funding for Malawian road projects|accessdate=20 June 2008|last=Chimwala|first=Marcel|date=28 March 2003}}</ref> Bishii Febraayo 2006, dawladda Malawi waxay ku dhawaaqday qorshayaal ay ku dhisayso waddo ka timaada Monkey Bay ilaa Cape Maclear.<ref name="To Maclear">{{cite web|url=http://allafrica.com/stories/200602280116.html|title=Malawi: Investors, Tourists Wear Smile in Cape Maclear|work=[[AllAfrica]]|date=28 February 2006|accessdate=20 June 2008}}</ref> Bishii Maarso 2006, ma jirin waddo la maro oo Monkey Bay gasha, ka dib markii fatahaadihii ugu xumaa tan iyo 1978 ay qaadeen dhowr kiiloomitir oo waddo ah iyo buundo.<ref name="Mywire">{{cite web|url=http://www.mywire.com/pubs/AFP/2006/03/08/1270868?extID=10051|title= Flash floods in Malawi tourist haven leave 6,000 homeless|date=8 March 2006|accessdate=20 June 2008|publisher=[[Agence France Presse]]}}</ref> Roobabka ayaa lagu qiyaasay qiyaastii {{convert|158|mm|in}} waxaana dhowr kun oo qof oo ku nool [[Mangochi District|Degmada Mangochi]] ay ku waayeen guryahoodii.<ref name="Angola"/> ===Waxbarashada=== Dugsiga Katooliga ee Nankhwala wuxuu ku yaal Monkey Bay.<ref name="BBC">{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/tayside_and_central/7451251.stm|title= School cash for Malawi youngsters|access-date=20 June 2008|date=12 June 2006|work=[[BBC News]]}}</ref> ===Caafimaadka=== Monkey Bay waxay leedahay cusbitaal, laakiin adeegyada caafimaad ma ahan kuwo baahsan; qaliinka iyo [[diagnostics|baaritaannada]] ayaa si kastaba ha atte ha laga heli karaa Monkey Bay.<ref name="Irish Medical Times">{{cite web |url=http://www.imt.ie/news/2008/06/life_as_a_gp_in_malawi_the_war.html |title=Life as a GP in Malawi —the warm heart of Africa |accessdate=20 June 2008 |date=10 June 2008 |last=Collins |first=Dr. Martina |work=[[Irish Medical Times]] |archive-date=2 Bisha Lixaad 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090602011008/http://www.imt.ie/news/2008/06/life_as_a_gp_in_malawi_the_war.html |url-status=dead }}</ref> ===Sharciga iyo militariga=== Monkey Bay waxay leedahay saldhig booliis. Waxa kale oo ay tahay xarunta dhexe ee ciidanka [[marine (military)|badda]] ee [[Army of Malawi|Ciidanka Malawi]] oo ka kooban 220 askari.<ref name="IOL">{{cite web|url=http://www.iol.co.za/index.php?set_id=1&click_id=84&art_id=nw20070410091551635C986579|title=Divers search for bodies in Lake Malawi|date=10 April 2008|accessdate=20 June 2008|work=[[Independent Online (South Africa)|Independent Online]]}}</ref><ref name="Naval Institute">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TJunjRvplU4C|title=The Naval Institute Guide to Combat Fleets of the World: Their Ships, Aircraft and Systems|accessdate=20 June 2008|year=2007|publisher=[[Naval Institute Press]]|last=Wertheim|first=Eric|authorlink=Eric Wertheim|isbn=978-1-59114-955-2|page=452}}</ref> ==Dalxiiska== Monkey Bay waxaa lagu tilmaamay inay tahay "goobta ugu caansan dalka" by ''[[Agence France-Presse]]'',<ref name="Mywire"/> iyo ''[[Factiva]]'' waxay Monkey Bay ku tilmaamaysaa "goobta dalxiis ee ugu caansan" ee Malawi.<ref name="Factiva">{{cite web|url=http://moreresults.factiva.com/results/index/index.aspx?ref=LQAF000020060310e23a000h3|title=Floods cause chaos in Malawi, Mozambique|date=10 March 2006|accessdate=20 June 2008|publisher=[[Factiva]]}}</ref> Aagga wuxuu leeyahay "xeebo ciid ah iyo kalluun kulaylaha ah",<ref name="Angola">{{cite web|url=http://www.angolapress-angop.ao/noticia-e.asp?ID=423875 |title=Heavy flooding causes havoc in Malawi |date=22 March 2008 |accessdate=20 June 2008 |work=AngolaPress }}</ref> wuxuuna caan ku yahay dalxiisayaasha.<ref name="IOL"/> Waxaa Monkey Bay ku yaal dugsiyo quusid, si kastaba ha atte ha, sida uu qabo Daily Telegraph, dugsiyada waxaa dalxiisayaashu u arkaan kuwo liita.<ref name="Telegraph diving">{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/africaandindianocean/malawi/721218/Malawi-Flying-under-water.html?pageNum=3|title=Malawi: Flying under water|date=5 February 2001|accessdate=20 June 2008|work=[[The Daily Telegraph]]|last=Isaacson|first=Rupert}}</ref> Magaaladu waa sidoo kale goob laga sii maro [[Cape Maclear]]. ==Dadka== {| class="wikitable" ! Sannad ! Dadka<ref name="World Gazetteer">{{cite web|url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=pnan&col=dq&geo=-150|title=World Gazetteer: Malawi: largest cities and towns and statistics of their population|accessdate=20 June 2008|work=World Gazetteer|archive-date=18 Bisha Koobaad 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118111352/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=&men=gcis&lng=en&dat=32&srt=pnan&col=dq&geo=-150|url-status=dead}}</ref><ref name="Census2018">{{cite web|url=http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/2018%20Malawi%20Population%20and%20Housing%20Census%20Main%20Report.pdf|title=2018 Population and Housing Census Main Report|publisher=Malawi National Statistical Office|accessdate=25 December 2019|archive-date=8 Bisha Lixaad 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200608191931/http://www.nsomalawi.mw/images/stories/data_on_line/demography/census_2018/2018%20Malawi%20Population%20and%20Housing%20Census%20Main%20Report.pdf|url-status=dead}}</ref> |- | 1987 | 5,649 |- | 1998 | 10,749 |- | 2008 | 11,246 |- | 2018 | 14,955 |} == Tixraacyo == {{Reflist|2}} {{Authority control}} {{Coord|14|05|S| 34|55|E|region:MW_type:city|display=title}} j2he5u1nq083ir9poyioj2o9r0quym8 0 47755 299935 299164 2026-06-28T06:26:58Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299935 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | name = Jasiiradda Likoma | image_name = File:Likoma sentinel2.jpg | image_caption = Sawirka dayax-gacmeedka [[Sentinel-2]] ee jasiiradda. | image_size = | map = | map_caption = | native_name = | native_name_link = | nickname = | location = [[Harada Malawi]] | coordinates = | archipelago = Jasiiradaha Likoma | total_islands = 2 | major_islands = Likoma, [[Jasiiradda Chizumulu]] | area_km2 = 18 | highest_mount = | elevation_m = | country = Malawi | country_admin_divisions_title = Gobol | country_admin_divisions = [[Northern Region, Malawi|Gobolka Waqooyi]] | country_admin_divisions_title_1 = [[Districts of Malawi|Degmo]] | country_admin_divisions_1 = [[Likoma District|Likoma]] | country_capital_and_largest_city = [[Likoma, Malawi|Likoma]] | population = 9,000 | population_as_of = | density_km2 = 500 | ethnic_groups = | additional_info = | map_image={{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape}} |waterbody=Harada Malawi}} '''Jasiiradda Likoma''' waa tan ugu weyn labada jasiiradood ee ku yaal [[Harada Malawi]], ee [[Bariga Afrika]], tan yarina waa jasiiradda u dhow ee [[Chizumulu]]. Likoma iyo Chizumulu labaduba waxay ka tirsan yihiin dalka Malawi, waxayna wada samaystaan [[Degmada Likoma]]. Inkasta oo labada jasiiradood ay dhawr kiiloomitir u jiraan dalka [[Mozambique]], ayna gebi ahaanba ku dhex yaallaan [[biyaha dhuleed]] ee Mozambique, haddana waa laba [[deegaan go'doon]] (exclaves) oo ka tirsan [[Malawi]]. ==Juqraafiga== Jasiiraddu waxay leedahay baaxad dhan 18 km², waxayna ku taal qaybta waqooyi-bari ee Harada Malawi, 7 km dhinaca waqooyi-galbeed ka xigta [[Cobue]], Mozambique. Magaalada ugu dhow ee ku taal xeebta Malawi waa [[Chintheche]]. ==Taariikhda== Deganaanshaha jasiiradda wuxuu bilaabmay natiijada ka dhalatay ganacsiga addoonta, taas oo dadkii deegaanka ku kalliftay inay u qaxaan jasiiradda iyagoo u arkay meel ay magan galaan.<ref>{{Cite web |title=Malarial prophylaxis in small isolated communities in central Africa / by R. Howard. |url=https://wellcomecollection.org/works/vzmrzg3t/items |access-date=2026-02-06 |website=Wellcome Collection |language=en}}</ref> Sannadkii 1884-tii, dadka diinta faafiya (Missionaries) oo ka socday [[Universities' Mission to Central Africa]], iyagoo ka jawaabaya baaq uu diray [[David Livingstone]], ayaa xaruntoodii ka samaystay jasiiradda Likoma. Sababo la xiriira joogitaanka dadka diinta faafiya ee Ingiriiska awgood, jasiiradda waxaa loo qoondeeyay Malawi halkii ay ka ahaan lahayd Mozambique markii xuduudaha qaranka ee Bariga Afrika la aas-aasay ka dib [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]]. ==Deegaanka dabiiciga ah== In kasta oo ay dadku ku badan yihiin, deegaanka dabiiciga ah ee jasiiradda Likoma waa mid aan weli la taaban. Xeebtu waa mid kala duwan, leh jiirar dhagaxyo leh, gacmo ciid ah iyo dhulal qoyan. Gudaha jasiiradda waxaa inta badan daboolay [[dhul-daaqsimeed]], iyadoo ay ku yaallaan tiro badan oo geedaha baobabka ah (nooca ''[[Adansonia digitata]]'') iyo geedaha [[Mangifera indica|cambaha]]. Xayawaanku waxay u badan yihiin [[xamaarato]] yaryar, [[noolayaal laban-nool ah]] (amphibians), [[shimbirro]] iyo tiro [[noolayaal laf-dhabar la'aan ah]], oo ay ku jiraan [[caaro-qadow]] (scorpion spiders). Xeebta, [[yaxaas]] ayaa mararka qaarkood la arkaa. Biyaha ku hareeraysan Likoma, sida caadada u ah Harada Malawi, waxay hoy u yihiin [[kalluunka cichlids]]; noocyada qaarkood, sida ''[[Labidochromis caeruleus|Labidochromis caeruleus likomae]]'', waa kuwa ku gaar ah (endemism) aagga Likoma. ==Dadka== Likoma waa meel dadku ku badan yihiin, iyadoo ay ku nool yihiin ilaa 10,500 oo qof oo ku kala firirsan daraasiin tuulooyin ah, kuwaas oo tan ugu weyn ay tahay magaalada magaca la midka ah ee [[Likoma, Malawi|Likoma]]; jasiiradda u dhow ee Chizumulu waxaa ku nool 4,000 oo qof oo kale. Qowmiyadaha ugu badan waa dadka [[Chewa people|Nyanja]] (60%) iyo dadka [[Tonga people of Malawi|Tonga]] (25%), waxaana ku xiga kooxo yaryar oo [[Tumbuka]], [[Yao]], iyo [[Chewa]]. Hawlahooda ugu muhiimsan ee dhaqaale waa [[kalluumaysi]], inkasta oo beeruhu (gaar ahaan [[bariis]] iyo [[kassava]]) sidoo kale ay ka mid yihiin. Magaalada Mbamba waxay martigelisaa suuq mashquul badan. Waxa kale oo ay tahay goobta ay ku taal [[Anglicanism|Anglican]] [[St Peter's Cathedral, Likoma|Kaniisadda St Peter]], taas oo ka mid ah kaniisadaha ugu waaweyn Afrika.<ref>{{Cite web|title=Malawi Tours and Safaris {{!}} View Rates and Prices (2020) : MoAfrika Tours|url=https://www.moafrikatours.com/malawi-safaris|website=MoAfrika|language=en|access-date=2020-05-27}}</ref> Sababo la xiriira [[saboolnimo]] iyo isbitaallo ku filan oo la'aan, xaaladda [[caafimaadka guud]] ee jasiiradda waa mid halis ah, in kasta oo [[duumada]] (taas oo ku baahsan Malawi) aan laga soo werinin. Sannadkii 2005-6, Likoma waxay ahayd mawduuca daraasad cilmiyeed oo ku saabsan [[cudurrada faafa]] ee [[HIV]] iyo cudurrada kale ee galmada lagu kala qaado.<ref>{{Cite journal |last=Helleringer |first=Stéphane |last2=Mkandawire |first2=James |last3=Kalilani-Phiri |first3=Linda |last4=Kohler |first4=Hans-Peter |date=April 2014 |title=Cohort Profile: The Likoma Network Study (LNS) |url=https://academic.oup.com/ije/article-lookup/doi/10.1093/ije/dyt001 |journal=International Journal of Epidemiology |language=en |volume=43 |issue=2 |pages=545–557 |doi=10.1093/ije/dyt001 |issn=1464-3685 |pmc=3997370 |pmid=23543589}}</ref> In kasta oo horumarka dhaqaale ee Likoma uu yar yahay, haddana waxaa jira dhawr dugsi oo u adeega dhammaan tuulooyinka, sidaas darteedna [[aqrinta iyo qorista]] ayaa ku baahsan. ==Kaabayaasha iyo gaadiidka== Likoma ma laha waddooyin laami ah, waxaana jira [[baabuur]] aad u yar. [[Koronto]] waxaa bixiya matoor iyo banki qorraxda (solar bank). Tani waxay jasiiradda siisaa koronto 24 saac ah, marka laga reebo 1-5 daqiiqo oo ku beegan 10-ka habeenimo, marka ay beddelayaan isha korontada. Waxaa jasiiradda ka jira [[shabakad telefoon]] oo yar, in kasta oo telefoonada laftoodu ay yihiin kuwo dhif ah.<ref>{{Cite web|title=The islands of the lake|url=http://sianandsteve.weebly.com/the-islands-of-the-lake.html|website=Kaya Papaya|access-date=2020-05-27}}</ref> [[Garoonka Diyaaradaha ee Likoma]] waa waddo diyaaradeed laami ah oo ku taal jasiiradda waxaana laga gaari karaa diyaarad laga soo raaco [[Lilongwe]].<ref>{{Cite web|title=The islands of the lake|url=http://sianandsteve.weebly.com/the-islands-of-the-lake.html|website=Kaya Papaya|access-date=2020-05-27}}</ref> Gaadiidka ugu muhiimsan ee jasiiraddu waa {{MV|Ilala}} [[Steamboat|markab uumiga]] oo ku wareega Harada Malawi, isagoo istaaga tuulooyinka ugu waaweyn iyo jasiiradaha. {{MV|Chambo}} ayaa ku xira jasiiradda magaalada Nkhata Bay ee dhinaca galbeed ee harada hal mar todobaadkii. Doonyaha yaryar (oo ay ku jiraan [[dhow]]s) ayaa ka gudba [[gacanka]] u dhexeeya Likoma iyo Chizumulu, iyo sidoo kale inta u dhexeysa Likoma iyo [[Cobue]] ee Mozambique. Alaabta iyo dadkuba waxaa lagu qaadaa waddooyinkan. Likoma waa goob dalxiis oo leh dhawr hudheel iyo hoyga dadka dhabarka boorsada ku xambaarta (backpacker hostels), kuwaas oo inta badan ku salaysan mabaadi'da [[dalxiiska deegaanka]]. Biyaha ku hareeraysan Likoma waxay taageeraan [[snorkelling]] iyo [[quusid]]. ==Dad caan ah== [[Sarai Chisala-Tempelhoff]] waxay ku dhalatay halkan ka hor intaysan noqonin qareen hormuud ah.<ref name=champ>{{Cite web |last=MLOZI |first=HOWARD |date=2025-12-14 |title=Sarai Tempelhoff: Championing justice for women |url=https://mwnation.com/sarai-tempelhoff-championing-justice-for-women/ |access-date=2026-06-03 |website=Nation Online |language=en-US}}</ref> [[Grace Malenga]] ayaa sidoo kale ku dhalatay halkan ka hor intaysan noqonin mid ka mid ah haweenkii ugu horreeyay ee dhakhaatiir ah ee dalka Malawi.<ref name="drmalenga">{{Cite journal |last=Malenga |first=Grace |date=September 2007 |title=Retiring gracefully |journal=Malawi Medical Journal: The Journal of Medical Association of Malawi |volume=19 |issue=3 |pages=128–130 |issn=1995-7262 |pmc=3345631 |pmid=23878658}}</ref> == Sawirrada == <gallery mode="packed"> File:Baobab trees likoma island.jpg|Geedaha baobabka File:Ilala in Likoma Island.jpg|{{MV|Ilala}} File:Chiponde.jpg|alt= </gallery> ==Tixraacyo== {{commons category|Likoma Island}} {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[https://web.archive.org/web/20110417063116/http://www.malawitourism.com/Pages/The%20Regions/North/likoma.html Jasiiradda Likoma ee Malawi Tourism] *[http://www.go2africa.com/malawi/central-lakeshore/likoma-island/ Jasiiradda Likoma ee Go2Africa] {{Wayback|url=http://www.go2africa.com/malawi/central-lakeshore/likoma-island/ |date=20070927235320 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927235320/http://www.go2africa.com/malawi/central-lakeshore/likoma-island/ |date=2007-09-27 }} *[https://web.archive.org/web/20110716192559/http://www.tarantism.com/mefloquine/lakemalawi.html Travel diary of Chris Farrell] *[https://web.archive.org/web/20130914174849/http://sunriseinnmalawi.com/ Sunrise Inn, Likoma] {{coord|12|04|S|34|44|E|display=title}} 0d82ngf9hjo37hzgqnsznmod0z00wix 0 47783 300073 299205 2026-06-28T10:48:00Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300073 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Sake | settlement_type = Caasimadda ''Kooxeyn'' iyo tuulo | image_skyline = SakeVOA.jpg | image_size = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | image_map = | map_caption = | pushpin_map = Democratic Republic of the Congo | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = {{flag|Democratic Republic of the Congo}} | subdivision_type1 = Gobol | subdivision_name1 = [[Kivu-ga Waqooyi]] | subdivision_type2 = [[List of territories of the Democratic Republic of the Congo|Degmo]] | subdivision_name2 = [[Degmada Masisi]] | subdivision_type3 = [[Chiefdoms of the Democratic Republic of the Congo|Chiefdom]] | subdivision_name3 = Bahunde | subdivision_type4 = [[Chiefdoms of the Democratic Republic of the Congo|Groupement]] | subdivision_name4 = [[Kamuronza]] | leader_title = | leader_name = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | population_as_of = 2004 | population_note = | population_total = 17151 | population_metro = | population_density_km2 = | timezone = [[Central Africa Time|CAT]] | utc_offset = +2 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|1|34|26.79|S|29|2|28.78|E|region:CD|display=inline}} | elevation_m = | blank_name_sec1 = [[Köppen climate classification|Cimilada]] | blank_info_sec1 = [[Tropical savanna climate|Aw]] | blank_name_sec2 = [[Languages of the Democratic Republic of the Congo|Luqadda qaran]] | blank_info_sec2 = [[Swahili language|Sawaaxili]] | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''Sake''' waa caasimad iyo tuulo ka tirsan ''Kooxeyn''-ka Kamuronza, ee ku dhex yaalla Bahunde Chiefdom, [[Degmada Masisi]], [[Kivu-ga Waqooyi]], Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo.<ref name=":0">{{Cite web |last=Ikunji |first=Patrick |date=2013 |title=Essai d'adaptation de quelques variétés de riz pluvial (oryza sativa: irat112, irat13 et r66) dans les conditions agro-écologiques de territoire de Masisi: Cas du village de Sake en RDC |trans-title=Tijaabo la qabsashada qaar ka mid ah noocyada bariiska ee roob-doonka ah (Oryza sativa: IRAT112, IRAT13, iyo R66) iyadoo la raacayo xaaladaha agro-ecological ee Degmada Masisi: Kiiska tuulada Sake ee DRC |url=https://www.memoireonline.com/11/15/9302/m_Essai-d-adaptation-de-quelques-varietes-de-riz-pluvial-oryza-sativa--irat112-irat13-et-r66-dan9.html |access-date=17 March 2026 |publisher=[[Jaamacadda Goma]] |language=fr |publication-place=Goma, Kivu-ga Waqooyi, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo}}</ref> Waxay ku taallaa xadka waqooyi-galbeed ee [[Harada Kivu]], 25&nbsp;km (15&nbsp;mi) dhanka galbeed-waqooyi-galbeed ka xigta [[Goma]] oo ku taal [[National Road No. 2 (Democratic Republic of the Congo)|Waddada Qaranka No. 2]],<ref name=volcano>[http://cidi.org/disaster/02a/ixl26.html DR Congo: Volcano - IRIN: 23-Jan-02] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927184004/http://cidi.org/disaster/02a/ixl26.html |date=27 September 2007 }}, [[The New Humanitarian|IRIN]] via cidi.org, 23 Janaayo 2006</ref> oo ku taal cidhifka bannaanka [[laamaha]] foolkaaneed ee hoose ee [[Western Rift Valley]], joogga qiyaastii 1500 m. Dhul-hoosaadka galbeed ee dooxada rift-ka ayaa kor u kacaya 800 m meel ka sarreysa Sake. Laamuhu waxay ka yimaadaan [[foolkaane]]yada [[Nyamuragira]] iyo [[Nyiragongo]], 25&nbsp;km waqooyi-galbeed, iyo tiro badan oo yar oo [[cone foolkaaneed]] ah oo ay quudiyaan [[fissure vent|fissure]]s ka imanaya foolkaaneyadaas. Dhowr cone ayaa lagu arki karaa sawirada dayax-gacmeedka 7–8&nbsp;km bari ka xigta Sake. Waxay sidoo kale muujinayaan in qulqulka laamaha ee sanadihii la soo dhaafay ay dabooleen qaybo ka mid ah waddada Goma (Waddada Qaranka No. 2) ayna gaareen harada, iyagoo gooyay gacanka Sake uu ku yaallo, si ay u sameeyaan haro yar oo ka yar 1 kiiloomitir laba jibaaran. Gacanka ku dhow, oo cabbirkiisu yahay qiyaastii 40&nbsp;km², ayaa ku dhowaa inuu go'o laamaha, waxaana kaliya oo hartay marin 160 m ballac ah si loogu xiro qaybta ugu weyn ee Harada Kivu. Sake waxay martigelisay [[Rwanda]]ns intii lagu guda jiray [[Great Lakes refugee crisis|dhibaatada qaxootiga Great Lakes]] ee bartamihii 1990-meeyadii iyo dadka deggan Goma ee ka cararay qaraxii 2002 ee [[Mount Nyiragongo]].<ref name=volcano/> Dagaallo dhimasho leh oo dhex maray milateriga dowladda iyo xoogagga uu hoggaaminayo [[Laurent Nkunda]] ayaa keenay in kumanaan qof oo deggan Sake ay cararaan bishii Agoosto 2006.<ref name=flee>[http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/L05715331.htm Kumanaan ka cararay iska horimaad dhex maray ciidanka Kongo iyo fallaagada], ''[[Reuters]]'', 5 Agoosto 2006</ref> 25 Noofambar 2006, shan iyo toban ilaa labaatan kun ayaa ka cararay dagaallo dhex maray xoogagga Nkunda iyo ciidanka DRC ee weerar uu kii hore ka waday aagga Sake. Dagaalku [[Democratic Republic of the Congo general election, 2006#Offensive by Nkunda in Nord-Kivu|waxa uu dhacay]] ku dhawaad maalin ka hor inta aysan [[Maxkamadda Sare ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo|Maxkamadda Sare]] xukumin natiijada [[Doorashada guud ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo, 2006|doorashadii madaxtooyada ee 2006]]. Dagaalku waxa uu u muuqday inuu kala firdhiyey subaxdii xigtay.<ref>[http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews&storyID=2006-11-25T180057Z_01_L25684977_RTRUKOC_0_US-CONGO-DEMOCRATIC-CLASHES.xml&WTmodLoc=IntNewsHome_C2_worldNews-8 "Kumanaan ka cararay weerar fallaago ah oo ka dhacay bariga Kongo"] {{Wayback|url=http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews&storyID=2006-11-25T180057Z_01_L25684977_RTRUKOC_0_US-CONGO-DEMOCRATIC-CLASHES.xml&WTmodLoc=IntNewsHome_C2_worldNews-8 |date=20070331061726 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070331061726/http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=worldNews |date=31 Maarso 2007 }}, ''[[Reuters]]'', 25 Noofambar 2006</ref> Sake waxay sidoo kale hoy u ahayd [[United Nations Force Intervention Brigade|Brigade-ga Faragelinta Ciidanka Qaramada Midoobay]] tan iyo bishii Luulyo 2013. == Juqraafi == Cimilada Sake waxaa lagu kala saaray Cfb nidaamka [[Köppen climate classification]], taas oo macnaheedu yahay inay leedahay [[cimilada buuraleyda]] oo leh heerkul celis ahaan 19°C iyo roob celis ahaan 1207 mm.<ref name=":0" /> Carradu waa nooca [[andosol]], oo laga sameeyay isbeddelka [[dhagaxyada foolkaaneed|dhagaxyada foolkaaneed]], gaar ahaan [[dambas foolkaaneed|dambas]], waxaana lagu gartaa maadada sare ee [[Silicon dioxide|silica]] iyo [[Aluminium oxide|alumina]], oo aad ugu hodan ah [[organic matter|maaddooyinka dabiiciga ah]] (5–8%), oo leh awood haynta [[biyo|biyaha]] (12–15%) iyo pH oo ah 7.<ref name=":0" /> == Qoraallo iyo tixraacyo == {{Reflist}} {{coord|1.574108|S|29.041328|E|display=title}} {{DEFAULTSORT:Sake, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo}} t6am2ouicscfaxv9oea6hncs69pgkzv 0 47786 299958 299209 2026-06-28T07:14:44Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299958 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ---------------->| official_name = Kibuye, Rwanda | native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> | other_name = | settlement_type = [[List of cities in Rwanda|Magaalo]] | image_skyline = Exterior of Genocide Memorial Church with Never Again Display in Foreground - Karongi-Kibuye - Western Rwanda.jpg | imagesize = | image_caption = Kaniisadda xusuusta [[Xasuuq]]-ii, oo ay la socoto calaamadda "Never Again" | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | nickname = | motto = <!-- images and maps -----------> | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Rwanda<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = bottom | pushpin_map_caption = Goobta ay ku taal Rwanda <!-- Location ------------------>| coordinates = {{coord|2|03|42|S|29|20|54|E|region:RW|display=inline}} | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = [[File:Flag of Rwanda.svg|25px]] [[Rwanda]] | subdivision_type1 = Gobolka Maamulka | subdivision_type2 = Degmo | subdivision_type3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name1 = [[Western Province, Rwanda|Gobolka Galbeed]] | subdivision_name2 = [[Karongi]] | subdivision_name3 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = Duqa Magaalada | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_total_sq_mi = | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | elevation_footnotes = <!--for references: use<ref> tags--> | elevation_m = 1457 | elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> | population_total = 12,325 | population_as_of = 2012 | population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/rwanda/cities/ Citypopulation.de] Tirada dadka magaalooyinka & xaafadaha magaalada ee Rwanda</ref> | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_blank1_title = Qowmiyadaha | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | population_blank2_title = Diimaha | population_blank2 = | population_note = | postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = | website = | footnotes = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank_name = [[Köppen climate classification|Cimilada]] | blank_info = [[Tropical savanna climate|Aw]] | blank1_name = | blank1_info = | name = Kibuye }} '''Kibuye'''({{Audio|LL-Q33573 (kin)-UWIRINGIYIMANA Pascal-Kibuye.wav|Dhawaaqa}}) waa magaalo ku taal [[Degmada Karongi]], waana xarunta [[Western Province, Rwanda|Gobolka Galbeed]] ee dalka [[Rwanda]]. ==Goobta== Magaaladu waxay ku taal xeebaha bari ee [[Harada Kivu]], inta u dhaxaysa [[Gisenyi]] iyo [[Cyangugu]], qiyaastii {{convert|135|km|0}}, dhanka waddada, galbeed ka xigta [[Kigali]], caasimadda iyo magaalada ugu weyn dalka.<ref>{{cite web| url=http://distancecalculator.globefeed.com/Rwanda_Distance_Result.asp?fromplace=Kigali%2C%20Rwanda&toplace=Kibuye%2C%20Western%20Province%2C%20Rwanda%2C&dt1=ChIJl-fYjiWk3BkRyAsdQaU2K_M&dt2=ChIJcTzNrxUp3RkRAQZEMIXy-XI| title=Masaafada u dhaxaysa Kigali, Rwanda iyo Kibuye, Gobolka Galbeed, Rwanda| publisher=Globefeed.com (GFC) |date=6 Maarso 2016| accessdate=6 Maarso 2016|last=GFC}}</ref> Isku-duwayaasha juqraafiyeed ee magaaladu waa: 2°03'42.0"S, 29°20'54.0"E (Loolka:-2.061672; Dhigta:29.348344).<ref>{{google maps|accessdate=6 Maarso 2016| url=https://www.google.com/maps/place/2%C2%B003'42.0%22S+29%C2%B020'54.0%22E/@-2.0616666,29.3461607,17z/data=!3m1!4b1!4m2!3m1!1s0x0:0x0|title=Goobta Kibuye, Degmada Karongi, Galbeedka Rwanda}}</ref> ==Dulmar== Kibuye waxaa loo yaqaanaa meel [[beach resort|xeebta]] loo tamashle tago, waxayna u jirtaa masaafo baabuur lagu gaari karo laba beero qaran. Waxay hoy u tahay goob xusuus ah oo loogu talagalay [[xasuuq]]-ii lagu laayay 90% dadkii [[Tutsi]] ee magaalada ku noolaa intii lagu guda jiray [[Xasuuqii Rwanda]].<ref>{{cite web|title='Way adag tahay in lagu noolaado waxa aan ognahay'|first=Chris | url=https://www.theguardian.com/world/2004/mar/29/rwanda.chrismcgreal| accessdate=7 Maarso 2016|last=McGreal|date=29 Maarso 2004|newspaper=[[The Guardian]]|location=London}}</ref> Ndaba Falls waxay ku yaallaan meel u dhow magaalada.<ref>{{cite web|accessdate=7 Maarso 2016|publisher=Lonelyplanet.com (LPC) | url=http://www.lonelyplanet.com/rwanda/kibuye/things-to-do |title=Waxyaabaha lagu sameeyo Kibuye |last=LPC|date=7 Maarso 2016}}</ref> Labada [[Kibuye Power Plant 1]]<ref>{{cite web|publisher=Lakescientist.com| url=http://www.lakescientist.com/rwandan-power-plant-converts-methane-from-exploding-lake-into-clean-energy/|title=Warshadda korontada ee Rwanda waxay u beddeshaa methane-ka harada qaraxaysa tamar nadiif ah|accessdate=7 Maarso 2016|date=31 Agoosto 2010|last=Henderson |first=Zack}}</ref> iyo [[KivuWatt Power Station]]<ref>{{cite web| url=http://allafrica.com/stories/201507170669.html|accessdate=7 Maarso 2016|title=Rwanda: Dowladda oo u dhaqaaqday xallinta caqabadaha korontada|date=17 Luulyo 2015|newspaper=[[New Times (Rwanda)]] via [[AllAfrica.com]]| location=Kigali| last=Tumwebaze|first=Peterson}}</ref> waxay ku yaallaan gudaha Kibuye. ==Sidoo kale eeg== {{Portal|Afrika}} *[[Retreat at Lake Kivu]] *[[Gitesi]] *[[Rubengera]] *[[Gasenyi]] *[[Birambo]] ==Tixraacyo== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[http://wandermuch.com/kibuye-rwanda-on-the-shores-of-lake-kivu/ Xeebaha Harada Kivu] {{Wayback|url=http://wandermuch.com/kibuye-rwanda-on-the-shores-of-lake-kivu/ |date=20200117013224 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200117013224/http://wandermuch.com/kibuye-rwanda-on-the-shores-of-lake-kivu/ |date=2020-01-17}} {{Authority control}} {{Coord|02|03|42|S|29|20|54|E|region:RW_type:city|display=title}} ckdzo846rcxxbj6xqbx5y8ann454j8o 0 47788 299908 299212 2026-06-28T05:09:43Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299908 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |official_name = Gisenyi |other_name =Rubavu |native_name = |nickname = |settlement_type = [[List of cities in Rwanda|Magaalo]] |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = GisenyiBeach.jpg |imagesize = 300px |image_caption = Xeebta Harada Kivu ee Gisenyi |image_flag = |flag_size = |image_shield = |shield_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Rwanda |pushpin_label_position =bottom |pushpin_mapsize =300 |pushpin_map_caption =Goobta ay ku taal Rwanda <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Waddan |subdivision_name = [[Image:Flag of Rwanda.svg|25px]] [[Rwanda]] |subdivision_type1 = Gobolka Maamulka |subdivision_name1 = [[Western Province, Rwanda|Gobolka Galbeed]] |subdivision_type2 = Degmo |subdivision_name2 = [[Rubavu]] <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title =Duqa Magaalada |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |area_footnotes = |area_total_km2 = 11 |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2022 tiraakoob |population_footnotes = <ref>[http://www.citypopulation.de/en/rwanda/cities/ Citypopulation.de] Tirada dadka magaalooyinka waaweyn ee Rwanda</ref> |population_note = |population_total = 252090 |population_density_km2 = auto |population_blank1_title =Qowmiyadaha |population_blank1 = |population_blank2_title =Diimaha |population_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|1|42|S|29|15|E|region:RW|display=inline}} |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> |elevation_m = 1481 <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = [[Köppen climate classification|Cimilada]] |blank_info = [[Tropical savanna climate|Aw]] |website = |footnotes = }} '''Gisenyi''', oo taariikh ahaan loo yaqaanay '''Kisenyi''', waa magaalada labaad ee ugu weyn [[Rwanda]], waxayna ku taal degmada [[Rubavu]] ee [[Western Province, Rwanda|Gobolka Galbeed]] ee dalka [[Rwanda]]. ==Dulmar== [[Image:Lake Kivu shoreline at Gisenyi.jpg|thumb|left|250px|Xeebta Gisenyi.]] [[File:Taxipark in Rubavu.jpg|thumb|left|250px|Goobta tagsiyada ee Gisenyi]] Magaaladu waxay leedahay goob loo dalxiis tago oo ku taal xeebaha [[Harada Kivu]], iyada oo leh dhowr [[hotel|huteelo]] iyo saddex xeebood oo ciid ah. Aagga waxaa sidoo kale lagu yaqaanaa [[water sport|ciyaaraha biyaha]]. Xeebta waqooyi ee harada ee ay Goma iyo Gisenyi ku yaalliin waa dhul fidsan oo leh samayska lafaha oo ka yimid qaraxyada [[Mount Nyiragongo]] ee u dhow. Si ka duwan Goma, Gisenyi waxay ka badbaadday socodka lafaha ee qaraxyadii 1977 iyo 2002, kuwaas oo burburiyay inta u dhaxaysa 15 ilaa 40% magaaladii hore. Xarunta Gisenyi waxay ku taal buuraleyda ku taal geeska waqooyi-bari ee harada, waxaana ka socda ballaarin cufnaan hoose leh oo ku taal buuraha, kuwaas oo la filayo inay ka badbaadaan qaraxyada mustaqbalka. Gisenyi waxay sidoo kale hoy u tahay [[Bralirwa]], oo soo saarta biirro kala duwan oo maxalli ah — [[Bralima Brewery#Primus beer|Primus]], [[Mützig]], [[Amstel Brewery|Amstel]] iyo [[Guinness]] — iyo sidoo kale noocyo ka mid ah cabitaannada jilicsan ee [[Coca-Cola]]. Gisenyi waa magaalo yar marka loo eego deriskeeda Goma ee DRC, in kasta oo Gisenyi ay si degdeg ah u korayso. Sanadkii 2011, xarun ganacsi oo cusub oo dabaqyo badan ah ayaa la bilaabay in laga dhiso goob basaska lagu sugo oo duug ah. Laga soo bilaabo 2011, waddooyinka ugu waaweyn ee magaalada waa laami, lug-mareenaduna waxay ku dhow yihiin inay u dhamaadaan badankooda. Gisenyi waxay leedahay laba xuduud oo ay la wadaagto Goma, "Petite Barrière" iyo "Grand Barrière". Magacyadan ayaa xoogaa marin habaabin ah sababtoo ah Petite Barrière waa mid jidh ahaan ka weyn oo leh taraafik aad u sarreeya. Qiyaastii 6,000 oo qof ayaa maalin kasta ka gudbayay Petite Barrière intii lagu jiray 2011. Dhanka Gisenyi, xafiis weyn oo kastam iyo socdaal ah ayaa la dhisay oo leh awood weyn, oo aan weli la gaarin xarumaha Kongo. Sidoo kale, waddada loo maro Petite Barrière waa laami dhanka Rwanda laakiin maaha dhanka Kongo. Grande Barrière waa laami labada dhinacba waxayna heshaa gaadiidka xamuulka culus ee badan. Waa sidoo kale xuduud diblomaasiyadeed. Intii lagu jiray [[Rwandan genocide|Xasuuqii Rwanda]], [[provisional government|dowladdii ku meel gaarka ahayd]] waxay ku salaysnayd magaalada. Gisenyi waa magaalada uu ku xiran yahay [[Laurent Nkunda]] — oo ay [[United Nations|Qaramada Midoobay]] ku eedaysay inuu hoggaaminayay ciidan si sharci darro ah u qoray [[child soldier|carruur askar ah]] oo [[Democratic Republic of the Congo|Kongo]] u dhashay<ref>[https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=25076#.UhK7DhbO1Ek DR Congo: Ergooyinka QM waxay sheegeen in qorista carruurta askarta ah ay kor u kacayso], 14 Diseembar 2007, UN News Centre. Loo galay 19 Maarso 2015.</ref> — iyadoo la sugayo go'aan ku saabsan codsiga [[extradition|gudbinta]] ee DRC. {{Coord|1|42|S|29|15|E|region:RW_type:city|display=title}} ==Waxbarashada== Xarunta Gisenyi ee [[Kigali Independent University]] waxay lahayd 3413 arday sanad dugsiyeedkii 2012-2013. Ardaydu waxay wadeen barnaamijyo ku saabsan kulliyadaha Dhaqaalaha iyo Daraasaadka Ganacsiga, Sayniska Bulshada, iyo Sharciga.<ref>Sekibibi Ezechiel, ''[http://www.ulk-kigali.net/IMG/pdf/ULK_ANNUAL_BOOK_2013.pdf Seventeenth Year Book 2013] {{Wayback|url=http://www.ulk-kigali.net/IMG/pdf/ULK_ANNUAL_BOOK_2013.pdf |date=20150402141709 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402141709/http://www.ulk-kigali.net/IMG/pdf/ULK_ANNUAL_BOOK_2013.pdf |date=2015-04-02 }}'', boggaga 7 iyo 10. Kigali: Abriil 2014. Loo galay 19 Maarso 2015.</ref> Jaamacadda Dalxiiska, Teknolojiyadda iyo Daraasaadka Ganacsiga (UTB) oo hore loogu yeeri jiray RTUC ayaa sidoo kale leh xarun Gisenyi ah. Magaaladu waxay leedahay ku dhowaad 30 dugsi oo dadweyne iyo kuwo gaar loo leeyahay, oo ay ku jiraan dugsiyada xannaanada, hoose, iyo sare. ==Cimilada== {{Weather box | width = auto | metric first = yes | single line = yes | location = [[Gisenyi Airport]] (1991–2020) | Jan record high C = 29.5 | Feb record high C = 31.6 | Mar record high C = 32.1 | Apr record high C = 29.3 | May record high C = 30.6 | Jun record high C = 28.4 | Jul record high C = 28.4 | Aug record high C = 29.6 | Sep record high C = 30.3 | Oct record high C = 29.9 | Nov record high C = 28.5 | Dec record high C = 28.9 | year record high C = 32.1 | Jan high C = 24.7 | Feb high C = 24.9 | Mar high C = 24.7 | Apr high C = 24.6 | May high C = 24.3 | Jun high C = 24.0 | Jul high C = 24.4 | Aug high C = 25.0 | Sep high C = 25.2 | Oct high C = 24.7 | Nov high C = 24.2 | Dec high C = 24.4 | year high C = 24.6 | Jan mean C = 19.9 | Feb mean C = 20.1 | Mar mean C = 20.1 | Apr mean C = 20.1 | May mean C = 19.8 | Jun mean C = 19.4 | Jul mean C = 19.3 | Aug mean C = 19.8 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 19.9 | Nov mean C = 19.5 | Dec mean C = 19.6 | year mean C = 19.8 | Jan low C = 15.1 | Feb low C = 15.2 | Mar low C = 15.6 | Apr low C = 15.6 | May low C = 15.4 | Jun low C = 14.7 | Jul low C = 14.1 | Aug low C = 14.6 | Sep low C = 14.9 | Oct low C = 15.0 | Nov low C = 14.7 | Dec low C = 14.9 | year low C = 15.0 | Jan record low C = 12.2 | Feb record low C = 11.9 | Mar record low C = 12.4 | Apr record low C = 12.7 | May record low C = 12.5 | Jun record low C = 11.2 | Jul record low C = 9.9 | Aug record low C = 11.1 | Sep record low C = 11.8 | Oct record low C = 11.8 | Nov record low C = 12.2 | Dec record low C = 12.3 | year record low C = 9.9 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 93.0 | Feb precipitation mm = 82.3 | Mar precipitation mm = 140.5 | Apr precipitation mm = 129.2 | May precipitation mm = 91.9 | Jun precipitation mm = 67.8 | Jul precipitation mm = 21.4 | Aug precipitation mm = 84.9 | Sep precipitation mm = 115.6 | Oct precipitation mm = 142.2 | Nov precipitation mm = 154.5 | Dec precipitation mm = 109.0 | year precipitation mm = 1232.4 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 12.7 | Feb precipitation days = 12.2 | Mar precipitation days = 17.8 | Apr precipitation days = 17.4 | May precipitation days = 11.7 | Jun precipitation days = 5.1 | Jul precipitation days = 2.1 | Aug precipitation days = 6.7 | Sep precipitation days = 14.0 | Oct precipitation days = 17.7 | Nov precipitation days = 20.1 | Dec precipitation days = 16.8 | year precipitation days = 154.2 | source 1 = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]]<ref name="WMONormals">{{cite web |url = https://www.ncei.noaa.gov/data/oceans/archive/arc0216/0253808/4.4/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Rwanda/CSV/GISENYI_AERO_64381.csv |title = World Meteorological Organization Climate Normals for 1991-2020 — Gisenyi Aero |publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration |access-date = June 16, 2024}}</ref> }} ==Sidoo kale eeg== * [[Nyamyumba Hot Springs]] ==Tixraacyo== {{Portal|Afrika}} {{Reflist}} {{Authority control}} 0oaabiuvnwbclhh28595h98b98abug4 0 47794 299931 299218 2026-06-28T06:23:50Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299931 wikitext text/x-wiki {{Infobox Islands | name = Jasiiradaha Harada Kivu | image = LakeKivu satellite.jpg | image_caption = Idjwi oo laga arkay dayax-gacmeedka | location = Harada Kivu, Afrikata Dhexe | country1 = Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo | country2 = Rwanda }} '''Jasiiradaha [[Harada Kivu]]''' waa koox jasiirado ah oo ku yaalla Harada Kivu, oo ah haro ku taal [[Afrikata Dhexe]] oo u dhaxaysa [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo]] iyo [[Rwanda]]. Jasiiradahan way ku kala duwan yihiin cabbirka iyo muhiimadda, iyadoo qaarkood ay dad ku nool yihiin, kuwa kalena ay cidlo yihiin. ==Juqraafi== Harada Kivu waa mid ka mid ah [[African Great Lakes|Harada Waaweyn ee Afrika]]. Waxay ka kooban tahay dhowr jasiiradood oo u qaybsan labadeeda xeebood: • dhanka galbeed (qaybta weyn iyo inta badan jasiiradaha): Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo. • dhanka bari: Rwanda. Qaar ka mid ah jasiiradaha waa foolkaano, kuwa kalena waxay ka yimaadaan qaababka fadhiga (sedimentary formations). ==Jasiiradda Idjwi (jasiiradda ugu weyn)== [[Idjwi|Jasiiradda Idjwi]] waa jasiiradda ugu weyn Harada Kivu, jasiiradda ugu weyn Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo, jasiiradda labaad ee ugu weyn harada ee Afrika, iyo mid ka mid ah kuwa ugu dadka badan Afrika. Waxay samaysataa, oo ay weheliso jasiirado kale oo yaryar oo harada ku yaalla, jasiirad-kooxeed loo yaqaan jasiirad-kooxeedka Idjwi.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5ZYoMNeTaMkC&dq=ijwi+kingdom&pg=PA239|title=Kings and Clans: Ijwi Island and the Lake Kivu Rift, 1780-1840|last=Newbury|first=David S.|date=1991|publisher=Univ of Wisconsin Press|isbn=9780299128944|pages=239|language=en}}</ref> ==Dadka iyo hawlaha== Jasiiradaha ay dadka deggen yihiin ee Harada Kivu waxaa inta badan degan beelaha kalluumaysatada, beeralayda, iyo xoolo-dhaqatada. Hawlaha dhaqaale Jasiiradaha waxaa loo qaybiyaa dhowr maamul-goboleed oo ay ka mid yihiin maamul-goboleedka Kabare, maamul-goboleedka Rubenga, maamul-goboleedka Ntambuka, iyo maamul-goboleedka Buhavu. Dadka deggan jasiiradaha ayaa asal ahaan ka soo jeeda qowmiyadda [[Bushi (region)|Shi]]. Luqadda lagaga hadlo jasiiradaha waa [[Shi language|Mashi]] ama [[Shi language|Amashi]].<ref name=":1">{{Cite web |last=Ndiwayesu |first=John Santos |title=Communauté-Havu{{!}}Site Officiel |url=https://muhavu.com/ |access-date=2025-08-22 |website=muhavu.com |language=fr |archive-date=2025-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250323064036/http://muhavu.com/ |url-status=dead }}</ref> <ref>{{Cite book |last=Bashi Murhi-Orhakube |first=Constantin |title=Grammaire du mashi: phonologie, morphologie, mots grammaticaux et lexicaux |publisher=Paris: L'Harmattan |year=2012}}</ref> == Jasiiradaha ku yaalla Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo == {| class="wikitable" ! Jasiirad !! Cabbir !! Dadka |- | Jasiiradda [[Idjwi]] || ~340&nbsp;km² || ~300,000 oo qof (qiyaas) |- | Jasiiradda Bugarula || - || - |- | Jasiiradda Tshibati || - || - |- | Jasiiradda [[Tchegera Island|Tchegera]] || - || - |- | Jasiiradda Nyakizi || - || - |- | Jasiiradda Ntaligera 1 || - || - |- | Jasiiradda Mukondwe 1 || - || - |- | Jasiiradda Mukondwe 2 || - || - |- | Jasiiradda Tchugi || - || - |- | Jasiiradda Birhembe || - || - |- | Jasiiradda Shushu 1 || - || - |- | Jasiiradda Shushu 2 || - || - |- | Jasiiradda Nyamizi || - || - |- | Jasiiradda [[Ibinja]] || - || - |- | Jasiiradda Cinyabalanga || - || - |- | Jasiiradda Irhe || - || - |- | Jasiiradda Iko || - || - |- | Jasiiradda Cheya || - || - |- | Jasiiradda Ihoka || - || - |- | Jasiiradda Ishovu || - || - |- |} == Jasiiradaha ku yaalla Rwanda == {| class="wikitable" ! Jasiirad !! Cabbir !! Dadka |- | Jasiiradda Nkombo <ref name="census2022">{{cite report|title=Population and Housing Census 2022: Rusizi District Profile|publisher=[[National Institute of Statistics of Rwanda]]|year=2022|url=https://www.statistics.gov.rw/sites/default/files/2025-05/Rusizi.pdf|access-date=6 April 2026}}</ref><ref name="visitrusizi">{{cite web|url=https://visitrusizi.com/about/|title=About Rusizi|publisher=Rusizi District|access-date=6 April 2026|quote=Residents of Nkombo Island also speak Amashi}}</ref> || ~20–25&nbsp;km² (qiyaas) || ~15,000 ilaa 20,000 oo qof |- | Jasiiradda Napoleon || ~0.5&nbsp;km² (qiyaas) || Cidlo |- | Jasiiradda Amahoro || Aad u yar || Cidlo |- | Jasiiradda Monkey || Aad u yar || Cidlo (waxaa jooga daanyeer) |- | [[Iwawa]] || || |- |} ==Tixraacyo== {{reflist}} sqdm28z43dbiqs5suryqbnecvv6o05d 0 47795 299919 299219 2026-06-28T05:55:17Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299919 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | name = Idjwi | image_name = 29.13117E_2.jpg | image_caption = Idjwi, oo ku taal gobolka koonfur-dhexe ee Harada Kivu | image_size = | native_name = | native_name_link = | nickname = | location = [[Harada Kivu]] | coordinates = {{coord|02|06|18|S|29|03|36|E|display=inline,title}} | pushpin_map = Democratic Republic of the Congo#Rwanda#Africa | archipelago = | total_islands = | major_islands = | area_km2 = 340 | length_km = 70 | width_km = | highest_mount = Nyamusisi | elevation_m = | country = Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo | country_admin_divisions_title = [[Provinces of the Democratic Republic of the Congo|Gobol]] | country_admin_divisions = [[South Kivu|Kivu-ta Koonfureed]] | country_admin_divisions_title_1 = [[Territories of the Democratic Republic of the Congo|Degmo]] | country_admin_divisions_1 = [[Idjwi Territory|Idjwi]] | country_admin_divisions_title_2 = | country_admin_divisions_2 = | country_largest_city = | country_largest_city_population = | population = 250,000 | population_as_of = 2009 | density_km2 = 700 | ethnic_groups = Bashi (Havu) | additional_info = }} '''Idjwi''', ama '''Ijwi''', waa [[Lake island|jasiirad gudaha ah]] oo ku taal [[Harada Kivu]] taas oo qayb ka ah [[South Kivu|Gobolka Kivu-ta Koonfureed]] ee [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo]]. Iyadoo leh {{convert|70|km|abbr=on}} dherer ah iyo bed dhan {{convert|340|km2|0|abbr=on}}, waa jasiiradda labaad ee ugu weyn harada ee [[Afrika]] iyo tan tobnaad ee ugu weyn adduunka.{{efn|[[Jasiiradda Ukerewe]] ee [[Harada Victoria]] ee deriska la ah ayaa aad uga weyn Idjwi, iyada oo leh {{convert|530|km2|0|abbr=on}}.}} Idjwi waxay qiyaastii u dhaxaysaa Kongo iyo [[Rwanda]], iyadoo {{convert|10|to|15|km|0|abbr=out}} ay u jirto xeebteeda galbeed iyo dhulka weyn ee DRC, isla masaafadaasna ay u jirto xeebteeda bari iyo xeebta Rwanda. Si kastaba ha ahaatee, caaradda koonfureed ee jasiiradda ayaa u jirta kaliya {{convert|1|km}} meel ku taal xeebta Rwanda. Waxaa lagu tagi karaa doon laga raaco [[Bukavu]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2024-02-23 |title=Idjwi, Jasiirad deggan oo ka badbaadday dhibaatooyinka Kongo. Waqtigan xaadirka ah |url=https://worldcrunch.com/food-travel/idjwi-a-quiet-island-sheltered-from-congo039s-woes-for-now/ |access-date=2025-08-22 |website=Worldcrunch |language=en-US}}</ref> == Dhaqanka == Taariikh ahaan bulsho Bahavu ah oo ku salaysan qabiil iyo qabiilka [[Bushi (region)|Bashi]], jasiiradda Idjwi waxay noqotay [[Chiefdom|boqortooyo]] qarnigii 18-aad ee dambe (qiyaastii intii u dhaxaysay 1780 iyo 1840).<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5ZYoMNeTaMkC&dq=ijwi+kingdom&pg=PA239|title=Kings and Clans: Ijwi Island and the Lake Kivu Rift, 1780-1840|last=Newbury|first=David S.|date=1991|publisher=Univ of Wisconsin Press|isbn=9780299128944|pages=239|language=en}}</ref> Maanta, jasiiradda waxaa loo qaybiyaa laba [[Chiefdom#African chiefdoms|maamul-goboleed]]: Rubenga oo ku taal waqooyiga, iyo Ntambuka oo ku taal koonfurta. Dadka Pygmiga ah waxaa laga helaa labada boqortooyo, laakiin aad ayay ugu badan yihiin Rubenga, halkaas oo ay ka qabtaan shaqooyinka beeraha ee madaxa.<ref name=":1" /> Marka laga reebo wixii jasiiradda ka baxa, dhammaan alaabta waa in loo soo qaadaa Idjwi.<ref name=":0" /> Dalagyadooda ugu muhiimsan waa kasaafada, digirta, kafeega, iyo muuska.<ref name=":1">{{Cite web |last=Ndiwayesu |first=John Santos |title=Communauté-Havu{{!}}Site Officiel |url=https://muhavu.com/ |access-date=2025-08-22 |website=muhavu.com |language=fr |archive-date=2025-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250323064036/http://muhavu.com/ |url-status=dead }}</ref> Kaabayaasha rayidka ah ayaa si gaar ah u horumarin, dadkuna badanaa waxay la ildaran yihiin cudurrada faafa sida malaariyada.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Background on Idjwi. |url=https://wafmag.org/2016/02/eliminating-neglected-tropical-diseases-idjwi/2015-12-1774/ |access-date=2025-08-22 |website=Women Across Frontiers Magazine |language=en-US}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, go'doominteeda ayaa taariikh ahaan ka ilaalisa [[Kivu conflict|Colaadda Kivu]].<ref name=":0" /> == Tirakoobka == 95% dadka deggan waa Bahavu, iyadoo ay jiraan dad laga tirada badan yahay oo ah [[Pygmy peoples|pygmies]] iyo [[Hutu|Hutu]]. Natiijada, luqadda ugu badan ee lagaga hadlo jasiiradda waa [[Havu language|Kihavu]], in kasta oo [[Swahili language|Sawaaxiliga]] sidoo kale si weyn looga hadlo. Qayb weyn oo ka mid ah dadka ayaa ku lug leh qodista ciidda, taas oo tiro aad u badan oo ka mid ah mar loo isticmaali jiray dhismaha magaalooyinka [[Bukavu]] iyo [[Goma]]. Qaar ka mid ah dadka deggan ayaa u arka qodista ciidda inay tahay il dakhli oo qiimo leh oo u suurtogal ah jasiiradda.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Waxaa jira 311 dugsi oo ku yaalla jasiiradda, kuwaas oo 203 ay yihiin dugsiyada hoose iyo 108 ay yihiin dugsiyada sare.<ref name=":1" /> Si kastaba ha ahaatee, waxaa si liidata looga qayb galaa saboolnimada iyo khidmadaha dugsiga oo sarreeya awgood.<ref name=":0" /> ==Tixraacyo== {{Notelist}} ===Xigashooyin=== {{Reflist}} lqf5exrzqzzwrkrg4wkyp6x33ddd389 0 47796 299854 299220 2026-06-28T00:19:29Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299854 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Adrien Deschryver | image = | caption = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|1939|5|11}}<ref>{{Cite web|url=https://www.kahuzibieganationalpark.org/|title=Bogga Hore ee Beerta Qaranka ee Kahuzi Biega|date=|access-date=10 October 2018|publisher=Kahuzi Biega National Park|archive-date=3 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180903055044/https://www.kahuzibieganationalpark.org/|url-status=dead}}</ref> | birth_place = [[Bruges]], Biljam<ref>{{Cite web|url=https://genealogieonline.nl/en/stamboom-de-schryver/I73709.php|title=Xogta shakhsiyeed ee Adrien Deschryver|date=|access-date=10 October 2018|publisher=Genealogie Online|archive-date=10 Bisha Tobnaad 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010095942/https://www.genealogieonline.nl/en/stamboom-de-schryver/I73709.php|url-status=dead}}</ref> | death_date = {{death date and age|1989|3|23|1939|5|11}} | years_active = | occupation = Ilaaliye dabeecadeed, sawirqaade | party = | spouse = Agnes Bujiriri M'Rwankuba }} '''Adrien Deschryver''' ({{Birth date|1939|5|11}} – {{death date|1989|3|23}}) wuxuu ahaa sawirqaade iyo ilaaliye dabeecadeed u dhashay Biljam, kaas oo aasaasay isla markaana ahaa madaxa ilaalada [[Kahuzi-Biega National Park|Beerta Qaranka ee Kahuzi-Biega]] oo u dhow xeebta galbeed ee [[Harada Kivu]] iyo xadka [[Rwanda]] sanadkii 1970,<ref>{{Cite web|url=http://mammothsafaris.com/democratic-republic-congo/kahuzi-biega-national-park/|title=Beerta Qaranka ee Kahuzi Biega|date= |access-date= 30 August 2018|publisher=Mammoth Safaris}}</ref> wuxuuna u dhaqmay sidii uu u ilaalin lahaa sharciga iyo kala dambeynta gudaha beerta intii lagu jiray dagaalkii sokeeye ee agagaarka [[Bukavu]].<ref name=":0">{{Cite book |last1=Weber |first1=Bill |url=https://books.google.com/books?id=PH61U7seLKgC&dq=how+did+Adrien+Deschryver+died&pg=PA184 |title=In the Kingdom of Gorillas: The Quest to Save Rwanda's Mountain Gorillas |last2=Weber |first2=William |last3=Vedder |first3=Amy |date=2002-12-03 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-7432-0007-3 |language=en}}</ref> == Shaqada Afrika == === Shaqadii hore ee gorillada === Sannadihii 1960-meeyadii, Deschryver iyo [[Dian Fossey]] waxay sumcad badan ku heleen habkooda ku aaddan laba nooc oo gorillo ah oo ku nool Rwanda iyo [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo]]. Kii hore wuxuu bilaabay inuu u dhawaado gorillada bartamihii 1960-meeyadii si uu u horumariyo dalxiiska, waxaana weheliyay laba raad-raac oo ka tirsan qabiilka Pygmiga, Pili Pili Purusi iyo Mishebere Patrice.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dnwvTXEMFM0C&q=Adrien+Deschryver&pg=PA930|title=The Wandering Gorillas|date= 14 June 1979 |access-date= 30 August 2018|publisher=New Scientist}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.berggorilla.org/en/gorillas/general/history/articles-history/the-story-of-two-pioneers-in-the-habituation-of-eastern-gorillas/|title=Sheekada laba halyeey oo ku takhasusay la qabsashada gorillada bari|date= |access-date= 30 August 2018|publisher=Berggorilla and Regenwald}}</ref> === Abuurista iyo shaqada Beerta Qaranka ee Kahuzi-Biega === Sannadkii 1970, Deschryver wuxuu ku qanciyay maamulkii Kongo ee dhawaan la aasaasay baahida loo qabo kayd dabiici ah oo la ballaariyay oo gobolka ah, maadaama ugaarsiga gorilladu uu tiradooda hoos u dhigay heer khatar ah.<ref>{{Cite news |last=Klawitter |first=Nils |date=2017-11-01 |title=Dilalka ka dhaca beerta Kongo ayaa su'aalo ka keenaya ilaalinta dabeecadda |language=en |work=Der Spiegel |url=https://www.spiegel.de/international/world/killing-in-park-in-congo-raises-questions-about-conservation-a-1175574.html |access-date=2023-01-29 |issn=2195-1349}}</ref> Tani waxay horseedday abuurista sanadkaas ee [[Kahuzi-Biega National Park|Beerta Qaranka ee Kahuzi-Biega]]. Filimkii dokumenteriga ahaa ee 1974 ''Gorilla'' wuxuu muujiyay Deschryver oo keenaya gorillo dhallaanka ah oo la dayacay kaynta si uu uga caawiyo la qabsiga deegaankiisii dabiiciga ahaa. Gorilladii dhallaanka ahayd waxay bilowday inay qayliso markay maqashay gorillo kale, ka dibna Deschryver ayaa dhigay markii gorillada [[silverback]] ee ugu awoodda badan ay dhowr jeer si gardarro ah ugu qaylisay oo ay ugu dambeyntii hal mar ku soo orday. Silverback-kii wuxuu horey isugu dayay inuu weeraro ama argagax geliyo Deschryver, laakiin ugu dambeyntii wuu dib u gurtey markii Deschryver uusan dhaqaaqin ama baqin. Muuqaalka Deschryver ee iska caabiyay weerarkii silverback-ga ayaa tan iyo markaas noqday [[viral video|viral]], iyadoo ay jiraan memes ku saabsan geesinimada Deschryver. Qaar kale waxay xuseen in muuqaalku uu muujinayo sida dabeecadda iyo cabsila'aantu ay u dhisi karaan awood ka sarreysa cabbirka iyo xoogga.<ref>{{Cite web|url=https://petapixel.com/2012/10/12/why-photographing-gorillas-in-the-wild-takes-a-huge-amount-of-guts/|title=Waa maxay sababta sawir-qaadista gorillada duurjoogta ah ay u baahan tahay geesinimo badan|date= 12 October 2012 |access-date=30 August 2018|publisher=PetaPixel}}</ref> Dian Fossey ayaa ku dhaliishay Deschryver falkan iyo inuu si fudud u cararay ka dib. Waxay sheegtay in gorilladii dhallaanka ahayd aan waligeed la arkin mar dambe.<ref>{{cite book |last=Fowler |first=John |author-link= |date= |title=A Forest in the Clouds: My Year Among the Mountain Gorillas in the Remote Enclave of Dian Fossey |url= |location= |publisher=Pegasus Books |page= |isbn=978-1643131412}}</ref> Deschryver wuxuu aqoonsaday deegaannada gorillada bannaanka bari ka dib markii uu la tashaday tuulada [[Twa]] ee beerta dhexdeeda horraantii 1970-meeyadii. Bartamihii 1970-meeyadii, wuxuu ugu soo laabtay tuuladooda isaga oo wata [[Armed Forces of the Democratic Republic of the Congo|ciidammada Kongo]] iyo ilaalada beerta, isagoo burburiyay dhowr ka mid ah oo si xoog ah u barakiciyay dadkii degganaa.<ref>{{Cite web|url=https://www.rfi.fr/en/africa/20220408-ngo-recounts-horrors-of-drc-indigenous-batwa-being-wiped-out-in-the-name-of-conservation/|title=Dadka asaliga ah ee Batwa ee DRC ayaa lagu tirtirayaa magaca ilaalinta dabeecadda: NGO|date= |access-date= 25 June 2023|publisher=RFI}}</ref> Deschryver wuxuu ku dhintay xaalado aan caddayn, suurtagalnimada in la sumeeyay,<ref name=":0" /><ref>{{Cite book |last=Newman |first=James L. |url=https://books.google.com/books?id=cJT7OMAOOXQC&dq=how+did+Adrien+Deschryver+died&pg=PA106 |title=Encountering Gorillas: A Chronicle of Discovery, Exploitation, Understanding, and Survival |date=2013-07-05 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |isbn=978-1-4422-1957-1 |language=en}}</ref> waxaana lagu aasay xarunta Tshivanga.<ref>{{Cite web |title=Sheekada laba halyeey oo ku takhasusay la qabsashada gorillada bari |url=https://www.berggorilla.org/en/home/news-archive/article-view/the-story-of-two-pioneers-in-the-habituation-of-eastern-gorillas/ |access-date=2023-01-25 |website=Berggorilla & Regenwald Direkthilfe e.V. |language=en}}</ref> ==Tixraacyo== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *{{IMDb name|2464877}} {{DEFAULTSORT:Deschryver, Adrien}} 39k26sb9scxhooevwyukksocdyks9xr 0 47800 300098 299228 2026-06-28T11:17:31Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300098 wikitext text/x-wiki {{Infobox geopolitical organization | name = Shirka Caalamiga ah ee Gobolka harooyinka waaweyn | native_name = {{native name|sw|Jumuiya ya Nchi za Ukanda wa Maziwa Makuu}}<br />{{native name|fr|Conférence Internationale sur la Région des Grands Lacs}} | linking_name = International Conference on the Great Lakes Region | image_symbol = Logo of the International Conference on the Great Lakes Region.svg | symbol_width = 150px | image_map = International Conference on the Great Lakes Region (orthographic projection).png | map_width = 220px | map_caption = {{legend|#275A24|Dalalka xubnaha ka ah}} {{legend|#69CAE1|Xubnaha la xulay}} | org_type = [[Urur dawladeed]] | membership = 12 waddan oo xubno ah <br> 7 xubnood oo la xulay | admin_center = [[Bujumbura]], [[Burundi]] | leader_title1 = Guddoomiyaha | leader_name1 = [[Félix Tshisekedi]] | leader_title2 = Xoghayaha Fulinta | leader_name2 = [[Mubita Luwabelwa]] | established = 2008 | established_event1 = Heshiiska Amniga, Xasiloonida iyo Horumarinta | established_date1 = 2006 | official_website = {{URL|icglr.org}} }} '''Shirka Caalamiga ah ee Gobolka Harooyinka Waaweyn (ICGLR)''', ({{langx|fr| Conférence Internationale sur la Région des Grands Lacs (CIRGL) }}), waa [[urur dawladeed]] ay ku mideysan yihiin dalalka Afrika ee ku yaalla [[Gobolka Harooyinka Waaweyn ee Afrika]].<ref>{{cite web |url= https://icglr.org/spip.php?article1 |title= Taariikhda ICGLR |website= icglr.org |accessdate= 8 August 2013 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Xubinnimada == Ururku wuxuu ka kooban yahay xubnaha soo socda: * {{AGO}} * {{BDI}} * {{CAF}} * {{COG}} * {{COD}} * {{KEN}} * {{RWA}} * {{SDN}} * {{SSD}} * {{TZA}} * {{UGA}} * {{ZMB}} === Xubnaha la xulay (Co-opted members) === * {{BWA}} * {{EGY}} * {{ETH}} * {{MWI}} * {{MOZ}} * {{NAM}} * {{ZWE}} == Hoggaanka == === Guddoomiyaha === {| class="wikitable" |- ! Waddanka !! Magaca !! Muddada |- | {{TZA}} || [[Benjamin Mkapa]] || 2004–2005 |- | {{TZA}} || [[Jakaya Kikwete]] || 2005–2006 |- | {{KEN}} || [[Mwai Kibaki]] || 2006–2009 |- | {{AGO}} || [[Rupiah Banda]] || 2010–2011 |- | {{ZMB}} || [[Michael Sata]] || 2011 |- | {{UGA}} || [[Yoweri Museveni]] || 2011–2013 |- | {{AGO}} || [[José Eduardo dos Santos]] || 2013–2017 |- | {{COG}} || [[Denis Sassou Nguesso]] || 2017–2022 |- | {{AGO}} || [[João Lourenço]] || 2020–2025 |- | {{COD}} || [[Félix Tshisekedi]] || 2025–maanta |} === Xoghayaha Fulinta === {| class="wikitable" |- ! Waddanka !! Magaca !! Muddada |- | {{TZA}} || [[Liberata Mulamula]] || 2006–2011 |- | {{COD}} || [[Ntumba Luaba]] || 2011–2016 |- | {{KEN}} || [[Zachary Muburi-Muita]] || 2016–2020 |- | {{AGO}} || [[João Caholo]] || 2020–2025 |- | {{ZMB}} || [[Mubita Luwabelwa]] || 2025–maanta |} == Sidoo kale eeg == * [[Ururka Bulshada Bariga Afrika]] == Tixraac == {{Reflist}} == Xiriiriye dibadeed == * {{Official website}} jng6bfm2p1zi9u9bt7nn18m5wtay6ub 0 47802 299891 299230 2026-06-28T02:50:36Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299891 wikitext text/x-wiki '''Chwezi''' ama '''Cwezi''' waxay ahaayeen qabiil weyn oo badh-khuraafaad ah oo sameeyay suldaanadii labaad ee talinaysay ee [[Boqortooyada Kitara]] gudaha gobolka [[Harada Waaweyn ee Afrika]]. Waxaa loo tixgeliyaa inay yihiin ruuxyo awowayaal ah oo ay aaminsan yihiin [[dadka Rutara]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=B3LNzqo5i0IC|title=Taariikhda Guud ee Afrika II: Ilbaxnimooyinkii Hore ee Afrika|date=31 Diseembar 1981 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-101708-7 }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lmdTAAAAYAAJ|title=Asalka Dhaqanka Boqortooyada iyo Astaamaha Gobolka Harada Waaweyn ee Afrika|date=2008 |publisher=Uppsala universitet |isbn=978-91-554-7295-5 }}</ref> ==Daraasado cilmiyeed== ===Asalkooda=== John Sutton wuxuu ku tilmaamay ruuxyada Chwezi inay leeyihiin "xidid [[Bantu mythology|Bantu]] oo caadi ah, taas oo soo jeedinaysa in ruux gaar ah ama fikradda ka dambaysa ay yeelan karto taariikh aad uga fog tan boqortooyada iyo xitaa kuwa ka horreeyay." Okot P’Bitek wuxuu aaminsan yahay in ruuxyada Chwezi ay ka tirsan yihiin xilli, ka hor dhammaan suldaanadaha, "markii ilaahyadu ay ku wareegayeen dhulka oo bini'aadamku ay guursan karayeen." Dhaqannada afka ah waxay sheegayaan in ruuxyada Chwezi ay naftooda ku reebeen buuraha iyo harooyinka gobolka.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=B3LNzqo5i0IC|title=Taariikhda Guud ee Afrika II: Ilbaxnimooyinkii Hore ee Afrika|date=31 Diseembar 1981 |page=568|publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-101708-7 }}</ref> Peter Schmidt wuxuu sheegay in cibaadada ruuxyada Chwezi ay dib ugu noqonayso dadkii ugu horreeyay ee birta dhalaaliya 500 BC, intii lagu jiray xilligii [[Urewe]] ee ka dhex jiray [[Great Lakes Bantu languages|bulshada Proto-Great Lakes Bantu]], wuxuuna ku andacoonayaa in ka saarista dhumayaasha birta ee Chwezi ee awoodda siyaasadeed meelaha sida [[Haya people|Buhaya]] ay sharxi karto mucaaradka go'aansan ee dhexdhexaadiyeyaasha ruuxa Chwezi ee suldaanadii boqortooyada ee xigay iyo ugu dambeyntii awoodaha gumaysiga. Dhaqannada afka ah ee ku saabsan Abacwezi, waxaa inta badan la barbar dhigaa taliyayaashii dambe, sida [[Biito clan]], kuwaas oo mudnaanta siiyay shaqada xoolo-dhaqashada oo soo rogay qaab-dhismeedyo cusub oo darajooyin leh gudahooda, iyagoo dib ugu noqonaya xilligii ka horreeyay Xilligii Guud.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=-uIRAQAAIAAJ|title=Diinta iyo iska caabinta: Boqortooyooyinka Bariga Afrika xilligii gumeysiga ka hor|date=1981 |page=32|publisher=Institut national de recherche scientifique }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=hXAZnnkFJDoC|title=Taariikhda Qadiimiga ah ee Afrika: Matalaadda, Xusuusta Bulshada, iyo Dhaqannada Afka|date=11 Ogosto 2006 |page=119|publisher=Bloomsbury Publishing PLC |isbn=978-0-7591-0965-0 }}</ref> Xiriirka ruuxyada Chwezi ee qalabka birta ah ee hore iyo sanduuqyada ayaa sidoo kale laga helaa meelaha barakaysan ee dambe ee ruuxyadan.<ref>{{cite encyclopedia|author=Iris Berger|url=https://books.google.com/books?id=3LbtAAAAMAAJ |title=Ilaahyada, Suldaanadaha, iyo Taariikhda Afka: Taariikhda iyo Halyeeyga Abacwezi|encyclopedia=The African Past Speaks: Essays on Oral Tradition and History|page= 76|date=1980 |publisher=Dawson |isbn=978-0-208-01784-0 }}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rikLyVCcrvEC|title=Tiknoolajiyada Birta ee Bariga Afrika: Astaanta, Sayniska, iyo Qadiimiga|date=22 Juun 1997 |page=198|publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-21109-5 }}</ref><ref>{{cite journal | last =Sutton | first =John | date =2009 | title =Ka horreeyayaasha Boqortooyooyinka Interlacustrine | url =https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-african-history/article/abs/antecedents-of-the-interlacustrine-kingdoms/8C87C2A9A023B30C90C3F213488E803A | journal =The Journal of African History | publisher =Cambridge University Press | volume = 34| issue =1| pages = 39, 42| doi =10.1017/S0021853700032990| url-access =subscription }}</ref> ===Xiriirka Bahuma iyo Bachwezi=== Sababo la xiriira cunsuriyadda [[Hamites|Hamitic hypothesis]] (taas oo sheeganaysa in dhammaan bulshooyinka casriga ah ee Afrika ay sabab u yihiin duullaan-qaadayaal Caucasian ah oo qabsaday dadka deegaanka Afrikaan ah oo soo bandhigay ilbaxnimo), waxaa loo maleeyay caddayn la'aan in [[Hima people|Bahima]] (oo lagu magacaabo Bahuma gudaha Kitara) ay ahaayeen Bachwezi kaliya sababtoo ah muuqaalkooda jireed. Kitara [[oral tradition]] waxay kala soocaysaa Bachwezi iyo [[Hima people|Bahuma]] (Bachwezi waxaa la sheegay inay lahaayeen adeegayaal Bahuma) iyo Bahuma laftoodu ma sheeganayaan wax xiriir qoys oo Bachwezi ah. [[Hima people|Bahuma]] waxay ka maqnaayeen muhiimad siyaasadeed oo weyn oo waligood may noqon boqorro Kitara, sida [[Tutsi]] iyo Hima ay ku leeyihiin boqortooyooyinka kale ee Harada Waaweyn ee koonfurta. Taariikhyahanadu waxay dhammaantood ku soo gabagabeeyeen in Bachwezi ay ahaayeen dad Bantu ah oo maxalli ah oo maamula.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/nyorostate0000beat/mode/2up|title= Gobolka Nyoro|date= 1971|page=26,50, 52 and 57|isbn= 978-0-19-823171-4|last1= Beattie|first1= John|publisher= Clarendon Press}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=HwV2a-lPB70C|title= UNESCO Taariikhda Guud ee Afrika: Afrika laga soo bilaabo Qarnigii Laba iyo Tobnaad ilaa Qarnigii Lix iyo Tobnaad|date= 10 May 1998|page=504|publisher= University of California Press|isbn= 978-0-520-06699-1}}</ref> ==Halyeeyo== Suldaanaddii Chwezi waxaa sameeyay Iru (qof caadi ah) lagu magacaabo Karubumbi.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/nyorostate0000beat/mode/2up|title= Gobolka Nyoro|date= 1971|pages=47|isbn= 978-0-19-823171-4|last1= Beattie|first1= John|publisher= Clarendon Press}}</ref> Caasimaddii ugu horreysay ee suldaanaddii Bachwezi waxay ahayd Mubende. Caasimadda labaad waxaa la sheegay inay ku taal 40 mayl koonfurta [[Bigo bya Mugenyi]].<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=4o-OZ5w-BmMC|title=Afrika Dhexe, 1250-1800|date=16 Agoosto 2001 |page=141|publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-79372-8 }}</ref> Bachwezi waxaa la sheegay inay ahaayeen dhumayaal bir ah oo xirfad leh (boqorro dhumayaal bir ah waa caado caadi ah oo ku taal [[ethnogenesis]] ee bulshooyin badan oo [[Bantu people|Bantu]] ah).<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3LbtAAAAMAAJ |title=The African Past Speaks: Essays on Oral Tradition and History|date=1980 |page=67|publisher=Dawson |isbn=978-0-208-01784-0 }}</ref> Bachwezi dhexdooda, sagaal ka mid ah ayaa si gaar ah loo yaqaan, dhammaantood waa wiilal ama awoowayaal Isimbwa (sagaal waa tiro gaar ah oo ku taal dhaqanka Nyoro).<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/nyorostate0000beat/mode/2up|title= Gobolka Nyoro|date= 1971|pages=50|isbn= 978-0-19-823171-4|last1= Beattie|first1= John|publisher= Clarendon Press}}</ref> Xubnaha qabiilka Chwezi waxaa lagu tilmaamay inay yihiin maqaar-fudud (Midabka maqaarka oo huruud ah/casaan ah ayaa si dabiici ah looga heli karaa kooxaha qowmiyadaha Bantu).<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/nyorostate0000beat/mode/2up|title= Gobolka Nyoro|date= 1971|pages=25, 50, 52|isbn= 978-0-19-823171-4|last1= Beattie|first1= John|publisher= Clarendon Press}}</ref><ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/4602345 | jstor=4602345 | title=Midabka Maqaarka iyo Cimilada Afrika Dhexe: Isbarbardhigga Saddex Dadweyne | last1=Hiernaux | first1=Jean | journal=Human Ecology | date=1976 | volume=4 | issue=1 | pages=69–73 | doi=10.1007/BF01531457 | bibcode=1976HumEc...4...69H }}</ref><ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/41448679 | jstor=41448679 | last1=Weiner | first1=J. S. | last2=Harrison | first2=G. Ainsworth | last3=Singer | first3=Ronald | last4=Harris | first4=R. | last5=Jopp | first5=W. | title=Midabka Maqaarka ee Koonfurta Afrika | journal=Human Biology | date=1964 | volume=36 | issue=3 | pages=294–307 }}</ref> ===Asalkooda=== Suldaanaddii Chwezi waxaa dib loogu raadiyaa Isimbwa, wiilka [[Tembuzi dynasty#Isaza|Isaza]]. Markii Isimbwa koray, waxaa la sheegay in [[Tembuzi dynasty#Nyamiyonga|Nyamiyonga]] uu diyaariyay guur u dhexeeya isaga iyo haweenay ka timid dunida hoose oo la odhan jiray Nyabiryo, waxayna heleen wiil la odhan jiray Kyomya. Ka dib, wuxuu ka tagay dunida hoose wuxuuna bilaabay ugaarsi meelo kala duwan, isagoo ay la socdaan dad kale oo badan. Maalin maalmaha ka mid ah, wuxuu gaaray Kitara, oo markaas uu xukumayay [[Tembuzi dynasty#Bukuku|Bukuku]].<ref>{{Cite book |last=Apuuli |first=David Hihumuro |url=https://www.nzdl.org/cgi-bin/library?e=d-00000-00---off-0unescoen--00-0----0-10-0---0---0direct-10---3-------0-1l--11-en-50---20-about---00-0-1-00-0-0-11----0-0-&a=d&c=unescoen&cl=CL1.10&d=HASHc3697d0c37be5024d365b7.1 |title=Kun Sano oo Boqortooyada Bunyoro-Kitara ah - Dadka iyo Taliyayaasha |publisher=Fountain Publishers |year=1994|chapter=Cutubka Koowaad: Xilligii Pre-Babiito}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nyakatura |first=John W. |url=https://www.bunyorokitarausa.org/wp-content/uploads/2021/11/Anatomy-of-an-African-Kingdom-A-History-of-Bunyoro-Kitara-by-J.W.Nyakatura.pdf |title=Anatomy of an African Kingdom: Taariikhda Bunyoro-Kitara |publisher=NOK Publishers, Ltd. |year=1973 |isbn=0-88357-025-4 |editor-last=Uzoigwe |editor-first=Godfrey N. |edition=English |location=New York City, New York, USA |language=en |translator-last=Muganwa |translator-first=Teopista |page=18-19 |access-date=2026-06-25 |archive-date=2025-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815025917/https://www.bunyorokitarausa.org/wp-content/uploads/2021/11/Anatomy-of-an-African-Kingdom-A-History-of-Bunyoro-Kitara-by-J.W.Nyakatura.pdf |url-status=dead }}</ref> John Nyakatura wuxuu sheegay in isaga iyo raacayaashiisu ay booqasho ku tageen Bukuku oo ay siiyeen hadiyado badan oo ku yaal qasriga. Mugizi, oo ahayd gabadhii Bukuku gabadhiisa, ayaa tan aragtay waxayna u sheegtay Nyinamwiru, gabadha Bukuku, sida ay u qurux badan yihiin oo u taajirsan yihiin. Waxay u sheegtay Mugizi inay weydiisato Isimbwa inuu booqasho ku tago, wuu oggolaaday, laakiin waxay ka codsatay inay sugto fursad wanaagsan. Wuxuu sidoo kale u diray hadiyado. Isimbwa iyo raacayaashiisii ayaa markaa ka tagay qasriga oo aadeen Kisozi. Wuxuu ka tagay dhammaan laakiin laba nin oo halkaas jooga, wuxuuna ku noqday Nyinamwiru.<ref>{{Cite book |last=Nyakatura |first=John W. |url=https://www.bunyorokitarausa.org/wp-content/uploads/2021/11/Anatomy-of-an-African-Kingdom-A-History-of-Bunyoro-Kitara-by-J.W.Nyakatura.pdf |title=Anatomy of an African Kingdom: Taariikhda Bunyoro-Kitara |publisher=NOK Publishers, Ltd. |year=1973 |isbn=0-88357-025-4 |editor-last=Uzoigwe |editor-first=Godfrey N. |edition=English |location=New York City, New York, USA |language=en |translator-last=Muganwa |translator-first=Teopista |page=19-20 |access-date=2026-06-25 |archive-date=2025-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815025917/https://www.bunyorokitarausa.org/wp-content/uploads/2021/11/Anatomy-of-an-African-Kingdom-A-History-of-Bunyoro-Kitara-by-J.W.Nyakatura.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Ruth Alice Fisher]] waxay sheegtay in Isimbwa uu arkay gabadh wadata weel ay biyo ka dhaansato oo markii uu bartay inay tahay gabadha Nyinamwiru, wuxuu siiyay ubaxyo gabadha, isagoo u sheegay inay u sheegto Nyinamwiru inuu u diray ubaxyada oo uu soo noqon doono si uu u guursado afar maalmood gudahood. Ka dib markii gabadhu sidaas samaysay, Nyinamwiru waxay u dirtay inay u daawato Isimbwa haddii uu iloobo inuu guursado. Afar maalmood ka dib, Isimbwa ayaa soo noqday.<ref>{{Cite book |last=Fisher |first=Ruth Alice |url=https://archive.org/details/twilighttalesofb00fishrich |title=Sheekooyinka Twilight ee Baganda Madow |publisher=Marshall Brothers, Ltd. |year=1911 |location=London|pages=84–85}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, xisaabaadka ayaa isku raacsan in Isimbwa uu isticmaalay sallaan si uu ugu fuulo guriga Nyinamwiru oo uu la joogay dhawr bilood, ka dibna wuu baxay, isagoo ballan qaaday inuu soo noqon doono dhawaan. Ka dib, Nyinamwiru waxay dhashay Karubumbi.<ref>{{Cite thesis |last=Buchanan |first=Carole Ann |title=Dhismaha Kitara: dhaqanka taariikhiga ah ee galbeedka Uganda ilaa qarnigii 16aad |date=1974 |publisher=Indiana University |url=https://www.bunyorokitarausa.org/wp-content/uploads/2021/11/The-Kitara-complex-the-historical-tradition-of-Western-Uganda-to-the-16th-century.pdf |pages=131–132 |access-date=2026-06-25 |archive-date=2026-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260209075013/https://www.bunyorokitarausa.org/wp-content/uploads/2021/11/The-Kitara-complex-the-historical-tradition-of-Western-Uganda-to-the-16th-century.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |last=Beattie |first=John |url=https://archive.org/details/nyorostate0000beat |title=Gobolka Nyoro |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1971 |isbn=9780198231714|page=46}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dunbar |first=Archibald Ranulph |url=https://archive.org/details/historyofbunyoro0000ardu |title=Taariikhda Bunyoro-Kitara |date=1965-01-01 |publisher=[[Oxford University Press]]|page=17}}</ref> ==Tixraacyo== {{Reflist}} 27fz5x60m9p7fob62g8g7otfr6hf39m 0 47815 300060 299249 2026-06-28T10:04:15Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300060 wikitext text/x-wiki {{Infobox landform | name = Ponta da Fragata | other_name = | type = [[Headland|Gasiirad]] | image = Santa Maria - Costa da Fragata, Kite Surfer.JPG | image_size = | alt = Kite surfing oo ka socda Costa da Fragata | caption = | pushpin_map = Cape Verde | map_caption = | pushpin_map_alt = | pushpin_relief = yes | pushpin_label = | marker_size = | location = Bari [[Sal, Cape Verde]] | grid_ref = | coordinates = {{Coord|16|38|42|N|22|53|8|W|type:landmark_source-kolossus-eswiki|display=inline,title}} | coordinates_ref = | range = | part_of = | water_bodies = [[Atlantic Ocean|Badweynta Atlaantikada]] | elevation_m = | elevation_ref = | surface_elevation_m = | surface_elevation_ref = | highest_point = | highest_elevation = | length = | width = | area = | depth = | drop = }} '''Ponta da Fragata''' (oo la macno ah [[Portuguese language|Af-Boortaqiis]] "caarada [[frigate|markabka dagaalka]]") waa [[headland|gasiirad]] ku taal xeebta bari ee jasiiradda [[Sal, Cape Verde|Sal]], [[Cape Verde]]. Waxay ku taallaa dhinaca koonfureed ee buurta [[Serra Negra, Cape Verde|Serra Negra]], 6 km waqooyi-bari ka xigta magaalada [[Santa Maria, Cape Verde|Santa Maria]]. Koonfurta gasiiradda waxaa ku teedsan '''Costa da Fragata''', oo ah xeeb ciid ah oo dhererkeedu dhan yahay 4.7 km, taas oo ah kayd dabiici ah oo la ilaaliyo, muhiimna u ah goobta ukun-dhigashada ee [[loggerhead sea turtles|qoolleyda badda ee loggerhead]].<ref>[http://www.areasprotegidas.gov.cv/images/RESERVAS%20NATURAIS_pdf.pdf Reservas Naturais], Áreas protegidas Cabo Verde</ref> Kaydka dabiiciga ah wuxuu daboolaa 3.46 km2 oo dhul ah iyo 23.47 km2 oo bad ah.<ref name=resol>[http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/cvi154186.pdf Resolução nº 36/2016] {{Wayback|url=http://extwprlegs1.fao.org/docs/pdf/cvi154186.pdf |date=20210118230515 }}, Estratégia e Plano Nacional de Negócios das Áreas Protegidas</ref> == Tixraacyo == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Fragata}} 6wwafd4fx3b2m46j4a32018g8zxomma 0 47816 299892 299250 2026-06-28T02:50:38Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299892 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Chã de Areia | native_name = | native_name_lang = pt | settlement_type = Xaafad | image_skyline = Praia-Plage de Gamboa (3).jpg | image_size = | image_caption = Xeebta Gamboa | nickname = | motto = | mottoeng = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{Coord|14.914|-23.512|display=it}} | population_total = 247 | population_as_of = 2010 | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = [[Cape Verde|Cabo Verde]] | subdivision_type1 = [[Administrative divisions of Cape Verde|Jasiirad]] | subdivision_name1 = [[Santiago, Cape Verde|Jasiiradda Santiago]] | subdivision_type2 = Magaalada | subdivision_name2 = [[Praia]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | postal_code_type = Koodhka boostada | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = [http://www.cmpraia.cv www.cmpraia.cv] | footnotes = }} '''Chã de Areia''' waa qayb ka mid ah magaalada [[Praia]] ee jasiiradda [[Santiago, Cape Verde|Santiago]], [[Cape Verde]]. Dadkeedu waxay ahaayeen 247 qof tirakoobkii 2010.<ref name=census10>{{cite web|url=http://ine.cv/censo_quadros/santiago-2/|title=Natiijooyinka tirakoobka 2010 Santiago|work=[[Instituto Nacional de Estatística (Cape Verde)|Instituto Nacional de Estatística Cabo Verde]]|date=24 Noofambar 2016|language=Boortaqiis}}</ref> Waxay dhacdaa koonfurta iyo galbeedka bartamaha magaalada. Xaafadaha ku dhow waxaa ka mid ah [[Plateau (Praia)|Plateau]] oo dhanka waqooyi-bari ah, [[Achadinha (Praia)|Achadinha]] oo dhanka waqooyi ah, [[Várzea, Praia|Várzea]] oo dhanka galbeed ah, [[Achada Santo António]] oo dhanka koonfur-galbeed ah iyo [[Prainha, Praia|Prainha]] oo dhanka koonfur ah. Waddooyinkeeda ugu waaweyn waa Avenida Combatentes da Liberdade da Patria iyo [[Avenida Cidade de Lisboa]]. Goobaha xiisaha leh ee Chã de Areia waxaa ka mid ah xeebta Gamboa, [[Praia Harbor|dekaddii hore]] ee Praia iyo [[Arquivo Histórico Nacional (Cape Verde)|Kaydka Qaranka ee Cabo Verde]], oo ku yaalla dhismihii hore ee kastamka.<ref>{{cite web|url=http://casacomum.org/cc/parceiros?inst=8|title=Kaydka Qaranka ee Cabo Verde, ANCV|publisher=Casa Comum|language=pt}}</ref> [[File:231 L'estacade de Praya.jpg|thumb|left|Gamboa, Praia intii lagu guda jiray booqashadii Vandrunen ee 1899]] [[File:Arquivo Histórico Nacional, Praia, Cape Verde.jpg|thumb|right|Dhismaha Kaydka Qaranka (ANCV)]] Festival de Gamboa waa xaflad muusig oo sannadle ah oo ka dhacda xeebta Gamboa. Waxay dhacdaa saddex maalmood oo isku xigta bisha Maajo, waana mid ka mid ah munaasabadaha muusiga ee ugu waaweyn Cabo Verde.<ref>[http://www.caboverde-info.com/content/download/8370/73135/version/1/file/Inventa%CC%81rio+dos+Recursos+Turi%CC%81sticos+da+Praia+%E2%80%93+Santiago.pdf Inventário dos recursos turísticos do município da Praia] {{Wayback|url=http://www.caboverde-info.com/content/download/8370/73135/version/1/file/Inventa%CC%81rio+dos+Recursos+Turi%CC%81sticos+da+Praia+%E2%80%93+Santiago.pdf |date=20231120165124 }}, Direcção Geral do Turismo, bogga 43-44</ref> == Tixraacyo == {{Reflist}} {{Commonscat|Gamboa Beach (Praia)}} m45cdnu2lc7ork3stkhnltwcfj4vnvm 0 47835 300126 299273 2026-06-28T11:54:20Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300126 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|Tadjoura|text=[[Tajuura]], [[Jabuuti]]}} {{Coord|32|52|54.59|N|13|20|23.76|E|region:LY_type:city(1600000)|display=title}} {{Infobox settlement | official_name = Tajura | native_name = تاجوراء | settlement_type = Magaalo | other_name = | motto = | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | image_seal = | pushpin_map = Libya | mapsize = 200px | map_caption = Goobta ay ku taal Liibiya | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = {{Flag|Libya}} | subdivision_type1 = [[Muhafazah]] | subdivision_name1 = Tripoli Weyn | subdivision_type2 = [[Baladiyah]] | subdivision_name2 = Tajura | established_title = | established_date = | founder = | leader_title = [[Duqa magaalada]] | leader_name = | leader_title1 = Hay'adda maamulka | leader_name1 = Golaha Deegaanka ee Tajura | leader_title2 = | leader_name2 = | area_total_km2 = | population_as_of = 2019 | population_footnotes = <ref>15 sano iyo ka kor (Liibiyaan iyo aan Liibiyaan ahayn) eeg [http://bsc.ly/downloars_file.php?Id=29 bsc.ly] {{Wayback|url=http://bsc.ly/downloars_file.php?Id=29 |date=20131203001725 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131203001725/http://bsc.ly/downloars_file.php?Id=29 |date=2013-12-03 }}</ref> | population_total = 325,836 | population_density_km2 = | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | elevation_m = 6 | elevation_ft = 22 | area_code = | coordinates = {{coord|32|52|54.59|N|13|20|23.76|E|region:LY|display=inline}} | website = }} [[File:Tagiura map.jpg|thumb|300px|Khariidadii 1913 oo muujinaysa Tajura (oo loo higgaadiyay Tagiura), oo ku taal badda [[Mediterranean]] ee gobolka [[Tripolitania]].]] [[File:Tagiura.jpg|thumb|300px|Tajura Oasis sanadkii 1913.]] [[File:Murad Aga Mosque Tajoura 01.JPG|300px|thumb|[[Murad Agha Mosque]] ee Tajura]] '''Tajura''' ({{langx|ar|تاجوراء|translit=Tājūrā}}), oo sidoo kale loo higgaadiyo ''Tajoura'', waa magaalo ku taal waqooyi-galbeed ee [[Liibiya]], iyo [[baladiyah]] ka tirsan [[Tripoli District, Libya|Muhafazah-da Tripoli]], oo ku taal xeebta badda [[Mediterranean]] 23 km bari ka xigta [[Tripoli, Libya|Tripoli]].<ref>Ham, Anthony (2002) "East of Tripoli: Tajura to Al-Khoms" ''Libya'' Lonely Planet, Hawthorn, Victoria, Canada, [https://books.google.com/books?id=ergEnA0umwAC&pg=PA133 page 133], {{ISBN|0-86442-699-2}}</ref> Laga soo bilaabo 2001 ilaa 2007 Tajura waxay ahayd caasimadda [[Tajura wa Arba' District]]. Tajura waxaa sidoo kale loo yaqaanaa inay tahay degmada ugu badan ee ka soo horjeeda Qadaafi ee Tripoli waxayna khasaare sare ku yeelatay kacdoonkii Liibiya. ==Taariikhda== [[Ottoman Turks|Turkigii Cusmaaniyiinta]] ayaa saldhig ka samaystay Tajura sanadkii 1531.<ref>Abun-Nasr, Jamil M. (2005) ''A history of the Maghrib in the Islamic period'' [https://books.google.com/books?id=jdlKbZ46YYkC&pg=PA192 page 192]</ref> Iyadoo uu amrayo [[Hayreddin Barbarossa]], goobta waxaa loo doortay dhowaanshaha Tripoli oo ay qabsadeen [[Knights Hospitaller|Riyaalada Malta]] sanadkii 1530 markii [[Charles V, Holy Roman Emperor|Charles V ee Spain]], isagoo ah Boqorka Sicily, uu siiyay Tripoli, [[Gozo]] iyo [[Malta]]. Tripoli waxaa lagu qabsaday [[Siege of Tripoli (1551)|Go'doomintii Tripoli]]. Tajura waxay ahayd xarunta cilmi-baarista nukliyeerka ee Liibiya, iyadoo la adeegsanayo 10 MWt pool type reactor cilmi-baaris (IRT-1) oo uu dhisay [[Soviet Union|Midowgii Soofiyeeti]], kaas oo shaqada bilaabay 1981.<ref>Stockholm International Peace Research Institute (2005) ''SIPRI Yearbook 2005: Armaments, disarmament and international security'' Humanities Press, New York, [https://books.google.com/books?id=L8PNMsaf-NYC&pg=PA636 page 636], {{OCLC|2211125}}</ref><ref name=nei-20240405/> Dab ayaa ka kacay dhismo dibadda ah bishii Abriil 2024, kaas oo ay Guddiga Tamarta Atomiga ee Liibiya ku warramay inuu gacanta lagu hayo.<ref name=nei-20240405>{{cite news |url=https://www.neimagazine.com/news/newsfire-at-libyas-tajoura-nuclear-research-centre-11661385 |title=Dab ka kacay xarunta cilmi-baarista nukliyeerka ee Tajura ee Liibiya |publisher=Nuclear Engineering International |date=5 Abriil 2024 |access-date=8 Abriil 2024}}</ref> Intii lagu jiray [[Libyan crisis|dhibaatadii Liibiya]], Tajura waxay la xiriirtay kacdoonkii [[101 Battalion (Libya)|101 Battalion]]. Magaca Tajura waxaa la sheegaa in loogu magac daray amiirad lumisay taajkeedii. "Taj" oo macnaheedu yahay taaj, iyo "oura" oo ah magaca amiiradda, taajka ayaa laga helay aaggan sidaas darteed waxaa loo bixiyay Tajura (Taajkii Oura). == Degmooyinka Tajura == {{Div col}} * Goot Al-Rumman * Abe Al Ash'her * Al-Marouhna * Al Hamidiya * Al Kwateb * Al'aswal * Awlad Al Turki * Be'ar Al Sanyaa * Shatt al-Sidi Othman (Sidi Othman) * Btisp * Be'ar Al Osta Milad * El Atamana * Dakhla * Rima * Diyar Jaber * Almchai - Aribat - iyo qabuuraha Sahaabi iyo Hada cinwaanka Almchai * Market - bartamaha * Goudec * Punishment (xarunta taliye Uqba) * Al Knadra * Andilsi * Shatt span * al mashin * Wadi Al Rabie {{Div col end}} == Tixraacyo == {{reflist}} e25swjlfpxggxxbfc3zwej40vbq0yjn 0 47840 299909 299279 2026-06-28T05:10:05Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299909 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name= Beerta Madadaalada ee Godadka Chinhoyi | iucn_category = II | image = Chinhoyi caves, Zimbabwe.JPG | image_caption = | location = Degmada Chinhoyi, [[Zimbabwe]] | nearest_city = Chinhoyi | coordinates = {{coords|17|21|0|S|30|07|30|E|display=inline, title}} | area = | established = | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = [[Zimbabwe Parks and Wildlife Management Authority|Maamulka Beeraha iyo Duurjoogta Zimbabwe]] |module = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Chinhoyi Caves Recreational Park | designation1_date = 3 May 2013 | designation1_number = 2103<ref>{{Cite web|title=Chinhoyi Caves Recreational Park|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2103|access-date=25 April 2018}}</ref>}} }} '''Godadka Chinhoyi''' (oo markii hore ahaa '''Godadka Sinoia''') waa koox godad [[limestone|ahak]] iyo [[Dolomite (rock)|dolomite]] ah oo ku yaal bartamaha waqooyi ee [[Zimbabwe]].<ref name="readersnatural" /> Waxaa loo aqoonsaday [[National Park|Beerta Qaranka]] sanadkii 1955, waxaana maamula Maamulka Beeraha iyo Duurjoogta Zimbabwe. ==Goobta== Godadku waxay ku yaalliin [[Makonde District|Degmada Makonde]], [[Mashonaland West|Gobolka Mashonaland West]], ee bartamaha waqooyi ee Zimbabwe. Waxay ku yaallaan qiyaastii {{convert|9|km|mi}}, xagga waddada, waqooyi-galbeed ee [[Chinhoyi]] (oo markii hore ahaa Sinoia), oo ah magaalada ugu weyn ee ugu dhow, waana goobta ay ku yaallaan xarunta degmada iyo gobolka.<ref>[http://distancecalculator.globefeed.com/Zimbabwe_Distance_Result.asp?%20fromplace=Sinoia%20Caves%20()&toplace=Chinhoyi%20()&fromlat=-17.35&tolat=-17.3666667&fromlng=30.1333333&tolng=30.2 Khariidadda Muujinaysa Chinhoyi Iyo Godadka Chinhoyi Oo Leh Calaamad Masaafada]</ref> Goobtani waxay ku taal qiyaastii {{convert|135|km|mi}}, waqooyi-galbeed ee [[Harare]], oo ah caasimadda.<ref>[http://distancecalculator.globefeed.com/Zimbabwe_Distance_Result.asp?fromplace=Sinoia%20Caves%20()%20&toplace=Harare%20(Harare)&fromlat=-17.35&tolat=-17.8177778&fromlng=30.1333333&tolng=31.0447222 Masaafada Waddada U Dhaxaysa Harare Iyo Godadka Chinhoyi Oo Leh Khariidadda]</ref> Godadku waxay ku yaallaan waddada weyn, Highway A-1, ee u dhaxaysa Harare iyo [[Chirundu, Zimbabwe|Chirundu]], xadka caalamiga ah ee uu la leeyahay [[Republic of Zambia|Jamhuuriyadda Zambia]], qiyaastii {{convert|250|km|mi}}, sii waqooyi-galbeed ee godadka.<ref>[http://distancecalculator.globefeed.com/Zimbabwe_Distance_Result.asp?fromplace=Sinoia%20Caves%20()%20&toplace=Chirundu%20()&fromlat=-17.35&tolat=-16.0333333&fromlng=30.1333333&tolng=28.85 Khariidadda Muujinaysa Godadka Chinhoyi Iyo Chirundu Oo Leh Calaamad Masaafada]</ref> ==Guudmar== Nidaamka godku wuxuu ka kooban yahay [[limestone|ahak]] iyo [[Dolomite (rock)|dolomite]]. Godka ugu weyn wuxuu ka kooban yahay balli biyo buluug ah (cobalt blue), kaas oo si caan ah loogu yeero ''Sleeping Pool'' ama ''Chirorodziva'' ("Balliga Dadkii Dhacay").<ref name="readersnatural">{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|url=https://archive.org/details/naturalwondersof00sche|url-access=registration|publisher=Reader's Digest Association, Inc|year=1980|isbn=0-89577-087-3|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|pages=[https://archive.org/details/naturalwondersof00sche/page/345 345]|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}</ref> Quusayaashu waxay heleen marin biyood hoose oo ka yimaada ''Bat Cave'', oo ah qol yar oo ka tirsan ''Dark Cave'' ilaa qol kale oo loo yaqaan ''Blind Cave''. Quusitaanka waa suurtagal godadka sanadka oo dhan, iyadoo heerkulku aanu marnaba dhaafin {{convert|22|to|24|C|F}} oo leh eber [[thermocline]]. Aragtidu waa mid sarreeya, iyo {{convert|50|m|ft}} iyo wixii ka sarreeya maaha wax aan caadi ahayn. Goobtan waxaa inta badan booqda kooxaha quusitaanka ee [[technical diving|quusayaasha farsamada]] kuwaas oo sameeya [[Deep diving|quusitaanka aadka u qoto dheer]]. Maaha wax aan caadi ahayn in quusitaanka ka badan {{convert|100|m|ft}} lagu sameeyo halkan ay sameeyaan quusayaasha farsamada ee khibradda leh. [[campsite|Goob xero]], oo ay maamusho Maamulka Beeraha Qaranka, iyo motel ayaa ku yaal goobta. ==Taariikhda== Magaca maxalliga ah ee balliga godka, ''Chirorodziva'' ("Balliga Dadkii Dhacay") wuxuu ka yimid dhacdo dhacday 1830, halkaas oo xubno ka tirsan qabiilka [[Angonni]] ay weerareen dadka deegaanka oo ay ku tuureen dhibbanayaashooda godka si ay uga takhalusaan.<ref name="readersnatural" /> Godadka ahak-ta ayaa markii ugu horreysay lagu sifeeyay [[Frederick Courtney Selous]] 1888. Godadkan ayaa ah nidaamka godadka ugu ballaaran ee Zimbabwe ee dadweynuhu ay heli karaan. ==Diinta== Godadku waxay meel muhiim ah ku leeyihiin [[African Traditional Religion|Diinta Dhaqanka Afrika]], iyadoo godadka laftoodu ay yihiin goob [[Rainmaking (ritual)|roob-doon]], oo ay ku hareeraysan yihiin kayn barakaysan, taas oo aan geedaha laga jari karin.<ref>{{cite journal | last = Kwashirai| first = Vimbai | date = 2010 | title = Zimbabwe's Chinhoyi Caves: 1845-1945 | journal = Global Environment | volume = 3 | issue = 5 | pages = 71–110 | doi = 10.3197/ge.2010.030504 | url = http://www.environmentandsociety.org/node/7554 | url-access = subscription }}</ref> ==Sidoo kale eeg== * {{annotated link|Degmooyinka Zimbabwe}} * {{annotated link|Gobollada Zimbabwe}} * {{annotated link|Dhaqaalaha Zimbabwe}} ==Tixraacyo== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== {{commons category|Chinhoyi Caves}} *[http://zimguide.com/chinhoyi-caves/ Godadka Chinhoyi Zimbabwe] {{Wayback|url=http://zimguide.com/chinhoyi-caves/ |date=20251216212851 }} {{authority control}} hk05rzwhh2exs25leyeububln5097i3 0 47846 299870 299285 2026-06-28T01:27:16Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299870 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Beerta Qaranka ee Murchison Falls | alt_name = Beerta Qaranka ee Kabalega | iucn_category = II | image = Murchison_Falls_-_by_Boschlech.jpg | image_caption = [[Murchison Falls]] | location = [[Uganda]] | nearest_city = [[Masindi]] | coordinates = {{coord|02|11|15|N|31|46|53|E|region:UG_type:landmark_source:dewiki|display=inline,title}} | map= | map_caption = Goobta Beerta Qaranka ee Murchison Falls | area_km2 = 3893 | established = 1952 | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = [[Ugandan Wildlife Authority|Maamulka Duurjoogta Uganda]] | module = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Nidaamka Dhiiqada ee Murchison Falls-Albert Delta | designation1_date = 15 Sebtembar 2006 | designation1_number = 1640<ref>{{Cite web|title=Nidaamka Dhiiqada ee Murchison Falls-Albert Delta|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1640|access-date=25 April 2018}}</ref>}} }} '''Beerta Qaranka ee Murchison Falls''' waa [[national park|beerta qaran]] oo ku taal [[Uganda]] oo uu maamulo [[Ugandan Wildlife Authority|Maamulka Duurjoogta Uganda]]. Waxay ku taal waqooyi-galbeed ee Uganda, waxayna ku fidsan tahay gudaha laga bilaabo xeebaha [[Lake Albert (Africa)|Harada Albert]] ilaa [[Victoria Nile]] ilaa [[Karuma Falls]]. Iyadoo ay weheliso {{cvt|748|km2}} oo ah [[Bugungu Wildlife Reserve|Kaydka Duurjoogta ee Bugungu]] iyo {{cvt|720|km2}} oo ah [[Karuma Wildlife Reserve|Kaydka Duurjoogta ee Karuma]], beertu waxay samaysaa Aagga Ilaalinta ee Murchison Falls.<ref name="About">{{cite web |url=http://www.ugandawildlife.org/explore-our-parks/parks-by-name-a-z/murchison-falls-national-park |title=Ku saabsan Beerta Qaranka ee Murchison Falls |access-date=3 November 2016 |date=2016 |publisher=Uganda Wildlife Authority (UWA) |location=Kampala |archive-date=1 Bisha Kow iyo Tobnaad 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161101071508/http://ugandawildlife.org/explore-our-parks/parks-by-name-a-z/murchison-falls-national-park |url-status=dead }}</ref> ==Goobta== [[File:Crocodile along River Nile in Murchison Falls National Park, Uganda 01.jpg|thumb|Yaxaas ku sugan Webiga Niil ee Beerta Qaranka ee Murchison Falls]] Beertu waxay ku taal degmooyinka Uganda ee [[Buliisa District|Buliisa]], [[Nwoya District|Nwoya]], [[Kiryandongo District|Kiryandongo]], iyo [[Masindi District|Masindi]].{{citation needed|date=Diseembar 2025}} == Taariikhda == Sahamiyayaashii [[John Speke]] iyo [[James Augustus Grant|James Grant]] waxay ahaayeen reer Yurubkii ugu horreeyay ee booqda MFCA maanta ee 1862. Waxaa si aad ah u sahamiyay Samuel iyo [[Florence Baker]] intii u dhaxaysay 1863–4. Baker wuxuu u bixiyay harada [[Murchison Falls]] magaca juqraafi-yaqaankii [[Roderick Murchison]], oo ahaa madaxweynihii Royal Geographical Society.<ref>{{cite book |title=Baker, Sir Samuel White (1821–1893) | author=Ofcansky, T. P. |publisher=Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press |date=2004 | url=http://www.oxforddnb.com/index/1/101001135 |access-date=3 November 2016}}</ref> Intii u dhaxaysay 1907 iyo 1912, dadka ku nool aag ku dhow {{cvt|13000|km2}} ayaa laga daadgureeyay sababo la xiriira [[African trypanosomiasis|cudurka hurdada]] oo ay faafiyeen duqsiga tsetse. Sannadkii 1910, Bunyoro Game Reserve waxaa la abuuray koonfurta [[River Nile|Webiga Niil]]. Aaggaas wuxuu qiyaastii u dhigmaa qaybta MFNP ee ku taal [[district|degmooyinka]] [[Buliisa District|Buliisa]], [[Buliisa District|Masindi]], iyo [[Kiryandongo District|Kiryandongo]]. Sannadkii 1928, xuduudaha waxaa loo kordhiyay waqooyiga webiga ilaa [[Nwoya District|Degmada Nwoya]] ee casriga ah.<ref name="About"/> Sannadkii 1952, maamulkii Ingiriiska wuxuu aasaasay Xeerka [[National park|Beeraha Qaranka]] ee [[Uganda]]. Aagga kor ku xusan wuxuu noqday Beerta Qaranka ee Murchison Falls.<ref name="About"/> Sannadkii 1972 [[Second Republic of Uganda|kalitaliskii milatariga ee Idi Amin]] wuxuu u beddelay magaca beerta Kabalega National Park qayb ka mid ah ololeheeda [[Africanization|Afrikaan-yaynta]], iyadoo lagu sharfayo [[Kabalega of Bunyoro|Chwa II Kabalega]] ee [[Bunyoro]].<ref>{{Cite news |date=2017-11-25 |title=Amin wuxuu u beddelay harooyinka, waddooyinka iyo buurta si uu u 'decolonise' Uganda |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/people-power/amin-renames-lakes-roads-and-mountain-to-decolonise-uganda-1727874 |access-date=2026-03-23 |work=[[Daily Monitor]]}}</ref> Magacu wuxuu markii dambe ku noqday Murchison.<ref>{{Cite book |title=Visual redress in Africa from indigenous and new materialist perspectives |date=2023 |publisher=Routledge, Taylor & Francis Group |isbn=978-1-032-36853-5 |editor-last=Costandius |editor-first=Elmarie |series=Routledge research in art and politics |location=New York; London |pages=260 |editor-last2=Villiers |editor-first2=Gera de}}</ref> [[File:Murchison falls National Park.2.jpg|thumb|Beerta Qaranka ee Murchison Falls]] ==Guudmar== Beerta Qaranka ee Murchison Falls waa beerta qaran ee ugu weyn Uganda oo qiyaastii ah {{cvt|3893|km2}}.<ref name="About"/> Beerta waxaa kala qaybiya [[Victoria Nile]] oo ka yimaada bari ilaa galbeed masaafad dhan {{cvt|115|km}}.{{citation needed|date=Diseembar 2025}} Beertu waa goobta [[Murchison Falls]], halkaas oo biyaha [[Nile|Niil]] ay ku qulqulaan god cidhiidhi ah oo keliya {{cvt|7|m|ft}} ballac ah ka hor inta aysan hoos u dhicin {{cvt|43|m}}.{{citation needed|date=Diseembar 2025}} Waxa ku xiga waddada weyn ee Masindi-Gulu waa [[Karuma Falls]], goobta 600 megawatt [[Karuma Power Station|Xarunta Korontada ee Karuma]], taas oo ah xarunta korontada ee ugu weyn Uganda tan iyo markii ay shaqaysay 2023.<ref>{{cite web |title=Karuma Heralds Ea of Abundant Power |url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/-/2558/640204/-/r0mwwrz/-/index.html |access-date=3 November 2016 | date=2009 |last=Nakkazi |first=E. |newspaper=[[The EastAfrican]] |location=Nairobi}}</ref><ref>{{cite web| work=Xinhua.net |date=22 August 2023 | url=http://english.news.cn/20230822/feb0029ef9e34a7d8dc0d7b0ed1cbb91/c.html |title=Warshad koronto oo ay dhistay Shiinaha oo ku taal Uganda ayaa bilaawday qaybta afraad ee marawaxadaha, iyadoo ku sii dhowaanaysa dhammaystirka |author=Xinhua |access-date=12 December 2023 |location=Beijing, Jamhuuriyadda Dadka ee Shiinaha}}</ref> Sannadkii 2022, [[East African Crude Oil Pipeline|Dhuumaha Saliidda Ceeriin ee Bariga Afrika]] ee la dhisayo waxaa ka mid ah dhismaha 10 goobood oo saliidda laga soo saaro, dhuun quudinta, iyo warshad sifeynta oo ku dhex taal iyo hareeraha Beerta Qaranka ee Murchison Falls.<ref name="oil">{{Cite web |author=Bradstock, F. |date=2022 |title=Dawladaha Bariga Afrika oo isku dhacayay dadka deegaanka oo ka soo horjeeday dhuumaha saliidda cusub |url=https://oilprice.com/Energy/Crude-Oil/East-African-Governments-Clash-With-Environmentalists-Over-New-Oil-Pipeline.html |access-date=2022-08-01 |website=OilPrice.com}}</ref> ==Duurjoogta== Tan iyo 2005, aagga la ilaaliyo waxaa loo tixgeliyaa inay tahay Cutubka Ilaalinta [[Lion|Libaaxa]].<ref>{{cite book |author=IUCN Cat Specialist Group |year=2006 |title= Istaraatiijiyadda Ilaalinta Libaaxa ''Panthera leo'' ee Bariga iyo Koonfurta Afrika |publisher=IUCN |location=Pretoria, Koonfur Afrika}}</ref> Sannadkii 2010, waxaa lagu qiyaasay in kaliya 250 oo geri ah ay ku jireen beerta. Dad gaaraya 37 oo [[Rothschild's giraffe|geri Rothschild]] ah ayaa laga soo wareejiyay dhinaca waqooyi ee Webiga Niil ilaa dhinaca koonfureed sannadkii 2016 iyo 2017, markaas oo tirada dadku ay ahayd qiyaastii 1,500.<ref>{{cite web |title=Ilaalinta Geriga Nubian ee Uganda |url=https://giraffeconservation.org/programmes/uganda-programme/ |website=Giraffe Conservation Foundation |archive-url= https://web.archive.org/web/20200920235013/https://giraffeconservation.org/programmes/uganda-programme/ |archive-date=20 September 2020 |date=23 February 2016 |url-status=live}}</ref> Beerta Qaranka ee Murchison Falls iyo [[Budongo Forest Reserve|Kaydka Kaynta ee Budongo]] ee ku xiga waxay hoy u yihiin 76 nooc oo naasley ah sida [[chimpanzee|chimpanzees]] iyo sidoo kale dadka ugu badan ee [[Nile crocodile|yaxaaska Niil]] ee [[Uganda|Uganda]]. Waxaa jira 450 nooc oo shimbir ah oo la yaqaan oo ay ku jiraan [[shoe-billed stork]], [[dwarf kingfisher]], [[Goliath heron]], [[white-thighed hornbill]] iyo [[great blue turaco]].{{citation needed|date=Agoosto 2024}} ==Tixraacyo== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== {{commons category|Murchison Falls National Park}} *{{cite web |url=http://datazone.birdlife.org/site/factsheet/7060 |author=BirdLife International |title=Warqadda xaqiiqada ee Aagagga Shimbiraha ee Muhiimka ah: Beerta Qaranka ee Murchison Falls}} {{authority control}} fqieydsy1i9yig4cf029d7fhcl7rdkd 0 47851 299916 299294 2026-06-28T05:44:36Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299916 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--Eeg Jadwalka ku yaal Infobox Settlement wixii macluumaad ah ee ku saabsan beeraha iyo sharraxaadaha isticmaalka --> <!-- Macluumaadka aasaasiga ah ----------------> | official_name = Houn | other_name = Hon | native_name = هون | nickname = | settlement_type = Magaalo<!--Magaalo ama Tuulo (Bannaan uga tag default-ka City)--> | motto = <!-- Sawirrada iyo khariidadaha -----------> | image_skyline = Modern Houn City.jpg | imagesize = 250px | image_caption = Muuqaal laga arkay Hun-ta casriga ah, Libya | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | image_dot_map = | dot_mapsize = | dot_map_caption = | dot_x = |dot_y = | pushpin_map = Libya <!-- magaca khariidadda goobta sida ku cad http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position =hoose | pushpin_map_caption =Goobta ay ku taal Libya<!-- Goobta ------------------> | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = {{flag|Libya}} | subdivision_type1 = Gobol | subdivision_name1 = [[Fezzan]] | subdivision_type2 = [[Districts of Libya|Degmo]] | subdivision_name2 = [[Jufra District|Jufra]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Siyaasadda -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = <!-- La degay --> | established_date = | established_title2 = <!-- Lagu daray (magaalo) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Lagu daray (magaalo weyn) --> | established_date3 = <!-- Bedka ---------------------> | area_magnitude = | unit_pref =Imperial <!--Geli: Imperial, haddii Imperial (metric) la doonayo --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Dadweynaha -----------------------> | population_as_of = 2010 | population_footnotes =<ref name="WG">la qiyaasay {{cite web |url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1300905920&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-133&srt=epnn&col=abcdefghimoq&msz=1500 |title=Libya: magaalooyinka iyo tuulooyinka ugu waaweyn iyo tirakoobka dadkooda |url-status=dead |access-date=2026-06-25 |archive-date=2012-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120523182351/http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1300905920&men=gcis&lng=en&des=gamelan&geo=-133&srt=epnn&col=abcdefghimoq&msz=1500 }} World Gazetteer</ref> |population_note = |population_total = 30715 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title =Qowmiyado |population_blank1 = |population_blank2_title =Diimo |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- Macluumaadka guud ---------------> | timezone = [[Eastern European Time|EET]] | utc_offset = +2 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|29|07|16|N|15|56|25|E|region:LY|display=inline}} |elevation_footnotes = |elevation_m = 259 |elevation_ft = <!-- Xeerarka boostada & kuwa kale --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = | registration_plate_type = [[Vehicle registration plates of Libya|Koodhka Taarikada Gaadiidka]] | registration_plate = 13 }} '''Hun''' ama '''Houn''' {{IPAc-en|ˈ|h|uː|n}} ({{langx|ar|هون|Hūn}}) ({{langx|it|Hon}}) waa magaalo [[oasis]] ah oo ku taal waqooyiga gobolka [[Fezzan]] ee koonfur-galbeed ee [[Libya]]. Magaaladu waa caasimadda [[Jufra District|Degmada Jufra]]. "Bandhiga Dalxiiska ee Dayrta Caalamiga ah" waa [[bandhig]] sannadle ah oo caadi ahaan la qabto dhammaadka Sebtembar. ==Taariikhda== [[File:Hon el-Fuara, March 1941, Gruppe Schwerin, German Army.jpg|left|thumb|Hun el-Fuara, Maarso 1941, Gruppe Schwerin, Ciidanka Jarmalka]] Intii lagu jiray xilligii gumaystaha [[Italian Libya|Liibiya ee Talyaaniga]], Hun waxay ahayd caasimadda maamulka ee gobolka Fezzan ee Talyaaniga, oo loo yaqaan ''[[Territorio Sahara Libico|Territorio del Sahara Libico]]''. Hun waxay ahayd xarunta milatariga Talyaaniga ee koonfurta Liibiya ee Talyaaniga, mana ahayn qayb ka mid ah dhulka qaranka [[Fourth Shore|Xeebta Afraad]] ee [[Kingdom of Italy (1861–1946)|Boqortooyada Talyaaniga]] sida [[Italian Tripolitania|Tripolitania-ta Talyaaniga]] iyo [[Italian Cyrenaica|Cyrenaica-ta Talyaaniga]]. Tirakoobkii 1939-kii Talyaanigu waxay ahaayeen 3% wadarta guud ee dadka oo ahaa 35,316 oo ku nool magaalada. Waxay ka waayeen Hun ka dib markii Talyaanigu lumiyay Liibiya [[World War II|Dagaalkii Labaad ee Adduunka]]. Qof muhiim ah oo Liibiyaan-Talyaani ah oo ku dhashay Hun wuxuu ahaa rinjiilaha caanka ah ee caalamiga ah [[Mario Schifano]] (1934–1998). 1930-meeyadii dawladda Talyaanigu waxay samaysay horumarin muhiim ah oo ku saabsan magaalada yar, oo ay ku jirto isku xirka xeebta iyada oo loo marayo [[Fezzan Road|Waddada Fezzan]] ee cusub.<ref>{{cite book|title=Italy Invades|url=https://books.google.com/books?id=3rqACwAAQBAJ&q=hun+libya+italy&pg=PT63|page=63|first1=Christopher |last1=Kelly|first2= Stuart|last2= Laycock|publisher=Greenleaf Book Group|year=2015|isbn=9780996882507}}</ref> Intii lagu jiray [[2011 Libyan Civil War|Dagaalkii Sokeeye ee Liibiya]], 8-dii Maajo 2011, [[NATO]] waxay garaacday 8 dhisme oo ah xarunta guud, 12 kaydka rasaasta iyo 20 kaydka gaadiidka.<ref>{{cite web|title=Goobaha Nato|publisher=NATO|url= http://www.nato.int/nato_static/assets/pdf/pdf_2011_05/20110508_110508-oup-update.pdf|access-date=28 November 2016}}</ref> ==Juqraafi== Hun waxay ku taal kala bar u dhexeeya [[Sabha, Libya|Sabha]] iyo xeebta [[Mediterranean Sea|Mediterranean]] ee [[Sahara Desert|Saxaraha Saxaraha]]. Muuqaalka dabiiciga ah ee ku hareeraysan Hun wuxuu inta badan ka kooban yahay buuro madow oo [[basalt]] ah, oo leh xadhko badan oo ciid ah, iyo [[Phoenix dactylifera|geedo timireed - ''Phoenix dactylifera'']] oo muujinaya [[oases|oases]]. Magaalooyinka [[Waddan, Libya|Waddan]] iyo [[Sokna, Libya|Sokna]] waa goobaha ugu dhow. Hun waxay deggan tahay inta u dhaxaysa Waddan iyo Sokna, Hun waa magaalada ugu weyn aagga iyo dadweynaha ee Aljufra, Waxaa loo tixgeliyaa caasimadda maamulka ee gobolka. Waxaa jira [[ksar]] burbursan oo ahaan jiray qalcaddii Talyaaniga (Forti), Waxaa la soo celiyay oo hadda waa Matxafka Saharawi. Waxaa sidoo kale jira dhowr [[mosque|masaajid]] oo duug iyo cusub ah oo ku yaal magaalada. Saddexda magaalo mid walba waa oasis lagu garto badnaanta [[Spring (hydrosphere)|ilaha dabiiciga ah]] iyo geedaha timirta.<ref name=geo>{{cite book|title=Encyclopedia of World Geography, Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=DJgnebGbAB8C&q=libya+geography&pg=PA543|first= R. W. |last=McColl|page=543|publisher=Infobase Publishing|year=2014|isbn=9780816072293}}</ref> ===Cimilada=== Hun waxay leedahay [[hot desert climate|cimilada saxaraha kulul]] ([[Köppen climate classification|kala soocida cimilada Köppen]] ''BWh'') oo leh xagaa dheer, aad u kulul iyo jiilaal gaaban, diirran iyo sidoo kale roob aad u yar sanadka oo dhan. Qaybtan saxaraha ah, heerkulka maalintii xagaaga waa waxoogaa dhexdhexaad ah sababtoo ah saamaynta dabaylaha qabow ee ka imanaya [[Mediterranean Sea|Badda Mediterranean]], inkasta oo heerkulka celceliska sarreeya uu si joogto ah uga bato 40&nbsp;°C (104&nbsp;°F) inta lagu jiro bilaha ugu kulul ee sanadka.<ref>{{cite book|title=The Libyan Economy: Economic Diversification and International Repositioning|url=https://books.google.com/books?id=8iw-OlGJsJ8C&q=libya+geography&pg=PA1|pages=1–3|first= Waniss|last1= Otman|first2= Erling|last2= Karlberg |publisher=Springer Science & Business Media |year=2007|isbn=9783540464631}}</ref> Gobolku wuxuu helaa celcelis roob sanadle ah oo dhan {{convert|2.5|in|mm|abbr=on}}.<ref name=cia>{{cite web|title=Libya profile|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya/|url-status=dead|year=2016|access-date=23 November 2016|archive-date=9 Bisha Koobaad 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109235257/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/libya}}</ref> {{Weather box |location = Hun (1991–2020) |single line = Yes |metric first = Yes | Jan record high C = 31.5 | Feb record high C = 38.3 | Mar record high C = 39.2 | Apr record high C = 45.5 | May record high C = 47.2 | Jun record high C = 48.0 | Jul record high C = 47.2 | Aug record high C = 46.5 | Sep record high C = 46.0 | Oct record high C = 42.9 | Nov record high C = 38.5 | Dec record high C = 34.2 | year record high C = 48.0 |Jan high C = 19.2 |Feb high C = 21.1 |Mar high C = 25.7 |Apr high C = 30.6 |May high C = 34.4 |Jun high C = 37.2 |Jul high C = 38.1 |Aug high C = 37.7 |Sep high C = 36.5 |Oct high C = 31.9 |Nov high C = 25.6 |Dec high C = 20.4 |year high C = 29.9 |Jan mean C = 12.2 |Feb mean C = 13.7 |Mar mean C = 17.8 |Apr mean C = 22.2 |May mean C = 26.2 |Jun mean C = 29.0 |Jul mean C = 30.0 |Aug mean C = 30.0 |Sep mean C = 28.5 |Oct mean C = 24.5 |Nov mean C = 18.2 |Dec mean C = 13.3 |year mean C = 22.1 |Jan low C = 5.3 |Feb low C = 6.3 |Mar low C = 9.9 |Apr low C = 13.9 |May low C = 18.0 |Jun low C = 20.9 |Jul low C = 21.9 |Aug low C = 22.3 |Sep low C = 21.3 |Oct low C = 17.1 |Nov low C = 10.7 |Dec low C = 6.3 |year low C = 14.5 | Jan record low C = -4.4 | Feb record low C = -3.0 | Mar record low C = -0.2 | Apr record low C = 0.0 | May record low C = 5.2 | Jun record low C = 10.9 | Jul record low C = 13.0 | Aug record low C = 16.2 | Sep record low C = 13.5 | Oct record low C = 5.8 | Nov record low C = -1.0 | Dec record low C = -3.1 | year record low C = -4.4 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 5.6 |Feb precipitation mm = 3.6 |Mar precipitation mm = 3.0 |Apr precipitation mm = 3.5 |May precipitation mm = 1.3 |Jun precipitation mm = 1.1 |Jul precipitation mm = 0.0 |Aug precipitation mm = 0.2 |Sep precipitation mm = 1.8 |Oct precipitation mm = 1.5 |Nov precipitation mm = 1.3 |Dec precipitation mm = 1.9 |year precipitation mm = 24.7 | Jan precipitation days = 0.9 | Feb precipitation days = 0.9 | Mar precipitation days = 0.7 | Apr precipitation days = 0.3 | May precipitation days = 0.4 | Jun precipitation days = 0.2 | Jul precipitation days = 0.0 | Aug precipitation days = 0.1 | Sep precipitation days = 0.3 | Oct precipitation days = 0.4 | Nov precipitation days = 0.3 | Dec precipitation days = 0.5 | year precipitation days = 5.0 | source 1 = [[National Oceanic and Atmospheric Administration|NOAA]]<ref name=WMOCLINO>{{cite web | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/1.1/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Libya/CSV/HON_62131.csv | title = Hon Climate Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | access-date = 11 September 2023}}</ref> }} ==Dhaqaalaha iyo dhaqanka== Waxaa jira basas dadweyne oo u socda magaalooyinka [[Sirte]] iyo [[Sabha, Libya|Sabha]]. Waxa kale oo jira garoon diyaaradeed oo milatari oo ku yaal inta u dhaxaysa Hun iyo Waddan, [[Al Jufra Airbase]]. Hun waxay 240&nbsp;km koonfur ka xigtaa [[Sirte]], 370&nbsp;km u jirta [[Misrata]] iyo 272&nbsp;km waqooyi ka xigta [[Sabha, Libya|Sabha]].<ref>{{cite web|title=Masaafada Tripoli|url=http://www.wolframalpha.com/input/?i=Hun%2C+Libya |access-date=22 November 2016|publisher=Wolframa}}</ref> "Bandhiga Dalxiiska ee Dayrta Caalamiga ah", waa bandhig sannadle ah oo caadi ahaan la qabto dhammaadka Sebtembar. Waxaa la soo qabanqaabiyaa afar maalmood sannad walba laga bilaabo 1996. Waxaa looga golleeyahay kor u qaadista dalxiiska iyo dhaqanka waxaana la soo qabanqaabiyaa riwaayado iyo bandhigyo.<ref>{{cite news|title=Bandhiga xagaaga ee Khoms wuxuu bilaabmaa; Bandhiga Hun ee loo qorsheeyay Oktoobar|url=https://www.libyaherald.com/2016/08/26/khoms-summer-festival-starts-hun-festival-planned-for-october/|access-date=12 November 2016|publisher=Libya Herald}}</ref> == Sidoo kale eeg == *[[Liiska magaalooyinka Libya]] *[[Libyan Desert|Saxaraha Saxaraha]] ==Fiiro gaar ah== {{Reflist|20em}} ==Xiriirinta dibadda== *[http://lexicorient.com/libya/houn.htm Lexicorient - Hun, magaalada tahriibta] *[https://web.archive.org/web/20071009114829/http://www.almouftahtours.com/eng/events.htm Almouftahtours.com - Bandhigyada Liibiya] {{coord|29|07|16|N|15|56|25|E|region:LY_type:city|display=title}} 1isjk7qg6ph33nnggpxpalj37oiql03 0 47856 299864 299302 2026-06-28T00:58:36Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299864 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |official_name = Awjila |other_name = Augila |native_name =أوجله |nickname = |settlement_type = Magaalo |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = A farm in Awjilah.JPG |imagesize = |image_caption = Beer ku taal Awjila |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Libya |pushpin_label_position =bottom |pushpin_map_caption = Goobta ay ku taal Liibiya <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Waddan |subdivision_name = {{flag|Libya}} |subdivision_type1 = Gobol |subdivision_name1 = [[Cyrenaica]] |subdivision_type2 = [[Degmooyinka Liibiya|Degmo]] |subdivision_name2 = [[Al Wahat District|Al Wahat]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Imperial |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2006 |population_footnotes =<Ref> امراجع محمد الخجخاج، "نمو المدن الصغيرة في ليبيا"، دار الساقية للنشر، بنغازي-2008، ص 120. </ref> |population_note = |population_total = 8515 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title =Qowmiyado |population_blank1 = |population_blank2_title =Diimaha |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = [[Eastern European Time|EET]] | utc_offset = +2 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|29|6|29|N|21|17|13|E|region:LY|display=inline,title}} |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = | registration_plate_type = [[Taarikada baabuurta ee Liibiya|Koodhka Taarikada]] | registration_plate = 67 }} '''Awjila''' ({{langx|ar|أوجلة}}, {{langx|it|Augila}}) waa magaalo [[Oasis|oosi]] ah oo ku taal [[Al Wahat District]] ee gobolka [[Cyrenaica]] ee waqooyi-bari [[Liibiya]]. Tan iyo [[waagii hore]], waxaa loo yaqaanay meel lagu beero [[Timir]] tayo sare leh. Tan iyo markii uu dhacay [[Muslim conquest of the Maghreb|qabsashadii Carabta]] qarnigii 7aad, [[Islaamku]] wuxuu door muhiim ah ka ciyaarayay bulshada. Oosigu wuxuu ku yaallaa waddada [[caravan route|gaadiidka]] ee bari-galbeed ee u dhexeeya [[Masar]] iyo [[Tripoli, Libya]], iyo waddada waqooyi-koonfur ee u dhexeeya [[Benghazi]] iyo [[Sahel]] ee u dhexeeya [[Lake Chad|Harada Chad]] iyo [[Darfur]]. Waqtiyadii hore, waxay ahayd xarun ganacsi oo muhiim ah. Dadku waxay beertaan beerro yaryar iyagoo isticmaalaya biyo ka yimaada [[Water well|ceelal]] qoto dheer. Dhawaan, [[warshadaha saliidda]] ayaa noqday il muhiim ah oo shaqo. ==Goobta== Awjila iyo oosiga ku dhow ee [[Jalu]] waa kuwo go'doon ah, waana magaalooyinka kaliya ee ku yaal waddada saxaraha ah ee u dhaxaysa [[Ajdabiya]], oo {{convert|250|km}} u jirta dhanka waqooyi-galbeed, iyo [[Kufra]], oo {{convert|625|km}} u jirta dhanka koonfur-bari.{{sfn|Ham|2007|p=132}} Xisaab ka timid 1872 ayaa sharraxaysa kooxda saddexda oosi: oosiga Aujilah, Jalloo ([[Jalu]]) oo dhanka bari ah iyo Leshkerreh ([[Jikharra]]) oo dhanka waqooyi-bari ah. Oosi kasta wuxuu lahaa buur yar oo lagu daboolay geedaha timirta, waxaana ku wareegsan bannaanka ciid cas oo ay ku jiraan milixda soodhaha.{{sfn|Smith|1872|p=338}} Saddexda oosi wada jir waxay lahaayeen dad tiradoodu u dhaxayso 9,000 ilaa 10,000 oo qof.{{sfn|Smith|1872|p=338}} Dadka oosigu waxay u badanyihiin [[Berber people|Berber]], qaarkoodna weli waxay ku hadlaan luuqad asal ahaan ka soo jeeda Berberka.{{sfn|Chandra|1986|p=113}} Sannadkii 2005, [[Af-Awjila]] wuxuu ahaa mid aad u khatar badan inuu baaba'o.{{sfn|Batibo|2005|p=77}} ==Cimilada== Awjila waxay leedahay [[cimilada saxaraha kulul]] (''BWh'') marka loo eego [[Köppen climate classification]]. {{Weather box|location = Awjila |metric first = Y |single line = Y |Jan high C = 19.9 |Feb high C = 21.9 |Mar high C = 25.3 |Apr high C = 29.7 |May high C = 34.7 |Jun high C = 37.2 |Jul high C = 36.7 |Aug high C = 36.9 |Sep high C = 35.8 |Oct high C = 32.4 |Nov high C = 27.0 |Dec high C = 21.4 |Jan low C = 5.6 |Feb low C = 7.0 |Mar low C = 9.2 |Apr low C = 13.1 |May low C = 18.3 |Jun low C = 19.9 |Jul low C = 21.0 |Aug low C = 21.0 |Sep low C = 19.9 |Oct low C = 16.3 |Nov low C = 12.0 |Dec low C = 7.7 |Jan precipitation mm = 3 |Feb precipitation mm = 3 |Mar precipitation mm = 3 |Apr precipitation mm = 2 |May precipitation mm = 0 |Jun precipitation mm = 0 |Jul precipitation mm = 0 |Aug precipitation mm = 0 |Sep precipitation mm = 0 |Oct precipitation mm = 3 |Nov precipitation mm = 2 |Dec precipitation mm = 3 |year precipitation mm= 19 |source = [https://en.climate-data.org/location/57998/ Climate-data.org] |date=11 February 2018}} ==Taariikhda== ===Waqtiyadii hore=== Oosiga Awjila (Augila; Αὔγιλα) waxaa xusay [[Herodotus]] (c. 484 – 425 BC). Wuxuu sharraxayaa reer guuraaga [[Nasamones]] ee u guuri jiray inta u dhaxaysa xeebaha [[Gulf of Sidra|Syrtis Major]] iyo oosiga Augila, halkaas oo ay laga yaabo inay canshuur ka qaadi jireen dadka deegaanka.{{sfn|Asheri|Lloyd|Corcella|Murray|2007|p=698}} Herodotus wuxuu sheegay inay ahayd safar toban maalmood ah oo ka bilaabma oosiga Ammonium, oo ah [[Siwa Oasis|Siwa]] ee maanta, ilaa oosiga Augila.{{fact|date=October 2021}} Masaafadan waxaa xaqiijiyay sahamiyaha Jarmalka [[Friedrich Hornemann]] (1772–1801), kaas oo masaafada ku safray sagaal maalmood, inkasta oo safarradu caadi ahaan qaataan 13 maalmood. Xagaagii, reer Nasamones waxay uga tagi jireen xoolahooda xeebta waxayna u safri jireen oosiga si ay u soo ururiyaan timirta. Waxaa jiray dad kale oo si joogto ah u degganaa oosiga.{{sfn|Smith|1872|p=338}} [[Strabo]] wuxuu qoray in Augila ay u eg tahay oosiga Ammon, ay wax soo saar u leedahay geedaha timirta, biyo wanaagsan leh, waxaana la gaaraa maalinta afraad kuwa ka soo socda dhanka [[Great Syrtis]], meel u dhow [[Automala]], dhanka qorrax-soo-baxa jiilaalka. <ref>[https://topostext.org/work/144#17.3.23 Strabo, Geography, 17.3.23]</ref> [[Ptolemy]] (c. 90 – 168) wuxuu tilmaamayaa in gumeystihii Giriigga ay ku qasbeen reer Nasamones inay ka tagaan xeebta oo ay degganaadaan Augila.{{sfn|Smith|1872|p=338}} [[Procopius]], oo qorayay qiyaastii 562, wuxuu leeyahay xitaa waqtigiisii allabaryo ayaa loo sii waday [[Amun|Ammon]] iyo [[Alexander the Great]] ee Maqadoniya laba magaalo oo Liibiya ah oo labadaba la odhan jiray Augila. Waxa uu u badan yahay in uu u jeeday waxa hadda loo yaqaan [[El Agheila]] oo ku taal Gacanka Sirte iyo oosiga Awjilah.{{fact|date=October 2021}} Sida uu qabo Procopius, macbadyadii oosiga waxaa u beddelay kaniisado Masiixi ah Boqorkii Byzantine [[Justinian I]] (c. 482 – 565).{{sfn|Smith|1872|p=338}} Juqraafiye qarnigii 6-aad [[Stephanus of Byzantium]] wuxuu ku tilmaamay Augila magaalo.{{sfn|Smith|1872|p=338}} ===Xilligii hore ee Carabta=== [[File:The Old mosque, Awjilah.jpg|thumb|240px|Qarnigii 12-aad [[Atiq Mosque (Awjila)|Masjidka weyn ee Atiq]], Awjilah]] Carabtu waxay bilaabeen olole ka dhan ah [[Byzantine Empire]] wax yar ka dib markii uu [[Muhammad]] dhintay 632, iyagoo si degdeg ah u qabsaday Suuriya, Faaris iyo Masar. Ka dib markii ay qabsadeen [[Alexandria]] 643, waxay ku baahdeen xeebta Mediterranean-ka ee Afrika, iyagoo qabsaday [[Cyrenaica]] 644, [[Tripolitania]] 646 iyo [[Fezzan]] 663.{{sfn|Falola|Morgan|Oyeniyi|2012|p=14}} Gobolka ku hareeraysan Awjila waxaa qabsaday Sidi [[Abdullah ibn Saad|‘Abdullāh ibn Sa‘ad ibn Abī as-Sarḥ]].{{sfn|Awjila: Libyan Tourism}} Wuxuu ahaa [[companion of Muhammad|saaxiibkii Muhammad]] iyo calan-sidaha, iyo wali muhiim ah. Qabrigiisa waxaa laga dhisay Awjila qiyaastii 650.{{sfn|Mason|1974|p=396}} Dhismaha casriga ah ayaa tan iyo markii uu beddelay qabrigii asalka ahaa.{{sfn|Ham|2007|p=132}} Qoyska Sarahna, oo u arka inay yihiin qoyska Sidi Abdullah, ayaa ah ilaaliyayaasha qabrigiisa. Markii xaruntii [[Senussi]] laga dhisay Awjila 1872, reer Sarahna waxay qaateen doorka macallimiinta Islaamka.{{sfn|Mason|1974|p=397}} Ka dib markii la soo bandhigay qarnigii 7-aad, Islaamku wuxuu had iyo jeer ahaa saameyn weyn oo ku saabsan nolosha oosiga. Taariikhyahankii Carabta [[Al-Bakri]] wuxuu sheegay inay jireen dhowr masaajid oo ku wareegsan oosiga qarnigii 11-aad.{{sfn|Mason|1974|p=395}} Sida ay qabto dhaqanka afka ah, qarnigii 12-aad nin aqoon leh oo ka yimid xeebta Tripolitania ayaa sheegay inay jireen afartan meelood oo cibaado ah (shrine) Awjila, iyo afartan wali (saint) oo ku dhex qarsoon dadka oosiga. Dhamaadkii 1960-meeyadii waxaa hadhay kaliya lix iyo toban meelood oo cibaado ah.{{sfn|Mason|1974|p=395}} Qaar ka mid ah dadkii wali-ga ahaa ee ku jiray qabuuraha badbaaday waxay noolaayeen intii lagu jiray sannadihii hore ee Islaamka, oo tafaasiisha noloshooda iyo xitaa abtirsiintooda qoyska waa la iloobay.{{sfn|Mason|1974|p=396}} ===Xarunta Ganacsiga=== [[File:Caravane dans le Désert blanc.jpg|thumb|240px|Gaadiidka saxaraha [[Farafra, Egypt|Farafra]] ee bariga Awjila]] Qarnigii 10-aad Awjila waxay ahayd marxalad ku taal waddada ganacsiga ee u dhaxaysa [[Ibadi]] caasimadda Berber ee [[Zuwayla]]{{efn|Albaabka dhexe ee [[Bab Zuweila]] ee Qaahira wuxuu magaciisa ka helay Zuwayla.{{sfn|Martin|1983|p=555}}}} ee Fezzan iyo caasimadda cusub ee [[Fatimid]] ee Qaahira ee Masar.{{sfn|Martin|1983|p=555}} Waddada gaadiidka ee bari-galbeed ee Qaahira ilaa Tripoli, Fezzan iyo Tunis waxay martay [[Jaghbub]], [[Jalu]] iyo Awjila.{{sfn|Fage|Oliver|1985|p=16}} Horraantii [[Mamluk]] xilligii (qarnigii 13-aad), ganacsiga Masar wuxuu ahaa waddo u horseeday Awjila ilaa Fezzan, ka dibna u sii gudbay [[Kanem Empire|Kanem]], [[Bornu Empire|Bornu]] iyo magaalooyin ay ka mid yihiin [[Timbuktu]] oo ku taal [[Niger River|Webiga Niger]] leexashadiisa. Awjila waxay noqotay suuqa ugu weyn ee addoonsiga ee gobolladaas.{{sfn|Oliver|Atmore|2001|p=19}} Inta badan addoomadan waxay daboolayeen baahiyaha gudaha.{{sfn|Oliver|Atmore|2001|p=20}} Dahabka waxaa laga iibsaday [[Bambouk]] iyo Bouré oo ku yaal wixii hadda ah [[Senegal]] laakiin markaas waxay qayb ka ahayd [[Mali Empire]] ee [[Mandinka people]]. Beddelkeeda, Masar waxay dhoofisay dharka.{{sfn|Oliver|Atmore|2001|p=19}} Intii lagu jiray [[Ottoman Empire|Ottoman]] xilligii Masar, Awjila waxay ku tiil waddada ay qaadeen xujayda ka socda Timbuktu iyagoo maraya [[Ghat, Libya|Ghat]], [[Ghadames]] iyo Fezzan, iyagoo ka fogaanaya xarumaha waaweyn ee Ottoman.{{sfn|Oliver|Atmore|2001|p=46}} 1639 Awjila waxay timid xukunka taliyihii Turkish-ka ee Tripolitania, kaas oo saldhig joogto ah ka sameeyay Benghazi.{{sfn|Holt|Lambton|Lewis|1977|p=263}} Qarnigii 18-aad, ganacsatada Awjila waxay haysteen kalitalisnimo ganacsiga u dhexeeya Qaahira iyo Fezzan.{{sfn|Walz|1975|p=665}} Sharaxaadda ganacsiga u dhexeeya Masar iyo [[Hausaland]], Hornemann wuxuu liis gareeyay: {{Quote|... addoomo labada jinsi ah, baalasha gorayada, zibette (musk oo ka yimid bisadaha civet), maqaarka shabeelka (sic), iyo dahab, qayb ahaan boodh, qayb ahaan hadhuudhka dhaladka ah, si loogu soo saaro hilqaanyo iyo waxyaabo kale oo qurxin ah dadka gudaha Afrika. Bornu, naxaasta waxaa laga soo dhoofiyaa tiro badan. Qaahira waxay u dirtaa xariir, ''melayes'' (calico buluug iyo caddaan ah - i.e. ''milayat'', wrappers, sheeting) maro woolen, galaas... kuulaha jijimooyinka, iyo... noocyo kala duwan oo badeecooyin East India ah... Ganacsatada Bengasi waxay badanaa ku biiraan safarka ka yimaada Qaahira Augila, soo dhoofiyaan tubaakada loo soo saaray calaalinta, ama snuff, iyo alaabooyin kala duwan oo laga sameeyay Turkey...{{sfn|Martin|1983|p=567}}}} [[File:Awjila caravan routes.svg|thumb|240px|Waddooyinka gaadiidka ee Liibiya, qarnigii 19-aad. Awjila iyo Jalu ee waqooyi-bari]] [[File:CentralEastAfrica1750.png|thumb|240px|Waddammada koonfurta kuwaas oo gaadiidka Awjila ay ganacsan jireen.]] Qiyaastii 1810 ganacsade Majabra ah oo ka yimid Jalu oo la odhan jiray Schehaymah ayaa lumay markii uu u safrayay [[Ouaddai Empire|Wadai]] isagoo maraya [[Murzuk]] ee Fezzan. Waxaa helay qaar ka mid ah [[Bidayat]], kuwaas oo u kaxeeyay iyada oo loo marayo [[Ounianga Kébir (town)|Ounianga]] ilaa Wara, caasimaddii hore ee Wadai. Sultaanka Wadai, [[Abd al-Karim Sabun]] (1804–1815) wuxuu ku heshiiyay soo jeedinta Schehaymah ee ah in la furo waddada gaadiidka ee Benghazi iyada oo loo marayo waddo toos ah oo dhex marta [[Kufra]], iyo Awjila / [[Jalu]]. Waddadan cusub waxay ka gudbi lahayd labada Fezzan iyo [[Darfur]], waddammo ilaa markaas gacanta ku hayay ganacsiga bariga Saxaraha. Gaadiidkii ugu horreeyay waxay safrayeen waddada u dhaxaysa 1809 iyo 1820.{{sfn|Cordell|1977|p=22}} Ganacsiga waxaa carqaladeeyay in muddo ah 1820-meeyadii sababtoo ah xasillooni darrada siyaasadeed ee Wadai, laakiin laga bilaabo 1830-meeyadii labadii ama saddexdii sanaba hal mar gaadiid ayaa safraya waddada. Badanaa waxaa jiray laba ama saddex boqol oo geel oo wada maroodiga iyo maqaarka, oo ay la socdaan koox addoomo ah.{{sfn|Cordell|1977|p=23-24}} Ganacsigu wuu kordhay laga bilaabo 1860-meeyadii. Saldhigyada ugu waaweyn ee u dhexeeya Benghazi iyo terminalka koonfureed ee [[Abéché]] waxay ahaayeen barta isu imaatinka ee Awjila / Jalu halkaas oo gaadiidka laga sameeyay, iyo xarunta Kufra halkaas oo cunto iyo biyo laga heli karo.{{sfn|Cordell|1977|p=24}} Goor dambe waddada waqooyi-koonfur ayaa mar kale kor u qaaday muhiimaddeeda sababtoo ah carqaladaynta gaadiidka ee Niil by [[History of Mahdist Sudan|kacaankii Mahdist]] ee [[Sudan]].{{sfn|Cordell|1977|p=22}} [[Muhammad ibn Ali as-Senussi]] wuxuu joogay Jalu iyo Awjila ka hor inta uusan furin hoygiisii ugu horreeyay al-Baida 1843. Sannadihii xigay toban sano hoyga [[Senussi]] waxay noqdeen kuwo laga dhisay dhammaan [[Bedouin]]s ee Cyrenaica.{{sfn|Cordell|1977|p=28}} Goor dambe waxay ku faafiyeen saameynta Senussi koonfurta, iyagoo gacan ka geysanaya xakameynta rabshadaha iyo xallinta khilaafaadka ganacsiga.{{sfn|Cordell|1977|p=29}} Boos kasta oo ku yaal waddada waqooyi-koonfur, oo ay ku jirto Awjila, waxaa ilaalinayay Senussi sheikh.{{sfn|Cordell|1977|p=22}} Sida goor dambe 1907, qadar muhiim ah oo ka mid ah ganacsiga maraya Benghazi wuxuu ahaa badeecooyin lagu qaaday waddadan, badeecadahana sidoo kale waxaa laga soo wareejin lahaa qodobbada gudaha sida Awjila iyo Jalu bari ilaa Masar iyo galbeed ilaa Tripoli.{{sfn|Cordell|1977|p=21}} ==Sannadihii ugu dambeeyay== Maanta hawlaha ugu waaweyn ee dadka Awjila waa beerashada iyo u shaqeynta shirkadaha saliidda, maadaama aaggani uu yahay sariirtii hantida Liibiya. Dalagyada ugu waaweyn waa timirta noocyada badan ee geedaha timirta, yaanyada, iyo badarka.{{citation needed|date=March 2013}} Oosiga Awjila waxaa loo yaqaan tayada sare ee timirta.{{sfn|Awjila: Libyan Tourism}} Laga bilaabo 1960-meeyadii, warshadaha saliidda waxay kiciyeen koritaan tuuladii mar daganayd.{{sfn|Mason|1982|p=323}} 1968 dadka tuulada waxay ahaayeen qiyaastii 2,000 oo qof, laakiin 1982 waxay kor u kacday in ka badan 4,000, oo ay taageerayaan laba iyo toban masaajid.{{sfn|Mason|1982|p=322}} Hagaha safarka ee 2007 wuxuu siinayaa dadka 6,790.{{sfn|Ham|2007|p=131}} [[Atiq Mosque (Awjila)|Masjidka weyn ee Atiq]] waa masjidka ugu da'da weyn [[Sahara]] oo leh qaabkiisa gaarka ah ee dhismaha oo leh qolal si dabiici ah loogu qaboojiyo hawada. Kuleylka daran ee maalmaha xagaaga qolalku waa qabow habeenkiina way diirran yihiin.{{sfn|Awjila: MVM Travel}} Oosigu wuxuu ahaa meel loo socdo si loo daawado [[Solar eclipse of March 29, 2006|qorrax madoobaadkii 29 Maarso 2006]].{{sfn|Atiq Mosque: Atlas Obscura}} == Tixraacyo == {{Commons category|Awjila}} '''Notes''' {{Notelist}} '''Citations''' {{Reflist|colwidth=20em}} '''Sources''' {{Refbegin}} * {{cite book| first4 = Oswyn|last4=Murray|first5=Barbara|last5=Graziosi| author5-link=Barbara Graziosi |last1 = Asheri| first1 = David| last2 = Lloyd| first2 = Alan Brian| last3 = Corcella| first3 = Aldo| title = A Commentary on Herodotus| url = https://books.google.com/books?id=yPhE6NxllLoC&pg=PA698| access-date = 2013-03-24| year = 2007| publisher = Oxford University Press| isbn = 978-0-19-814956-9}} * {{cite web|ref={{harvid|Atiq Mosque: Atlas Obscura}}|url=http://www.atlasobscura.com/places/atiq-mosque |title=Atiq Mosque: Early Islamic mosque with several strange conical domes|access-date =9 March 2013|publisher=Atlasobscura.com}} * {{cite web|ref={{harvid|Awjila: Libyan Tourism}}|url=http://www.libyan-td.com/index.php/82-libyan-cities.html?start=7|title=Awjila|access-date=7 March 2013|publisher=Libyan Tourism Directory|url-status=dead|archive-date=5 Bisha Koobaad 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250105030025/http://www.libyan-td.com/index.php/82-libyan-cities.html?start=7}} * {{cite web |ref={{harvid|Awjila: MVM Travel}}|url=http://www.mvmtravel.com/places-to-visit/awjila-libya/997/ |title=Awjila|publisher=MVM Travel |access-date=2012-03-24}} * {{cite book| last = Batibo| first = Herman| title = Language Decline And Death In Africa: Causes, Consequences And Challenges| url = https://books.google.com/books?id=yoZ_fU_B0KgC&pg=PA77| access-date = 2013-03-24| year = 2005| publisher = Multilingual Matters| isbn = 978-1-85359-808-1}} * {{cite book| last = Chandra| first = Satish| title = International Protection of Minorities| url = https://books.google.com/books?id=ybJSOTNHhaQC&pg=PA113| access-date = 2013-03-24| year = 1986| publisher = Mittal Publications| id = GGKEY:L2U7JG58SWT}} * {{cite journal |journal=The Journal of African History|volume=18 |issue=1|date=January 1977 |pages=21–36|publisher=Cambridge University Press |last=Cordell|first=Dennis D. |jstor=180415 |title=Eastern Libya, Wadai and the Sanūsīya: A Tarīqa and a Trade Route|doi=10.1017/s0021853700015218}} * {{cite book| last1 = Fage| first1 = John Donnelly| last2 = Oliver| first2 = Roland Anthony| title = The Cambridge History of Africa| url = https://books.google.com/books?id=8DSa_viBgsgC&pg=PA16| access-date = 2013-03-27| volume = 6| year = 1985| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-22803-9}} * {{cite book| last1 = Falola| first1 = Toyin| last2 = Morgan| first2 = Jason| last3 = Oyeniyi| first3 = Bukola Adeyemi| title = Culture and Customs of Libya| url = https://books.google.com/books?id=aBGk0uIqHdQC&pg=PA14| access-date = 2013-03-24| year = 2012| publisher = ABC-CLIO| isbn = 978-0-313-37859-1}} * {{cite book| last = Ham| first = Anthony| title = Libya. Ediz. Inglese| url = https://books.google.com/books?id=lPaNiy3YisIC&pg=PA132| access-date = 9 March 2013| date = 1 August 2007| publisher = Lonely Planet| isbn = 978-1-74059-493-6| pages = 132}} * {{cite book| last1 = Holt| first1 = Peter M.| last2 = Lambton| first2 = Ann K. S.| last3 = Lewis| first3 = Bernard| title = The Cambridge History of Islam| url = https://books.google.com/books?id=y99jTbxNbSAC&pg=PA263| access-date = 2013-03-27| volume = 2A| date = 1977-04-21| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-29137-8}} * {{cite journal|last=Martin|first=B. G. |journal=[[Africa: Rivista trimestrale di studi e documentazione|Africa: Rivista trimestrale di studi e documentazione dell'Istituto italiano per l'Africa e l'Oriente]] |volume=38 |issue=4 |pages=545–579 |date=December 1983 |publisher=Istituto Italiano per l'Africa e l'Oriente (IsIAO) |jstor=40759666|title=Ahmad Rasim Pasha and the Suppression of the Fazzan Slave Trade, 1881-1896 }} * {{cite journal |title=Saharan Saints: Sacred Symbols or Empty Forms? |last=Mason|first=John Paul |journal=Anthropological Quarterly |volume=47 |issue=4 |pages=390–405 |date=October 1974 |publisher=The George Washington University Institute for Ethnographic Research |jstor=3316606|doi=10.2307/3316606 }} * {{cite journal |title=Qadhdhafi's "Revolution" and Change in a Libyan Oasis Community |last=Mason|first=John P. |journal=Middle East Journal |volume=36 |issue=3 |pages=319–335 |date=Summer 1982 |publisher=Middle East Institute |jstor=4326424}} * {{cite book| last1 = Oliver| first1 = Roland Anthony| last2 = Atmore| first2 = Anthony| title = Medieval Africa, 1250-1800| url = https://books.google.com/books?id=4o-OZ5w-BmMC&pg=PA19| access-date = 2013-03-27| date = 2001-08-16| publisher = Cambridge University Press| isbn = 978-0-521-79372-8}} * {{cite book| last = Petersen| first = Andrew| title = Dictionary of Islamic Architecture| url = https://books.google.com/books?id=gVQj7bW0W9MC&pg=PA166| access-date = 2013-03-24| date = 2002-03-11| publisher = Taylor & Francis| isbn = 978-0-203-20387-3}} * {{cite book| last = Smith| first = Sir William| title = Dictionary of Greek and Roman Geography| url = https://books.google.com/books?id=wB0QAAAAYAAJ&pg=PA338| access-date = 24 March 2013| year = 1872| publisher = John Murray| page = 338}} * {{cite journal |title=Egypt in Africa: A Lost Perspective in Artisans et Commercants au Caire au XVIIIe Siecle by Andre Raymond |last=Walz|first=Terence |journal=The International Journal of African Historical Studies |volume=8 |issue=4 |pages=652–665 |year=1975 |publisher=Boston University African Studies Center |jstor=216700 |doi=10.2307/216700 }} {{Authority control}} 8vlnn2htthtu7vsbaplfsrbws27vbdf 0 47860 299876 299306 2026-06-28T01:30:26Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299876 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Berriane |other_name = |native_name = بريان |nickname = |settlement_type = [[Communes of Algeria|Degmo]] iyo magaalo |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_map = DZ-47 Berriane.svg |mapsize = 200px |map_caption = Goobta degmada Berriane ee Gobolka Ghardaïa |pushpin_map =Algeria |pushpin_label_position =bottom |pushpin_mapsize=300 |pushpin_map_caption = Goobta Berriane ee gudaha Aljeeriya |subdivision_type = Waddan |subdivision_name ={{flag|Algeria}} |subdivision_type1 = [[Provinces of Algeria|Gobol]] |subdivision_name1 = [[Ghardaïa Province]] |subdivision_type2 = [[Districts of Algeria|Degmo]] |subdivision_name2 = [[Bérianne District]] '''(isla eg)''' |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = |established_date = |area_magnitude = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_total_km2 = 2.25 |area_land_km2 = |population_as_of = 2008 |population_footnotes = <ref name="census2008"/> |population_note = |population_total = 30,200 |population_density_km2 = |timezone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |coordinates = {{coord|32|50|N|3|46|E|display=inline,title}} |elevation_footnotes = |elevation_m = 539 |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} '''Berriane''' (laga soo bilaabo Tamazight: ''Bergan'') ({{langx|ar|بريان}}) waa magaalo dhexdhexaad ah iyo [[Communes of Algeria|degmo]] ku taal koonfurta [[Aljeeriya]], oo la mid ah [[Bérianne District]], ee [[Ghardaïa Province]], [[Aljeeriya]]. Waxay ku taal waqooyiga lamadegaanka Saxaraha, xagga waqooyi ee fog ee wilayada Ghardaïa, {{convert|554|km|mi}} koonfurta [[Algiers]] iyo {{convert|43|km|mi}} waqooyiga Magaalada Ghardaïa. Sida laga soo xigtay tirakoobkii 2008 waxay leedahay dad gaaraya 30,200,<ref name="census2008">{{cite web|title=Population: Ghardaïa Wilaya|url=http://www.ons.dz/collections/w47_p1.pdf|publisher=Office National des Statistiques Algérie|accessdate=12 February 2013|language=French|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130516131832/http://www.ons.dz/collections/w47_p1.pdf|archivedate=16 May 2013}}</ref> kor uga kacday 24,802 sanadkii 1998,<ref>{{cite web|title=Algeria Communes|url=http://www.statoids.com/ydz.html|publisher=Statoids|accessdate=9 March 2013}}</ref> oo leh heer korriin sannadle ah oo ah 2.0%.<ref name="census2008"/> Waxay ku fadhidaa bed dhan 2.250&nbsp;km².{{Citation needed|date=March 2013}} == Taariikh == Marag-furka qadiimiga ah, horraantii taariikhda iyo taariikhdu waxay muujinayaan in aagga Berriane la degganaa tan iyo ugu yaraan xilligii Neolithic. Dadka ku nool Berriane waxay asal ahaan ka soo jeedaan [[Zenata]] [[Mozabite people|Mozabite]]. Magaalada Berriane waxay qayb muhiim ah ka tahay taariikhda aagga [[M'zab]]. Waa tan ugu yar xagga taariikhda dhammaan magaalooyinka gobolka M'zab.{{Citation needed|date=March 2013}} ===Dhacdooyinkii dhawaa=== In kasta oo ay tahay magaalo Berber ah oo qadiimi ah, oo leh dad u badan [[Zenata]] Ibadi, sanadihii la soo dhaafay dad badan oo [[Chaamba|Chaambi]] (Beduin) Carab ah ayaa halkaas degay. Bishii Maarso 2008 iyo Febraayo 2009 waxay ahayd goob ay ka dhaceen rabshado culus oo u dhexeeyay Berber iyo Carab,<ref>[http://host-215-67-22-178.cloudsigma.com/index.php/news-watch/middle-east/2814-arab-berber-clashes-shake-algeria-town Isku dhacyada Carabta iyo Berberka ee ruxay magaalada Aljeeriya] {{Wayback|url=http://host-215-67-22-178.cloudsigma.com/index.php/news-watch/middle-east/2814-arab-berber-clashes-shake-algeria-town |date=20130527012332 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130527012332/http://host-215-67-22-178.cloudsigma.com/index.php/news-watch/middle-east/2814-arab-berber-clashes-shake-algeria-town |date=2013-05-27 }}, Lamine Chikhi, Reuters. 18 May 2008.</ref> kuwaas oo ay ku dhinteen ugu yaraan 4 qof oo Berber ah.{{Citation needed|date=February 2013}} ==Juqraafi== Marka laga soo tago muhiimadda ay u leedahay gobolka xagga tirakoobka, dhaqaalaha iyo dhaqanka, degmada Berriane waxay ku taal meel istiraatiiji ah, iyadoo isku xirta magaalooyinka Koonfurta iyo kuwa Waqooyiga. Beerta timirta ee cagaaran waxay samaysaa [[oosi]] qurux badan oo u soo bandhigta deegaankeeda magaalo [[cimilada-yar]] oo ka wanaagsan aag lagu garto cimilo abaareed. ==Cimilada== Berriane waxay leedahay [[cimilada lamadegaanka]] kulul ([[Köppen climate classification]] ''BWh''), oo leh xagaa aad u kulul iyo jiilaal khafiif ah, iyo roobab aad u yar sanadka oo dhan. <div style="width:70%;"> {{Weather box | location = Berriane | metric first = yes | single line = yes | Jan high C = 15.5 | Feb high C = 18.2 | Mar high C = 21.4 | Apr high C = 26.9 | May high C = 31.6 | Jun high C = 37 | Jul high C = 41.6 | Aug high C = 40.3 | Sep high C = 33.9 | Oct high C = 26.5 | Nov high C = 20 | Dec high C = 16.1 | Jan mean C = 9.6 | Feb mean C = 11.7 | Mar mean C = 14.6 | Apr mean C = 19.2 | May mean C = 23.6 | Jun mean C = 28.8 | Jul mean C = 32.8 | Aug mean C = 31.8 | Sep mean C = 26.9 | Oct mean C = 19.9 | Nov mean C = 13.9 | Dec mean C = 10.2 | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 5.2 | Mar low C = 7.9 | Apr low C = 11.5 | May low C = 15.7 | Jun low C = 20.7 | Jul low C = 24.0 | Aug low C = 23.3 | Sep low C = 19.9 | Oct low C = 13.4 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 4.3 | Jan precipitation mm = 8 | Feb precipitation mm = 6 | Mar precipitation mm = 11 | Apr precipitation mm = 8 | May precipitation mm = 6 | Jun precipitation mm = 4 | Jul precipitation mm = 1 | Aug precipitation mm = 6 | Sep precipitation mm = 8 | Oct precipitation mm = 9 | Nov precipitation mm = 9 | Dec precipitation mm = 8 | source 1 = climate-data.org<ref>{{cite web|title=Climate data for: Berriane|url=http://en.climate-data.org/location/53700/|publisher=climate-data.org|accessdate=27 March 2013}}</ref> | date=March 2013}} </div> ==Gaadiidka== Berriane waxaa mara Waddada Qaranka 01, oo ah mid ka mid ah khadadka isgaarsiinta ee muhiimka ah ee dalka, iyo qayb ka mid ah [[Trans-Sahara Highway]]. Waddadu waxay u horseedaa waqooyi ilaa [[Laghouat]] iyo [[Djelfa]], iyo koonfur ilaa [[Ghardaïa]], [[In Salah]] iyo [[Tamanrasset]]. ==Dhaqanka== Berriane waxaa loo yaqaanaa roogag gacmeed qurux badan iyo alaabteeda farsamada gacanta ee ay soo saaraan hal-abuurayaal aqoon sare leh. Waxa kale oo loo yaqaanaa dadkeeda, hidaha dhaqanka, farshaxanka cunnada ee awoowayaasha iyo dhismaha. ==Dhaqaalaha== Marka laga soo tago dhaqaalaheeda beeraha ee ku hareeraysan timirta, Berriane sidoo kale waa magaalo soo jiidasho leh oo loogu talagalay dalxiisayaasha, oo ay ku jiraan xardho iyo [[fresco]] dhagax ah oo ka soo jeeda taariikhdii hore, qoraallo ku qoran xarfaha Tamazight ee loo yaqaan ''Tifinagh'', iyo dhismayaal taariikhi ah iyo naqshad u eg magaalooyinka kale ee caalamka caanka ah ee M'Zab. Gobolka M'Zab waxaa u aqoonsaday [[UNESCO]] hanti dhaqameed adduunka ah oo ku jira Liiska Dhaxalka Adduunka.<ref>{{cite web|url=https://whc.unesco.org/en/list/188|title=M'Zab Valley|publisher=UNESCO|accessdate=13 February 2013}}</ref> ==Waxbarashada== 6.3% dadweynaha waxay leeyihiin waxbarasho sare, iyo 15.3% kale waxay dhammaysteen waxbarashada dugsiga sare.<ref>{{cite web|title=Structure relative de la population résidente des ménages ordinaires et collectifs âgée de 6 ans et plus selon le niveau d'instruction et la commune de résidence.|url=http://www.ons.dz/collections/w47_p6.pdf|publisher=Office National des Statistiques Algérie|accessdate=13 February 2013|language=French|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130516131702/http://www.ons.dz/collections/w47_p6.pdf|archivedate=16 May 2013}}</ref> Heerka guud ee akhris-qoraalku waa 88.3% (kan labaad ee ugu sarreeya gobolka), waana 93.3% ragga iyo 83.2% haweenka (sidoo kale kan labaad ee ugu sarreeya gobolka).<ref>{{cite web|title=Taux d'analphabétisme et taux d'alphabétisation de la population âgée de 15 ans et plus, selon le sexe et la commune de résidence .|url=http://www.ons.dz/collections/w47_p10.pdf|publisher=Office National des Statistiques Algérie|accessdate=13 February 2013|language=French|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130516131804/http://www.ons.dz/collections/w47_p10.pdf|archivedate=16 May 2013}}</ref> ==Meelaha== Degmada Berriane waxay ka kooban tahay laba goobood:<ref>{{cite web|title=Décret n° 84-365, fixant la composition, la consistance et les limites territoriale des communes. Wilaya d'El Oued|url=http://www.joradp.dz/JO8499/1984/067/FP1578.pdf|publisher=Journal officiel de la République Algérienne|accessdate=2 March 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131021102626/http://www.joradp.dz/JO8499/1984/067/FP1578.pdf|archivedate=21 October 2013|page=1578|language=French|date=19 December 1984|url-status=dead}}</ref> {{div col}} *Vieux Ksar de Berriane *Quartiers périphériques et Palmeraie {{div col end}} ==Tixraacyo== {{Portal|Aljeeriya}} {{Reflist}} {{Clear}} <div align="center">'''Magaalooyinka deriska la ah'''</div> sz7lc4ekj14oozrxkmwc4c0vgepiszq 0 47862 299866 299308 2026-06-28T01:06:29Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299866 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Aïn Taïba | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Algeria | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_relief = y | pushpin_map_caption = Goobta Aljeeriya | coordinates = {{Coord|30.276654|5.819271|display=it}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = [[Aljeeriya]] | subdivision_type1 = [[Provinces of Algeria|Gobol]] | subdivision_name1 = [[Ouargla Province]] | subdivision_type2 = [[Districts of Algeria|Degmo]] | subdivision_name2 = [[Ouargla District]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | unit_pref = Metric | elevation_footnotes = | elevation_m = 321 | population_as_of = | population_footnotes = | population_total = | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''Aïn Taïba''' (ama Hassi Taïba) waa [[oosi]] iyo [[god]] ku yaal Aljeeriya. ==Goobta== Aïn Taïba waxay qiyaastii {{convert|190|km}} koonfur ka xigtaa [[Ouargla]] iyo qiyaastii {{convert|250|km}} waqooyi ka xigtaa [[Bordj Omar Driss]], oo ku taal bartamaha lamadegaanka. Waxay jooggeedu yahay {{convert|231|m}} ka sarreeya heerka badda. Waa goob biyo ah oo leh wareeg dhan qiyaastii {{convert|100|m}}. ==Taariikh== Aïn Taïba waxaa u yaqaanay sahamiyayaashii qarnigii sagaal iyo tobnaad inay tahay isha kaliya ee biyo ku yaal [[Issaouane Erg]] (Grande Erg Orientale) massiifka buuraha ciidda ah.{{sfn|Aïn Taïba – Bulletin|p=627}} Sidaas darteed waxay ahayd meel loo baahan yahay in la istaago. Kuwa kale, oosiga waxaa booqday [[Fernand Foureau]],{{sfn|Dubief|1999|p=108}} Ismaël Bou Derba,{{sfn|Dubief|1999|p=62}} [[Paul Flatters]]{{sfn|Grandjean}} iyo [[Gaston Méry (explorer)|Gaston Méry]].{{efn|Gallica waxay leedahay nuqullo ka mid ah sawirradii ay qaadeen [[Gaston Méry (explorer)|Gaston Méry]] sanadkii 1892.{{sfn|14 phot. de la Mission Gaston Méry}} }} ==Xusuusin== {{notes}}{{reflist|30em}} ==Isha== {{refbegin}} *{{citation|language=fr|via=[[Gallica]]|ref={{harvid|14 phot. de la Mission Gaston Méry}} |title=14 phot. de la Mission Gaston Méry dans le Sahara algérien en 1892-1893. Enregistré en 1931|publisher=Société de Géographie |author=Gaston Méry |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b7702367d/f12.item|accessdate=2017-09-09}} *{{citation|language=fr|journal=Bulletin de la Société de Géographie de Marseille|ref={{harvid|Aïn Taïba – Bulletin}} |title=Aïn Taïba|volume=25|year=1900}} *{{citation|language=fr |last=Dubief |first=Jean|title=L'Ajjer, Sahara central|year=1999}} *{{citation|language=fr|last=Grandjean|first=Charles|title=Flatters|work=Imago Mundi|url=http://www.cosmovisions.com/Flatters.htm|accessdate=2017-09-03|archive-date=2020-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215054238/http://www.cosmovisions.com/Flatters.htm|url-status=dead}} {{refend}} ==Akhris dheeraad ah== {{refbegin}} *{{citation|author=J.- E.- A. Lahache |title=Le gouffre d'Ain-Taiba|year=1902}} {{refend}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:}} scio1g845fl2pzd0pxz0pggw8hfs3lr 0 47869 299933 299316 2026-06-28T06:25:37Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299933 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | name = Dassen Island | native_name = Dasseneiland | image_name = Dassen Island and lighthouse, 9km off the coast of Yzerfontein. Lighthouse is 28m, circular iron tower with white and red bands. 1893. 02.JPG | image_caption = Dassen Island iyo munaaradda iftiinka, {{convert|9|km|0|abbr=on}} xeebta [[Yzerfontein]] | locator_map = | locator_map_size = | map_caption = | location = | coordinates = {{coord|33.423402|S|18.087127|E|format=dms|region:ID_type:isle|display=inline, title}} | archipelago = | area_km2 = 2.60 | country = {{flag|Koonfur Afrika}} | population = 0 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref>{{cite web|title=Main Place "Dassen Island"|url=http://census2011.adrianfrith.com/place/164013|publisher=Census 2011|accessdate=29 August 2013}}</ref> | module = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Dassen Island Nature Reserve | designation1_date = 29 Maarso 2019 | designation1_number = 2383<ref>{{Cite web|title=Dassen Island Nature Reserve|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2383|accessdate=10 September 2019}}</ref>}} |image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=1|stroke-color=#4d4d4c|fill=#1e5833|zoom=10}} |pushpin_map=South Africa Western Cape |pushpin_map_relief=1}} '''Dassen Island''' waa jasiirad aan cidina degganayn oo [[Koonfur Afrika]] ah oo ku taal [[Atlantic Ocean]]. Waxay ku taal qiyaastii {{convert|10|km|0|abbr=on}} galbeedka [[Yzerfontein]] iyo {{convert|55|km|0|abbr=on}} waqooyiga [[Cape Town]]. [[Jasiirad]] fidsan oo hooseaysa ayaa dhererkeedu dhan yahay qiyaastii {{convert|3.1|km|1|abbr=on}} woqooyi-galbeed–koonfur-bari iyo {{convert|1|km|1|abbr=on}} ballac ah, iyada oo bedkeedu yahay {{convert|2.73|km2|2|abbr=on}}.<ref>{{cite web |url=http://web.uct.ac.za/depts/stats/adu/dassen.htm |title=Avian Demography Unit: Dassen Island |accessdate=13 March 2010 }}</ref> Waa [[nature reserve]] lagu dhawaaqay. Luuqadda Dutch-ka "das", oo jamaceedu yahay "dassen", waa badger (''[[Meles meles]]''). Luuqadda Dutch/Afrikaans ereyga "dassie" macnihiisu waa "rock-hyrax" ama "rock-badger" jasiiraddana waxaa loogu magac daray gumeysiga hyraxes (''[[Procavia capensis]]'') ee ay halkaas kula kulmeen dadkii daahfuray. Waxaa loo bixiyay Ilha Branca ('jasiirad cad') marinnadii hore ee Portuguese-ka, waxaana u beddelay Elizabeth Eiland [[Joris van Spilbergen]] sanadkii 1601. Qaabka Dasseneiland (Dutch/Afrikaans) ayaa loo door bidaa ujeedooyin rasmi ah.<ref name=dosapn>{{cite book|last=Raper|first=Peter E.|title=Dictionary of Southern African Place Names|publisher=Internet Archive|accessdate=28 August 2013|page=130|year=1987}}</ref> Waxa kale oo mararka qaarkood loogu yeeraa Penguin Island.<ref>{{Cite news|date=21 February 1956|title=Penguin Isle preferred (Dassen Island, 1956)|pages=5|work=The Morning Call|access-date=9 May 2020}}</ref> Jasiiradda waxaa hoos fadhiya tourmaline [[granite]] oo wanaagsan, oo leh aagag yar oo biotite granite ah. Dhagaxyada soo galay (late Precambrian) ayaa qayb ahaan lagu daboolay ciid. Xeebta badankeeda dhagaxyo waaweyn oo wareegsan ayaa ka soo baxaya ciidda ilaa dhererka xad-dhaafka ah ee calaamadda biyaha sare. In kasta oo digsiyada ku meel gaadhka ah ay samaysmaan xilliga roobka (jiilaalka) gudaha, guud ahaan waxaa jira biyo nadiif ah oo yar oo jasiiradda ah. Marka laga reebo dhinaceeda bari, Dassen Island waxaa ku hareeraysan [[reef]]s. Maraakiib badan ayaa halkan ku burburay. == Gumeysiga penguin-ka Afrika == Waddooyinka dhagaxa ah ee jasiiradda waxaa xiray jiilal penguins ah oo xeebta u soo degaya si ay u nastaan oo u buul kashadaan.<ref>{{Cite news|date=4 July 1981|title=African penguins of Dassen island (1981)|pages=6|work=The Times and Democrat|access-date=9 May 2020}}</ref> Jasiiraddu waxay hoy u tahay gumeysi taranta oo [[African Penguin]] kaas oo hoos u dhacaya. 1950-meeyadii waxay hoy u ahayd tobanaan kun oo xayawaan ah.<ref>{{Cite news|date=21 February 1956|title=Penguin Isle preferred (Dassen Island, 1956)|pages=5|work=The Morning Call|access-date=9 May 2020}}</ref> 1975 dadku waxay ahaayeen qiyaastii 60,000 oo shimbirood. Sanadkii 2000, tirada dadku waxay ahayd qiyaastii 56,000.<ref>{{Cite news|date=8 July 2000|title=Flight of the African penguin (2000)|pages=2|work=Tampa Bay Times|access-date=9 May 2020}}</ref> Dadku waxay si xun u saameeyeen ka faa'iidaysiga ganacsi ee ukumahooda,<ref>{{Cite news|date=23 October 1954|title=Penguin playmates & egg exports, Dassen Island (1954)|pages=4|work=Press and Sun-Bulletin|access-date=9 May 2020}}</ref> ururinta guano (taas oo shimbiruhu u baahan yihiin inay ku dhex gashadaan), iyo kalluumeysiga xad-dhaafka ah ee noocyada ugaadhsiga (oo ay ku jiraan pilchard). Dassen Island sidoo kale waxay ku taal waddo weyn oo maraakiib ah, iyo 1975, qiyaastii 650 maraakiibta saliidda ayaa soo maray bishii. Wasakhowga saliidda ee ka dhasha bilge dumping iyo daadinta saliidda ee waaweyn (sida [[MV Treasure oil spill]]) ayaa sidoo kale saameeyay dadka.<ref>{{Cite news|date=13 April 1975|title=South African penguins of Dassen Island (1975)|pages=6|work=Colorado Springs Gazette-Telegraph|access-date=9 May 2020}}</ref> <gallery mode="packed"> FMIB 36499 Jackass Penguins on Dassen Island.jpeg|[[African penguin]] (''Spheniscus demersus''). AMH-5099-NA Map of Dassen Island.jpg|Nautical chart s. XVII </gallery> ==Xiriirinta dibadda== * [http://www.yzerfontein.net/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=92 Dassen Island Images and Animals] {{Wayback|url=http://www.yzerfontein.net/index.php?option=com_content&view=article&id=69&Itemid=92 |date=20131208082735 }} {{commons category|Dassen Island}} ==Tixraacyo== {{reflist}} g4gh077irp7u7l7eo44hkitf2pu7rh1 0 47880 299955 299330 2026-06-28T07:07:55Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299955 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Upper Urashi Forest Reserve | iucn_category = VI | image = | image_caption = | image_size = | location = [[Ahoada West]], [[Rivers State, Nigeria]] | coordinates = {{coord|4|53|24|N|6|30|36|E|region:NG-RI|display=inline, title}} | area_ha = 25165 | established = 30 Disembar 1899 | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = [[Rivers State Ministry of Agriculture]] | module = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Upper Urashi Forests | designation1_date = 30 Abriil 2008 | designation1_number = 1759<ref>{{Cite web|title=Upper Urashi Forests|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1759|access-date=25 April 2018}}</ref>}} }} '''Upper Urashi Forest Reserve''' waa [[nature reserve]] ku taal [[Rivers State, Nigeria]] oo ku taal dhinaca sare ee [[Urashi River]], meel u dhow tuulada Ikodi ee [[Ahoada West]]. Kaydku wuxuu daboolayaa bed dhan 25,165 ha (97.163 sq mi). Waxaa loo magacaabay [[List of Ramsar wetlands of international importance|wetland of international importance]] oo hoos yimaada [[Ramsar Convention]] 30 Abriil 2008.<ref name="Upper Orashi">{{cite web|title=Upper Urashi Forests in Nigeria |url=http://www.wdpa.org/upper-orashi-forests-ramsar-site-wetland-of-international-importance|access-date=14 July 2017|website=[[World Database on Protected Areas|wdpa.org]] }}</ref> ==Cimilada== Cimilada Upper Urashi waa [[Tropical monsoon climate]] ([[Köppen climate classification]] "'''Am'''"), oo lagu garto xilli-roobaad dheer oo ka bilaabma Maarso ilaa Noofambar iyo xilli-qallalan oo gaaban oo ka bilaabma Disembar ilaa Febraayo. Celceliska roobabka sanadlaha ah waa 2510 milimitir (99 in), iyadoo bisha Sebtembar ay caadi ahaan tahay bisha ugu roobka badan sanadka. Kayntu waxay ku hadhay biyo-fatahaad laga bilaabo Sebtembar ilaa Noofambar sababtoo ah fatahaadaha [[Urashi River]], taas oo keentay [[siltification]] iyo kordhinta bacriminta ciidda.<ref name="Upper Urashi1">{{cite web|title=The Annotated Ramsar List of Wetlands of International Importance|url=http://archive.ramsar.org/cda/en/ramsar-documents-list-anno-nigeria/main/ramsar/1-31-218%5E16114_4000_0__|access-date=14 July 2017|website=[[Ramsar Convention|Ramsar.org]]}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Flora== Markii hore la aasaasay 30 Disembar 1899 oo leh 9,696 hektar (37.44 sq mi), waxay ka kooban tahay noocyo kala duwan oo [[habitat]] ah sida kaynta roobka ee dhulka hoose, [[moorland]], [[marshes]] iyo [[lake]]s xilliyeed. Ka mid ah noocyada geedaha ee lagu diiwaan geliyay kaydka, waa ''[[Lophira alata]]'', ''[[Ricinodendron heudelotii]]'', ''[[Albizia adianthifolia]]'' iyo ''[[Hexalobus|Hexalobus crispiflorus]]''. ''[[Hallea ledermannii]]'', oo muhiim u ah warshadaha kaynta, ayaa ku jira kayntan, laakiin si weyn ayuu hoos ugu dhacay natiijada isticmaalkiisa ballaaran. Geedaha [[oil palm]] (''[[Elaeis guineensis]]'') iyo ''[[Musanga cecropioides]]'' ayaa sidoo kale laga helaa meelaha sare. ==Fauna== Kaydku waa [[centre of endemism]] yar oo loogu talagalay [[sclater's guenon]] iyo [[white-throated guenon]] oo khatar ku jira, [[red colobus monkey]] iyo Heslop's [[pygmy hippopotamus]]. Waxa kale oo ay bixisaa goob muhiim ah oo lagu nasto ee [[grey parrot]] (''Psittacus erithacas'') waxayna martigelisaa dhowr nooc oo shimbiraha biyaha ah kuwaas oo qaybintooda lagu koobay Guinea-Congo Forests biome.<ref name="TideNews">{{cite news|url=http://www.thetidenewsonline.com/2016/02/05/showcasing-rivers-tourist-destinations/|location=Port Harcourt, Nigeria|title=Showcasing Rivers Tourist Destinations|date=5 February 2016|access-date=14 July 2017|newspaper=[[The Tide (Nigeria)|The Tide]]}}</ref> {{Hidden begin |title = Liiska Xayawaanka |titlestyle = background:#abdb75;width:60% }} {|width=60% |- | style="width:33%; vertical-align:top;"| ''Naasleyda'' *[[Giant forest hog]] *[[Green bush squirrel]] *[[Pygmy hippopotamus]] | style="width:33%; vertical-align:top;"| ''Xamaarato'' *[[Slender-snouted crocodile]] ''Shimbiraha'' *[[Grey parrot]] *[[Anambra waxbill]] *[[Hartlaub's duck]] *[[Congo serpent eagle]] *[[Cassin's hawk-eagle]] *[[Blue-headed dove]] *[[Black-throated coucal]] *[[black-casqued Hornbill]] *[[Yellow-rumped tinkerbird]] *[[Lesser honeyguide]] *[[Gabon woodpecker]] *[[Guinea turaco]] *[[Dark-capped yellow warbler]] *[[Grey-chinned sunbird]] *[[White-breasted negrofinch]] |} {{Hidden end}} ==Ilaalinta== Upper Orashi Forest Reserve waxaa maamula Waaxda Kaymaha ee [[Rivers State Ministry of Agriculture]]. Waxaa loo kala saaray [[IUCN_protected_area_categories#Category_VI_.E2.80.93_Protected_Area_with_sustainable_use_of_natural_resources|IUCN qaybta VI ee aagga la ilaaliyo]] (aag la ilaaliyo oo leh isticmaalka waara ee khayraadka dabiiciga ah) oo leh ujeeddo ah isticmaalka badan ee waara ee khayraadka kaynta iyo cilmi-baarista sayniska, iyada oo xoogga la saarayo hababka ka faa'iidaysiga waara ee kaymaha asaliga ah.<ref name="Upper Orashi2">{{cite web|title=Upper Orashi Forest Reserve|url=http://rris.biopama.org/pa/903112|access-date=14 July 2017|website=Biopama.org|archive-date=16 Bisha Tobnaad 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251016065649/https://rris.biopama.org/pa/903112|url-status=dead}}</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} cbvjjui0gwtr3ioml09htj7eoryfehr 0 47885 299875 299336 2026-06-28T01:28:10Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299875 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Souss-Massa | iucn_category = II | image = Museum Souss Massa Park Sidi Binzarn Oct25 A7CR 08117.jpg | image_size = 300 | image_caption = Xarunta booqdayaasha iyo Matxafka Eco ee Sidi Birzarn | location = [[Morocco]] | nearest_city = | map = Morocco | relief = 1 | coordinates = {{coord|30.075|N|9.670|W|format=dms|display=inline,title}} | area_km2 = 338 | established = 1991 | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | module = {{Designation list |embed = yes |designation1 = Ramsar |designation1_offname = Zones humides de Souss-Massa |designation1_date = 15 Janaayo 2005 |designation1_number = 1487<ref>{{Cite web |title=Zones humides de Souss-Massa |website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service |url=https://rsis.ramsar.org/ris/1487 |access-date=25 April 2018 |archive-date=5 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190705191425/https://rsis.ramsar.org/ris/1487 |url-status=live }}</ref> }} }} '''Souss-Massa National Park''' (''Parc National de Souss-Massa'') waa 33,800 hektar oo ah [[national park]] oo ku taal xeebta Atlantic ee [[Morocco]] kaas oo la abuuray 1991. Waxay u dhaxaysaa [[Agadir]] oo xagga woqooyi ah iyo [[Sidi Ifni]] oo xagga koonfurta ah. Afka [[Sous River|Oued Souss]] waa xadka woqooyi ee beerta, [[Massa River (Morocco)|Oued Massa]] waa meel u dhow xarunta, dhinaca koonfurtana waa magaalada [[Tnine Aglou|Aglou]]. 30,000 hektar oo dhul ah oo u dhow [[Aglou]], oo koonfurta ka xiga beerta, ayaa sidoo kale lagu daray goobta sababtoo ah mararka qaarkood waxaa loo isticmaalaa sidii aag quudin ah [[northern bald ibis]]. Deegaanku waa [[steppe]] la daaqo oo leh buuro ciid ah, xeebo iyo dhul-qoyan. Ciiddu waa mid badanaa ciid ah oo leh meelo dhagax badan.<ref name = "iucn park">{{cite web |author= |title=Parc National de Souss-Massa and Aglou |work=BirdLife IBA Factsheet |url=http://www.birdlife.org/datazone/sites/index.html?action=SitHTMDetails.asp&sid=6513&m=0 |publisher=[[BirdLife International]] |access-date=13 November 2008 |archive-date=15 October 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015214905/https://www.birdlife.org/datazone/sites/index.html?action=SitHTMDetails.asp&sid=6513&m=0}}</ref> ==Fauna== [[File:Northern bald ibis (Geronticus eremita).jpg|left|thumb|Northern bald ibis]] [[File:Nature Trail Souss Massa Park Oct25 A7CR 08053.jpg|left|thumb|Jidka dabiiciga ah ee ku teedsan webiga Massa, [[Sidi R'bat]]]] Muhiimadda ilaalinta ugu weyn ee beerta ayaa ah in ay haysato saddex ka mid ah afarta gumeysi ee Morocco ee [[northern bald ibis]] (''Geronticus eremita''). Iyada oo ay la socoto goobta afraad ee u dhow Tamri, waxay haysataa 95% shimbiraha taranta ee duurjoogta ah ee dhabta ah ee noocyadan halista ah.<ref name = "iucn2008 144742">{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2018 |title=''Geronticus eremita'' |volume=2018 |article-number=e.T22697488A130895601 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22697488A130895601.en |access-date=11 November 2021}} Database entry includes a range map and justification for why this species is critically endangered</ref><ref name="BirdLife 3791">{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3791&m=0 |title=Northern Bald Ibis &mdash; BirdLife Species Factsheet |publisher=[[BirdLife International]] |access-date=14 November 2008 |archive-date=29 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929154207/http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=3791&m=0 |url-status=live }}</ref> Gumeysiga ibis iyo goobaha ay ku nastaan waxay ku yaallaan dhagaxyada xeebta ee gudaha Beerta Qaranka, iyo xeebaha iyo beeraha waxaa loo isticmaalaa aagagga quudinta. Beertu waxay leedahay jid dabiici ah oo ku yaal Oued Souss iyo xarun booqdayaal ah oo ku taal Oued Massa.<ref name = "iucn park"/> Beerta waxaa ku hareeraysan 63,800 hektar Parc National de Souss-Massa iyo Aglou [[Important Bird Area]] (IBA), oo ay u magacawday [[BirdLife International]] sababtoo ah waxay taageertaa dad aad u tiro badan oo ka mid ah noocyada shimbiraha badan.<ref name=bli>{{cite web |url= https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/parc-national-de-souss-massa-and-aglou-iba-morocco|title=Parc National de Souss-Massa and Aglou|author=<!--Not stated--> |date=2024|website= BirdLife Data Zone|publisher= BirdLife International|access-date= 2024-10-23}}</ref> Oued Massa waxay haysataa biyo sanadka oo dhan waxayna leedahay [[marbled duck]]s taranta, nooc caalami ah oo halis ku jira.<ref name = "iucn park"/><ref name = marbled>{{cite iucn |author=BirdLife International |date=2017 |title=''Marmaronetta angustirostris'' |volume=2017 |article-number=e.T22680339A110054350 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-1.RLTS.T22680339A110054350.en |access-date=11 November 2021}} Database entry includes a range map and justification for why this species is vulnerable.</ref> Waa goobta kaliya ee taranta ee Morocco ee loogu yaqaan [[glossy ibis]]. Labada af ee webigu waxay muhiim u yihiin muhaajiriinta, gaar ahaan waders iyo gulls. [[European spoonbill]] iyo [[Audouin's gull]] jiilaalka beerta. Noocyada kale ee shimbiraha taranta ee xusid mudan waa [[red-necked nightjar]], [[thick-billed lark]], [[Tristram's warbler]] iyo [[Moussier's redstart]].<ref name = "iucn park"/> Souss-Massa sidoo kale waxay haysataa barnaamijyo taranta oo maxbuis ah oo loogu talagalay afar [[ungulate]] oo halis ku jira oo Waqooyiga Afrika ah: [[scimitar oryx]], [[addax]], [[dama gazelle]] iyo [[dorcas gazelle]], kuwaas oo lagu hayo xayndaabyo gooni ah oo ku dhex yaal beerta. Dib-u-soo-celinta [[North African ostrich]] - oo dabar go'ay woqooyiga Saxaraha - ayaa sidoo kale socota.<ref>{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6513 |title=Birdlife Data Zone |publisher= |access-date=8 October 2016 |archive-date=14 April 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414165237/http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6513 |url-status=live }}</ref> === Gallery-ga shimbiraha === <gallery mode="packed" heights="120px"> File:Thekla lark (Galerida theklae ruficolor).jpg|Thekla lark File:European serin (Serinus serinus) male Morocco.jpg|European serin File:Greater Flamingo Feeding Oued Massa Oct25 A7CR 08274.jpg|Greater flamingo oo quudinaya, webiga Massa File:Little Egret Souss-Massa Park Oct25 A7CR 08141.jpg|Little egret, webiga Massa File:Rear Grey Plover Non-breeding Souss-Massa Park Oct25 A7CR 08186.jpg|Grey plover (aan tarmin) File:Sandwich terns (Thalasseus sandvicensis) in flight.jpg|Sandwich terns oo duulaya </gallery> ==Khatarta== Beerta waxaa khatar ku ah cadaadiska dadka koraya iyo dhismaha tiro sii kordhaysa oo xagaaga ah oo ku yaal hareeraha Aglou. Horumarinta hoteelka oo baaxad leh oo loo qorsheeyay xeebta Tifnit, aag ay ku jiraan meelo muhiim ah oo quudin ah oo loogu talagalay ibis-ka bidaarta leh, ayaa la hakiyay.<ref name = "iucn park"/> ==Iskaashiga caalamiga ah== Marka la eego iskaashiga caalamiga ah iyo isweydaarsiga, Souss-Massa National Park waxay heshay taageero farsamo oo ka timid [[Teide National Park]] ([[Tenerife]], Spain).<ref>[http://www.magrama.gob.es/es/red-parques-nacionales/la-red/gestion/Mem_Red_11_13_tcm7-283479.pdf Cooperación internacional entre parques nacionales] {{Wayback|url=http://www.magrama.gob.es/es/red-parques-nacionales/la-red/gestion/Mem_Red_11_13_tcm7-283479.pdf |date=20131004215742 }} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131004215742/http://www.magrama.gob.es/es/red-parques-nacionales/la-red/gestion/Mem_Red_11_13_tcm7-283479.pdf |date=4 October 2013 }}</ref> ==Tixraacyo== {{Reflist}} {{Authority control}} 0pacc8wln79h5pcuytfxnmjvv7godtg 0 47887 299874 299338 2026-06-28T01:27:40Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299874 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Ifrane National Park | iucn_category = II | image = Ifrane National Park From Above.jpg | image_size = | image_caption = Ifrane National Park oo laga arkay xagga sare | location = Morocco | nearest_city = | map = Morocco | relief = 1 | coordinates = {{coord|33|25|54.32|N|5|7|48.58|W|format=dms|display=inline,title}} | area = {{cvt|500|km2}} | established = | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | module = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Lac d'Afennourir | designation1_date = 20 Juun 1980 | designation1_number = 208<ref>{{Cite web|title=Lac d'Afennourir|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/208|access-date=25 April 2018}}</ref>}} }} '''Ifrane National Park''' waa [[national park]] ku yaal buuraleyda [[Middle Atlas]] ee dalka Morocco.<ref>National Parks of Morocco. 2009</ref> Dhulkeedu wuxuu ku fidsan yahay qaybta galbeed ee buuraha iyo aagagga ku dhex yaal gobollada [[Ifrane]] iyo [[Boulmane]].<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.ecologie.ma/parc-national-difran/|title=Parc national d'Ifran - Ecologie.ma|website=www.ecologie.ma|access-date=2016-12-15|date=2012-07-23|archive-date=2016-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220222134/http://www.ecologie.ma/parc-national-difran/|url-status=dead}}</ref> Waa mid ka mid ah deegaannada yar ee u haray [[Barbary macaque]]; oo ah daanyeer (primate) oo waagii hore lahaa baaxad aad uga ballaaran Waqooyiga Afrika, laakiin hadda ku badbaaday sidii [[endangered species]] (nooc halis ugu jira dabar-go'), meelo cidhiidhi ah oo [[fragmented habitat]]s ah.<ref>C. Michael Hogan. 2008</ref> ==Taariikh== Ifrane National Park waxaa la hindisay 1994 waxaana la aasaasay Oktoobar 2004 si loo ilaaliyo noocyada iyo deegaannada muhiimka ah, iyo sababo la xiriira kororka hawlaha bini'aadamka iyo ka faa'iidaysiga khayraadka.<ref name=":2">{{Cite journal|title=Plan d'Aménagement et de Gestion du Parc National du Parc National National d'Ifrane|journal=Projet d'Aménagement et de Protection des Massifs Forestiers de la Province d'Ifrane|via=Direction Régionale des Eaux et Forêts du Moyen Atlas Service Provincial des Eaux et Forêts d'Ifrane}}</ref> Tan iyo 1990-meeyadii, Morocco waxay ku lug lahayd dejinta istaraatiijiyado gacan ka geysanaya ilaalinta deegaanka iyo kala duwanaanshaha noolaha iyada oo loo marayo mashaariic iyo heshiisyo ay ka mid yihiin [[Ramsar Convention|Ramsar]].<ref name=":2" /> Ifrane National Park waa mid ka mid ah siyaabaha ay dowladda Morocco u timid si ay u muujiso muhiimadda kaymaheeda iyo deegaannadeeda. Beertu waxay markii hore daboolaysay dhul dhan {{cvt|53800|ha}}, waxaana la ballaariyay Abriil 2008<ref name=":1" /> si ay ugu darsato qaar ka mid ah aagagga deegaanka ee aadka ugu nugul sida dhul-qoyan iyo kaymaha sare ee buuraleyda.<ref name=":0" /> Sannadkii 2021, si loo xuso Maalinta Caalamiga ah ee Kala Duwanaanshaha Noolaha, dhowr [[arruis]] (Barbary sheep) iyo [[crested porcupine]]s ayaa dib loogu soo celiyay beerta. ==Juqraafiga== Beertu waxay dabooshaa dhul dhan {{convert|125,000|ha}}.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.tourisme-dpt-ifrane.ma/parc-difrane-et-pat|title=Parc National d'Ifrane – Pays d'Accueil Touristique » IFRANE|website=www.tourisme-dpt-ifrane.ma|access-date=2016-12-15|archive-date=2016-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220195156/http://www.tourisme-dpt-ifrane.ma/parc-difrane-et-pat|url-status=dead}}</ref> Qayb weyn oo ka mid ah ayaa ah kayn leh [[Atlas cedar]].<ref>Anthony Ham, Paula Hardy and Alison Bing. 2007</ref> Joogga badda wuxuu u dhexeeyaa {{convert|1300 and 2400|m}} oo ay ku jirto kaynta geedka kedarka ah ee ku taal gobolka Ifrane.<ref name=":1" /> Beertu waxay ka kooban tahay tobankii qaybood ee Geedka Kedarka ee Atlas-ka adduunka, rubuc ka mid ah dadka adduunka ee Barbary Macaque, iyo laba goobood oo Ramsar ah: labada haro ee Afennourir iyo Tifounassine.<ref name=":1" /> [[monastery of Toumliline]] ee hore ayaa sidoo kale ku yaal gudaha beerta.<ref>{{cite web |last1=Pont |first1=Daniel |title=Pont Toumliline English - DIMMID |url=https://dimmid.org/index.asp?Type=B_BASIC&SEC=%7B647E5337-0D2E-42C0-B307-75D22155DE77%7D |website=dimmid.org |access-date=25 January 2024 |date=June 2022}}</ref> ===Cimilada=== Waxay ku taal buuraleyda [[Atlas Mountains]], oo uu saameeyo qulqulka qabow ee waqooyiga Atlantic, Ifrane National Park waxay leedahay [[warm-summer Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification|Csb]]) oo leh xagaa gaaban, xoogaa qalalan, diiran iyo jiilaal dheer, qabow, qoyan. Habeenadu waxay noqon karaan kuwo aad u qabow xilliga jiilaalka. Heerkulka sare ee jiilaalka dhif ayuu ka sarreeyaa {{convert|10|C|F}} inta u dhaxaysa Diseembar iyo Febraayo. Sababtoo ah jooggeeda, aaggu wuxuu la kulmaa [[snow]] (baraf) inta lagu jiro bilaha jiilaalka iyo cimilo qabow xilliga xagaaga (ma kulula sida gobollada u dhow).<ref name="wmo.asu.edu">{{cite web |url=http://wmo.asu.edu/africa-lowest-temperature |title=Africa: Lowest Temperature &#124; ASU World Meteorological Organization |access-date=2015-10-30 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925014334/http://wmo.asu.edu/africa-lowest-temperature |archive-date=2015-09-25 }}</ref> Sababo la xiriira joogga aagga iyo u dhowaanshaha waqooyiga [[Atlantic Ocean]], roobabku waa kuwo aad u culus mar kasta oo nidaamyada hore ay saameeyaan gobolka. Hababka roobabku waxay raacaan xadka caadiga ah ee Mediterranean-ka, laga bilaabo Oktoobar ilaa Abriil. Beertu waxay sidoo kale heshaa baraf aad u sarreeya oo bilaabma horaantii Oktoobar waxayna socotaa ilaa xilliga gu'ga. Celceliska heerkulka sannadlaha ah kama badna {{convert|11|C|}}. Magaalada Ifrane waxay haysaa rikoodhka heerkulka ugu hooseeya ee abid lagu arko Afrika: {{convert|-23.9|C|F}} Febraayo 11, 1935.<ref name="wmo.asu.edu"/> {{Weather box |width = auto |location = Ifrane, Morocco, 1961-1990 normals, extremes 1965-2016 |single line = Y |metric first = Y |collapsed = Y |temperature colour = |Jan high C = 8.9 |Feb high C = 9.9 |Mar high C = 11.9 |Apr high C = 13.2 |May high C = 17.5 |Jun high C = 22.5 |Jul high C = 28.7 |Aug high C = 28.9 |Sep high C = 24.7 |Oct high C = 18.4 |Nov high C = 12.5 |Dec high C = 9.4 |year high C = 17.2 |Jan mean C = 4.1 |Feb mean C = 5.2 |Mar mean C = 6.6 |Apr mean C = 8.0 |May mean C = 11.8 |Jun mean C = 15.9 |Jul mean C = 21.2 |Aug mean C = 21.4 |Sep mean C = 17.9 |Oct mean C = 12.5 |Nov mean C = 7.8 |Dec mean C = 4.7 |year mean C = 11.4 |Jan low C = -0.8 |Feb low C = 0.5 |Mar low C = 1.4 |Apr low C = 2.8 |May low C = 6.0 |Jun low C = 9.4 |Jul low C = 13.7 |Aug low C = 13.9 |Sep low C = 11.0 |Oct low C = 6.6 |Nov low C = 2.9 |Dec low C = 0.0 |year low C = 5.6 |Jan record high C = 20.0 |Feb record high C = 21.1 |Mar record high C = 22.0 |Apr record high C = 27.0 |May record high C = 27.2 |Jun record high C = 32.8 |Jul record high C = 34.0 |Aug record high C = 35.0 |Sep record high C = 37.0 |Oct record high C = 26.0 |Nov record high C = 19.0 |Dec record high C = 17.2 |Jan record low C = -13.0 |Feb record low C = -23.9 |Mar record low C = -8.0 |Apr record low C = -3.9 |May record low C = -2.0 |Jun record low C = 0.0 |Jul record low C = 7.0 |Aug record low C = 4.0 |Sep record low C = 0.0 |Oct record low C = -1.1 |Nov record low C = -6.1 |Dec record low C = -10.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 138.9 |Feb precipitation mm = 175.1 |Mar precipitation mm = 126.1 |Apr precipitation mm = 130.7 |May precipitation mm = 76.7 |Jun precipitation mm = 38.3 |Jul precipitation mm = 13.6 |Aug precipitation mm = 12.7 |Sep precipitation mm = 33.3 |Oct precipitation mm = 72.9 |Nov precipitation mm = 178.3 |Dec precipitation mm = 141.8 |year precipitation mm = 1118.4 |Jan rain days = 10.6 |Feb rain days = 12.4 |Mar rain days = 12.1 |Apr rain days = 12.4 |May rain days = 10.3 |Jun rain days = 6.5 |Jul rain days = 3.8 |Aug rain days = 4.2 |Sep rain days = 6.5 |Oct rain days = 8.4 |Nov rain days = 10.8 |Dec rain days = 10.3 |year rain days = 108.3 |Jan sun = 180.6 |Feb sun = 169.1 |Mar sun = 214.4 |Apr sun = 211.2 |May sun = 263.1 |Jun sun = 302.3 |Jul sun = 340.8 |Aug sun = 317.0 |Sep sun = 258.1 |Oct sun = 227.3 |Nov sun = 175.8 |Dec sun = 172.8 |year sun = 2832.5 |source 1 = NOAA<ref name= NOAA>{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-I/FM/60160.TXT | server = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | title = Ifrane Climate Normals 1961–1990 | access-date = March 16, 2015}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.ncei.noaa.gov/access/search/data-search/global-summary-of-the-day?stations=60160099999 | title = Global Surface Summary of the Day - GSOD | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | accessdate = March 7, 2021 }}</ref> }} ===Dhirta iyo xayawaanka=== Aaggu wuxuu leeyahay 1015 nooc oo dhir ah oo kala duwan oo ay ku jiraan Atlas Cedar (''[[Cedrus atlantica]]''), Evergreen Oak (''[[Quercus ilex]]''), Algerian oak (''[[Quercus canariensis]]''), Maritime Pine (''[[Pinus pinaster]]''), iyo Spanish Juniper (''[[Juniperus thurifera]]'').<ref name=":1" /> Noocyada kale ee geedaha ee ku yaal beerta waxaa ka mid ah [[Acer monspessulanum|Montpellier maple]], [[yew]], iyo [[holly]].<ref name=":1" /> <gallery widths="220"> File:Cèdre de l'Atlas.JPG|''Cedrus atlantica'' oo ku taal Beerta File:Ifrane 080.jpg|''Quercus canariensis'' </gallery> Beertu waxay ka kooban tahay xayawaan qani ah. Waxay u taagan tahay deegaan dabiici ah oo loogu talagalay [[Barbary macaque]]s. Waxaa intaa dheer, beerta waxaad ka heli kartaa Barbary [[wild boar]]s, [[African wolf|African wolves]], [[striped hyena]]s, [[Barbary stag]]s, [[Barbary sheep]] (arruis), [[red fox]]es, [[serval]]s, [[caracal]]s, [[European otter]]s, [[European rabbit]]s, [[crested porcupine]]s, [[Cape hare]]s, [[common genet]]s iyo, suurtogal ahaan, [[Barbary leopard]]s.<ref name=":2" /> Beertan waxaa loo magacaabay [[Important Bird Area]] (IBA) oo ay samaysay [[BirdLife International]] sababtoo ah waxay taageertaa dad aad u tiro badan oo [[Barbary partridge]]s, [[ruddy shelduck]]s, [[marbled teal]]s, [[red-knobbed coot]]s, [[Levaillant's woodpecker]]s, [[subalpine warbler|subalpine]], [[Sardinian warbler|Sardinian]] iyo [[speckled warbler]]s, [[spotless starling]]s, [[Moussier's redstart]]s, iyo [[black-eared wheatear|black-eared]] iyo [[black wheatear]]s.<ref name=bli>{{cite web |url= https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/parc-naturel-difrane-iba-morocco|title=Parc Naturel d'Ifrane|author=<!--Not stated--> |date=2024|website= BirdLife Data Zone|publisher= BirdLife International|access-date= 2024-10-22}}</ref> Afennourir Lake waa [[Ramsar site]] oo leh hoy loogu talagalay [[birdwatching]].<ref name=":2" /> <gallery widths="220"> File:Dayet Aoua, Ifrane national park..jpg|Spanish pond turtle ([[Spanish pond turtle|Mauremys leprosa]]) File:Ifrane, National Park, Macaca sylvanus.jpg|Barbary macaque ([[Barbary macaque|Macaca sylvanus]]) </gallery> ==Qoraallo== {{Reflist}} ==Tixraacyo== * ''Plan d’Aménagement et de Gestion du Parc National du Parc National National d’Ifrane''.(2007). Haut Commissariat aux Eaux et Forets et à la Lutte contre la Desertification. * ''Parc national d’Ifran'' (2012). ''Ecologie.ma''. Retrieved from http://www.ecologie.ma/parc-national-difran/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220222134/http://www.ecologie.ma/parc-national-difran/ |date=2016-12-20 }} * ''Parc National d’Ifrane – Pays d’Accueil Touristique'' (2015). ''Ifrane: la cure de jouvence''. Retrieved from http://www.tourisme-dpt-ifrane.ma/parc-difrane-et-pat {{Wayback|url=http://www.tourisme-dpt-ifrane.ma/parc-difrane-et-pat |date=20161220195156 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220195156/http://www.tourisme-dpt-ifrane.ma/parc-difrane-et-pat |date=2016-12-20 }} * [http://ma.chm-cbd.net/manag_cons/esp_prot/manag_cons/esp_prot/stat_nat/parc_nat/fol117596 ''Parc National d'Ifrane''] {{Wayback|url=http://ma.chm-cbd.net/manag_cons/esp_prot/manag_cons/esp_prot/stat_nat/parc_nat/fol117596 |date=20121107003752 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121107003752/http://ma.chm-cbd.net/manag_cons/esp_prot/manag_cons/esp_prot/stat_nat/parc_nat/fol117596 |date=2012-11-07 }} – Centre d'Echange d'Information sur la Biodiversité du Maroc * Anthony Ham, Paula Hardy and Alison Bing. 2007. ''Morocco'', Lonely Planet Publications, Paul Clammer {{ISBN|978-1-74059-974-0}}. 528 pages * C. Michael Hogan. 2008. [https://web.archive.org/web/20090831095518/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=31757 ''Barbary Macaque: Macaca sylvanus'', GlobalTwitcher.com, ed. N. Stromberg] {{National Parks of Morocco}} {{authority control}} {{Portal|Morocco}} {{DEFAULTSORT:Ifrane National Park}} c6dsdm5r5m16h9ci6j5krplwzdzx8ty 0 47893 299871 299346 2026-06-28T01:27:19Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299871 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area |name = Diawling National Park |iucn_category = II |image = |image_caption = |map = Mauritania |relief = 1 |map_caption = |location = [[Mauritania]] |nearest_city = |coordinates = {{coord|16|22|N|16|23|W|display=inline,title}} |coords_ref = |area = {{convert|15600|ha}} |authorized = |established = |governing_body = |website = |module = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Parc National du Diawling | designation1_date = 23 Agoosto 1994 | designation1_number = 666<ref>{{Cite web|title=Parc National du Diawling|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/666|access-date=25 April 2018}}</ref>}} }} '''Diawling National Park''' waa [[National park|Beerta Qaran]] ee [[Mauritania]]. Waxay ku taallaa koonfur-galbeed ee dalka hareeraheeda [[Senegal River|Webiga Senegal]] [[river delta|delta]]. Beertu waa meel muhiim u ah ilaalinta duurjoogta. ==Taariikh== Beerta waxaa la aasaasay 1991. Mucaaradka ku aaddan aasaaskeeda waxay inta badan ka yimaadeen dadka deegaanka, kuwaas oo ka cabsanayay masiibo la mid ah tan dadka ku nool Djoudj, oo ka gudubka webiga ee Senegal, markii [[Djoudj National Bird Sanctuary]] la aasaasay 1971. Waxay ka cabsanayeen cawaaqibka aagga la ilaaliyo, taas oo macnaheedu noqon doono in daaqsinta iyo kalluumeysiga la mamnuuci doono ama la xaddidi doono, taas oo soo afjaraysa qaab nololeedkii ay qabiiladoodu had iyo jeer yaqaaneen.<ref name = Ramsar>{{cite web | url = http://www.ramsar.org/sites/default/files/documents/pdf/lib/hbk4-07cs12.pdf | title = The Diawling National Park: Joint Management for the Rehabilitation of a Degraded Coastal Wetland | access-date = 2016-11-14 | publisher = Ramsar.org}}</ref> ==Juqraafiga== Beertu waxay ku fidsan tahay aag dhan 16,000 hektar, dhammaantoodna waxay mar ahaan jireen dhul daad ah. Webiga Senegal wuxuu u shaqeeyaa sidii xuduud u dhaxaysa beerta iyo [[Senegal]]. Waa qayb ka mid ah kaydka Biosphere ee xuduudaha ka gudba oo ah goob caan ku ah taranka shimbiraha sababtoo ah isku-darka biyaha saafiga ah iyo biyaha milixda leh ee delta-da Webiga Senegal.<ref name = Ramsar/> Qaar ka mid ah [[malaria|duumada]] ugu daran ee gobolka ayaa laga helaa aaggan, sababtoo ah dhismaha biyo-xireen laga dhisay aagga. [[Schistosomiasis|Bilharzia]] iyo noocyada dhirta soo duula ayaa iyaguna halkaas ka dillaacay.<ref name = foundation>{{cite web | url = http://www.fondationensemble.org/en/projet/conservation-de-la-biodiversite-du-parc-national-du-diawling-par-la-gestion-durable-et-participative/ | title = Biodiversity conservation in the Diawling National Park through sustainable and participatory management | access-date = 2016-11-14 | publisher = Fondation Ensemble}}</ref> ===Deegaanka=== Inta lagu guda jiro [[rainy season|xilliga roobka]], inta badan beerta waxay ka kooban tahay [[lake|harooyin]] waaweyn. Waxaa loo yaqaanaa inay leedahay in ka badan 220 nooc oo [[bird|shimbiro]] ah oo la aqoonsaday, iyo sidoo kale noocyo badan oo [[fish|kalluun]] ah. ====Shimbiraha==== [[File:Northern Pintails (Male & Female) I IMG 0911.jpg|thumb|Lammaane ka mid ah northern pintails]] Diawling National Park waxay hoy u tahay noocyo cajiib ah oo shimbiro ah. Noocyada laga helay halkan waxaa ka mid ah [[northern pintail]], [[northern shoveler]], [[greater flamingo]], [[lesser flamingo]], [[Eurasian spoonbill]], [[African spoonbill]], [[great egret]], [[great white pelican]], [[Arabian bustard]], [[pied avocet]], [[slender-billed gull]], [[Caspian tern]], [[greater hoopoe-lark]] iyo [[Sudan golden sparrow]].<ref name="Diawling National Park">{{cite web|title=Diawling National Park|url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6643|publisher=BirdLife International|access-date=10 December 2013}}</ref> Goobta waxaa sidoo kale loo qoondeeyay [[Important Bird Area]] (IBA) oo ay samaysay [[BirdLife International]] sababtoo ah waxay taageertaa dad aad u tiro badan oo [[waterbird|shimbiraha biyaha]] ah oo jiilaalka soo booqda.<ref name=bli>{{cite web |url= https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/diawling-national-park-iba-mauritania|title=Diawling National Park|author=<!--Not stated--> |date=2024|website= BirdLife Data Zone|publisher= BirdLife International|access-date= 2024-10-23}}</ref> ====Naasleyda==== Dabeecadda iyo aadanaha ayaa isku daray si ay u tirtiraan qaar ka mid ah noocyada ku nool Diawling. Qaar ka mid ah naasleyda waaweyn ayaa ku dhintay abaarta dheer iyo ugaarsiga xad-dhaafka ah. Kii ugu dambeeyay ee [[Panthera leo leo|libaax galbeedka Afrika]]<ref name="Haas2005">{{cite journal |author1=Haas, S.K. |author2=Hayssen, V. |author3=Krausman, P.R. |title=''Panthera leo'' |year=2005 |journal=Mammalian Species |volume=762 |pages=1–11 |url=http://www.science.smith.edu/msi/pdf/762_Panthera_leo.pdf |doi=10.1644/1545-1410(2005)762[0001:PL]2.0.CO;2 |s2cid=198968757 |access-date=2017-09-06 |archive-date=2017-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728131140/http://www.science.smith.edu/msi/pdf/762_Panthera_leo.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Catsg2017">{{cite journal |author=Kitchener, A.C. |author2=Breitenmoser-Würsten, C. |author3=Eizirik, E. |author4=Gentry, A. |author5=Werdelin, L. |author6=Wilting, A. |author7=Yamaguchi, N. |title=A revised taxonomy of the Felidae: The final report of the Cat Classification Task Force of the IUCN Cat Specialist Group |journal=Cat News |issue=Special Issue 11 |url=http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/5.Cat_News/5.3._Special_Issues/5.3.10._SI_11/CN_Special_Issue_11_Revised_taxonomy_of_the_Felidae.pdf |page=76 |year=2017 |access-date=2026-06-25 |archive-date=2017-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170731185717/http://www.catsg.org/fileadmin/filesharing/5.Cat_News/5.3._Special_Issues/5.3.10._SI_11/CN_Special_Issue_11_Revised_taxonomy_of_the_Felidae.pdf |url-status=dead }}</ref> ee Diawling ayaa la toogtay 1970, iyo aragtida ugu dambeysay ee [[red-fronted gazelle]] waxay ahayd 1991. Maanta, naasleyda kaliya ee beerta ku jira waa [[spotted hyena]], [[African wolf|African golden wolves]], [[warthog]], [[African wildcat]], [[Cape hare]] iyo [[patas monkey]]. Noocyo kale, oo ay ku jiraan [[African manatee]], [[West African crocodile]], iyo [[hippopotamus]], ayaa la waayay dhismaha biyo-xireenka.<ref name="Diawling National Park"/> ===Isbeddelka cimilada=== {{Main|Sea level rise}} Sannadkii 2022, [[IPCC Sixth Assessment Report]] ayaa ku daray Diawling National Park liiska goobaha dhaxalka dabiiciga ah ee Afrika oo halis ugu jira [[flooding|daadad]] iyo [[coastal erosion|nabaad-guurka xeebaha]] dhamaadka qarnigii 21-aad, laakiin kaliya haddii [[climate change|isbeddelka cimiladu]] uu raaco [[Representative Concentration Pathway#RCP 8.5|RCP 8.5]], kaas oo ah qaabka qiiqa badan ee sii kordhaya ee [[greenhouse gas|gaasaska aqalka dhirta lagu koriyo]] ee la xidhiidha kulaylka in ka badan 4 °C.,<ref>Trisos, C.H., I.O. Adelekan, E. Totin, A. Ayanlade, J. Efitre, A. Gemeda, K. Kalaba, C. Lennard, C. Masao, Y. Mgaya, G. Ngaruiya, D. Olago, N.P. Simpson, and S. Zakieldeen 2022: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_Chapter09.pdf Chapter 9: Africa]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/ Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke,V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2043–2121</ref> mana loo arko mid aad u macquul ah.<ref>{{cite journal|last1=Hausfather|first1=Zeke|last2=Peters|first2=Glen|title=Emissions – the 'business as usual' story is misleading|journal=Nature|date=29 January 2020|volume=577|issue=7792|pages=618–20|doi=10.1038/d41586-020-00177-3|pmid=31996825|bibcode=2020Natur.577..618H|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hausfather|first1=Zeke|last2=Peters|first2=Glen|title=RCP8.5 is a problematic scenario for near-term emissions|journal=PNAS|date=20 October 2020|volume=117|issue=45|pages=27791–27792|doi=10.1073/pnas.2017124117 |doi-access=free|pmc=7668049}}</ref> Qaababka kale ee macquulka ah waxay keenaan heerar kulayl oo hooseeya iyo natiijadaasna kor u kaca heerka badda oo hooseeya: haddana, heerarka badda ayaa sii kordhi doona ilaa 10,000 sano dhammaantood.<ref>{{cite book |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |title=Technical Summary. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |date=August 2021 |publisher=IPCC |page=TS14 |access-date=12 November 2021}}</ref> Xitaa haddii kulaylku ku kooban yahay 1.5 °C, kor u kaca heerka badda ee adduunka ayaa weli la filayaa inuu dhaafo {{convert|2-3|m|ft|0|abbr=on}} ka dib 2000 sano (iyo heerar kulayl sare leh ayaa arki doona koror weyn marka la gaaro wakhtigaas), sidaas darteed ka sarreeya heerarka 2100 ee kor u kaca heerka badda ee RCP 8.5 (~{{convert|0.75|m|ft|0|abbr=on}} oo leh kala duwanaansho {{convert|0.5-1|m|ft|0|abbr=on}}) si fiican uga hor sanadka 4000.<ref>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Wildlife of Mauritania|Duurjoogta Mauritania]] ==Tixraacyo== {{reflist}} {{authority control}} 07bdbhjceyxwkpwbbwx3peqx6p1ljtw 0 47899 299869 299354 2026-06-28T01:27:08Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299869 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Cacheu River Mangroves Natural Park | alt_name = | iucn_category = | image = | image_alt = | image_caption = | image_size = | map = Guinea-Bissau | relief = 1 | map_alt = | map_caption = | map_width = | location = [[Guinea-Bissau]] | nearest_city = [[Cacheu]] | coordinates = {{coord|12|18|00|N|16|10|46|W|source:dewiki|display=inline,title}} | coords_ref = | area_km2 = 886 | established = 2000 | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = }} {{Designation list | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Parc Naturel des Mangroves du Fleuve Cacheu (PNTC) | designation1_date = 22 Maajo 2015 | designation1_number = 2229<ref name="RSIS">{{Cite web|title=Parc Naturel des Mangroves du Fleuve Cacheu (PNTC)|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2229|accessdate=25 April 2018}}</ref>}} '''Cacheu River Mangroves Natural Park''' ({{langx|pt|Parque Natural dos Tarrafes do Rio Cacheu}}) waa [[national park|beerta qaran]]<ref>{{cite web|url=http://bissautourism.com/tourism-information/national-park.html|title=Guinea Bissau National Park|publisher=Bissautourism.com: Guinea Bissau: 88 Heavenly Inhabited Islands|language=English|accessdate=16 November 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150407044645/http://www.bissautourism.com/tourism-information/national-park.html|archivedate=7 April 2015}}</ref> ku taal [[Cacheu River|Webiga Cacheu]] ee [[Guinea-Bissau]]. Waxaa la aasaasay 1 Diseembar 2000. Beerta qaran, oo leh aag dhan 886&nbsp;km{{sup|2}},<ref>[http://www.wdpa.org/siteSheet.aspx?sitecode=33046 World Database on Protected Areas]{{Dead link|date=November 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> waxaa loo qoondeeyay [[Ramsar site|goob Ramsar ah]] tan iyo 2015.<ref name="RSIS"/> Beertu waxaa loo arkaa inay tahay deegaanka mangrove ee ugu weyn ee Galbeedka Afrika, iyadoo ilaa 68% dhulkeeda lagu daboolay mangroves. Mangroves-kan baaxadda leh waxay bixiyaan hoyga ilaalinta nolosha badda iyo ilaalinta kala duwanaanshaha dhirta iyo xayawaanka. Beertu waxay hoy u noqotaa tiro aad u badan oo shimbiro ah oo soo hijrooda, kuwaas oo halkan u yimaada jiilaalka.<ref>{{Cite web|title=National park of cacheu river mangroves - Réseau Régional d'Aires Marines Protégées en Afrique de l'Ouest|url=http://www.rampao.org/Parc-Naturel-des-Mangroves-du.html?lang=en|access-date=2020-09-21|website=www.rampao.org|archive-date=2021-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209012719/http://www.rampao.org/Parc-Naturel-des-Mangroves-du.html?lang=en|url-status=dead}}</ref> ==Isbeddelka cimilada== {{Main|Sea level rise}} Sannadkii 2022, [[IPCC Sixth Assessment Report]] ayaa ku daray Cacheu River Mangroves Natural Park liiska goobaha dhaxalka dabiiciga ah ee Afrika oo halis ugu jira [[flooding|daadad]] iyo [[coastal erosion|nabaad-guurka xeebaha]] dhamaadka qarnigii 21-aad, laakiin kaliya haddii [[climate change|isbeddelka cimiladu]] uu raaco [[Representative Concentration Pathway#RCP 8.5|RCP 8.5]], kaas oo ah qaabka qiiqa badan ee sii kordhaya ee [[greenhouse gas|gaasaska aqalka dhirta lagu koriyo]] ee la xidhiidha kulaylka in ka badan 4 °C.,<ref>Trisos, C.H., I.O. Adelekan, E. Totin, A. Ayanlade, J. Efitre, A. Gemeda, K. Kalaba, C. Lennard, C. Masao, Y. Mgaya, G. Ngaruiya, D. Olago, N.P. Simpson, and S. Zakieldeen 2022: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/downloads/report/IPCC_AR6_WGII_Chapter09.pdf Chapter 9: Africa]. In [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/ Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability] [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem, B. Rama (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 2043–2121</ref> mana loo arko mid aad u macquul ah.<ref>{{cite journal|last1=Hausfather|first1=Zeke|last2=Peters|first2=Glen|title=Emissions – the 'business as usual' story is misleading|journal=Nature|date=29 January 2020|volume=577|issue=7792|pages=618–20|doi=10.1038/d41586-020-00177-3|pmid=31996825|bibcode=2020Natur.577..618H|doi-access=free}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hausfather|first1=Zeke|last2=Peters|first2=Glen|title=RCP8.5 is a problematic scenario for near-term emissions|journal=PNAS|date=20 October 2020|volume=117|issue=45|pages=27791–27792|doi=10.1073/pnas.2017124117 |pmid=33082220 |pmc=7668049 |bibcode=2020PNAS..11727791H |doi-access=free}}</ref> Qaababka kale ee macquulka ah waxay keenaan heerar kulayl oo hooseeya iyo natiijadaasna kor u kaca heerka badda oo hooseeya: haddana, heerarka badda ayaa sii kordhi doona ilaa 10,000 sano dhammaantood.<ref>{{cite book |url=https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Full_Report.pdf |title=Technical Summary. In: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change |date=August 2021 |publisher=IPCC |page=TS14 |access-date=12 November 2021}}</ref> Xitaa haddii kulaylku ku kooban yahay 1.5 °C, kor u kaca heerka badda ee adduunka ayaa weli la filayaa inuu dhaafo {{convert|2-3|m|ft|0|abbr=on}} ka dib 2000 sano (iyo heerar kulayl sare leh ayaa arki doona koror weyn marka la gaaro wakhtigaas), sidaas darteed ka sarreeya heerarka 2100 ee kor u kaca heerka badda ee RCP 8.5 (~{{convert|0.75|m|ft|0|abbr=on}} oo leh kala duwanaansho {{convert|0.5-1|m|ft|0|abbr=on}}) si fiican uga hor sanadka 4000.<ref>IPCC, 2021: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_SPM.pdf Summary for Policymakers]. In: [https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/ Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] [Masson-Delmotte, V., P. Zhai, A. Pirani, S.L. Connors, C. Péan, S. Berger, N. Caud, Y. Chen, L. Goldfarb, M.I. Gomis, M. Huang, K. Leitzell, E. Lonnoy, J.B.R. Matthews, T.K. Maycock, T. Waterfield, O. Yelekçi, R. Yu, and B. Zhou (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 3−32, doi:10.1017/9781009157896.001.</ref> ==Xiriirinta dibadda== * [http://apes.eva.mpg.de/apeswiki/index.php/Rio_Cacheu APES MAPPER] {{Wayback|url=http://apes.eva.mpg.de/apeswiki/index.php/Rio_Cacheu |date=20100716150931 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100716150931/http://apes.eva.mpg.de/apeswiki/index.php/Rio_Cacheu |date=2010-07-16 }} ==Tixraacyo== {{Reflist}} {{authority control}} box0ehl969qgykomizimas7tad8ojdg 0 47900 299930 299355 2026-06-28T06:23:47Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299930 wikitext text/x-wiki [[File:L'Archipel des Bijagos vu par Sentinel 2.jpg|thumb|Jasiiradaha Bijagós oo laga arkay xeebta Guinea-Bissau]] {{Designation list | designation1 = WHS | designation1_offname = Coastal and Marine Ecosystems of the Bijagós Archipelago – Omatí Minhô | designation1_date = 2025 | designation1_number = 1431rev<ref>{{Cite web|title=Coastal and Marine Ecosystems of the Bijagós Archipelago – Omatí Minhô |publisher=[[World Heritage Site|UNESCO]] |url=https://whc.unesco.org/en/list/1431|access-date=13 July 2025}}</ref>|designation2=Ramsar|designation2_offname=Archipel Bolama-Bijagós|designation2_date=14 Janaayo 2014|designation2_number=2198<ref>{{Cite web|title=Archipel Bolama-Bijagós|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2198|access-date=25 April 2018}}</ref>|designation1_type=Dabiici|designation1_criteria=ix, x}} [[File:Guinea bissau sm03.png|right|thumb|Khariidadda Guinea Bissau oo ay ku jiraan Jasiiradaha Bijagós]] [[File:Archipel Bolama-Bijagos Ramsar Site in Guinea-Bissau.jpg|thumb|Goobta Ramsar]] [[File:Mahindra Gambia tractor, Bijagos Archipelago, Guinea-Bissau.jpg|thumb|Saddex nin oo jooga [[Bubaque]] oo saaran taraaktar [[Mahindra Tractors|Mahindra]] ah oo lagu soo saaray warshadda shirkadda ee Gambia.]] Jasiiradaha '''''Bijagós''''' ({{langx|pt|Arquipélago dos Bijagós}}), oo inta badan si khaldan loogu qoro '''''Bijagos''''' qoraalka Ingiriisiga oo hore loogu yaqaanay Ingiriisi '''Bissagots'''<ref>annonymous: ''[https://www.archive.org/details/s2bookofknowledg29markuoft Book of the Knowledge of all the Kingdoms, Lands, and Lordships that are in the World, and the Arms and Devices of each Land and Lordship, or of the Kings and Lords who possess them]''. Sir Clements RobertMarkham, K.C.B. (transl., notes). Hakluyt Society: London, 1912: §74</ref> (oo inta badan si khaldan loogu qoro '''Bissagos'''), waa koox ka kooban qiyaastii 88 jasiiradood iyo jasiirado yaryar oo ku yaalla [[Atlantic Ocean|Badweynta Atlaantik]] xeebta [[Guinea-Bissau]].<ref>{{cite web | url=https://www.france24.com/en/tv-shows/focus/20210910-guinea-bissau-s-bijagos-islands-a-sanctuary-of-biodiversity-under-threat | title=Focus - Guinea-Bissau's Bijagos Islands: A sanctuary of biodiversity under threat | date=10 September 2021 }}</ref> ==Juqraafiga== Jasiiraduhu waxay ka samaysmeen [[River delta|delta]] qadiimi ah ee [[Geba River|Geba]] iyo [[Grande de Buba River|Grande de Buba]] waxayna ku fidsan yihiin aag dhan {{convert|12,958|km2|abbr=on}}. Labaatan ka mid ah jasiiradaha ayaa la deggan yahay sannadka oo dhan, oo ay ku jirto jasiiradda ugu dadka badan, [[Bubaque]]. Caasimadda maamulka, [[Bolama (town)|Bolama]] waxay ku taal jasiiradda [[Bolama Island|Bolama]]. ===Deegaanka=== Waxaa jira kala duwanaansho sare oo deegaan ah: mangroves oo leh aagag intertidal ah, kaymaha timirta, kaymaha qalalan iyo kuwa badh-qalalan, kaymaha labaad iyo kuwa nabaad-guuray, savanna xeebaha, xeebo ciid ah iyo aagag biyood. Jasiiradaha waxaa loo aqoonsaday [[UNESCO Biosphere Reserve|Kaydka Biosphere ee UNESCO]] sannadkii 1996. Goobta waxaa loo qoondeeyay [[Important Bird Area|Goob Shimbireed oo Muhiim ah]] (IBA) oo ay samaysay [[BirdLife International]] sababtoo ah [[mudflat|dhoobada]] intertidal iyo [[mangrove|mangroves]] waxay taageeraan dad aad u tiro badan oo [[waterbird|shimbiraha biyaha]] ah oo aan tarmin iyo kuwa jiilaalka, gaar ahaan tiro aad u badan oo [[bird migration|socdaal]] [[Palaearctic]] [[wader|waders]], [[gull|gulls]] iyo [[tern|terns]], iyo sidoo kale [[greater flamingo|greater flamingos]] iyo [[pink-backed pelican|pink-backed pelicans]].<ref name=bli>{{cite web |url= https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/arquip%C3%A9lago-dos-bijag%C3%B3s-iba-guinea-bissau|title= Arquipélago dos Bijagós|author=<!--Not stated--> |date=2024|website= BirdLife Data Zone|publisher= BirdLife International|access-date= 2024-10-31}}</ref> ===Dadweynaha=== Dadweynaha waxaa lagu qiyaasay 30,000 (2006) waxaana ku badan qowmiyadda [[Bissago]] ({{langx|pt|Bijagó}}). Waxay leedahay dad da'yar oo qaraabo ah sababtoo ah heerka dhalashada oo sarreeya iyo rajada nolosha oo hooseysa.{{citation needed|date=September 2021}} ==Dhaqaalaha== Dhaqaaluhu inta badan waa miyi, qoysas badan ayaa ku nool beerashada iyo kalluumeysiga. Waxaa jira hawlo dalxiis oo qaar ka mid ah, inta badan doonyaha laga kireysto [[Senegal|Senegal]] ee deriska ah. La'aanta kaabayaasha iyo xiriirka isgaarsiinta ayaa ka hortagaya horumarinta awoodda dalxiis ee jasiiradaha.{{citation needed|date=September 2021}} Laga bilaabo horraantii 2000-meeyadii, dhowr ka mid ah jasiiradaha ayaa bilaabay in loo isticmaalo goobo lagu kala beddelo [[narcotraffic|narcotraffic]],<ref>[https://visao.sapo.pt/guine-bissau-arquipelago-dos-bijagos-utilizado-como-deposito-dos-narcotraficantes-governo=f539964 Guiné-Bissau: Arquipélago dos Bijagós utilizado como depósito dos narcotraficantes – Governo], [[Agência Lusa]], ''Visão'' magazine</ref> taas oo si dhakhso ah u beddeleysa qaab-dhismeedka bulsho iyo dhaqaale ee jasiiradaha. ==Taariikh== Waqtiyadii ka hor gumaysiga Yurub, jasiiraduhu waxay udub dhexaad u ahaayeen ganacsiga xeebaha [[West Africa|Galbeedka Afrika]] waxayna dhisteen ciidan badeed awood leh. Sannadkii 1532, Boqor [[Joao III of Portugal]] wuxuu walaalkiis [[Luís of Portugal, Duke of Beja|Luis, Duke of Beja]] u dhiibay xuquuq magac ahaan u ah jasiiradaha iyo sidoo kale xuquuq ganacsi oo deeqsinimo leh. Sannadkii 1535, Dom Luis wuxuu diray ciidan si uu u qabsado jasiiradaha, laakiin ciidanka xooggan ee jasiiradaha ayaa burburiyay, iyadoo laga tagay dad yar oo ka badbaaday.{{sfn|Stallibrass|1889|pp=595}} Sanado badan ka dib Bijagós waxay diideen inay ganacsi la yeeshaan [[Portugal|Portuguese]] waxayna si adag ula dhaqmeen badmaax kasta oo markabku ku degay, ilaa xiriirkii dib loo soo celiyay qiyaastii 1550.{{sfn|Rodney|1966|pp=139}} Jasiiradaha Bissago waxay markaas noqdeen bixiyeyaal muhiim ah oo addoomo u ah Portuguese, iyagoo iska dhigaya loolanka jasiiradaha dhexdooda si ay u weeraraan dhul-weynaha.{{sfn|Rodney|1966|pp=205}} Sannadkii 1849, iyadoo dadka Bijagós ay weli si adag u madaxbannaan yihiin, Ingiriiska iyo Faransiiska waxay sameeyeen duullaan wadajir ah si ay u '[[Pacification (military action)|pacify]]' jasiiradaha, laakiin waa laga celiyay. Portuguese-ku waxay isku dayeen dhowr jeer inay dumiyaan 'shakiga cashuuraha' ee jasiiradaha horraantii qarnigii 20-aad laakiin inta badan way ku guuldareysteen.<ref name=Mendy2013>{{cite book|author1=Peter Karibe Mendy|author2=Richard A. Lobban Jr.|title=Historical Dictionary of the Republic of Guinea-Bissau|url=https://books.google.com/books?id=NbJ8AQAAQBAJ |edition=4th |publisher= [[Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-8027-6 |year= 2013|page=29 }}</ref> Jasiiradaha si rasmi ah looguma darin Portugal ilaa 1937.<ref>{{cite book |last=Thornton |first=John |date=1998 |title=Africa and Africans in the Making of the Atlantic World, 1400–1800 |url=https://books.google.com/books?id=wdIhAwAAQBAJ&pg=PT49 |location=Paris |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781139643382 |access-date=2015-01-26 }}</ref><ref>{{cite book |last=Henry |first=Christine |date=1994 |title=Les îles où dansent les enfants défunts. Âge, sexe et pouvoir chez les Bijogo de Guinée-Bissau |pages=66–68 |url=https://books.google.com/books?id=__1Hx-zSIHcC |language=fr |location=Paris |publisher=Les Editions de la MSH |isbn=9782735116829 |access-date=2015-01-26 }}</ref> Bijagós waxaa soo booqday antropologist iyo sawir qaade reer Austria ah [[Hugo Bernatzik]] sannadihii 1930–1931, kaas oo diiwaangeliyay nolol maalmeedka dadka Bidyogo.<ref>''Geheimnisvolle Inselntropen Afrikas: Frauenstaat und Mutterrecht der Bidyogo; ein Forschungsbericht'' 1933</ref> [[London School of Hygiene and Tropical Medicine]] ayaa cilmi-baaris ku samaynaysa halkan si ay u barato daawooyinka qaar ka mid ah cudurrada faafa ee ugu dhimashada badan adduunka. Sababtoo ah jasiiraduhu waa kuwo aad u go'doonsan waxaa jira khatar yar oo wasakh ah oo ku timaadda natiijooyinka marka loo eego meelaha kale.<ref>{{cite news |title=Could these beautiful islands help stop killer diseases? |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-46077299 |access-date=26 December 2018 |publisher=BBC |date=14 November 2018}}</ref> Sannadkii 2025, jasiiradaha waxaa loo qoondeeyay [[World Heritage Site|Goob Dhaxal-dugsiyeedka Adduunka]] oo ay leedahay [[UNESCO]].<ref>{{Cite web |date=July 13, 2025 |title=G.Bissau's Bijagos Archipelago Added To UNESCO World Heritage List |url=https://www.barrons.com/news/g-bissau-s-bijagos-archipelago-added-to-unesco-world-heritage-list-b21603d7?refsec=topics_afp-news |work=Barron's}}</ref> ==Dhaqanka== Sababo la xiriira dhibaatooyinka isgaarsiinta ee dhul-weynaha Guinea-Bissau oo weli jira ilaa maantadan, dadweynuhu waxay leeyihiin heer aad u sarreeya oo ah [[Autonomous entity|autonomy]] waxayna ka gaashaameen dhaqankooda awoowe saameyn ka baxsan. [[Bijago language|Afka Bijago]] ayaa lagula hadlaa [[Portuguese language|Portuguese]] iyo [[Guinea-Bissau Creole|creole]]. Qoraa Paulo Feytor Pinto wuxuu qoray in, qiyaastii 2024, [[Kriol Guinensi]] uu yahay afka ugu caansan magaalooyinka, halka [[Bidyogo]] uu yahay afka ugu caansan miyiga, iyadoo Kriol Guinensi uu halkaas ka yahay [[second language|af labaad]]. Sida laga soo xigtay Pinto, marka loo eego Portuguese-ka, "marar badan lama isticmaalo, xitaa iskuulka ama macallimiinta dhexdooda."<ref name=Pinto>{{cite book|last=Pinto|first=Paulo Feytor|chapter-url=https://shs.cairn.info/sociolinguistique-insulaire--9782492327285-page-45?lang=en|chapter=Bilingual education in the Bissagos islands of Guinea-Bissa|editor1=Ksenija Djordjevic Léonard|editor2=Fabio Scetti|editor3=Jean Léo Léonard |title=Sociolinguistique insulaire : avantages et désavantages d'être une île|date=2024-06-17|via=[[Cairn.info]]|pages=45–55}}</ref> Qaar ka mid ah qorayaasha waxay ku doodayaan in dhaqanka Bijago uu u janjeero inuu noqdo matriarchal, iyadoo haweenku ay maareynayaan qoyska, dhaqaalaha, sharciga, iyo sidoo kale bilaabista shukaansiga (haweenku waxay doortaan raggooda waxayna joojiyaan guurka).<ref>Guinea, Borders, and G. M. T. Time. "Guinea-Bissau." CABO 25.17 (2014): 17.</ref> Isha kale ayaa ku muransan tan waxayna soo jeedinayaan in baaritaan dhow ay muujisay bulsho asal ahaan patriarchal ah halkaas oo haweenku, in kasta oo ay ka qaybqaataan wax soo saarka maaddada iyo doorarka muhiimka ah ee arrimaha bulshada, siyaasadda, iyo diinta, ay ahaanayaan kuwo aan sinnaan u lahayn ragga.<ref>''Historical Dictionary of the Republic of Guinea-Bissau,'' 2013, page 51</ref> Daraasad 2016 ah ayaa soo jeedisay in heerka haweenka ee bulshada Bijagos uu hoos u dhacay intii lagu jiray xilligii [[History of slavery|addoonsiga]] (malaha sababtoo ah saameynta Yurub) laakiin waxay noqotay mid aad u qiimo badan mar kale wakhtiyadii dhowaa.<ref>Lundy, B., Fernandes Jr, R. M., & Lartley, K. (2016). The Integrity of Women in Re-making a Nation: The Case of Guinea-Bissau. Journal of Global Initiatives: Policy, Pedagogy, Perspective, 11(1), 4.</ref> Sannadkii 2012, daraasad uu sameeyay cilmiga bulshada ee Bissau-Guinean Boaventura Santy ayaa baartay matalaadda bulshada ee dadka jasiiradda Formosa Bijagó ee ku saabsan khataraha suurtagalka ah ee [[climate change|isbeddelka cimilada]]. Daraasadu waxay ku soo gabagabeysay in "Bijagó dabiiciga ah iyo bulshada ay yihiin kuwo aan kala go 'lahayn, ilaa heer ay dhibaato ku timaado nidaamka bulshada ay yeelan doonto saameyn xun" nidaamka dabiiciga ah.<ref>Santy, B. R. V. H. (2012). As representações sociais das mudanças do clima e suas implicações no processo de territorialização: Os Bijagós da ilha de Formosa, Guiné-Bissau.</ref> Gaar ahaan, waxay ahayd la'aanta is-waafajinta u dhaxaysa bulshada, awoowayaasha iyo adduunka aan caadiga ahayn ee loo arko inay sababayaan is-waafajin la'aan deegaanka.<ref>{{cite news |last1=Nuny |first1=Yasmina |title=HOW TO SOLVE CLIMATE CHANGE, ACCORDING TO THE BIJAGÓS OF GUINEA-BISSAU |url=https://www.euronews.com/living/2021/01/11/how-to-solve-climate-change-according-to-the-bijagos-of-guinea-bissau |access-date=13 January 2021}}</ref> Sida 2024 dadka qaar ka mid ah waddamada deriska ah ee Faransiiska ku hadla ayaa ku sugan jasiiradaha, waxayna isticmaalaan Faransiiska, iyadoo ay la socdaan dalxiisayaasha ka yimid waddamada Faransiiska ku hadla.<ref name=Pinto/> ===Farshaxanka=== {{Main|Bijago art}} Dadka Bijagós waxay soo saaraan waxyaabo badan oo loo isticmaalo maalin kasta iyo cibaado iyagoo raacaya calaamado dhaqameed oo u gaar ah dhaqankooda, waxayna muujiyaan kala duwanaansho jasiirad ilaa jasiirad. Ka mid ah [[Bidyogo art|farshaxanka Bidyogo]] ee ugu cajiibsan waa meelaha lagu cibaadeysto ee awoowayaasha ("iran") iyo maaskaro zoomorphic ah oo matalaya lo'da ("vaca-bruta"), shark, stingrays iyo, mararka qaarkood, xayawaanka kale ee maxalliga ah. Farshaxanada si dhaqameed loo qurxiyey ayaa sidoo kale loo soo saaraa xafladaha "fanado" ee soo socda (maaskaro alwaax ah, warmo, gaashaanno, madax-gashiyo, jijimooyin), hawlaha maalinlaha ah (kalluumeysiga, beeraha) iyo isticmaalka shakhsiyeed (kuraas, dambiilo, cunto). Quruxdeeda gaarka ah waxay ka dhigtaa [[Bidyogo art|farshaxanka Bidyogo]] mid si fudud looga sooci karo farshaxanada kale ee qabaa'ilka Afrika. ==Waxbarashada== Dugsiga sare ee jasiiradaha waa Bubaque High School.<ref name=Pinto/> Ardayda dugsiga hoose waxay bilaabeen inay wax ku bartaan Kriol iyo Portuguese 1986. Kahor 2008, fikradda waxay ahayd in ardayda dugsiga sare ay wax ku bartaan oo keliya Portuguese, iyadoo ardaydu ay ka fogaanayaan Kriol oo ay u socdaan dhanka Portuguese, laakiin sannadkaas waxbarashada dhexdhexaadka ah ee Kriol ayaa lagu soo bandhigay heerka dugsiga sare. Luigi Scantamburlo, wadaad Talyaani ah, ayaa isku dubariday waxbarashada laba-luuqadlaha ah ee jasiiradaha. Waxbarashada laba-luuqadlaha ah ayaa dhammaatay 2022 sababtoo ah hawlgabka wadaadka.<ref name=Pinto/> ==Dadka caanka ah== * [[Benkos Biohó]], boqorkii hore ee Afrika ee loo dhoofiyay [[Cartagena, Colombia]] intii lagu jiray ganacsiga addoonsiga laakiin ku guuleystay inuu baxsado oo aasaasay tuulada [[Maroons|maroon]] ee loo yaqaan [[San Basilio de Palenque]]. ==Sidoo kale eeg== * [[List of islands of Guinea-Bissau]] * [[João Vieira and Poilão Marine National Park]] ==Tixraacyo== {{Reflist}} ===Isha=== * "[http://www.britannica.com/eb/article-9079182/Bijagos-Islands#121139.hook Bijagós Islands]." ''Encyclopædia Britannica'' * [http://www.sacredland.org/bijagos-archipelago/ An article about the land and the people of Bijagós Archipelago] * {{cite thesis |last=Rodney |first=Walter |date=May 1966 |title=A History of the Upper Guinea Coast, 1545-1800 |url=https://eprints.soas.ac.uk/31255/1/Rodney_History_Upper_Guinea_Coast.pdf |type= |chapter= |publisher=ProQuest |docket= |oclc= |access-date= |archive-date=2020-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200307115621/https://eprints.soas.ac.uk/31255/1/Rodney_History_Upper_Guinea_Coast.pdf |url-status=dead }} * {{cite journal|last=Stallibrass|first=Edward|year=1889|title=The Bijouga or Bissagos Islands, West Africa|journal=Proceedings of the Royal Geographical Society and Monthly Record of Geography|volume=11|issue=10|pages= 595–601|publisher = Royal Geographical Society|doi=10.2307/1801045|jstor=1801045|url=https://www.jstor.org/stable/1801045}} * TVEDTEN, Inge ''The Difficult Transition from Subsistence to Commercial Fishing. The Case of the Bijagbs of Guinea-Bissau.'' Pages 129 to 130 In VAN GINKEL, Rob and VERRIPS, Jojada (editors) ''[http://www.marecentre.nl/mast/documents/MASTvol.3.11990.pdf MAST (Maritime Anthropological Studies)] Vol. 3, No. 1 1990'' Krips Repro, Meppel, The Netherlands. ==Xiriirinta dibadda== * [https://www.frenchcx.com/portfolio/saving-paradise/ Saving Paradise: Bijagós Archipelago] {{Authority control}} {{Coord|11|15|N|16|05|W|region:GW_type:isle|display=title}} 1gz7o28gdmxb8tq6jth5tw0z7h52ns5 0 47904 299953 299360 2026-06-28T07:05:13Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299953 wikitext text/x-wiki {{Infobox park | name = Hawane Nature reserve | other_name = | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = | image_alt = | image_caption = | qid = | map = <!-- or | map_image = --> | map_alt = | map_size = | mapframe_zoom = | mapframe_width = | mapframe_height = | mapframe_marker = | mapframe_marker_color = | mapframe_lat = | mapframe_long = | map_caption = | relief = | map_label = | map_label_position = | mark = | mark_width = | type = | location = [[Hhohho]]<br />Eswatini | coordinates = {{coord|26|11|50|S|31|05|45|E|region:SZ_type:landmark_dim:5000|display=inline,title}} | coords_ref = | area = {{convert|232|ha|abbr=on}} | elevation = | authorized = | created = | established = | designated = | opened = | opening = | closed = | founder = | designer = | etymology = | owner = | administrator = [[Swaziland National Trust Commission]] | manager = | operator = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | open = | status = | awards = | camp_sites = | hiking_trails = | paths = | terrain = | habitat = | water = | plants = | vegetation = | species = | collections = | designation = | disturbance = | budget = | parking = | public_transit = | free_label = | free_data = | other_info = | facilities = | website = | embedded = | child = }} {{Designation list | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Hawane Dam and Nature Reserve | designation1_date = 12 Juun 2013 | designation1_number = 2121<ref>{{Cite web|title=Hawane Dam and Nature Reserve|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2121|accessdate=25 April 2018}}</ref>}} '''Hawane Nature Reserve''' waxaa markii ugu horreysay la aasaasay 1978 si loo ilaaliyo aag marsh ah oo ku teedsan [[Mbuluzi River|Webiga Mbuluzi]] ee [[Eswatini]]. Aaggan waxaa ka mid ahaa deegaanka dabiiciga ah ee ''[[Kniphofia umbrina]]'', oo ah nooc naadir ah oo Eswatini u dhashay oo loo yaqaan [[Kniphofia|red hot poker]]. Markii Hawane dam la dhisay 1988 si loo bixiyo sahayda biyaha [[Mbabane]], kaydka waxaa la ballaariyay si loo ilaaliyo dhul-qoyameedyada ku xeeran.<ref>{{cite web|url=http://www.sntc.org.sz/reserves/hawane.asp|title=Hawane Nature Reserve|publisher=[[Swaziland National Trust Commission]]|accessdate=2009-10-15|archive-date=2009-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20091124121810/http://www.sntc.org.sz/reserves/hawane.asp|url-status=dead}}</ref> Kaydka waxaa maamula [[Swaziland National Trust Commission]]. Soojiidashada ugu weyn ee kaydka waa hodantinimada shimbiraha. Waxaa jira waddo loogu talagalay daawashada shimbiraha.<ref>{{cite web|url=http://www.roughguides.com/website/travel/Destination/content/default.aspx?titleid=35&xid=idh475705600_0832|title=Hawane Dam and horse trails|publisher=[[Rough Guides]] Ltd|accessdate=2009-10-15}}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Noocyada shimbiraha waxaa ka mid ah [[lanner falcon]], [[Egyptian goose]], [[pied kingfisher]] iyo [[white-faced whistling duck]].<ref>{{cite web|url=http://www.welcometoswaziland.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=61|title=Bird Watching|publisher=Swaziland Tourism Authority|accessdate=2009-10-15|archive-date=2007-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070731050856/http://www.welcometoswaziland.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=61|url-status=dead}}</ref> ==Tixraacyo== {{Reflist}} gqyrjdvy6mhaemfpzzuxoiuaoztpd78 0 47906 299951 299365 2026-06-28T07:05:06Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299951 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Kaydka Bulshada ee Harada Télé | alt_name = | image = | image_alt = | image_caption = | image_size = | map = Republic of the Congo | relief = 1 | map_alt = | map_caption = Goobta ay ku taal Jamhuuriyadda Kongo | map_width = | location = | nearest_city = [[Mbandaka]] | coordinates = {{coord|1.347589|N|17.154121|E|format=dms|display=inline,title}} | coords_ref = | area = {{convert|4389|km2}} | established = 10 May 2001 | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | url = | module = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Lac Télé / [[Likouala-aux-herbes]] | designation1_date = 18 Juun 1998 | designation1_number = 950<ref>{{Cite web|title=Sangha-Nouabalé-Ndoki|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/950|accessdate=25 April 2018}}</ref>}} }} '''Kaydka Bulshada ee Harada Télé''' waa aag la ilaaliyo oo ku yaalla [[Republic of the Congo|Jamhuuriyadda Kongo]]. ==Taariikh== Kaydka waxaa la aasaasay 10 May 2001. Bishii Agoosto 2010, Heshiiska Iskaashiga ee u dhexeeya dawladaha [[Republic of the Congo|Jamhuuriyadda Kongo]] iyo [[Democratic Republic of the Congo|Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo]] (DRC) ee ku saabsan muuqaalka harada Tele - harada Tumba ayaa dhigay abuuritaanka aag la ilaaliyo oo heer qaran ah oo ay ku jiraan Kaydka Bulshada ee harada Télé iyo aagga [[Ngiri-Tumba-Maindombe]] ee DRC.<ref>{{cite web |url=http://cmsdata.iucn.org/downloads/accord_sur_la_binationale_lac_tele_lac_tumba.pdf |title=Accord de coopération entre les gouvernements de la République démocratique du Congo et la République du Congo relatif à la mise en place de la binationale lac Télé - lac Tumba |date=5 August 2010 |language=French |publisher=COMMISSION DES FORETS D'AFMOUE CENTRALE |accessdate=2012-01-30 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303171425/http://cmsdata.iucn.org/downloads/accord_sur_la_binationale_lac_tele_lac_tumba.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Juqraafiga iyo deegaanka== Kaydku waa aag aad u weyn oo ah kaynta qoyan ee aan la geli karin, iyada oo aan lahayn waddooyin. Waxay daboolaysaa {{convert|4,389|km2}} hareeraha [[Lake Télé|harada Télé]].<ref>{{cite web |url=http://protectedplanet.net/sites/313494 |title=Lac Télé Community Reserve |work=Protected Planet |accessdate=2012-01-30 |archive-date=2012-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316010356/http://protectedplanet.net/sites/313494 |url-status=dead }}</ref> Ciidda hoos timaada kaydka waxay ka kooban tahay kayd weyn oo peat ah oo hodan ku ah kaarboon. Daah-furkan ayaa ka dhigaya ilaalinta aagga mid aad muhiim u ah, maadaama haddii la carqaladeeyo kaarboonku uu u bixi karo jawiga taas oo sii xumaynaysa [[global warming|kulaylka caalamiga ah]]. Iyadoo la raacayo daah-furkan, Wildlife Conservation Society waxay u doodday ballaarinta kaydka.<ref name="WaPo">{{cite news|last1=Harvey|first1=Chelsea|title=Scientists just discovered a massive pool of carbon in central Africa that nobody knew was there|url=https://www.washingtonpost.com/news/energy-environment/wp/2017/01/11/scientists-just-discovered-a-massive-pool-of-carbon-in-central-africa-that-nobody-knew-was-there/|accessdate=13 January 2017|newspaper=Washington Post|date=11 January 2017}}</ref> ===Duurjoogta=== Sannadihii 2006 iyo 2007 cilmi-baarayaal ka socda [[Wildlife Conservation Society]] ee fadhigeedu yahay Maraykanka ayaa baaray gobolka, iyagoo helay caddayn ah dad lagu qiyaasay 125,000 oo [[Western lowland gorilla|gorilla-yada hoose ee galbeedka]]. Tani waxay ahayd wax ka badan tirada guud ee hadda lagu qiyaasay ee noocyadan.<ref>{{cite web |url=http://articles.cnn.com/2008-08-05/world/congo.gorillas_1_gorillas-researchers-congolese?_s=PM:WORLD |title=More than 100,000 rare gorillas found in Congo |date=August 5, 2008 |work=CNN World |accessdate=2012-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120015018/http://articles.cnn.com/2008-08-05/world/congo.gorillas_1_gorillas-researchers-congolese?_s=PM:WORLD |archive-date=January 20, 2012 |url-status=dead }}</ref> Beerta waxaa loo qoondeeyay [[Important Bird Area|Goob Shimbireed oo Muhiim ah]] (IBA) oo ay samaysay [[BirdLife International]] sababtoo ah waxay taageertaa dad aad u tiro badan oo noocyo badan oo shimbir ah.<ref name=bli>{{cite web |url= https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/lake-t%C3%A9l%C3%A9-community-reserve-iba-congo|title= Lake Télé Community Reserve|author=<!--Not stated--> |date=2024|website= BirdLife Data Zone|publisher= BirdLife International|access-date= 2024-12-03}}</ref> ==Tixraacyo== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Lake Tele Community Reserve}} cljvv7u7fovmzmsa7kjpcqe4dw7fuiq 0 47915 299873 299375 2026-06-28T01:27:36Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299873 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Beerta Qaranka ee El Kala | iucn_category = II | image = GM Parc national El Kala01.jpg | image_caption = | location = [[El Tarf Province]], [[Aljeeriya]] | nearest_city = [[El Kala]] | map = Algeria | relief = 1 | coordinates = {{coords|36|49|N|8|25|E|display=inline, title}} | area = 764 km² | established = 1993 | visitation_num = 30,000 | visitation_year = 2001 | governing_body = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-wikidata = yes | module = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Réserve Intégrale du Lac Oubeïra | designation1_date = 11 Abriil 1983 | designation1_number = 280<ref name="RSIS1">{{Cite web|title=Réserve Intégrale du Lac Oubeïra|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/280|accessdate=11 September 2018}}</ref> | designation2 = Ramsar | designation2_offname = Réserve Intégrale du Lac Tonga | designation2_date = 11 Abriil 1983 | designation2_number = 281<ref name="RSIS2">{{Cite web|title=Réserve Intégrale du Lac Tonga|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/281|accessdate=11 September 2018}}</ref> | designation3 = Ramsar | designation3_offname = Tourbière du Lac Noir | designation3_date = 4 Juun 2003 | designation3_number = 1305<ref name="RSIS3">{{Cite web|title=Tourbière du Lac Noir|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1305|accessdate=11 September 2018}}</ref> | designation4 = Ramsar | designation4_offname = Réserve Intégrale du Lac El Mellah | designation4_date = 12 Diseembar 2004 | designation4_number = 1424<ref name="RSIS4">{{Cite web|title=Réserve Intégrale du Lac El Mellah|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1424|accessdate=11 September 2018}}</ref> | designation5 = Ramsar | designation5_offname = Marais de Bourdim | designation5_date = 18 Diseembar 2009 | designation5_number = 1895<ref name="RSIS5">{{Cite web|title=Marais de Bourdim|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1895|accessdate=11 September 2018}}</ref>}} }} '''Beerta Qaranka iyo Kaydka Biosphere ee El Kala''' ([[Carabi]]: محمية القالة الوطنية) waa mid ka mid ah [[List of national parks of Algeria|beero qaranka ee Aljeeriya]] oo ku yaalla dhinaca fog ee waqooyi-bari ee dalka. Waa hoyga dhowr [[lake|harooyin]] iyo [[ecosystem|nidaam deegaan]] gaar ah oo ku yaalla xeebta [[Mediterranean|Mediterranean-ka]]. Qaybo badan oo ka mid ah beerta ayaa loo asteeyay inay yihiin [[Ramsar sites|goobo Ramsar]] oo la ilaaliyo.<ref name="RSIS1"/><ref name="RSIS2"/><ref name="RSIS3"/><ref name="RSIS4"/><ref name="RSIS5"/> ==Taariikh== Beerta Qaranka iyo Kaydka Biosphere ee El Kala waxaa la abuuray iyadoo la raacayo wareegto n° 83-462 ee Luulyo 23, 1983, waxaana u aqoonsaday [[biosphere reserve|kaydka biosphere]] ururka [[UNESCO]] 17 Diseembar 1990.<ref name="researchgate 59d6204479197b807797ebe0">Sarri Djamel, Djellouli Yamna, Allatou Djamel, [https://www.researchgate.net/profile/Errol_Vela/post/Can_anybody_send_me_data_about_vascular_flora_in_protected_areas_in_all_the_world/attachment/59d6204479197b807797ebe0/AS:289563030376449%401446048614322/download/SARRI%2Bet%2Bal.%2B2014%2B-%2BBiological%2Bdiversity%2Bof%2Bthe%2BNational%2BPark%2Bof%2BEl-Kala%2B-%2BBiodiversity%2BJournal%2B5%25284%2529%252C%2B525-532.pdf Biological diversity of the National Park of El-Kala (Algeria), valorization and protection], ''Researchgate.net'', 2014</ref> Laga soo bilaabo 1994 ilaa 1999, [[World Bank]] waxay maalgelisay mashruuc lagu horumarinayo qaabka maaraynta khayraadka dabiiciga ah ee beerta.<ref>[http://documents.worldbank.org/curated/en/715601474659866770/pdf/000020051-20140528125232.pdf Report Number:ICRR10646], ''Worldbank.org'', 20 June 2000</ref> ==Juqraafiga== Buurta ugu sarreysa ee beerta waa djebel El-Ghorra oo dhererkeedu yahay 1202 m. Heerkulka celceliska ah wuxuu ka bilaabmaa 9&nbsp;°C ilaa 30&nbsp;°C. Beertu waxay leedahay 50&nbsp;km oo xeebo ah oo u jeedda [[Mediterranean Sea|Badda Mediterranean-ka]].<ref name="researchgate 59d6204479197b807797ebe0"/> Beertu waxay leedahay 6 haro:<ref name="researchgate 59d6204479197b807797ebe0"/> *[[Lake Oubeïra|Lake Oubeira]] (2200 ha)<ref name="RSIS1"/> *Lake Tonga (2600 ha)<ref name="RSIS2"/> *[[Lake Mellah]] (860 ha),<ref name="RSIS4"/> oo ah haro-badeedka kaliya ee Aljeeriya ee la xiriira badda *Marais of Bourdim (11 ha)<ref name="RSIS5"/> *Harada buluugga ah (3 ha) *Harada madow (6 ha)<ref name="RSIS3"/> ==Biosphere== Beerta Qaranka iyo Kaydka Biosphere ee El Kala waa hoyga 40 nooc oo naasley ah, 25 nooc oo shimbiraha ugaarsiga ah, 64 nooc oo shimbiraha biyaha saafiga ah iyo 9 nooc oo shimbiraha badda ah.<ref>{{cite web|last=World Guide|title=Algeria National Parks and Reserves|url=http://www.algeria.world-guides.com/algeria_parks_gardens.html|accessdate=2 July 2011|archive-date=25 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130425141250/http://www.algeria.world-guides.com/algeria_parks_gardens.html|url-status=dead}}</ref> [[Barbary stag|Deerada Barbary]] ayaa ku badan beerta. Baaritaan la sameeyay intii u dhaxaysay 1996 iyo 2010 ayaa lagu taxay 1590 nooc oo kala duwan oo khudaar ah gudaha beerta iyo 718 nooc oo xayawaan ah. Noocyada geedaha ugu waaweyn waa [[Quercus suber]] (oo ugu badan), geedka Zeen oak, [[Quercus coccifera]], [[Aleppo pine]], [[Alnus glutinosa|glutinous Alder]], [[Willows|Murukh]], iyo [[White Poplar|Poplar-ka cad]]. Noocyada kale ee geedaha ee beerta waxaa ka mid ah [[Eucalyptus]], [[Acacias]], [[Maritime pine|Maritime pine-ka]] iyo [[bald cypress|bald cypress-yada]]. 175 nooc oo boqoshaada ah ayaa la taxay.<ref name="researchgate 59d6204479197b807797ebe0"/> Beertu waxay khatar ugu jirtaa dhismaha [[highway|waddo weyn]] oo ku taal [[transport in Algeria|Aljeeriya]] taas oo khatar gelin doonta [[animal|xayawaanka]] iyo [[plant|dhirta]] naadirka ah ee beerta. Waxaa la soo jeediyay in waddada weyn ay iska ilaaliso gobolkan oo ay u sii socoto dhinaca koonfureed.<ref>{{cite web|last=France 24 |title=A highway threatens El Kala National Park |url=http://www.france24.com/en/20080614-highway-threatens-el-kala-national-park-algeria |accessdate=2 July 2011 |date=14 June 2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110209043136/http://www.france24.com/en/20080614-highway-threatens-el-kala-national-park-algeria |archivedate=9 February 2011 }}</ref> ==Sawirro== <gallery> Rainbow in the National Park of El-Kala. Mahieddine Boumendjel.jpg|Qaanso-roobaad ka muuqata beerta Parc National d’El-Kala 3.JPG|Waddo loo maro harada Blue Lake. Mahieddine Boumendjel.jpg|Harada buluugga ah File:Lac tonga el kala.JPG|[[Lake Tonga]] Plegadis falcinellus. Mahieddine Boumendjel.JPG|[[Glossy ibis]] oo ku jira beerta Flamants roses. Phoenicopterus roseus. Lac des Oiseaux. Mahieddine Boumendjel.jpg|[[Greater flamingo|Greater flamingo-yo]] oo ku jira beerta La cytinelle ou cytinet. Cytinus hypocistis. Mahieddine Boumendjel.jpg|''[[Cytinus hypocistis]]'' oo ku jira beerta Glaieul de byzance. Mahieddine Boumendjel.jpg|''[[Gladiolus communis]]'' oo ku jira beerta Aubépine épineuse. Crataegus laevigata. Mahieddine Boumendjel.jpg|''[[Crataegus laevigata]]'' oo ku jira beerta </gallery> ==Dadweynaha== 87,000 oo qof ayaa ku nool Beerta Qaranka iyo Kaydka Biosphere ee El Kala.<ref name="unesco elkala">{{cite web|last=UNESCO|title=El Kala|url=http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?mode=all&code=ALG+02|accessdate=2 July 2011}}</ref> ==Dalxiiska== Beertu waxay heshay celcelis ahaan 30,000 oo soo booqdayaal ah sannadkii 2001.<ref name="unesco elkala"/> ==Tixraacyo== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[https://web.archive.org/web/20080226093459/http://www.unep-wcmc.org/wdpa/sitedetails.cfm?siteid=9741&level=nat Xogta beerta ee UNEP-WPMC] *{{in lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20071120232455/http://www.ranahna.dz/fr/solidarite/petition_elkala.php Codsi loogu talagalay ilaalinta beerta] *{{in lang|fr}} [http://annaba.net.free.fr/html/kala.parc.htm Bog internet oo ku saabsan beerta, oo ay ku jirto khariidad] {{Wayback|url=http://annaba.net.free.fr/html/kala.parc.htm |date=20110720225044 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720225044/http://annaba.net.free.fr/html/kala.parc.htm |date=2011-07-20 }} {{authority control}} jm6a2bb25beurhbr5zv812zzmw80h7e 0 47922 299901 299384 2026-06-28T03:36:42Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299901 wikitext text/x-wiki {{Short description|Dhul-qoyaneedka biyaha macaan ee ugu weyn Kenya}} {{Infobox body of water | name = Dhul biyoodka Yala | native_name = | native_name_lang = | other_name = <!-- Images --> | image = File:Yala Swamp-2.jpg | alt = | caption = [[Egyptian white lotus]] (Nymphaea lotus) oo ku taal xeebta waqooyi ee Yala Swamp ee [[Bar Olengo]] <!-- Stats --> | location = Yala Swamp, [[Kenya]] | group = | coordinates = {{coord| 0.038 | 34.082 |region:ZZ_type:waterbody|display =inline,title}} | type = | etymology = | part_of = | inflow = | rivers = [[Yala River]], [[Nzoia River]] | outflow = | catchment = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | basin_countries = Kenya, Uganda | length = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | width = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | area = {{convert|175|km2}} | depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | max-depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> <!-- Map --> | pushpin_map = Kenya | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = }} '''Dhul biyoodka Yala''' waa [[dhul-qoyan]] biyo macaan oo ugu weyn Kenya,<ref>{{Cite web |title=Yala Swamp {{!}} Environmental hotspots |url=https://hotspots.unepgrid.ch/site/yala-swamp |access-date=2026-06-23 |website=hotspots.unepgrid.ch}}</ref> kaas oo daboolaya qiyaastii {{convert|175|km2}} galbeedka [[Kenya]] waxaana loo aqoonsaday [[Goob Muhiim ah oo Noolaha kala duwan]].<ref name=":0">{{Cite web |date=2025-02-01 |title=A community’s fight to save its lifeline: Yala Swamp |url=https://www.birdlife.org/news/2025/02/01/a-communitys-fight-to-save-its-lifeline-yala-swamp/ |access-date=2026-06-23 |website=BirdLife International |language=en-GB}}</ref> ==Goobta== Yala Swamp oo ku taal afka [[Webiga Yala]] ayaa daboolaya qiyaastii {{convert|175|km2}} xeebta waqooyi-bari ee Harada Victoria.{{sfn|Okuna|2019}} Dhul-qoyaneedku waxa uu ka kooban yahay {{convert|1500|ha}} [[Harada Kanyaboli]], oo ah dhul-qoyan biyo macaan ah oo leh qoto dheer celcelis ahaan {{convert|3|m}}, taas oo ay quudiyaan fatahaadaha [[Webiga Nzoia|Nzoia]] iyo webiyada Yala iyo sidoo kale biyaha ka soo noqonaya Harada Victoria.{{sfn|Lake Kanyaboli – Kenya GNF}} Dhul-qoyaneedku waxa uu ku yaalaa degmooyinka [[Siaya County|Siaya]] iyo [[Busia County|Busia]] ee Kenya. Waxay u shaqaysaa sidii shaandheyn loogu talagalay biyaha ku qulqula [[Harada Victoria]] oo ka imanaya laba webi oo waaweyn, [[Webiga Yala]] iyo [[Webiga Nzoia]]. Mararka qaarkood waxaa loo tixgeliyaa inay tahay isha webiga Niil. Waqtiyadii hore, Webiga Yala waxa uu ku qulquli jiray 20% bari ee Yala Swamp ilaa Harada Kanyaboli, ka dibna u qulquli jiray dhul-qoyaneedka ugu weyn, ka dibna waxa uu u sii mari jiray marin yar oo u baxa Harada Victoria. Maanta qaybta bari ee dhul-qoyaneedka waa la miiray, webiguna waxa uu si toos ah ugu qulqulaa dhul-qoyaneedka ugu weyn oo ah {{convert|8000|ha}}. Waxaa laga gooyay Harada Kanyaboli marin silt-dhoobo ah. Harada Kanyaboli hadda waxay biyaha ka heshaa aagga ku xeeran iyo qulqulka dib uga soo noqonaya dhul-qoyaneedka. Marin-biyoodka webiga waxaa laga gooyay harada iyada oo loo marayo marinka biyaha, kaas oo abuuray {{convert|500|ha}} [[Harada Sare]] iyada oo loo marayo fatahaad-dibadeed.{{sfn|Yala Swamp Complex ... BirdLife}} ==Deegaanka== Dhul-qoyaneedku waxa uu hoy u yahay noocyada kalluunka ee khatarta ugu jira in ay dabar-go'aan ee ''[[Oreochromis esculentus]]'' iyo ''[[Oreochromis variabilis]]'' kuwaas oo ka baaba'ay Harada Victoria lafteeda. Naasleyda [[Sitatunga]] (''Tragecephalus spekii'') ayaa weli ku nool [[papyrus|ba'ada]] dhul-qoyaneedka. [[BirdLife International]] waxay u kala saartaa Yala Swamp inay ka mid tahay 60 [[Goobaha Shimbiraha ee Muhiimka ah]] ee Kenya. Qaar ka mid ah shimbiraha halkaas ku nool waa [[blue-breasted bee-eater]], [[papyrus gonolek]], [[swamp flycatcher]], [[papyrus canary]], [[white-winged swamp warbler]] iyo [[Baillon's crake]]. Warbixin la soo saaray sanadkii 2005 ayaa xustay isbeddello ka dhacay Harada Sare oo ku hanjabay nidaamka deegaanka harada iyada oo loo marayo wasakheynta. Waxay ku talisay qorshe maamul oo loo dhan yahay oo loogu talagalay dhismaha Yala swamp si looga hortago in nidaamka deegaanka uu sii xumaado.{{sfn|Gichuki|Maithya|Masai|2005||p=347}} Laga soo bilaabo 2019, BirdLife International waxay ku qiimeysay khatarta ku wajahan dhismaha dhul-qoyaneedka inay tahay mid sare, waxayna ka rajo beeshay in tallaabo laga qaado.{{sfn|Yala Swamp Complex ... BirdLife}}<ref name=":0" /> == Tixraacyo == {{Reflist |25em}} ==Isha== {{Refbegin}} *{{citation |url=https://www.researchgate.net/publication/268351503_Recent_ecological_changes_in_of_Lake_Sare_western_Kenya |access-date=2021-03-07 |last1=Gichuki |first1=John |first2=Jacob |last2=Maithya |first3=D. M. |last3=Masai |title= Recent ecological changes in of Lake Sare, western Kenya |date=September 2005 |publisher=Kenya Marine and Fisheries Research Institute}} *{{citation |url=https://www.grin.com/document/465661 |access-date=2021-03-06 |location=Munich |publisher=GRIN Verlag |last=Okuna |first=Patience |year=2019 |title=Threats to the survival of river Yala in Kenya}} *{{citation |url=https://www.globalnature.org/35619/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Kanyaboli/resindex.aspx |access-date=2021-03-07 |title=Lake Kanyaboli – Kenya |publisher=Global Nature Fund |ref={{harvid|Lake Kanyaboli – Kenya GNF}} |archive-date=2021-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210124054119/https://www.globalnature.org/35619/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Kanyaboli/resindex.aspx |url-status=dead }} *{{citation |url=http://datazone.birdlife.org/site/factsheet/yala-swamp-complex-iba-kenya |access-date=2021-03-07 |title=Yala Swamp Complex |publisher=BirdLife International |ref={{harvid|Yala Swamp Complex ... BirdLife}} }} {{Refend}} == Xiriirinta dibadda == *Biodiversity and Sustainable Management of a Tropical Wetland Lake Ecosystem:A Case Study of Lake Kanyaboli, Kenya by Romulus Abila *[http://www.globalresponse.org/gra.php?i=2/07 more info at global response] {{Wayback|url=http://www.globalresponse.org/gra.php?i=2/07 |date=20070812144236 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070812144236/http://globalresponse.org/gra.php?i=2/07 |date=2007-08-12 }} *[http://iodeweb1.vliz.be/odin/bitstream/1834/1272/1/RAbila2005-11.pdf a case study of the Yala swamp by Romulus Abila of Maseno University Kenya] {{Authority control}} 5m22d8ts0dh2gtiheyge7uj2yj2s803 0 47928 299902 299390 2026-06-28T03:36:44Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299902 wikitext text/x-wiki {{Designation list | designation1 = Ramsar | designation1_date = 28 Ogosto 1991 | designation1_number = 530<ref>{{Cite web|title=Kafue Flats|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/530|access-date=25 April 2018}}</ref>}} '''Kafue Flats''' (oo maxalli ahaan loogu yeero '''Butwa'''<ref>{{cite journal|last1=Sorensen|first1=Carol|title=Controls and Sanctions over the Use of Resources In the Kafue Flats of Zambia|journal=Presented at the International Association for the Study of Common Property Fifth Common Property Conference 24–28 May 1995 at Bode, Norway|date=1995}}</ref>) waa aag baaxad leh oo dhul-qoyan, harooyin furan iyo bannaanno fatahaad ah oo ku yaalla [[Webiga Kafue]] ee gobollada [[Southern Province, Zambia|Southern]], [[Central Province, Zambia|Central]] iyo [[Lusaka Province, Zambia|Lusaka]] ee dalka [[Zambia]]. Waa [[Zambezian flooded grasslands|bannaanka fatahaadda]] oo qoto dheer oo dhan {{cvt|240|km}} dherer ah iyo qiyaastii {{cvt|50|km}} ballac ah,<ref name="Google">[http://earth.google.com Google Earth] accessed 1 September 2014.</ref> kaas oo fatahaad qoto dheer oo ka yar hal mitir ah ku yimaado xilliga roobka (si ka qoto dheer harooyinka qaar iyo aagagga dhul-qoyaneedka joogtada ah), iyo qallajinta ciid dhoobo madow ah xilliga abaaraha. ==Juqraafiya== Kafue Flats waxay fidsan yihiin qiyaastii {{cvt|240|km}} bari ilaa galbeed oo ay weheliyaan [[Webiga Kafue]] laga bilaabo hoosta Itezhi-Tezhi gap, oo ah goobta [[Itezhi-Tezhi Dam]], ilaa [[Kafue | Kafue town]] iyo bilowga Kafue Gorge. Meesha ugu ballaaran waxay yihiin {{cvt|50|km}} ballac, wadarta guud ee bedkooduna waa qiyaastii {{cvt|6500|km2}}. Kor u kaca Webiga Kafue wuxuu dhacaa {{cvt|40|m}} inta uu bannaanka marayo laga bilaabo {{cvt|1030|m}} Itezhi-Tezhi ilaa {{cvt|990|m}} magaalada Kafue. Magaalada [[Mazabuka]] iyo beeraha sonkorta ee Nakambala waxay ku yaallaan cirifka koonfur-bari, magaalada yar ee [[Namwala]] waxay ku taal cirifka koonfur-galbeed ee bannaanka. [[File:Kafue Flats in flood and the Itezhi-Tezhi dam 14 February 2008.jpg|600px|center|thumbnail|Sawirka midabka been abuurka ah ee NASA [[Terra (satellite)|MODIS]] ee Kafue Flats oo fatahay iyo biyo-xireenka Itezhi-Tezhi - 14 Febraayo 2008.]] Kafue Flats waxay ku dhex jiraan qaybo ka mid ah [[Itezhi-Tezhi District|Itezhi-Tezhi]] iyo [[Mumbwa District|Mumbwa]] degmooyinka ee [[Central Province, Zambia|Central Province]], [[Kafue District]] ee [[Lusaka Province, Zambia|Lusaka Province]] iyo [[Monze District|Monze]], [[Namwala District|Namwala]] iyo [[Mazabuka District|Mazabuka]] degmooyinka ee [[Southern Province, Zambia|Southern Province]]. ==Dadka== [[Batwa]] (ama [[Twa]]) waxaa loo malaynayaa inay ahaayeen dadkii ugu horreeyay ee deggan aagga Kafue Flats laakiin hadda waa dad tiradiisu yar tahay oo deggan dhul sare oo ku hareeraysan marin-biyoodka Webiga Kafue halkaas oo ay isku taageeraan kalluumeysiga. [[Batwa]] guud ahaan waxaa loo tixgeliyaa inay yihiin dadka ka badbaaday [[Bushmen]] reer miyi ah oo degganaa Zambia muddo dheer ka hor inta aysan [[Bantu peoples]] bilaabin inay ka yimaadaan [[Congo Basin]] dhinaca woqooyi.<ref>{{cite book|editor-last1=Kashoki|editor-first1=Mubanga E. |editor2=Sirarpi Ohannessian |title=Language in Zambia|date=1978|publisher=International African Institute|location=London|isbn=0-85302-054-X}}</ref> Aagga hadda waxaa ku badan [[Ila language|Ila]] iyo Balundwe (ama Lundwe, ama Plateau [[Tonga people (Zambia and Zimbabwe)|Tonga]]) beeralayda iyo xoolo-dhaqatada, ugu yaraan 21 hoggaamiye-deegaan,<ref name=world_fish>{{cite book|last1=Lungu|first1=A|last2=Husken|first2=S.M.C.|title=Field study: assessing migration and mobility patterns, access to health services and vulnerabilities of female fish traders in the Kafue Flats fishery, Zambia: research design report|date=2008|publisher=World Fish Center}}</ref> kuwaas oo u yimid aagga inta u dhaxaysa 200 iyo 300 sano ka hor. Waxay ku tiirsanaayeen beerashada, kalluumeysiga, xoolo-dhaqashada iyo duurjoogta, inta badan waxay u guuraan inta u dhaxaysa degitaan joogto ah oo ku yaalla kaymaha iyo xeryaha xoolaha ee bannaanka ka dib markii fatahaaduhu hoos u dhaceen. Marka laga reebo bulshada deggan, waxaa sidoo kale jira qulqul xilliyeedka bulshooyinka kalluumeysiga ee ka yimaada qaybaha kale ee dalka. Dadka soo galootiga ah badidoodu waa [[Bemba people|Bemba]] oo ka yimid woqooyiga dalka iyo aagga [[Copperbelt]], iyo [[Lozi people|Lozi]] oo ka yimid [[Western Province, Zambia|Western Province]].<ref>{{cite journal|last1=Merten|first1=Sonja|last2=Haller|first2=Tobias|title=Property rights, food security and child growth: Dynamics of insecurity in the Kafue Flats of Zambia|journal=Food Policy|date=2008|volume=33|issue=5|pages=434–443|doi=10.1016/j.foodpol.2008.01.004}}</ref> Dadku waxay si weyn u kordheen ilaa 1970-yadii iyo 2004tii waxaa jiray ugu yaraan 11 xero kalluumeysi oo waaweyn oo joogto ah oo ku yaalla bannaanka, kuwaas oo mid kasta ay degganaayeen ugu yaraan 500 oo kalluumeysato ah. Intaa waxaa dheer, waxaa jiray tiro badan oo xeryo kalluumeysi oo ku meel gaar ah oo la aasaasay xilliga abaaraha.<ref name=chabwela>{{cite journal|last1=Chabwela|first1=Harry|last2=Haller|first2=Tobias|title=Governance issues, potentials and failures of participatory collective action in the Kafue Flats, Zambia|journal=International Journal of the Commons|date=2010|volume=4|issue=2|url=http://www.thecommonsjournal.org/index.php/ijc/article/view/189/158|doi=10.18352/ijc.189|page=621|doi-access=free|hdl=10535/1439|hdl-access=free|archive-date=2015-07-17|access-date=2015-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150717003343/http://www.thecommonsjournal.org/index.php/ijc/article/view/189/158}}</ref> Xaaladaha qaarkood, Batwa waxaa ka soocay qowmiyadaha kale, gaar ahaan kalluumeysatada Bemba iyo Lozi oo u tixgeliya inay ka hooseeyaan. Si ka duwan Ila waxaa loo hayaa tixgelin sare oo ay ka heleen kooxaha kale sababtoo ah taariikhdooda ah inay yihiin mid ka mid ah kooxaha ugu qanisan xoolaha ee gobolka, inkastoo kalluumeysiga iyo ugaarsiga uu kaalin siman oo muhiim ah ka ciyaaro dhaqankooda.<ref name=chabwela /> ==Biyaha iyo biyo-xireennada== {{See also | Kafue Gorge Dam | Itezhi-Tezhi Dam}} Biyaha [[Webiga Kafue]] iyo Kafue Flats waxaa si weyn u beddelay dhismaha 1970-yadii laba biyo-xireen, ugu horreyntii [[Kafue Gorge Dam|Kafue Gorge]] oo ka hooseeya bannaanka ka dibna [[Itezhi-Tezhi Dam|Itezhi-Tezhi]] oo ka sarreeya bannaanka sida qaybo ka mid ah qorshe lagu dhalinayo korontada biyaha. [[Kafue Gorge Dam]], oo leh 600MW oo koronto ah, waxaa la dhammaystiray 1972-kii iyadoo la abuuray kaydka biyaha ee hoose ee Kafue Flats oo leh awood kayd ah 785 milyan oo m³. Si loo suurtageliyo dhalinta koronto badan (ilaa 900 MW) biyo-xireen kale oo 65m sare ah oo ku yaalla Itezhi-Tezhi, oo ka sarreeya Kafue Flats, ayaa la dhammaystiray 1976-kii. Kaydka biyaha wuxuu kaydiyaa 5,700 milyan oo m³ oo biyo ah wuxuuna daboolayaa {{cvt|370|km2}} aagga Webiga Kafue iyo webiga uu dhigga u yahay Musa River.<ref>{{cite journal|last1=Obrdlik|first1=P|last2=Mumeka|first2=A|last3=Kasonde |first3=J.M.|title=Regulated Rivers in Zambia - The Case Study of the Kafue River|journal=Regulated Rivers: Research and Management|date=1989|volume=3 |pages=371–380|doi=10.1002/rrr.3450030135}}</ref> [[Itezhi-Tezhi Dam]] wuxuu kaydiyaa biyaha xilliga roobka kaas oo markaa la sii daayo marawaxadaha [[Kafue Gorge Dam]] iyo saldhigga korontada xilliga abaaraha. Biyuhu waxay ku qaataan qiyaastii siddeed toddobaad inay u safrayaan Itezhi-tezhi iyo Kafue Gorge. Ka hor dhismaha biyo-xireenka Itezhi-Tezhi, fatahaadda Kafue Flats waxay ahayd natiijada socodka sare ee gudaha Webiga Kafue oo bilaabay inuu kaco ka dib bilowga roobabka Noofambar ilaa Diseembar iyo fatahaadda ugu sarreysa oo dhacaysa inta u dhaxaysa Abriil iyo Maajo. Bannaanku waxay markaa si tartiib ah u daadin lahaayeen biyaha iyadoo aad u yar oo biyo ah ay ku harayaan Oktoobar ilaa Noofambar sannadka ku xiga.<ref name=mumba>{{cite journal|last1=Mumba|first1=M|last2=Thompson|first2=J.R.|title=Hydrological and ecological impacts of dams on the Kafue Flats floodplain system, southern Zambia|journal=Physics and Chemistry of the Earth|date=2005|volume=30|issue=6–7|pages=442–447|doi=10.1016/j.pce.2005.06.009|bibcode=2005PCE....30..442M}}</ref> Sii-daynta ka timid Itezhi-Tezhi biyo-xireenka aad ayey uga duwan yihiin socodka taariikhiga ah ee lagala kulmay gudaha Webiga Kafue iyadoo kor u kaca iyo hoos u dhaca sannadlaha ah ee dheecaanka lagu beddelay koror kedis ah maadaama xaddi badan oo biyo ah laga sii daayo biyo-xireenka. Dheecaan la taaban karo ayaa hadda la ilaaliyaa inta lagu jiro xilliga abaaraha halka dabiici ahaan muddadan ay la xiriirto socodka webiga oo hooseeya. In kasta oo fatahaadaha ugu sarreeya laga yaabo in la dhimay natiijada biyo-xireenka, sii-daynta ku dhawaad sannadka oo dhan waxay ka dhigan tahay in qaybo ka mid ah bannaanka, tusaale ahaan Chunga Lagoon, ay hadda u harayaan fatahaad joogto ah. Intaa waxaa dheer, Kafue Gorge Dam wuxuu abuuray kayd weyn oo biyo ah kaas oo gadaal u soo galaya cirifka bari ee bannaanka taasoo horseedaysa aagagga fatahaadda joogtada ah.<ref name=mumba /> ==Aagagga la ilaaliyo== {{See also | Lochinvar National Park | Blue Lagoon National Park}} Kafue Flats waxaa ka mid ah laba [[national parks]] ([[IUCN]] Category II [[protected area]]s), [[Lochinvar National Park|Lochinvar]] iyo [[Blue Lagoon National Park]]s. Labada beero qaran waxaa la aasaasay 1970-yadii dhul hore loogu isticmaali jiray xoolaha. {{cvt|428|km2}} Lochinvar National Park, oo caan ku ah tiro badan oo [[Kafue lechwe]], ayaa fadhiya koonfurta Webiga Kafue waxaana laga geli karaa waddada [[Lusaka]]-[[Livingstone, Zambia|Livingstone]] ee [[Monze]].<ref>{{cite web|title=Lochinvar National Park|url=https://www.zambiatourism.com/destinations/national-parks/lochinvar-national-park|website=zambiatourism.com|publisher=Zambia Tourism|access-date=30 August 2014}}</ref> Lochinvar National Park wuxuu leeyahay mid ka mid ah tirada ugu badan ee wattled crane ee khatarta ah ee Afrika.<ref name=ramsar_info>{{Cite report |author=Zambia Wildlife Authority |date=2006 |title=Information Sheet on Ramsar Wetlands - Fafue Flats |url=http://sites.wetlands.org/reports/ris/1ZM001RIS_2007.pdf |publisher=Ramsar |access-date=2015-07-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304003321/http://sites.wetlands.org/reports/ris/1ZM001RIS_2007.pdf |archive-date=2016-03-04 }}</ref> Blue Lagoon National Park, woqooyiga Kafue, waxaa laga geli karaa waddada [[Lusaka]]-[[Mongu]] ee galbeedka Lusaka. {{cvt|500|km2}} beerta waxay hoy u tahay tiro badan oo kala duwan oo shimbiraha biyaha iyo sidoo kale [[Kafue lechwe|lechwe]], [[sitatunga]], [[zebra]] iyo [[African buffalo]].<ref>{{cite web|title=Blue Lagoon National Park|url=https://www.zambiatourism.com/destinations/national-parks/blue-lagoon-national-park|website=zambiatourism.com|publisher=Zambia Tourism|access-date=30 August 2014}}</ref> {{convert|6000|km2}} ee Kafue Flats ka baxsan labada beero qaran ayaa lagu daboolay Kafue Flats Game Management Area (GMA) ([[IUCN]] Category VI [[protected area]]). GMA waxay bixisaa ilaalinta deegaanka iyo duurjoogta iyadoo weli u oggolaanaysa isticmaalka joogtada ah ee khayraadka dabiiciga ah. Kafue Flats waxaa lagu daray [[Ramsar Convention|Ramsar]] liiska Dhul-qoyaneedka Muhiimadda Caalamiga ah 1991 iyadoo daboolaysa aag dhan {{cvt|6000|km2}} oo la mid ah Kafue Flats GMA.<ref name=ramsar_zambia>{{cite web|url=http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-documents-list-anno-zambia/main/ramsar/1-31-218%5E15789_4000_0__|website=ramsar.org|publisher=The Ramsar Convention on Wetlands|access-date=23 August 2014|title=The Annotated Ramsar List: Zambia}}</ref> [[File:Protected areas of the Kafue Flats.jpg|600px|center|thumb|Kafue Flats, [[Blue Lagoon National Park]], [[Lochinvar National Park]] iyo Kafue Flats Game Management Area (GMA).]] ==Beeraha== Dhulka ku hareeraysan Kafue Flats waa aag beerasho oo muhiim ah oo ku yaalla [[Zambia]]. Sidoo kale taageeridda tiro badan oo beeralayda nolol-maalmeedka iyo kuwa yaryar, bannaanku waxay sidoo kale yihiin il biyaha waraabka ah oo loogu talagalay saddex hawlgal oo waaweyn oo beerashada ganacsiga ah oo ku urursan cirifka bari ee bannaanka. Hawlgalka ugu da'da weyn ee beerashada ganacsiga ee Kafue Flats waa [[Nakambala]] Sugar Estate oo ku yaalla cirifka koonfureed ee bannaanka ee [[Mazabuka]]. Nakambala estate, oo ay leedahay [[Zambia Sugar]] Plc oo ah shirkad hoosaad ka tirsan shirkadda Koonfur Afrika ee [[Illovo Sugar]], oo ay la socdaan beeralayda yar-yar iyo kuwa waaweyn waa soo saaraha sonkorta ugu weyn Zambia wuxuuna ka shaqaynayay qiyaastii 20,000 hektar oo dhul-beereed waraab ah.<ref>{{cite report|publisher=Zambia Sugar Plc|title=Zambia Sugar Plc Annual Report 2014|date=2014|url=http://www.luse.co.zm/wp-content/uploads/2012/08/Zambia-Sugar-Plc_Annual-Report-2014-prt-1.pdf|access-date=2015-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304033749/http://www.luse.co.zm/wp-content/uploads/2012/08/Zambia-Sugar-Plc_Annual-Report-2014-prt-1.pdf|archive-date=2016-03-04}}</ref> Woqooyiga Kafue Flats, Consolidated Farming Ltd., oo ah shirkad reer Zambia ah, waxay soo saartaa sonkor ka hoosaysa sumadda Kafue Sugar oo ka timid 9,000-hektar oo dhul ah oo ka soo qaadaya biyaha Kafue Flats.<ref>{{cite web|title=Commercial Farming|url=http://www.sabletransport.com/farming.html|website=sabletransport.com|publisher=Sable Transport|access-date=2026-06-25|archive-date=2025-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250421151432/https://sabletransport.com/farming.html|url-status=dead}}</ref> Dhinaca bari ee Consolidated Farming, qorshaha waraabka Chiansi wuxuu ku beeraa sarreen iyo dalagyo kale oo waraab ah 200 hektar oo leh qorshe uu ugu ballaarinayo 2,500 hektar. ==Deegaanka== Kafue Flats waxay ka kooban yihiin qaab adag oo [[floodplain]], [[lagoon]]s, [[ox-bow lake]]s, marin-biyoodka webiga oo laga tagay, [[marsh]]es iyo [[levee]]s oo ay ku hareeraysan yihiin bannaanno iyo kaymo. Bannaanku waxay ka kooban yihiin laba [[ecoregion]]s. Aagagga dhexe ee xilliyada iyo joogtada ah ee fatahaaddu waa qayb ka mid ah [[Zambezian flooded grasslands]] ecoregion, iyo bannaanka iyo kaymaha ku hareeraysan waxay ku jiraan [[Zambezian and mopane woodlands]] ecoregion. Ciidda bannaanka waxay ku culus yihiin qaab-dhismeedka waxayna u muuqdaan inay si ballaaran u dillaacaan marka ay engegan yihiin, iyagoo noqonaya mid aad u dhegdheg iyo caag ah marka ay qoyan yihiin. Ciidadan badidoodu waa madow ama cawl madow waxayna soo saaraan gargaar dusha sare ah oo aan joogto ahayn oo loo yaqaan [[gilgai]] oo ka kooban taxane ah safaf yaryar oo taagan 20–60&nbsp;cm oo ka sarreeya niyad-jabka wareegga ah oo qiyaastii 2–7 mitir dhexroor ah.<ref name=ramsar_info /> ===Dhirta=== Noocyada ugu muhiimsan ee dhirta ee Kafue Flats waa [[woodland]] ([[miombo]], [[mopane]], [[Acacia]], iyo ''[[Combretum]]''), [[termitaria]] bannaanka, bannaanka fatahaadda, dhul-qoyan joogto ah iyo levee iyo lagoons. ===Duurjoogta=== [[File:Wattled Crane 1400.jpg|thumb|right|Wattled crane.]] [[Kafue lechwe]] (''Kobus leche kafuensis''), oo ah cawsha u gaar ah ku noolaanshaha xaaladaha dhul-qoyaneedka ee bannaanka,<ref name=Schuster>{{cite journal|last1=Schuster|first1=Richard|title=Will the Kafue Lechwe Survive the Kafue Dams?|journal=Oryx |date=1980 |volume=15 |issue=5 |pages=476–489|doi=10.1017/s0030605300029203|doi-access=free}}</ref> waa mid u dhalatay aagga. Waxaa lagu qiyaasay in 250,000 oo lechwe ah ay ku noolaayeen Kafue Flats 1931-kii, mid ka mid ah awoodaha xambaarsan xayawaanka ugu sarreeya adduunka {{cvt|11000|kg/km2}}.<ref name="Schuster" /> Sannadkii 2005tirada lechwe waxaa lagu qiyaasay inay hoos ugu dhacday 38,000, tiro ahaan taasi oo u badnayd mid xasiloon ilaa tirakoobkii xigay ee la dhammaystiray 2009-kii.<ref name=Lechwe_Population>{{cite journal|last1=Chansa|first1=Wilbroad|last2=Kampamba|first2=George|title=The population status of the Kafue lechwe in the Kafue Flats, Zambia|journal=African Journal of Ecology|date=2010|volume=48|issue=3|pages=837–840 |doi=10.1111/j.1365-2028.2009.01188.x}}</ref> Hoos u dhaca tirada Kafue lechwe waxaa loo aaneeyay dhismaha [[Itezhi-Tezhi Dam]] iyo isbeddelka xiga ee xoogga iyo wakhtiga fatahaadda iyo sidoo kale ugaarsiga sharci-darrada ah iyo cadaadiska tirada sii kordhaysa ee dadka iyo xoolaha.<ref name="Lechwe_Population"/> Iyadoo ay weheliso lechwe, [[Grant's zebra]]s waa noocyada ugu badan ee naasleyda waaweyn ee laga helo bannaanka. [[Blue wildebeest]], [[African buffalo|Cape buffalo]], [[Roan antelope|roan]], [[greater kudu]], [[Hippopotamus|hippo]] waxay ku jiraan tiro xaddidan gaar ahaan gudaha iyo hareeraha [[Lochinvar National Park|Lochinvar]] iyo [[Blue Lagoon National Park]]s.<ref name=ramsar_info /> ===Shimbiraha=== Aagga Kafue Flats wuxuu taageeraa in ka badan 450 nooc oo ah noocyada shimbiraha ee khatarta ah, dabar-go'a iyo kuwa soo haajiray<ref name=ramsar_info /> aagga waxaa loo magacaabay Aagga Shimbiraha iyo Kala duwanaanshaha Noolaha (IBA) by [[Birdlife International]].<ref>{{cite web|title=Important Bird Areas factsheet: Kafue Flats|url=https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/kafue-flats-iba-zambia|website=birdlife.org|publisher=Birdlife International|access-date=9 January 2024}}</ref> Bannaanku waxay hoy u yihiin ururro waaweyn oo shimbiraha biyaha deggan iyo kuwa soo haajiray oo ay ku jiraan gumeysi taranta oo muhiim ah oo qoto dheer gudaha dhul-qoyaneedka. Bannaanku waxay sidoo kale martigeliyaan kala duwanaansho sare iyo cufnaanta raptors taranta gaar ahaan gorgorrada.<ref name=ibas>{{cite book|last1=Leonard|first1=Peter|title=Important bird areas in Zambia: priority sites for conservation|date=2005|publisher=Zambian Ornithological Society|location=Lusaka|isbn=9982-811-01-0}}</ref> Bannaanku waa deegaan aad muhiim u ah oo loogu talagalay [[wattled crane]] (''Bugeranus carunculatus'') kaas oo lagu taxay IUCN Red List inay yihiin nugul.<ref name="iucn">{{cite iucn|author=BirdLife International |author-link=BirdLife International |year= 2018 |title= ''Bugeranus carunculatus'' |article-number= e.T22692129A129880815 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T22692129A129880815.en |access-date=9 January 2024}}</ref> Tirada wattled crane ee bannaanka ayaa ka dhacday inta u dhaxaysa 2000 iyo 3000 1970-yadii ilaa wax ka yar 1000 2002-dii.<ref name="ibas"/> Noocyada kale ee muhiimka ah ee laga helo Kafue Flats waxaa ka mid ah [[crowned crane]], [[slaty egret]], [[lappet faced vulture]], [[lesser kestrel]] iyo [[corn crake]].<ref name="ibas"/> Khatarta soo food saartay nolosha shimbiraha ee Kafue Flats waxaa ka mid ah isbeddelada ku yimid xoogga iyo wakhtiga fatahaadaha ay sababeen biyo-xireenka Itezhi-Tezhi, faafitaanka noocyada haramaha ee soo duulay iyo saamaynta dadka sii kordhaya.<ref name="ibas"/> == Tixraacyo == {{reflist}} {{Commons}} {{coord|15|38||S|27|04||E|region:ZM_type:waterbody|display=title}} 5jni8tj89a72mu1gisqfyvpjos0x6zc 0 47932 299900 299421 2026-06-28T03:36:35Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299900 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | type=Dhul-qoyaneed | name = Dhul biyoodka Nyavyamo | native_name = | other_name = Marécage de la Nyavyamo <!-- Images --> | image = | alt = | caption = <!-- Stats --> | location = [[Kirundo Province]] ee [[Burundi]] | coordinates = {{coord|-2.54333|30.03722}} | inflow = | rivers = | outflow = | oceans = | catchment = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | basin_countries = | designation = | length = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | width = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | area = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | pushpin_map = Burundi | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = }} '''Dhul biyoodka Nyavyamo''' ({{langx|fr|marécage de la Nyavyamo}}; {{coord|-2.54333|30.03722}}) waa [[dhul-qoyaneed]] ku yaalla galbeedka [[Kirundo Province]], Burundi. In kasta oo qaybo ka mid ah la ilaaliyo, haddana waxaa badanaa loo isticmaalaa soo saarista bariiska. ==Goobta== {{convert|538|ha}} ee Nyavyamo Marsh waxay ku fidsan tahay degmooyinka [[Commune of Kirundo|Kirundo]] iyo [[Commune of Ntega|Ntega]].{{sfn|Burundi : Le marais de Nyavyamo}} Waxay ku fadhidaa mid ka mid ah dooxooyinka labaad ee [[Akanyaru River]]. [[Lake Rwihinda]], [[Lake Nagitamo]] iyo [[Lake Narungazi]] ayaa ku xiran dhul-qoyaneedka Nyavyamo.{{sfn|Nzigidahera|Fofo|Misigaro |2005|p=13}} Aagga ku hareeraysan dhul-qoyaneedka ayaa ku dhowaad lagu daboolay beer.{{sfn|NASA Land Cover Classification}} Waxaa jira qiyaastii 356 qof halkii kiiloomitir laba jibbaaran agagaarka Nyavyamo, kaas oo aad u dad badan.{{sfn|NASA Population Density}} Nyavyamo Marsh waxaa quudiya [[Lake Rwihinda]], Webiga Rugorwe oo u qulqula dhanka bari ee Murungurira colline, Webiga Mugisomeka, oo u qulqula bari dhanka dhul-qoyaneedka waqooyiga ee Rwimbogo colline, iyo {{anchor|Rurata River}}Webiga Rurata. Rurata waxaa quudiya Mwohero, kaas oo ay quudiyaan Gacobwoya, Murugomero iyo Rugumba, kuwaas oo ka samaysma waqooyiga Nyamisagara iyo Cumba collines.{{sfn|Kirundo USDMA}} ==Cimilada== [[Köppen climate classification]] ee Nyavyamo Marsh waa Aw: Cimilada kuleylaha ee savanna, qoyan.{{sfn|Nyavyamo, Mindat}} Heerkulka celceliska waa {{convert|20|C}}. Bisha ugu kulul waa Sebteembar, oo ah {{convert|22|C}}, iyo tan ugu qabow waa Abriil, oo ah {{convert|18|C}}.{{sfn|NASA Data Set Index}} Celceliska roobku waa {{convert|1,170|mm}} sannadkii. Bisha ugu roobka badan waa Maarso, oo leh {{convert|178|mm}} oo roob ah, kan ugu qalanna waa Luulyo, oo leh {{convert|1|mm}}.{{sfn|NASA Rainfall}} ==Ilaalinta== [[Rwihinda Lake Natural Reserve]] waxay ilaalisaa Lake Rwihinda, oo ku taal biyaha sare ee Akanyaru wetlands. Haradu waxay dabooshaa {{convert|425|ha}}, laakiin aagga la ilaaliyo waa {{convert|8000|ha}} si loogu daro dhul-qoyaneedka Nyavyamo.{{sfn|A List of Burundi Natural Reserves}} In la daadiyo dhul-qoyaneedka Nyavyamo ee ka hooseeya Lake Rwihinda waxay noqon lahayd wax dila, iyadoo la furayo waddo looga baxo dhammaan biyaha, sida in la madhiyo barkad biyo-xireen ah.{{sfn|Nzigidahera|Fofo|Misigaro |2005|p=21}} [[Lake Gacamirindi]] wuu qallalay 2004, xilli roobaad caadi ah.{{sfn|Nzigidahera|Fofo|Misigaro|2005|p=29}} [[Lake Narungazi]] iyo [[Lake Nagitamo]] hadda waxay biyo siiyaan Lake Gacamirindi iyada oo loo marayo kanaal ku xiraya harooyinka iyada oo loo marayo [[Rugege Marsh]].{{sfn|Nzigidahera|Fofo|Misigaro |2005|p=44}} Waxaa jira halis ah in kanaalkani uu hoos u dhigi doono heerka biyaha ee Nyavyamo Marsh iyo [[Lake Rwihinda]], gaar ahaan xilliyada abaaraha, marka biyuhu aysan mar dambe ka qulqulin Webiga Akanyaru ilaa Lake Rwihinda.{{sfn|Nzigidahera|Fofo|Misigaro |2005|p=62}} ==Horumarinta== 3,000 tan oo [[masaggo]] ah ayaa laga soo saaray Degmada Ntega 2003-2004. Dhul-qoyaneedka Nyavyamo waxaa loo isticmaalay in lagu beero masaggo kor ka xigta Lake Narungazi.{{sfn|Nzigidahera|Fofo|Misigaro |2005|p=44}} Ogosto 2017 Melchior Nankwahomba, guddoomiyaha Gobolka Kirundo, ayaa daahfuray beerista geedo bariis ah ee Nyavyamo Marsh. Goosashada bariiska waxaa lagu qiyaasay inay u dhaxayso 8 ilaa 10 tan halkii hektar, ama u dhaxaysa 4,304 iyo 5,380 tan guud ahaan.{{sfn|Burundi : Le marais de Nyavyamo}} Diseembar 2020 Wasaaradda Deegaanka, Beeraha iyo Xoolaha ee Burundi ayaa soo saartay codsi adeegyo la-talin ah oo ku saabsan xakamaynta iyo la socodka shaqooyinka biyaha-beeraha ee dhul-qoyaneedka Nyavyamo iyo [[Kabuyenge Marsh|Kabuyenge]].{{sfn|Projet d'Appui à la Transformation}} Luulyo 2023 Stecol Corporation waxay ku dhawaaqday in guddoomiyaha Kirundo, [[Albert Hatungimana]], uu shirkadda gudoonsiiyay shahaado aqoonsanaysa kaalinteeda ku aaddan wax-soo-saarka beeraha iyada oo dhistay mashaariicda biyaha-beeraha ee dhul-qoyaneedka Nyavyamo iyo Kabuyenge, laga bilaabo Ogosto 2014. Shaqadu waxaa ku jiray kanaallo, biyo-xireenno, xarumo bam-gareyn ah iyo tas-hiilaad kale.{{sfn|Local Development Contribution Award}} ==Tixraacyo== {{reflist|25em}} ==Ilaha== {{refbegin}} *{{citation |url=https://www.rusizinationalpark.com/burundi-natural-reserves/ |accessdate=2024-06-17 |title=A List of Burundi Natural Reserves |publisher=Rusizi National Park |ref={{harvid|A List of Burundi Natural Reserves}} }} *{{citation |url=https://burundi-agnews.org/economie/burundi-le-marais-de-nyavyamo-donnera-pres-de-5-380-tonnes-de-riz/ |accessdate=2024-06-17 |title=Burundi : Le marais de Nyavyamo donnera près de 5.380 tonnes de riz |date=14 August 2017 |work=AGnews |ref={{harvid|Burundi : Le marais de Nyavyamo}} }} *{{citation |url=https://en.stecol.cn/art/2023/7/12/art_7101_1709645.html |accessdate=2024-06-17 |title=Local Development Contribution Award in Burundi |date=2023-07-12 |publisher=Stecol Corporation |ref={{harvid|Local Development Contribution Award}} }} *{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|ref= {{harvid|NASA Population Density}}|title= NASA Earth Observations: Population Density|access-date= 30 January 2016|publisher= NASA/SEDAC|archive-date= 9 Bisha Labaad 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|url-status= dead}} *{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|ref= {{harvid|NASA Data Set Index}}|title= NASA Earth Observations Data Set Index|access-date= 30 January 2016|publisher= NASA|archive-date= 10 Bisha Shanaad 2020|archive-url= https://web.archive.org/web/20200510015442/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php|url-status= dead}} *{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|ref= {{harvid|NASA Rainfall}}|title= NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|access-date= 30 January 2016|publisher= NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission|archive-date= 19 Bisha Afraad 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190419091014/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|url-status= dead}} *{{citation|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|ref= {{harvid|NASA Land Cover Classification}}|title= NASA Earth Observations: Land Cover Classification|access-date= 30 January 2016|publisher= NASA/MODIS|archive-date= 28 Bisha Labaad 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|url-status= dead}} *{{citation |url=https://www.mindat.org/feature-432407.html |accessdate=2024-06-17 |title=Nyavyamo, Kirundo Province, Burundi |work=Mindat |ref={{harvid|Nyavyamo, Mindat}} }} *{{citation |url=https://bi.chm-cbd.net/sites/bi/files/2020-12/paysage-aquatique-nord-bi.pdf |access-date=9 June 2024 |language=fr |title=Paysage Aquatique Protege du Nord du Burundi – Etude D'identification |last1=Nzigidahera |first1=Benoît |last2=Fofo |first2=Alphonse |last3=Misigaro |first3=Apollinaire |date=August 2005}} *{{citation |url=https://www.developmentaid.org/tenders/view/618559/projet-dappui-a-la-transformation-de-lagriculture-dans-la-region-naturelle-de-bugesera-patareb-contr |accessdate=2024-06-17 |title=Projet d'Appui à la Transformation de l'Agriculture dans la Région Naturelle de Bugesera (PATAREB): Contrôle et Surveillance des travaux d’aménagements hydro-agricoles des marais de Nyavyamo et Kabuyenge\ |publisher=Ministry of the Environment, Agriculture and Livestock |language=fr |ref={{harvid|Projet d'Appui à la Transformation}} }} *{{citation |url=https://maps.lib.utexas.edu/maps/topo/burundi/kirundo-burundi-50k-4875iv-1981.pdf |accessdate=2024-09-03 |author=U.S. Defense Mapping Agency |title=Kirundo |publisher=University of Texas at Austin |year=1994 |ref={{harvid|Kirundo USDMA}} }} {{refend}} 18vvg2bnecsa02puwt0kvxythwjtnga 0 47933 299899 299422 2026-06-28T03:36:29Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299899 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | type=Dhul-qoyaneed | name = Dhul biyoodka Nunga | native_name = | other_name = Marais de Nunga <!-- Images --> | image = | alt = | caption = <!-- Stats --> | location = [[Kirundo Province]] ee [[Burundi]] | coordinates = {{coord|-2.5238|29.9666}} | inflow = | rivers = | outflow = | oceans = | catchment = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | basin_countries = | designation = | length = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | width = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | area = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | pushpin_map = Burundi | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = }} '''Dhul biyoodka Nunga''' ({{langx|fr|Marais de Nunga}}; {{coord|-2.5238|29.9666}}) waa [[dhul-qoyaneed]] ku yaalla [[Commune of Ntega]], ee [[Kirundo Province]], Burundi. ==Goobta== Nunga wuxuu dabooshaa aag dhan {{convert|39|ha}}.{{sfn|Strategie Nationale De Developpement}} Aagga ku hareeraysan Nunga ayaa ku dhowaad lagu daboolay beer.{{sfn|NASA Land Cover}} Waxaa jira qiyaastii 356 qof halkii kiiloomitir laba jibbaaran agagaarka Nunga, kaas oo aad u dad badan.{{sfn|NASA Population Density}} [[Köppen climate classification]] waa Aw: Cimilada kuleylaha ee savanna, qoyan.{{sfn|Munga, Mindat}} Heerkulka celceliska waa {{convert|20|C}}. Bisha ugu kulul waa Sebteembar, oo ah {{convert|22|C}}, iyo tan ugu qabow waa Abriil, oo ah {{convert|18|C}}.{{sfn|NASA Data Set Index}} Celceliska roobku waa {{convert|1,170|mm}} sannadkii. Bisha ugu roobka badan waa Maarso, oo leh {{convert|178|mm}}, kan ugu qalanna waa Luulyo, oo leh {{convert|1|mm}}.{{sfn|NASA Rainfall}} ==Tixraacyo== {{reflist|25em}} ==Ilaha== {{refbegin}} *{{citation |url=https://www.mindat.org/feature-430207.html |accessdate=2024-06-16 |title=Nunga, Kirundo Province, Burundi |work=Mindat |ref={{harvid|Munga, Mindat}} }} *{{Cite web|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|ref= {{harvid|NASA Population Density}}|title= NASA Earth Observations: Population Density|access-date= 30 January 2016|publisher= NASA/SEDAC|archive-date= 9 Bisha Labaad 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160209064446/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=SEDAC_POP|url-status= dead}} *{{Cite web |url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |ref= {{harvid|NASA Data Set Index}} |title= NASA Earth Observations Data Set Index |access-date= 30 January 2016 |publisher= NASA |archive-date= 10 Bisha Shanaad 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200510015442/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |url-status= dead }} *{{Cite web|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|ref= {{harvid|NASA Rainfall}}|title= NASA Earth Observations: Rainfall (1 month - TRMM)|access-date= 30 January 2016|publisher= NASA/Tropical Rainfall Monitoring Mission|archive-date= 19 Bisha Afraad 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190419091014/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=TRMM_3B43M&year=2014|url-status= dead}}> *{{Cite web|url= http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|ref= {{harvid|NASA Land Cover}}|title= NASA Earth Observations: Land Cover Classification|access-date= 30 January 2016|publisher= NASA/MODIS|archive-date= 28 Bisha Labaad 2016|archive-url= https://web.archive.org/web/20160228161657/http://neo.sci.gsfc.nasa.gov/view.php?datasetId=MCD12C1_T1|url-status= dead}} *{{citation |url=https://faolex.fao.org/docs/pdf/Bur182110.pdf |accessdate=2024-06-16 |publisher=Ministere de l’Agriculture et de l’Elevage |title=Strategie Nationale De Developpement De La Filiere Riz Au Burundi |year=2014 |ref={{harvid|Strategie Nationale De Developpement}} }} {{refend}} 764kwui3tkrov7oc1vr6on2zku37m11 0 47952 299872 299463 2026-06-28T01:27:22Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299872 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Beerta Qaran ee Dinder | alt_name = | iucn_category = II | image = DinderNationalPark Sudan.svg | image_alt = Khariidadda Beerta Qaran ee Dinder | image_caption = Xuduudaha Beerta Qaran ee Dinder. | image_size = | map = Sudan | map_alt = Goobta ay ku taal Suudaan | map_caption = | map_width = | relief = yes | location = | nearest_city = | coordinates = {{coords|12.29|N|35.48|E|display=inline, title}} | area = {{convert|10000|km2|sqmi|abbr=on}} | established = 1935 | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | url = | child = | module = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_date = 7 Janaayo 2005 | designation1_number = 1461<ref>{{Cite web|title=Beerta Qaran ee Dinder |website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Adeegga Macluumaadka Goobaha|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1461|accessdate=25 Abriil 2018}}</ref>}} }} '''Beerta Qaran ee Dinder''' waa [[beerta qaran]] iyo [[biosphere reserve|kaydka bayoolojiga]] ee bariga [[Sudan|Suudaan]], waxayna ku xiran tahay [[Ethiopia|Itoobiya]] ee [[Alitash National Park|Beerta Qaran ee Alitash]].<ref name="NatGeo2016">{{cite news |author=Howard, B. |title=Once Thought Extinct, 'Lost' Group of Lions Discovered in Africa |publisher=[[National Geographic (magazine)|National Geographic]] |url=http://news.nationalgeographic.com/2016/02/160202-ethiopia-sudan-lost-lions-alatash-national-park-dinder/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202215815/http://news.nationalgeographic.com/2016/02/160202-ethiopia-sudan-lost-lions-alatash-national-park-dinder/ |url-status=dead |archive-date=February 2, 2016 |date=2016 |accessdate=2016-02-07}}</ref> ==Goobta== Dinder waxay ku taal qiyaastii {{convert|400|km}} koonfur-bari ee [[Khartoum|Khartuum]], labada dhinac ee [[Dinder River|Webiga Dinder]] oo xuduud ka ah waqooyiga [[Rahad River|Webiga Rahad]].<ref name=vanhoven>{{cite journal|author1=van Hoven, Wouter|author2=Mutasim B. Nimir|title=Recovering from conflict: the case of Dinder and other national parks in Sudan|journal=Parks|year=2004|volume=14|issue=1|pages=26–33|url=https://cmsdata.iucn.org/downloads/14_1.pdf|accessdate=22 Agoosto 2013|editor1-first=Goriup|editor1-last=Paul|publisher=World Commission on Protected Areas|location=Gland, Switzerland|issn=0960-233X|archive-date=10 Oktoobar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010134424/http://cmsdata.iucn.org/downloads/14_1.pdf|url-status=dead}}</ref> Magaalada [[Dinder, Sudan|Dinder]] ({{convert|93|km}} waqooyi-galbeed) waxay u shaqaysaa sidii albaab laga galo dalxiisayaasha doonaya inay galaan Beerta.<ref>{{Cite web |url=http://www.overlandinthesun.com/lions-in-sudan-dinder-national-park/ |title=Beerta Qaran ee Dinder |access-date=2013-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303222516/http://www.overlandinthesun.com/lions-in-sudan-dinder-national-park/ |archive-date=2016-03-03 |url-status=dead }}</ref> ==Taariikhda== Aagga Dinder aad ayuu u dad badnaa markii ugu horreysay ee ay booqdaan reer Yurub 1861. 1880-meeyadii, wakhtigii [[Mahdist War|Dagaalkii Mahdist]] iyo abaar, dadkii ayaa baaba'ay. [[Alfred Harrison]] wuxuu helay oo kaliya raadadka deganaanshaha aadanaha 1925.<ref name=vanhoven/> Dinder waxaa loo aasaasay beerta 1935 ka dib [[Convention Relative to the Preservation of Fauna and Flora in their Natural State|London Convention of 1933]] waxaana loo magacaabay 1979 xubin ka mid ah [[World Network of Biosphere Reserves|Shabakadda Caalamiga ah ee Kaydka Bayoolojiga]]. 1983, beerta waxaa lagu kordhiyay {{convert|2630|km2|sqmi|abbr=on}} xagga galbeedka.<ref name=vanhoven/> ==Deegaanka== Beerta Qaran ee Dinder waa mid deegaan ahaan muhiim ah sababtoo ah waxay ku taal [[ecotone|xadka deegaanka]] ee u dhexeeya [[Sahel|Sahel]] iyo [[Ethiopian Highlands|Buuraleyda Itoobiya]] [[ecoregion|deegaanada]]. Waxay ka kooban tahay saddex nidaam deegaan oo kala duwan: *[[riverine|webiga]] - [[riparian zone|aagga xeebta webiga]] *[[woodland|dhul-kaymeed]] *''maya'' ([[oxbow lake|harada qaabka qaansada]]). Beertu waa hoyga 27 [[species|nooc]] oo ah [[mammal|naasley]] waaweyn sida [[African leopard|shabeelka]], [[cheetah|geeta]], in ka badan 160 nooc oo shimbiro ah, 32 nooc oo kalluun ah, iyo naasley yaryar, fiidmeerta, xamaaratada, iyo xayawaanka laba-nololeedka ah. Waxay ku taal waddo weyn oo [[flyway|socdaal]] oo ay isticmaalaan shimbiraha u hayaamay inta u dhaxaysa Eurasia iyo Afrika. Waxaa jira [[North African ostrich|gorayooyin badan oo Waqooyiga Afrika]] ah oo ku nool beerta qaran sidoo kale. Beerta Qaran ee Dinder waxay martigelisaa dad caafimaad qaba oo [[Central African lion|libaaxyo]] ah.<ref name="NatGeo2016"/><ref name="New Scientist2016">{{cite news |publisher=New Scientist |title=Hidden population of up to 200 lions found in remote Ethiopia |url=https://www.newscientist.com/article/2075740-hidden-population-of-up-to-200-lions-found-in-remote-ethiopia/ |date=2016 |accessdate=2 Febraayo 2016}}</ref><ref name="BBC2016">{{cite news |title=Lions rediscovered in Ethiopia's Alatash National Park |publisher=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-35460573 |date=2016 |accessdate=1 Febraayo 2016}}</ref> ===Hanjabaadaha=== Deegaanka beerta ayaa waxaa hanjabaad ku ah ku xadgudubka xoolo-dhaqatada kuwaas oo laga barakaciyay dhulkoodii daaqsinka dhaqanka ahaa sababo la xiriira ballaarinta beeraha dalagga, iyada oo loo marayo sababta aasaasiga ah ee [[population growth|ballaarinta dadka gobolka]]. Dadka xoolo-dhaqatada ah ee qaxootiga ah, oo ay ku jiraan tiang, Roan, waterbuck iyo reebuck, ayaa ku jira cadaadis dheeraad ah maadaama dhulka ka baxsan beerta oo ay ku socdaalaan loo beddelay dhul-beereed. Tirinta xayawaanka intii u dhaxaysay 1971 iyo 2001 waxay muujisay hoos u dhac ba'an oo ku yimid inta badan noocyada naasleyda waaweyn, iyada oo tirada waterbuck ay hoos u dhacday 85%, reedbuck 72%, iyo oribi 68%. Noocyo kale ayaa laga cirib-tiray Dinder tan iyo markii la caddeeyay, oo ay ku jiraan [[African bush elephant|maroodiga duurjoogta Afrika]], [[black rhinoceros|wiyisha madow]], [[hippopotamus|jeerka]], [[tora hartebeest|hartebeest-ka tora]], [[Nubian giraffe|giraafka Nubia]], [[Soemmerring's gazelle|gazelle-ka Soemmerring]], iyo [[Nile crocodile|yaxaaska Nile]].<ref name=vanhoven/> Beerta Qaran ee Dinder waxay ahayd hoyga [[painted hunting dog|eeyga ugaarsiga rinjiga leh]] (''Lycaon pictus''), laakiin kanidkan khatarta ah ayaa hoos u dhacay gobolkan.<ref>C. Michael Hogan. 2009. [http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 "Painted Hunting Dog: ''Lycaon pictus''", GlobalTwitcher.com, ed. N. Stromberg] {{Wayback|url=http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 |date=20101209234758 }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20101209234758/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 |date=2010 }}</ref> ==Tixraacyo== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== * [https://web.archive.org/web/20160304185926/https://portals.iucn.org/library/efiles/html/CD-033/English/grfx/sessions/PDFs/session_2/Ali_Nimir.pdf Adil Mohamed Ali iyo Mutasim Bashir Nimir, "Isticmaalka Joogtada ah ee Khayraadka Dabiiciga ah ee Beerta Qaran ee Dinder (Kaydka Bayoolojiga)", Shirka Beerta Caalamiga ah ee Shanaad, 2003; waxaa ku jira khariidado.] *[https://web.archive.org/web/20160303222516/http://www.overlandinthesun.com/lions-in-sudan-dinder-national-park/ Sawirrada libaaxyada iyo antelope-yada ee Beerta Qaran ee Dinder (www.overlandinthesun.com)] * [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/163807/Dinder-National-Park Gelitaanka Encyclopædia Britannica] * [https://web.archive.org/web/20101209234758/http://globaltwitcher.auderis.se/artspec_information.asp?thingid=35993 ''Lycaon pictus'' - Eeyga Ugaarsiga ee Rinjiga leh] {{authority control}} n39zsj2m6r3q3pnogbl86aoywp46gq0 0 47953 299898 299465 2026-06-28T03:36:28Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299898 wikitext text/x-wiki '''Dhul biyoodka Machar''' waa aag ballaaran oo [[Wetland|dhul-qoyan]] ah oo ku yaalla gobolka [[Upper Nile (state)|Upper Nile]], [[South Sudan|Suudaanta Koonfureed]]. Qiyaasaha cabbirkoodu way kala duwan yihiin. Daraasad la sameeyay 1950 ayaa ku qiyaastay aagga dhiinka 6,500 km².<ref>Sutcliffe and Parks, p.107</ref> Daraasad la sameeyay 1980 ayaa ku qiyaastay aagga dhiinka joogtada ah 8,700 km², taas oo 60% ka mid ah ay ahayd cows iyo kayn.<ref>Sutcliffe and Parks, p.113</ref> Dhul-qoyannada waxaa lagu quudiyaa biyo ka yimaada Khor Machar (oo ah webi-gacmeed ka mid ah [[Baro River|Webiga Baro]]), [[Yabus River|Webiga Yabus]] iyo [[Daga River (South Sudan)|Webiga Daga]]. Waqtiyada biyaha badan waxaa sidoo kale lagu quudiyaa biyo ka soo fataha [[Pibor River|Webiga Pibor]]. Dhul-qoyannada waxaa qallajiya [[Adar River|Webiga Adar]], oo ah webi-gacmeed ka mid ah [[White Nile|Niilka Cad]]. == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == {{Portal|Wetlands}} *{{cite book|last=Sutcliffe|first=J.V.|last2=Parks|first2=Y.P.|title=The Hydrology of the Nile|year=1999|chapter=The Sobat Basin and the Machar Marshes|url=http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|accessdate=2011-07-22|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110705132235/http://iahs.info/bluebooks/SP005/BB_005_0103.pdf|archivedate=2011-07-05}} *{{cite web|author=P.P. Howell and Mahmoud Eff. Abu Sineina|title=Game in the Machar Marshes|year=c. 1951|url=http://www.sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?a=pdf&d=Dunepd77&dl=1|accessdate=2011-07-22|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215030713/http://www.sudanarchive.net/cgi-bin/pagessoa?a=pdf&d=Dunepd77&dl=1|url-status=dead}} {{Authority control}} {{Coord|10.3833|N|32.2500|E|source:wikidata|display=title}} 1wwgr0chse4a6hpvxodek99t3gt8nlx 0 47956 300044 299474 2026-06-28T09:35:59Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300044 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Nxuba | other_name = Cradock | settlement_type = [[Town|Magaalo]] | image_skyline = {{multiple image | total_width = 280 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Cradock, South Africa.jpg | image2 = 38 Bree Street - Cradock-001.jpg | image3 = 9 2 024 0012-DRC-1-Cradock-s.jpg | image4 = South Africa-Cradock01.jpg}} | image_caption = '''Saacad-u-jeedin xagga sare''': Waddo ku taal Cradock, 38 Bree Street, [[Dutch Reformed Church, Cradock|Kaniisadda Dutch Reformed]], Calaamadda soo dhawaynta | pushpin_map = South Africa Eastern Cape#South Africa#Africa | coordinates = {{Coord|32|09|54|S|25|37|03|E|region:ZA_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Country|Dal]] | subdivision_name = [[South Africa|Koonfur Afrika]] | subdivision_type1 = [[Provinces of South Africa|Gobol]] | subdivision_name1 = [[Eastern Cape]] | subdivision_type2 = [[District|Degmo]] | subdivision_name2 = [[Chris Hani District Municipality|Chris Hani]] | subdivision_type3 = [[Municipality|Degmo]] | subdivision_name3 = [[Inxuba Yethemba Local Municipality|Inxuba Yethemba]] | subdivision_type4 = Meel Weyn | established_title = La aasaasay | established_date = 1816<ref name=established /> | leader_title = Xildhibaan | area_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=http://census2011.adrianfrith.com/place/278003001 |title=Sub Place Cradock |work=Census 2011 |access-date=30 June 2021 |archive-date=11 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210711055647/https://census2011.adrianfrith.com/place/278003001 |url-status=live }}</ref> | area_total_km2 = 118.57 | population_footnotes = <ref name="census2011" /> | population_total = 8626 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = Qowmiyada (2011) | demographics1_footnotes = <ref name="census2011" /> | demographics1_title1 = [[White South African|Caddaan]] | demographics1_info1 = 50.0% | demographics1_title2 = [[Bantu peoples of South Africa|Madowga Afrika]] | demographics1_info2 = 30.5% | demographics1_title3 = [[Coloureds|Midabo kale]] | demographics1_info3 = 17.9% | demographics1_title4 = [[Indian South African|Hindi]]/[[Asian South African|Aasiya]] | demographics1_info4 = 0.9% | demographics1_title5 = Kale | demographics1_info5 = 0.7% | demographics_type2 = [[First language|Afaf]] (2011) | demographics2_footnotes = <ref name="census2011" /> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 68.8% | demographics2_title2 = [[Xhosa language|Xhosa]] | demographics2_info2 = 20.0% | demographics2_title3 = [[South African English|Ingiriisi]] | demographics2_info3 = 7.9% | demographics2_title4 = | demographics2_info4 = | demographics2_title5 = Kale | demographics2_info5 = 2.3% | timezone1 = [[South African Standard Time|SAST]] | utc_offset1 = +2 | postal_code_type = [[List of postal codes in South Africa|Koodka boostada]] (waddo) | postal_code = 5880 | postal2_code_type = [[Post-office box|PO box]] | postal2_code = 5880 | area_code_type = [[Telephone numbers in South Africa|Koodka deegaanka]] | area_code = 048 }} '''Nxuba''', oo sidoo kale loo yaqaan '''Cradock''',<ref>{{Cite web |date=14 April 2024 |title=85 towns hit with name changes in South Africa – and more are on the way |url=https://businesstech.co.za/news/government/766851/85-towns-hit-with-name-changes-in-south-africa-and-more-on-the-way/ |access-date=26 September 2024 |website=BusinessTech}}</ref> waa magaalo ku taal Gobolka [[Eastern Cape]] ee Koonfur Afrika, qaybta sare ee dooxada [[Great Fish River]], 250 km marka loo eego waddo waqooyi ka xigta [[Gqeberha]]. Magaaladu waa xarunta maamulka ee [[Inxuba Yethemba Local Municipality]] ee [[Chris Hani District Municipality|Degmada Chris Hani]] ee Eastern Cape. Magaalada waxaa markii hore loogu magacdaray [[John Cradock, 1st Baron Howden|John Cradock]], guddoomiyihii [[Cape Colony]] horraantii qarnigii 19-aad iyo taliyihii ciidamada.<ref name="Raper1989" /> ==Taariikhda== Kumanaan sano oo la soo dhaafay dadka [[San people|San]] ee ugaarsada-ururiya ayaa ahaa dadka kaliya ee deggan koonfurta Afrika. Qiyaastii 2000 sano ka hor dhalashadii Ciise (BC) dadka [[Khoikhoi]] ayaa yimid iyagoo wata lo', ido iyo riyo. Dadkan xoolo-dhaqatada ah ayaa u haajiray koonfurta xagga xeebta. Sawirrada dhagaxyada iyo petroglyphs-ka ayaa weli ah caddeyn u ah dadkii ugu horreeyay ee halkaan ku noolaa. Qarnigii 4-aad ee dhalashada Ciise (AD) dadka ku hadla afka Bantu ayaa bilaabay inay ka haajiraan bartamaha Afrika ilaa xeebta bari ee koonfurta Afrika. Dadka [[amaXhosa]] ayaa u riixday si ka sii fog koonfurta xagga bangiyada [[Great Fish River]] halkaas oo ay kula kulmeen dadka ugaarsada-ururiya ee San iyo xoolo-dhaqatada [[Khoikhoi]], ka dibna dadka deggan Dutch-ka iyo Ingiriiska. ===Taariikhda gumeysiga=== Degmada ku xeeran Nxuba waxaa markii hore deganaa beeraleyda Dutch-ka dabayaaqadii qarnigii 18-aad, laakiin waxaa aad uga horreeyay ugaarsatada kuwaas oo si sharci-darro ah uga gudbay xuduudda iyagoo raadinaya ugaar iyo fool-maroodi. Duullaankii ugu horreeyay ee rasmiga ah ee Dutch-ka ee sare ee Great Fish River wuxuu ahaa bartamihii 1752 markii koox uu hoggaaminayey Ensign [[August Frederik Beutler]] ay booqdeen aagga.{{citation needed|date=January 2025}} Beutler, oo raacaya tilmaamaha Guddoomiyaha [[Ryk Tulbagh]] si uu u baaro suurtagalnimada horumarinta gobollada bari ee Cape, waxaa la socday tiro saraakiil kale ah oo ay ku jiraan qoraa, Carl Haupt, iyo sahmiye, Carl Wentzel, oo sawiray khariidadda jidka la maray. Ku dhawaad xusidda kaliya ee laga sameeyay aagga buugga xusuus-qorka ayaa ahayd inuu ahaa mid aad u qalalan oo daaqsin aan la heli karin. Afartan iyo shan sano ka dib safar [[Sir John Barrow]] ayaa ka gudbay Great Fish River. Meeshii uu ka gudbay wuxuu ku xusay khariidaddiisa jiritaanka dhinaca webiga ee "Hepatic wells" – ilo baaruud ah. Sannadihii dambe ilaha waxaa loo isticmaali jiray dhaqidda dhogorta iyo dharka magaalada.{{citation needed|date=January 2025}} Ka dib [[Xhosa Wars#Fourth War (1811–12)|Dagaalkii Xhosa 1811–12]], waxay noqotay mid muuqata in si loo ilaaliyo nidaamka xuduudda in xarumo maamul iyo ciidan oo badan laga dhiso Great Fish River. Degmada [[Graaff-Reinet]] waxay ahayd mid aad u weyn si loo maamulo si habboon magaaladuna aad ayey uga fogayd webiga, sidaas darteed waxaa la go'aamiyay in la dhiso sub-drostdy cusub, iyo Juun 1812 Ensign [[Andries Stockenstrom]] waxaa loo magacaabay ku-xigeenka landdrost. Beerta Piet van Heerden ee Buffels Kloof ee Great Fish River waxaa lagu iibsaday 3 500 oo rix dollars. Mid ka mid ah faa'iidooyinka iibsiga ayaa ahaa in guriga derbiga dhagaxa ah ee Van Heerden uu u adeegi karo sidii xabsi, shuruudda ugu horreysay ee muhiimka ah ee magaalo kasta. Guriga wuxuu sidoo kale bixiyay hoy loogu talagalay boolis iyo laba askari oo boolis ah. Baaqii rasmiga ahaa wuxuu ka muuqday [[Cape of Good Hope Government Gazette|Cape Town Gazette]] 21 Janaayo 1814. [[Sir John Cradock]] wuxuu ansixiyay kharash dhan 12 000 [[rixdollar]]s oo ku saabsan dhismayaasha dadweynaha iyo shaqada ayaa isla markiiba ka bilaabatay guriga ku-xigeenka landdrost. Intaas waxaa sii dheer waxaa loo oggolaaday beerta si "looga dhigo booskiisa mid raaxo leh oo xushmad leh intii suurtagal ah". Beerta la doortay waxay ahayd Driefontein, midda walaalkiis Piet van Heerden, W J van Heerden. Julaay 1817 Reverend John Evans waxaa loo magacaabay wasiirkii ugu horreeyay wuxuuna bilaabay ururinta lacag loogu talagalay kaniisad. Wasiir, ku-xigeen landdrost, boolis iyo askari boolis, dadka deggan waxay u tixgelin karaan tuuladooda yar inay si wanaagsan u marayso inay noqoto "magaalo".<ref name="LogieSnaddon2006" /> 1830-meeyadii [[Great Trek]] wuxuu bilaabmay, maadaama [[Afrikaners]] oo aan ku qanacsanayn xukunka Ingiriiska ay ka tageen ''en masse'' xagga gudaha. Inta badan socdaalku wuxuu ka baxay (iyo iyada oo loo marayo) aagga ku xeeran Cradock.{{citation needed|date=January 2025}} [[Cape Colony]] waxay heshay heer madax-bannaanideed 1872 markii "[[Responsible Government]]" lagu dhawaaqay iyo, 1877, dowladda Ra'iisul Wasaare [[John Molteno]] waxay ansixisay dhismaha khadka tareenka oo ku xiraya [[Port Elizabeth]] xeebta iyo gudaha. Isagoo maraya Cradock waxay keentay koritaan weyn iyo horumar dhaqaale gudaha iyo hareeraha magaalada.<ref>{{cite book |last=Burman |first=Jose |title=Early railways at the Cape |url=https://books.google.com/books?id=a6YMAQAAIAAJ |year=1984 |publisher=Human & Rousseau |page=73 |isbn=9780798117609}}</ref><ref name="Schoeman2014">{{cite book |last=Schoeman |first=Chris |title=The Historical Karoo: Traces of the Past in South Africa's Arid Interior |url=https://books.google.com/books?id=s4OGngEACAAJ |year=2014 |publisher=Zebra |isbn=978-1-77022-568-8 |page=117}}</ref> Horraantii 1900-meeyadii, kor u kac ku yimid baahida loo qabo baalasha gorayada waxay keentay kor u kac baaxad leh oo barwaaqo u ah beeraleyda gorayada ee maxalliga ah.{{citation needed|date=January 2025}} ===The Cradock Four=== {{Main|The Cradock Four}} [[Matthew Goniwe]], [[Sparrow Mkhonto]], [[Fort Calata]] iyo [[Sicelo Mhlauli]], oo loo yaqaan [[The Cradock Four]] – waxaa la afduubtay iyagoo ka safraya [[Port Elizabeth]] ilaa Cradock 1985.<ref>[http://www.info.gov.za/speeches/1998/98217_0x6849810596.htm STATEMENT BY THE TRC: AMNESTY APPLICATIONS FOR CRADOCK FOUR KILLINGS, 16 February 1998] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070930180847/http://www.info.gov.za/speeches/1998/98217_0x6849810596.htm |date=30 September 2007 }}</ref> Kadib waxaa loo kaxeeyay meel aan la aqoon, halkaas oo lagu garaacay, lagu dilay meydadkooda iyo gaarigii ay ku safrayeen lagu gubay. Qaar ka mid ah dhacdooyinkan waxay dhaceen habeenkii 27 Juun 1985 (habeenkii afduubkooda) iyo qaar ka mid ah waxay dhaceen waqti dambe oo aan la aqoon. Saddex askari oo [[Security Branch (South Africa)|Security Branch]] ah, Sergeant Faku, Sergeant Mgoduka, iyo hal Sakati oo ka qayb qaatay dilka dadka u ololeeya ayaa dambe laga dilay qarax gaari oo ka dhacay [[Motherwell, Eastern Cape|Motherwell]] 1989. Cradock Four Memorial waa taallo ku taal Lingelihle, degmo u dhow Nxuba. Taallada waxaa la dhisay 22 Julaay 2000 iyadoo lagu xusayo Cradock Four.<ref name="news_Crad">{{Cite web |title=Cradock Four memorial neglected, forgotten |last=Spies |first=Derrick |work=News24 |date=7 April 2015 |access-date=2017-10-11 |url=http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Cradock-Four-memorial-neglected-forgotten-20150407 |archive-date=6 September 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170906180503/http://www.news24.com/SouthAfrica/News/Cradock-Four-memorial-neglected-forgotten-20150407 |url-status=live }}</ref> ==Dhaqaalaha iyo dalxiiska== {{unreferenced section|date=January 2025}} [[File:View of Cradock, Eastern Cape, South Africa.jpg|thumb|right|Calaamad ku taal hareeraha Nxuba]] Nxuba waa mid ka mid ah xarumaha ugu waaweyn ee Cape ee warshadaha [[dhogorta]], sidoo kale waxay soo saartaa hilibka lo'da, caanaha, miraha, [[alfalfa|lucerne]], iyo [[mohair]]. Muhiimad aad u weyn u leh horumarka dhaqaale ee Nxuba waxay ahayd dhismaha [[Orange-Fish River Tunnel]]. Waxaa la dhammaystiray 1975 oo dhererkeedu yahay 83 km wuxuu ka weeciyaa biyaha [[Gariep Dam]] ee [[Orange River]] ilaa Great Fish River ka dibna ilaa Addo Valley, [[Makhanda, South Africa|Makhanda]] iyo [[Gqeberha]] waraabka, isticmaalka qoyska iyo warshadaha. Dhismaha tunnel-ka ayaa sidoo kale suurtageliyay sanadlaha ah [[Fish River Canoe Marathon]]. Laga soo bilaabo bilowgii hoose ee 1982 labada maalmood, 80 km dhacdada hadda waxay soo jiidataa in ka badan 1 500 oo kuwa doonyaha wata oo adduunka oo dhan ah. Soojiidashada la xuso waa [[Mountain Zebra National Park]] kaliya 15 km magaalada, halkaas oo noocyada [[Mountain zebra|zebra]] ee mar halis ku jiray oo ay weheliyaan libaax, geeta, buffalo iyo noocyo badan oo antelope ah laga arki karo meel cajiib ah. Soojiidashada lagu xuso magaalada waa "tuishuise" (guryaha-guriga), guryaha farsamada ee Victorian era oo si heer sare ah loo soo celiyay ee Market Street kuwaas oo ka mid ah Victoria Manor Hotel; [[NG church|Dutch Reformed Moederkerk]] oo soo bilaabatay 1868 waxaana loo qaabeeyay ka dib qaabka [[St Martin-in-the-Fields]] ee [[Trafalgar Square]], London; iyo [[List of heritage sites in Eastern Cape|Schreiner House]] halkaas oo qoraaga ''[[The Story of an African Farm]]'' ku noolaa iyadoo gabar yar ah. Guriga, oo ku yaal 9 Cross Street waana satellite-ka [[National English Literary Museum]], wuxuu ka kooban yahay bandhigyo casri ah oo muujinaya nolosha Olive Schreiner. ==Dadka caanka ah== * [[William Faulds]], qaataha [[Victoria Cross]] * General [[Pieter Hendrik Kritzinger]], Boer general iyo Assistant Commandant of the Forces of the Orange Free State iyo Commander-in-Chief of the Boer Rebel Forces in the Cape Colony intii lagu jiray Dagaalkii Boer-ka labaad * [[Douglas Gilfillan]], qareen iyo ururiyaha dhirta * [[Olive Schreiner]], qoraa iyo u ololeeya xuquuqda aadanaha * [[Guy Butler (poet)|Guy Butler]], qoraa iyo abwaan * [[Etienne van Heerden]], qoraa iyo abwaan * [[Neville Alexander]], qoraa * [[James Arthur Calata]], wadaad iyo u ololeeya * [[Mary Ngalo]], u ololeeya anti-apartheid * [[Clifford Isaacs]], garsoore cricket * [[T. O. Honiball]], kaartooniste * [[Abe Bailey]], tycoon dheeman, siyaasi, maalgaliye iyo cricket * [[Baby Michau]], ciyaaryahan rugby * [[Sir Joseph Robinson, 1st Baronet]], magnate macdanta * [[Paul Schoeman]], ciyaaryahan rugby * [[Harry Smith (cricketer, born 1884)|Harry Smith]], cricket * [[Joshua Stander]], ciyaaryahan rugby * [[Deon Stegmann]], ciyaaryahan rugby * [[George Weideman]], abwaan iyo qoraa * [[Leigh Julius]], cayaaryahan * Samantha Stander, qoraa, abwaan iyo cayaaryahan naaf ah{{citation needed|date=December 2018}}<ref>{{Cite web |url=https://www0.sun.ac.za/100/en/matie-voice/samantha-stander/ |title=Samantha Stander |access-date=17 June 2020 |archive-date=17 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617214851/https://www0.sun.ac.za/100/en/matie-voice/samantha-stander/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.iol.co.za/weekend-argus/student-determined-not-to-let-hip-disorder-grind-her-down-2007280 |title=Student determined not to let hip disorder grind her down |access-date=17 June 2020 |archive-date=19 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619030448/https://www.iol.co.za/weekend-argus/student-determined-not-to-let-hip-disorder-grind-her-down-2007280 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://saocr.co.za/2016/04/22/samantha-stander-the-grind/ |title=Interview with Samantha Stander |date=22 April 2016 |access-date=17 June 2020 |archive-date=17 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617232102/https://saocr.co.za/2016/04/22/samantha-stander-the-grind/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Mabin |first=Alan |date=2021 |title=History and hope in Cradock, Eastern Cape |url=http://dx.doi.org/10.1353/trn.2021.0015 |journal=Transformation: Critical Perspectives on Southern Africa |volume=106 |issue=1 |pages=35–67 |doi=10.1353/trn.2021.0015 |s2cid=239828874 |issn=1726-1368|url-access=subscription }}</ref> ===Siyaasiyiin=== * [[Fort Calata]], u ololeeya anti-apartheid * [[Matthew Goniwe]], u ololeeya anti-apartheid * [[Sicelo Mhlauli]], u ololeeya anti-apartheid * [[Sparrow Mkhonto]], u ololeeya anti-apartheid ==Coat of arms== Cradock waxaa loo aasaasay degmo 1840. 1902, golaha magaalada waxay qaateen coat of arms.<ref name=med>Hubka waxaa lagu sawiray [http://southafricanmedals.com/index.php?page=shop.product_details&flypage=flypage.tpl&product_id=828&category_id=1&keyword=Cradock&option=com_virtuemart&Itemid=1 medallion] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151222144550/http://southafricanmedals.com/index.php?page=shop.product_details&flypage=flypage.tpl&product_id=828&category_id=1&keyword=Cradock&option=com_virtuemart&Itemid=1 |date=22 December 2015 }} oo la soo saaray 1902.</ref><ref name=cig>Hubka waxaa lagu sawiray [http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Category:UTC_South_African_town_arms cigarette card] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180106052637/http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Category:UTC_South_African_town_arms |date=6 January 2018 }} oo la soo saaray 1931.</ref> Hubka waxaa si rasmi ah u bixiyay maamulaha gobolka Maajo 1966<ref name=og1>Cape of Good Hope ''Official Gazette'' 3348 (27 Maajo 1966).</ref> waxaana lagu diiwaangeliyay [[Bureau of Heraldry]] Sebtembar 1969. Hubka wuxuu ahaa: ''Quarterly: I, Argent, a tree Vert; II, Gules, a beehive, Or; III, Gules, a fleece Or; IV, Azure, a garb Or''. Erayada layman-ka, tani waxay ka dhigan tahay in gaashaan loo qaybiyay afar meelood oo muujinaya (1) geed cagaaran oo ku yaal asalka lacagta, (2) xiniinyo malab dahab ah oo ku yaal asalka cas, (3) dhogor dahab ah oo ku yaal asalka cas, iyo (4) xidhmo sarreen dahab ah oo ku yaal asalka buluugga ah.<ref name="ngw._Crad">{{Cite web |title=Cradock |work=Heraldry of the World |access-date=2016-01-04 |url=http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Cradock |archive-date=10 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180910164514/http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Cradock |url-status=live }}</ref> Ilaa 1966, gaashaan waxaa hareereeyay laba baal oo gorayo ah. Waxaa lagu beddelay laba mountain zebras, sidii taageerayaal. Crest-ka wuxuu ahaa cornucopia iyo hal ku dhiggu wuxuu ahaa ''Perseverantia vincit''. ===Magac bixinta=== Cradock waxaa si rasmi ah loogu magacdaray Nxuba 26 Ogosto 2022.<ref>{{Cite web |title=Cradock- Nxba |url=https://www.sahistory.org.za/place/cradock-nxba |access-date=2024-05-06 |website=www.sahistory.org.za}}</ref><ref>{{cite web | url=https://businesstech.co.za/news/government/737785/all-the-new-name-changes-for-south-african-cities-towns-and-villages-in-2023/ | title=All the new name changes for South African cities, towns, and villages in 2023 }}</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Beer Hall Boycott]] ==Tixraacyo== {{Reflist|30em|refs= <ref name="LogieSnaddon2006">{{cite book |last1=Logie |first1=Bartle |last2=Snaddon |first2=Ann |title=Water in the wilderness |url=https://books.google.com/books?id=L3ARAQAAMAAJ |year=2006 |publisher=Bluecliff |isbn=9780620361637}}</ref> <ref name=established>{{cite thesis |last=Robson |first=Linda Gillian |title=The Royal Engineers and settlement planning in the Cape Colony 1806–1872: Approach, methodology and impact |date=2011 |type=PhD thesis |publisher=University of Pretoria |chapter=Annexure A |chapter-url=https://repository.up.ac.za/bitstream/handle/2263/26503/05back.pdf?sequence=6&isAllowed=y#page=31 |url=https://repository.up.ac.za/handle/2263/26503 |hdl=2263/26503 |pages=xlv–lii |access-date=13 November 2022 |archive-date=26 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326030353/https://repository.up.ac.za/handle/2263/26503 |url-status=live }}</ref> <ref name="Raper1989">{{cite book |last=Raper |first=P. E. |title=Dictionary of Southern African Place Names |url=https://archive.org/stream/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/SaPlaceNames#page/n123/mode/2up |year=1989 |publisher=Jonathan Ball Publishers |isbn=978-0-947464-04-2 |page=123 |via=[[Internet Archive]]}}</ref> }} ==Xiriirinta dibadda== * [http://www.thecradockfour.co.za The Cradock Four] * [http://www.gardenroute.co.za/cradock/ Cradock South Africa Guide] * [http://www.go2africa.com/south-africa/settler-country/cradock/ Cradock history and other information] {{Wayback|url=http://www.go2africa.com/south-africa/settler-country/cradock/ |date=20041226155953 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041226155953/http://www.go2africa.com/south-africa/settler-country/cradock/ |date=26 December 2004 }} * [https://web.archive.org/web/20051205081316/http://www.suntimes.co.za/explorer/05/13/today.asp Panoramas of Cradock and further information on the area] * [https://www.sa-venues.com/attractionsec/cradock-four-memorial.php The Cradock Four Memorial] * [http://www.sa-venues.com/attractionsec/cradock.php About Cradock] * {{Cite EB1911 |wstitle=Cradock |volume=7 |page=360}} {{Geographic location |Center = Cradock |North = [[Steynsburg]] {{convert|96|km|0|abbr=off}} <br /> [[Hofmeyr]] {{cvt|63|km|mi|0}} |East = [[Tarkastad]] {{cvt|76|km|0}}, [[Queenstown, Eastern Cape|Queenstown]] {{cvt|120|km|mi|0}} |Southeast = [[Bedford, Eastern Cape|Bedford]] {{cvt|85|km|mi|0}} |Southwest = [[Pearston]] |South = [[Somerset East]] {{cvt|100|km|mi|0}} |West = [[Graaff-Reinet]] {{cvt|140|km|0}} |Northwest = [[Middelburg, Eastern Cape|Middelburg]] {{cvt|95|km|0}} |Northeast = [[Burgersdorp]], [[Aliwal North]] }} {{Chris Hani District Municipality}} {{Authority control}} 4t645t30rj9v259r885utppmbv93ln1 0 47960 300021 299481 2026-06-28T08:56:08Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300021 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Middleton | image_skyline = Old Church 1903 Middleton-001.jpg | image_caption = Kaniisaddii hore ee Middleton, la dhisay 1903 | pushpin_map = South Africa Eastern Cape#South Africa | coordinates = {{coord|32.949|S|25.816|E|region:ZA|display=inline,title}} | subdivision_type = Dal | subdivision_name = [[South Africa|Koonfur Afrika]] | subdivision_type1 = Gobol | subdivision_name1 = [[Eastern Cape]] | subdivision_type2 = Degmo | subdivision_name2 = [[Sarah Baartman District Municipality|Sarah Baartman]] | subdivision_type3 = Degmo | subdivision_name3 = [[Blue Crane Route Local Municipality|Blue Crane Route]] | subdivision_type4 = Meel Weyn | established_title = La aasaasay | leader_title = Xildhibaan | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total = | population_density_km2 = auto <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = | demographics1_title1 = [[Bantu peoples of South Africa|Madowga Afrika]] | demographics1_info1 = | demographics1_title2 = [[Coloureds|Midabo kale]] | demographics1_info2 = | demographics1_title3 = [[Indian South African|Hindi]]/[[Asian South African|Aasiya]] | demographics1_info3 = | demographics1_title4 = [[White South African|Caddaan]] | demographics1_info4 = | demographics1_title5 = Kale | demographics1_info5 = <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = | demographics2_title2 = | demographics2_info2 = | demographics2_title3 = | demographics2_info3 = | demographics2_title4 = | demographics2_info4 = | demographics2_title5 = | demographics2_info5 = <!-- blank fields (section 2) --> <!-- Other information --> | timezone1 = [[South African Standard Time|SAST]] | utc_offset1 = +2 | postal_code_type = [[List of postal codes in South Africa|Koodka boostada]] (waddo) | postal_code = | postal2_code_type = [[Post-office box|PO box]] | postal2_code = 5810 | area_code_type = [[Telephone numbers in South Africa|Koodka deegaanka]] }} '''Middleton''' waa [[Hamlet (place)|hamlet]] ku yaalla [[Blue Crane Route Local Municipality]] ee [[Sarah Baartman District Municipality|Degmada Sarah Baartman]] ee gobolka [[Eastern Cape]] ee [[South Africa|Koonfur Afrika]]. Middleton waxay ku taal bangiyada [[Great Fish River|Webiga Fish]] ee ka baxsan waddada [[N10 (South Africa)|N10]] waxayna qiyaastii 30 km koonfur ka xigta [[Cookhouse (village)|Cookhouse]]. ==Taariikhda== Middleton waxay ku taal meel u dhow Cookhouse waxaana markii ugu horreysay la aasaasay 1879 sidii saldhig tareen si ay u noqoto meel lagu nasto oo u dhaxaysa magaalooyinka waaweyn. Bilowgii qarnigii 20-aad, Middleton complex waxaa horumariyey Mr George Webster, oo ahaa bir-tumaha ganacsi ahaan. Goobtu waxay door aad muhiim u ah ka ciyaartay maalmahaas gaadiidka. 1901 wuxuu ugu deeqay dhul dhismaha kaniisad yar oo la dhisay sidii Kaniisadda Methodist 1903. Waqtigaas Middleton waxay ka koobnayd hudheel, dhisme bir-tume, dukaan ganacsi oo guud, dugsi kaniisad iyo 500 [[morgen]] oo dhul ah. 1992 kaniisaddu waxay noqotay qayb ka mid ah All Saint’s United Church waxaana si joogto ah u isticmaala dadka deggan Middelton. Saldhigga tareenka ee hore ayaa hadda loo beddelay baar. Noupoort Christian Care Center ayaa iska leh hamlet-ka Middleton. Xaruntani waxay maamushaa [[rehabilitation center|xarun dhaqancelin]] loogu talagalay dadka la ildaran [[addiction|balwadda]] walxaha. Xaruntu waxay siisaa dadka ka soo kabanaya balwadda shaqooyin ay ku ilaalinayaan dhulka iyo xarumaha Middleton.<ref>{{Cite web|url=http://www.ciara.co.za/ciara/about/|title=About|website=Middleton Ciara|language=en-US|access-date=2019-03-04}}</ref> ==Dhismaha== Dhismaha ugu caansan ee Middleton waa saldhigga tareenka ee hore, kaas oo hadda loo beddelay baar. Saldhigga tareenka waxaa la dhisay 1879, waana dhismaha ugu da'da weyn ee ka taagan hamlet-ka yar. Dhismaha kale ee caanka ah waa All Saint's United Church, oo ah kaniisad dhagax ah oo markii ugu horreysay loo dhisay sidii kaniisad Methodist 1903. Dhismaha dhismayaasha hore ee Middleton waa mid si cad [[Victorian architecture|Victorian]], gaar ahaan saldhigga tareenka ee loo beddelay baar.<ref>{{Cite web|url=https://www.sa-venues.com/attractionsec/middleton.php|title=ABOUT MIDDLETON}}</ref> ==Dalxiiska== Baarka saldhigga hore wuxuu bixiyaa cunto baar caadi ah iyo sidoo kale goob ciyaar iyo [[petting zoo|xayawaanada la salaaxayo]] ee carruurta. Middleton waxay kaloo leedahay xarumo B&B iyo teendhooyin sida Hunters Lodge iyo B&B-ga Manor.<ref>{{Cite web|url=https://www.westerncape.gov.za/general-publication/places-slave-rememberance-western-cape|title=Overberg|website=Western Cape Government|language=en|access-date=2019-03-04|archive-date=2019-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515024146/https://www.westerncape.gov.za/general-publication/places-slave-rememberance-western-cape|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.bluegnu.co.za/10463-middleton.php|title=Middleton - Towns and Cities in the Eastern Cape|website=www.bluegnu.co.za|access-date=2019-03-04}}</ref> Dadka safarka ah waxay u arkaan Middleton inay tahay meel joogsi oo qurux badan oo ay ku sii jeedaan meelaha kale ee soo jiidashada leh. [[Addo Elephant National Park]] iyo dhowr kayd oo gaar loo leeyahay ayaa ka yar saacad koonfur ka xigta wadada N10 ee ka timaadda Middleton. [[Grahamstown]] waa saacad koonfur-bari ka xigta. Laba saacadood oo waqooyi-bari ah waa magaalooyinka [[Graaff-Reinet]] iyo [[Nieu-Bethesda]], kuwaas oo hoy u ah soo jiidasho badan oo ay ku jiraan [[Camdeboo National Park]], [[Nieu-Bethesda]] [[The Owl House (museum)|Owl House]], iyo Kitching Fossil Exploration Centre. Saacad koonfur ka xigta waxay u kaxayn doontaa dadka safarka ah [[Port Elizabeth]] iyo ilaa [[Garden Route]] ee xeebta koonfureed. ==Sidoo kale eeg== * [[List of heritage sites in Graaff-Reinet|Liiska goobaha dhaxalka ee Graaff-Reinet]] * [[George, Western Cape|George]] * [[Knysna]] * [[Plettenberg Bay]] * [[Mossel Bay]] * [[Bloukrans Bridge Bungy]] * [[Tsitsikamma]] ==Tixraacyo== <references /> ==Xiriirinta dibadda== {{commons category|Middleton, Eastern Cape}} * [http://www.bluecraneroute.co.za/ Bogga rasmiga ah] {{Wayback|url=http://www.bluecraneroute.co.za/ |date=20170520102533 }} {{Authority control}} 8b95x645owbr82vrb6s7sb5err5jwxk 0 48068 300094 299640 2026-06-28T11:01:48Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300094 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Saldhigga Korontada ee Volobe | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Madagascar | location_map_size = | location_map_caption = Khariidadda Madagascar oo muujinaysa goobta Saldhigga Korontada Biyaha ee Volobe | location_map_alt = | location_map_relief = | coordinates = {{coord|18|09|07|S|49|11|06|E|region:MG_type:landmark|display=inline,title}} | country = [[Madagascar]] | location = Volobe, [[Ambodilazana]]<ref>[https://meh.mg/volobe/ meh.mg]</ref><br/>[[Toamasina II (district)| Toamasina Rural District]]<br/> | purpose = P | status = P | construction_began = 2023 (la filayo) | opening = 2025 (la filayo) | demolished = | cost = €350 milyan (US$372 milyan) | owner = ''Compagnie Générale d'Hydroélectricité de Volobe'' | operator = ''CGHV'' | dam_type = | dam_crosses = [[Ivondro River|Webiga Ivondro]] | dam_height = | dam_height_foundation= | dam_height_thalweg = | dam_length = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = | res_elevation = | res_tidal_range = | plant_name = | plant_coordinates = | plant_operator = [[Jirama]] | plant_commission = 2025 (la filayo) | plant_decommission = | plant_type = R | plant_hydraulic_head = | plant_turbines =[[Andritz AG|Andritz Hydro]]: 6x20 MW | plant_capacity = {{convert|120|MW|abbr=on}} | plant_annual_gen = 750 GWh | website = | extra = }} '''Saldhigga Korontada ee Volobe''' waa mashruuc [[hydroelectric power|koronto biyood]] ah oo leh awood dhan {{convert|120|MW}} oo la dhisayo gudaha [[Madagascar]]. == Goobta == Saldhigga korontada waxaa laga dhisayaa [[Ambodilazana]] oo ka gudbaya [[Ivondro River|Webiga Ivondro]], [[Toamasina II (district)|Toamasina Rural District]], meel u dhow [[Toamasina]]. Tuulada ''Volobe'' oo martigelin doonta saldhigga korontada ayaa ku taalla qiyaastii {{convert|40|km}}, marka loo eego jidka, galbeedka [[Toamasina]], oo ah magaalada labaad ee ugu weyn Madagascar.<ref name="4R">{{cite web|work=Hydroreview.com | url=https://www.hydroreview.com/hydro-industry-news/group-announces-partnership-to-develop-120-mw-volobe-hydropower-project-in-madagascar/ |title=Group announces partnership to develop 120-MW Volobe hydropower project in Madagascar |date=10 November 2019 |author=Hydro Review |access-date=30 April 2022}}</ref> == Dulmar == Volobe HPP waa warshad [[run of river]] ah oo leh lix [[Francis turbine|turbines]] oo nooca Francis ah, mid kasta lagu qiimeeyay 20 megawatt. [[Andritz AG|Andritz Hydro]] ayaa keenaysa oo rakibi doonta matoorrada, si wadarta awoodda dhalinta ay u noqoto 120 megawatt.<ref name="5R">{{cite web|work=Power-Technology.com |url=https://www.power-technology.com/marketdata/volobe-hpp-madagascar/ |title=Volobe HPP, Madagascar |date=20 December 2021 |author=Carmen |access-date=30 April 2022 |location=New York City}}</ref> Isbahaysiga horumarinaya saldhigga korontada ayaa sidoo kale dhisi doona xarigga [[high voltage|koronto-qaadista oo koronto sare leh]] kaas oo ka gudbin doona tamarta saldhiggan korontada meesha tamarta ay ka geli doonto shabakadda korontada qaranka. Intaa waxaa dheer, waddooyin gellitaanka iyo kaabayaasha kale ayaa loo dhisi doonaa bulshooyinka deriska ah.<ref name="6R">{{cite web |url=https://www.axian-group.com/2019/08/06/volobe-2019-the-new-hydroelectric-power-plant/?lang=en |title=Volobe 2019, The New Hydroelectric Power Plant |date=2 August 2019 | work=Axian Group |access-date=30 April 2022 |author=Axian Group | place=Antananarivo, Madagascar}}</ref> == Horumariyayaasha == [[consortium|Isbahaysiga]] leh saldhigga korontada oo horumarinaya ayaa leh afar [[Shareholder|shirkadood oo saamilay ah]] sida ku cad shaxda hoose. Waxay sameeyeen shirkad ujeeddo gaar ah leh (SPV) si ay u yeeshaan, u naqshadeeyaan, u dhisaan, u maalgeliyaan, u maamulaan oo u dayactiraan saldhigga korontada. Shirkadda SPV waxaa la yiraahdaa ''Compagnie Générale d'Hydroélectricité de Volobe'' (CGHV) (Af-Soomaali: Shirkadda Guud ee [[Hydroelectricity|Korontada Biyaha]] ee Volobe). {| class="wikitable sortable" style="margin: 0.5em auto" |+ Saamiga ''Shirkadda Guud ee Korontada Biyaha ee Volobe'' ! Darajada !! Magaca Mulkiilaha !! Hoyga!! Boqolkiiba Saamiga |- | 1 || Jovena (shirkad hoosaadka Axian Group) ||[[Madagascar]] ||{{center|40.0}} |- | 2 || [[SN Power|Scatec]] ||[[Norway]] ||{{center|25.0}} |- | 3 || [[Africa50]] ||[[Morocco]] ||{{center|25.0}} |- | 4 || [[Colas Group|Colas Mdagascar]] || Madagascar || {{center|10.0}} |- | || '''Wadar''' || ||{{center|'''100.0'''}} |- |} == Kharashka dhismaha iyo maalgelinta == Waxaa lagu qiyaasay in dhismaha uu ku kici doono qiyaastii €350 milyan (qiyaastii US$372 milyan), oo ay maalgelinayaan amaah iyo sinaan. == Tixgelinno kale == Tamarta laga dhalin doono saldhiggan waxay siin doontaa qiyaastii 360,000 oo qoys oo reer Madagascar ah, oo leh qiyaastii 2 milyan oo qof. Inta lagu jiro wejiga dhismaha, qiyaastii 1,000 shaqo ayaa la filayaa in la abuuro.<ref name="4R"/> Saldhigga korontadu wuxuu kordhin doonaa tirada dadka Madagascar ee ku xiran korontada shabakadda wuxuuna dalka u horseedi doonaa yoolka 70 boqolkiiba korontaynta qaranka marka la gaaro 2030. Bishii Juun 2023, ''Compagnie générale d'hydroélectricité de Volobe'' (CGHV), oo leh saldhigga korontada ayaa saxiixday 35-sano [[power purchase agreement|heshiis iibsashada tamarta]] ''Jiro sy rano Malagasy'' ([[Jirama]]), shirkadda adeegga korontada dadweynaha ee Madagascar.<ref>{{cite web |url=https://www.afrik21.africa/en/madagascar-jirama-to-purchase-output-from-the-volobe-hydroelectric-power-station/ |title=Madagascar: JIRAMA to purchase output from the Volobe hydroelectric power station |work=Afrik21.africa |date=5 June 2023 |author=Jean Marie Takouleu |access-date=7 June 2023 |location=Paris, France |archive-date=7 Bisha Lixaad 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607101958/https://www.afrik21.africa/en/madagascar-jirama-to-purchase-output-from-the-volobe-hydroelectric-power-station/ |url-status=dead }}</ref> == Sidoo kale eeg == {{stack|{{Portal|Madagascar|Water|Renewable energy}}}} * [[Liiska saldhigyada korontada ee Madagascar]] * [[Saldhigga Korontada Biyaha ee Sahofika]] == Tixraacyo == {{reflist|33em}} == Xiriirinta dibadda == *[https://www.google.com/maps/dir/Volobe,+Madagascar/Toamasina,+Madagascar/@-18.1470899,49.149472,11z/data=!3m1!4b1!4m13!4m12!1m5!1m1!1s0x21f44d72cfce00f3:0xeb4f0c19afc76bba!2m2!1d49.183333!2d-18.15!1m5!1m1!1s0x21f5004877b03b39:0xdd4a6822e32e1e71!2m2!1d49.3957836!2d-18.1442811 Khariidadda muujinaysa Volobe, Madagascar iyo Thomasina, Madagascar] Sida 30 Abriil 2022. * [https://www.africa50.com/our-funds/projects/volobe-hydropower-plant/ Jilidda Saldhigga Korontada ee Volobe] Sida 21 Jan 2026 {{Authority control}} i5pjkqn9564vht209dcytnknswc0mle 0 48069 300087 299641 2026-06-28T10:59:15Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300087 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Saldhigga Korontada Biyaha ee Sahofika | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Madagascar#Africa | location_map_size = | location_map_caption = Khariidadda Madagascar oo muujinaysa goobta Sahofika. | location_map_alt = | coordinates = {{coord|19|34|01|S|47|24|24|E|display=inline,title}} | location_map_relief = | country = [[Madagascar]] | location = [[Antanifotsy]] | purpose = P | status = UC | construction_began = 2019 | opening = 2024 (la filayo) | demolished = | cost = | owner = | operator = | dam_type = | dam_crosses = | dam_height = | dam_height_foundation= | dam_height_thalweg = | dam_length = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = | res_elevation = | res_tidal_range = | plant_name = | plant_coordinates = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_hydraulic_head = | plant_turbines = 7 x 29.3 MW | plant_capacity = {{convert|205|MW}} | plant_annual_gen = 1,570 GWh | website = www.neho.mg | extra = }} '''Saldhigga Korontada Biyaha ee Sahofika''', oo sidoo kale loo yaqaanno '''Saldhigga Korontada ee Sahofika''', waa saldhig [[hydroelectric power|koronto biyood]] ah oo leh awood dhan {{convert|205|MW}} oo la dhisayo gudaha [[Madagascar]].<ref name="1R">{{cite web |publisher=Afrik21.africa |date=26 May 2020 |url=https://www.afrik21.africa/en/madagascar-adf-supports-sahofika-hydropower-project-with-a-e4-million-loan/ |title=Madagascar: ADF supports Sahofika hydropower project with a €4 million loan |author=Jean Marie Takouleu |access-date=14 September 2020 |place=Paris, France |archive-date=9 Bisha Kow iyo Tobnaad 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201109092522/https://www.afrik21.africa/en/madagascar-adf-supports-sahofika-hydropower-project-with-a-e4-million-loan/ |url-status=dead }}</ref> == Goobta == Saldhigga korontadu wuxuu ku yaallaa [[Onive River|Webiga Onive]], qiyaastii {{convert|100|km|0}}, bannaanka caasimadda [[Antananarivo]].<ref name="1R"/> == Dulmar == Saldhigga korontadu waa mashruucii ugu weynaa ee dhalinta korontada ee Madagascar. Biyo-xireenku wuxuu noqon doonaa {{convert|60|m|0}} oo dherer ah, isagoo abuuraya kayd biyo ah oo leh aag dusha sare ah oo dhan {{convert|6.7|km2|0}}. Kaydka biyaha, biyuhu waxay ku qulquli doonaan dhuun cabbirkeedu yahay {{convert|716|m|0}} si ay u gaaraan aqalka korontada. Aqalka korontadu wuxuu ka kooban yahay toddobo matoor, mid kasta lagu qiimeeyay 29.3 megawatt, wadarta guud ee wax-soo-saarka waa 205 megawatt. Korontada laga dhalin doono saldhiggan waxaa loo gudbin doonaa iyada oo loo marayo xarig koronto oo cusub oo dhan 220 kiloVolts oo koronto sare ah ilaa goob ay [[Jirama]], oo ah shirkadda adeegga korontada qaranka, ay ku dhex dari doonto shabakadda korontada qaranka.<ref name="1R"/><ref name="2R">{{cite web| url=https://www.afdb.org/en/news-and-events/press-releases/madagascar-government-madagascar-gets-euro-4-million-african-development-fund-sahofika-hydropower-project-35737 | title=Madagascar: Government of Madagascar gets Euro 4 million from African Development Fund for Sahofika hydropower project | publisher=[[African Development Bank]] |date=22 May 2020 | author=African Development Bank |access-date=14 September 2020 | place=Abidjan}}</ref> [[power purchase agreement|Heshiis iibsashada tamarta]] ah 25-sano ayaa la saxiixay, inta u dhaxaysa NEHO iyo Jirama.<ref name="3R">{{cite web |url=https://www.afrik21.africa/en/madagascar-jirama-to-buy-electricity-from-sahofika-hydroelectric-plant/ |title=Madagascar: Jirama to buy electricity from Sahofika hydroelectric plant |work=Afrik21.africa |date=26 November 2021 |author=Jean Marie Takouleu |access-date=9 June 2022 |location=Paris, France |archive-date=9 Bisha Lixaad 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220609111116/https://www.afrik21.africa/en/madagascar-jirama-to-buy-electricity-from-sahofika-hydroelectric-plant/ |url-status=dead }}</ref> Saldhiggan korontada ayaa la filayaa inuu koronto siiyo qiyaastii 8 milyan oo qof isla markaana ka caawiyo Madagascar inay iska ilaaliso sii deynta 900,000 oo tan oo kaarboon laba-oksaydh ah sannad kasta.<ref name="1R"/><ref name="2R"/> == Horumariyayaasha, lahaanshaha iyo maalgelinta == Mashruucu waa [[public private partnership|is-kaashi dadweyne iyo mid gaar ah]] (PPP), oo u dhexeeya (a) [[Government of Madagascar|Dawladda Madagascar]] iyo (b) [[consortium|isbahaysi]] la yiraahdo ''Nouvelle énergie hydroélectrique de l’Onive (NEHO)'' ama ''Isbahaysiga Tamarta Korontada Biyaha ee Onive'', oo ka kooban shirkadaha Faransiiska ee [[Eiffage]] iyo [[Eranove]] iyo shirkadda ''Themis''.<ref name="1R"/> Dawladda Madagascar waxay ku biirin doontaa €30 milyan horumarinta saldhiggan korontada.<ref name="1R"/><ref name="2R"/><ref name="4R">{{cite web |url=https://www.africaoilandpower.com/2020/05/26/afdb-funds-madagascars-sahofika-hydropower-project/ |title=AfDB Funds Madagascar's Sahofika Hydropower Project |date=26 May 2020 |publisher=Africaoilandpower.com |access-date=14 September 2020 |author=Sihle Qekeleshe |archive-date=29 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200629082706/https://www.africaoilandpower.com/2020/05/26/afdb-funds-madagascars-sahofika-hydropower-project/ |url-status=dead }}</ref> Bangiga Horumarinta Afrika, iyada oo loo marayo [[African Development Fund|Sanduuqa Horumarinta Afrika]], ayaa amaahiyay €4.02 milyan dawladda Madagascar mashruucan. Intaa waxaa dheer, [[Arab Bank for Economic Development in Africa|Bangiga Carabta ee Horumarinta Dhaqaalaha ee Afrika]] (BADEA) iyo [[European Union|Midowga Yurub]], ayaa la filayaa inay bixiyaan maalgelin dheeraad ah mashruucan.<ref name="2R"/><ref name="4R"/> == Kharashka iyo dhismaha == Wadarta kharashka saldhigga korontada waa US$895 milyan (qiyaastii €836 milyan). Isbahaysiga NEHO ayaa loo doortay inuu fuliyo daraasadaha suurtagalka ah, bixiyo maalgelinta, dhiso saldhigga korontada, maamulo saldhigga marka la dhammaystiro oo dayactiro mustaqbalka. Dawladda Madagascar waxay ku biirin doontaa €30 milyan mashruuca waxayna noqon doontaa saamilayda saldhigga korontada marka la dhammaystiro. Dhismaha ayaa bilaabmay Disembar 2019 waxaana la filayaa in la bilaabo hawlgelinta mashruuca la dhammaystiray 2024.<ref name="5R">{{cite web| url=https://africa-energy-portal.org/news/madagascar-construction-sahofika-hydroelectric-plant-begin-december |title=Madagascar: Construction of Sahofika hydroelectric plant to begin in December |publisher=Africa Energy Portal |date=11 June 2019 |author=Africa Energy Portal |access-date=14 September 2020}}</ref> == Kaabayaasha la xiriira == Shaqada dhismaha waxaa ka mid ah (a) saldhigga korontada cusub (b) xarig koronto oo cusub oo dhan 220kV, oo dhererkiisu yahay qiyaastii {{convert|75|km|0}} iyo (c) dib-u-dhiska qiyaastii {{convert|110|km|0}} ee waddooyinka gellitaanka. Waxaa la filayaa in saldhigga korontadu uu bilaabmo 2024.<ref name="1R"/> == Sidoo kale eeg == {{stack|{{Portal|Madagascar|Water|Renewable energy}}}} * [[Liiska saldhigyada korontada biyaha ee Afrika]] * [[Liiska saldhigyada korontada ee Madagascar]] * [[Saldhigga Korontada Biyaha ee Volobe]] == Tixraacyo == {{reflist}} == Xiriirinta dibadda == *[https://www.nsenergybusiness.com/news/afdb-sahofika-hydropower-madagascar/ AfDB oo bixinaysa dammaanad dhan $100m oo loogu talagalay mashruuca 205MW ee korontada biyaha ee Sahofika ee Madagascar] Sida 19 Disembar 2019. * [https://www.africaintelligence.com/southern-africa-and-islands/2024/09/18/major-construction-companies-line-up-to-rebuild-road-to-sahofika-dam%2C110307111-gra Shirkadaha waaweyn ee dhismaha oo saf ugu jira dib-u-dhiska wadada biyo-xireenka Sahofika], Africa Intelligence, 18 Sebteembar 2024 (waxay u baahan tahay is-diiwaangelin bilaash ah) {{Authority control}} pw1naxcaqumzb77yry3b0nyt9qkg5kb 0 48070 300010 299642 2026-06-28T08:41:33Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300010 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name =Mashruuca Korontada Biyaha ee Mount Coffee | image = | image_caption = | name_official = | dam_crosses =[[Saint Paul River|Webiga Saint Paul]] | res_name = | location =White Plains, [[Montserrado County]], [[Liberia]] | operator =Shirkadda Korontada ee Liberia | dam_length = | dam_height = | dam_width_base = | construction_began = | opening =1966 | cost = | res_capacity_total = | res_catchment = | res_surface = | coordinates = {{coord|6|30|17|N|10|38|54|W|region:LR_type:landmark|display=inline,title}} | extra = }} '''Mashruuca Korontada Biyaha ee Mount Coffee''' waa mashruuc [[hydroelectric|koronto biyood]] ah oo ku yaalla waddanka [[West Africa|Galbeedka Afrika]] ee [[Liberia]] kuna yaalla [[Saint Paul River|Webiga Saint Paul]]. Waxaa la dhisay 1966 iyadoo wejiyo dheeraad ah la dhammaystiray goor dambe, mashruucu wuxuu leeyahay awood dhalin ugu badan oo dhan 88 [[Megawatt|MW]].<ref name="mcc2018"/> '''Biyo-xireenka Korontada Biyaha ee Walter F. Walker''' iyo xarumaha dhalinta ayaa si ba'an u waxyeelloobay intii lagu jiray [[First Liberian Civil War|Dagaalkii Sokeeye ee Koowaad ee Liberia]] sanadkii 1990-kii, hawlgalkiina dib looma soo celin ilaa 2018.<ref>{{cite news|title=Liberia;Liberian Engineer Presents Project For Hydro Dam Construction, But Faces Stone Wall|author=The Analyst|date=January 4, 2005|work=Africa News}}</ref><ref name="mcc2018">{{cite web | url=https://www.mcc.gov/blog/entry/blog-072318-success-of-mount-coffee-hydropower-plant-helps-liberia | title=Success of Mount Coffee Hydropower Plant Helps Liberia Shine Brighter | date=July 23, 2018 | author=Jonathan Nash | work=Millennium Challenge Corporation blog}}</ref> == Taariikhda == Sanadkii 1963, dawladda Liberia waxay heshay amaah ka timid [[World Bank|Bangiga Adduunka]] si ay u horumariso mashruuc koronto biyood ah oo ku kacaya US$24.3 milyan.<ref name="LEC">{{cite web|url=http://libelcorp.com/history.htm|title=History|publisher=Liberia Electricity Corporation|accessdate=2008-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090210032413/http://libelcorp.com/history.htm|archive-date=2009-02-10|url-status=usurped}}</ref> Dhismaha xarunta waxaa la bilaabay 1964-tii Hay'adda Korontada ee Monrovia iyadoo la isticmaalayo shirkadda Raymond Concrete Pile Company oo ahayd qandaraaslaha iyo [[Stanley Consultants]] oo ahayd maamulayaasha mashruuca.<ref name="LEC"/> Sanadkii 1966, shirkadda korontadu waxay dhammaystirtay wejigii koowaad ee biyo-xireenka waxayna bilowday dhalinta korontada.<ref name=undp>[http://www.lr.undp.org/State%20of%20the%20environment%20report%20final.pdf First State of the Environment Report for Liberia – 2006.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090411035426/http://www.lr.undp.org/State%20of%20the%20environment%20report%20final.pdf |date=2009-04-11 }} United Nations Development Programme. 2006, p. 44&ndash;45. Retrieved on October 19, 2008.</ref> Mashruuca waxaa la dhammaystiray 1967-tii waxaana loo bixiyay Saldhigga Korontada Biyaha ee [[Thomas J. R. Faulkner|T. J. R. Faulkner]] W.F. Walker.<ref name="LEC"/> Awoodda dhalinta bilowga ahayd waxay ahayd 30 MW oo ay soo saareen laba [[turbine|matoor]], taas oo kor u kacday 64 MW markii laba matoor oo kale lagu daray 1973.<ref name=undp/> Hay'adda Korontada ee Monrovia waxay noqotay [[Liberia Electricity Corporation|Shirkadda Korontada ee Liberia]] 12-kii Luulyo, 1973.<ref name="LEC"/> Bishii Juun 1990, dawladdu waxay ku dhawaaqday qorshayaal ay ku laba-laabayso awoodda dhalinta korontada ee mashruuca iyo ku darista kayd biyo ah si loogu oggolaado dhalin badan inta lagu jiro xilliga abaarta.<ref name=expand>"Liberia expands hydropower", ''Engineering News-Record'', June 7, 1990. McGraw-Hill, Inc., Vol. 224, No. 23; p. 27.</ref> Qorshayaashu waxay ugu baaqayeen biyo-xireen cusub oo dhan {{convert|4000|ft|m}} in laga dhiso webiga Vai si loo bixiyo awoodda kaydinta, halka laba matoor oo 52 MW ah lagu dari lahaa xarunta dhalinta korontada ee jirta.<ref name=expand/> Balaarinta US$300 milyan ee aan waligeed la bilaabin sababo la xiriira Dagaalkii Sokeeye.<ref name=expand/> Bishii Luulyo 1990, ciidamada fallaagada oo uu amar ku siiyay [[Charles Taylor (Liberia)|Charles Taylor]] ayaa qabsaday biyo-xireenka waxayna xireen korontadii iyo biyaha Monrovia.<ref>Huband, Mark. "Retreating Liberian rebel leader urges peace talks" [[United Press International]], October 7, 1990.</ref><ref>"Worldwide: Liberia blackout", ''[[The Independent]]'', July 1, 1990, Foreign News Page, p. 14.</ref> Intii lagu jiray Dagaalkii Sokeeye ee Koowaad, biyo-xireenka qaadashada ee mashruuca ayaa lagu burburiyay hal dhinac halka inta kale ay heleen waxyeello kale.<ref name=post>[http://postconflict.unep.ch/publications/Liberia_DS.pdf Desk Study on the Environment in Liberia.] United Nations Environment Programme. 2004, p. 30. Retrieved on October 19, 2008.</ref> Qaybo kale oo ka mid ah xarumaha ayaa la boobay oo la burburiyay sannadihii dambe ee khilaafka.<ref name=post/> Laga soo bilaabo horraantii 2005, waxaa la sameeyay soo-jeedinno lagu dayactirayo xarunta oo dib loogu soo celinayo korontada,<ref>The Analyst. "Liberia; Liberian Engineer Presents Project For Hydro Dam Construction, But Faces Stone Wall", Africa News, January 4, 2005.</ref> oo ay ku jirto soo-jeedin ka timid [[China|Shiinaha]].<ref>"Weekly Recap", Power, Finance and Risk, March 25, 2005.</ref> [[United States Trade and Development Agency|Wakaaladda Ganacsiga iyo Horumarinta ee Maraykanka]] waxay siisay $400,000 Liberia bishii Febraayo 2007 si ay u darsaan dib-u-dhiska iyo ballaarinta mashruuca.<ref>[http://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33185.pdf Liberia's Post-War Recovery: Key Issues and Developments.] Congressional Research Service. Retrieved on October 19, 2008.</ref> Daraasadu waxay muujisay in aysan jirin waxyeello dhismeed oo ku yimid biyo-xireenka,<ref>{{cite news|title=No structural damage done to hydro|last=Wrokpoh|first=Patrick K.|date=February 25, 2008|work=The Inquirer}}</ref> laakiin in inta badan xarumaha mashruuca ay u baahan doonaan in dib loo dhiso qiimo dhan US$383 milyan.<ref name="privatize">{{cite news|title=Liberia needs about 383m dollars to rebuild hydroelectric plant|last=STAR Radio|author-link=STAR Radio|date=August 22, 2008|work=BBC Monitoring International Reports|publisher=Global News Wire}}</ref> Ilaa Ogosto 2008, dawladda Liberia waxay tixgelinaysay gaar-u-yeelashada mashruuca tiro sano ah maadaama waddanku uusan haysan khayraad uu ku maalgeliyo dayactirka.<ref name="privatize"/> Bishii Maajo 2012, Mashruuca Dib-u-dhiska Korontada Biyaha ee Mt. Coffee ayaa la bilaabay iyadoo la raacayo taxane baaritaano ah iyo qiimayn farsamo oo ku saabsan suurtagalnimada in la soo nooleeyo warshadda.<ref name=piu>{{cite web|title=LEC Signs Consulting Services Agreement with Norplan/Fichtner for Mt. Coffee Owner's Engineer|url=http://mtcoffeeliberia.com/?p=715|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927045647/http://mtcoffeeliberia.com/?p=715|url-status=usurped|archive-date=September 27, 2013|work=Press and News|publisher=Mt Coffee PIU|accessdate=24 September 2013|date=April 24, 2013}}</ref> Shaqadan waxay ku dhammaatay saxiixa qandaraas bishii Abriil 2013 oo lala galay shirkad Norway ah (Norplan AS) iyo shirkad Jarmal ah (Fichtner GmbH) si loo soo nooleeyo warshadda korontada ee burburtay marka la gaaro 2015.<ref name=piu/> Bishii Disembar 2016, matoorkii ugu horreeyay ee korontada biyaha iyo qaybta dhalinta, oo leh awood lagu rakibay 22 megawatt (MW), ayaa si rasmi ah loo daahfuray oo loo hawlgeliyay. Mashruuca, oo la dhammaystiray 2018, wuxuu kor u qaaday wadarta awoodda lagu rakibay ee Warshadda Korontada Biyaha ee Mt. Coffee ilaa 88 MW (afar qaybood oo dhalin ah oo midkiiba 22 MW ah).<ref>{{Cite web |url=http://mtcoffeeliberia.com/?p=1878 |title=MT. COFFEE HYDROPOWER PLANT SUCCESSFULLY GENERATES POWER AFTER MORE THAN 25 YEARS! ~ TURNS ON 1ST OF 4 TURBINE WITH a GENERATING CAPACITY OF 88MW UPON COMPLETION IN AUGUST 2017 ~ - Mt. Coffee PIU |access-date=2018-01-25 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012115152/http://mtcoffeeliberia.com/?p=1878 |url-status=usurped }}</ref><ref name="mcc2018"/> Biyo-xireenka Korontada Biyaha ee Mount Coffee wuxuu ku yaallaa Mount Coffee, degmada Harrisburg. White Plains waa goobta warshadda sifeynta biyaha. == Faahfaahin == Wuxuu ku yaallaa Harrisburg Township ee [[Careysburg District|Degmada Careysburg]], [[Montserrado County]], wuxuu ku yaallaa [[Saint Paul River|Webiga Saint Paul]] qiyaastii 21 mayl (34 km) oo u jirta [[Monrovia]].<ref name=undp/><ref name=cda>{{cite news|url=http://www.emansion.gov.lr/doc/MontserradoCDA.pdf|title=Montserrado County Development Agenda|year=2008|publisher=Republic of Liberia|accessdate=2008-10-14|archive-date=2021-11-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102070138/https://www.emansion.gov.lr/doc/MontserradoCDA.pdf|url-status=dead}}</ref> Biyo-xireenku waa [[Run-of-the-river hydroelectricity|biyo-xireen qaabka qulqulka webiga]], taas oo ah in aysan jirin kayd biyo.<ref name=undp/> Maadaama uusan jirin kayd biyo ah, awoodda dhalinta lagu kalsoonaan karo waa 10 MW oo keliya, maadaama uu taasi yahay qulqulka caadiga ah ee webiga inta lagu jiro xilliga abaarta.<ref name=undp/> Kahor [[First Liberian Civil War|Dagaalkii Sokeeye ee Koowaad ee Liberia]], warshaddu waxay soo saartay 64MW oo koronto ah, taas oo ka dhigan 35% dhammaan korontada laga dhaliyo waddanka.<ref>[http://www.unep.org/Documents.Multilingual/Default.asp?DocumentID=384&ArticleID=4411&l=en Restoring the Battered and Broken Environment of Liberia One of the Keys to a New and Sustainable Future.] United Nations Environment Programme. Retrieved on October 19, 2008.</ref> Marka lagu daro korontada, Shirkadda Biyaha iyo Fayadhowrka ee Liberia waxay isticmaashay mashruuca si ay u bixiso biyo la cabbo Monrovia iyo meelaha ku hareeraysan ka hor dagaalka.<ref name=cda/> == Tixraacyo == {{Reflist|30em}} == Xiriirinta dibadda == {{stack|{{Portal|Liberia|Water|Renewable energy}}}} *[http://siteresources.worldbank.org/INTENERGY2/Resources/exercise.pdf Jimicsiga Kooxda Shaqada] – wuxuu ka kooban yahay sawirro mashruuca ka dib dagaalka hmps42i7usrepd71kig3enttpov0epv 0 48074 300093 299648 2026-06-28T11:01:34Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300093 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Xarunta Korontada Biyaha ee Souapiti<br/>{{nobold|{{lang|zh-hans|苏阿皮蒂水电站}}}} | image = | image_caption = | image_size = 300 | location_map = Guinea | location_map_size = 300 | location_map_caption = | coordinates = {{Coord| 10.42| -13.26}} | country = [[Jamhuuriyadda Guinea]] | location = oo ku yaalla [[Webiga Konkoure]]<ref name="Dango2019">{{cite book|author=Abdou Mahaman Dango|title=A Guide to Sustainable Energy in West Africa|url=https://books.google.com/books?id=dMLDDwAAQBAJ&pg=PA27|date=25 November 2019|publisher=[[Cambridge Scholars Publishing]]|isbn=978-1-5275-4399-7|pages=27–}}</ref> | purpose = Koronto | status = | construction_began = 22 Diseembar, 2015 | opening = | demolished = | cost = $2 bilyan<ref>{{cite web |url=https://www.hydroreview.com/2015/09/23/guinea-considering-chinese-partner-to-build-550-mw-souapiti-hydro/#gref|title=Guinea considering Chinese partner to build 550-MW Souapiti hydro|first= |last= |date=September 23, 2015|accessdate=|website=Hydroreview.com}}</ref> | owner = | website = | extra = }} '''Xarunta Korontada Biyaha ee Souapiti'''<ref>{{cite web |url=http://www.xinhuanet.com/english/2017-05/12/c_136276420.htm|title=Feature: Chinese workers help bring prosperity to countries along Belt and Road|first=|last=|date=2017-05-12|accessdate=|publisher=[[Xinhua News Agency]]}}</ref> ({{langx|zh|苏阿皮蒂水电站}}),<ref>{{cite web |url=http://www.mofcom.gov.cn/article/i/jyjl/k/201907/20190702881520.shtml|title=利比里亚总统维阿参观凯乐塔水电站和苏阿皮蒂水电站|first= |last= |date=2019-07-14|accessdate=|website=[[Ministry of Commerce (China)|Ministry of Commerce]]}}</ref> oo sidoo kale loo yaqaan Mashruuca Korontada Biyaha ee Souapiti<ref name="Dept.2019">{{cite book|author=International Monetary Fund. Fiscal Affairs Dept.|title=Guinea: Technical Report-Public Investment Management Assessment|url=https://books.google.com/books?id=ghu3DwAAQBAJ&pg=PT51|date=28 March 2019|publisher=[[International Monetary Fund]]|isbn=978-1-4983-0391-0|pages=51–}}</ref> ama Warshadda Korontada Biyaha ee Souapiti,<ref>{{cite book|title=Guinea - Electricity Access Scale Up Project|url=http://documents1.worldbank.org/curated/pt/869041550631657109/text/Guinea-Electricity-Access-Scale-Up-Project.txt|date=January 25, 2019|publisher=[[World Bank]]}}</ref> waa mashruuc [[biyo]]-xireen ah oo ku yaalla [[Jamhuuriyadda Guinea]],<ref>{{cite web |url=https://www.enr.com/articles/44304-china-exim-bank-to-fund-souapiti-hydro-project-in-guinea|title=China Exim Bank To Fund Souapiti Hydro Project in Guinea|first= |last= |date=Apr 9, 2018|accessdate=|publisher=[[Engineering News-Record]]}}</ref> kaas oo ku yaalla [[Webiga Konkoure]],<ref name="BarhamBunker1994">{{cite book|author1=Brad Barham|author2=Stephen G. Bunker|author3=Denis O'Hearn|author3-link=Denis O'Hearn|title=States, Firms, and Raw Materials: The World Economy and Ecology of Aluminum|url=https://books.google.com/books?id=1NS2ja36QckC&pg=PA191|year=1994|publisher=[[University of Wisconsin Press]]|isbn=978-0-299-14114-1|pages=191–}}</ref> awood guud oo la rakibay oo ah 550 MW. Mashruucan waxaa dhistay shirkadda [[China International Water & Electric Corporation]] (CWE).<ref>{{cite web |url=https://www.hrw.org/report/2020/04/16/were-leaving-everything-behind/impact-guineas-souapiti-dam-displaced-communities|title=The Impact of Guinea's Souapiti Dam on Displaced Communities|first= |last= |date=April 16, 2020|accessdate=|publisher=[[Human Rights Watch]]}}</ref> Xarunta korontada ayaa lagu qiyaasay in ay ku kacayso ilaa $2 bilyan.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2015-09-15/china-s-cwe-in-talks-to-build-2-billion-dam-in-guinea|title=China's CWE in Talks to Build $2 Billion Dam in Guinea|first= |last= |date=Sep 15, 2015|accessdate=|publisher=[[Bloomberg News]]}}</ref> [[File:Souapiti Dam watershed.jpg|thumb|Baaxadda Biyaha ee Biyo-xireenka Souapiti iyo Kaydka Biyaha ([https://mghydro.com/app/shared/348F86 Khariidad is-dhexgal ah])]] ==Taariikh== Xafladda dhagax-dhigga ee Xarunta Korontada Biyaha ee Souapiti ayaa la qabtay 22 Diseembar, 2015.<ref>{{cite web|url=http://gb.oversea.cnki.net/KCMS/detail/detail.aspx?filename=N2019060102000287&dbcode=CYFD&dbname=CYFD|title=A delegation from the African Development Bank visited and inspected the Kaleta Hydropower Station and Suapiti Hydropower Station in Guinea|first=|last=|date=2019-06-10|accessdate=|website=[[CNKI]]|archive-date=2020-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041327/http://gb.oversea.cnki.net/KCMS/detail/detail.aspx?filename=N2019060102000287&dbcode=CYFD&dbname=CYFD|url-status=dead}}</ref> [[Warshadda korontada biyaha]] ayaa la dhameeyay oo la hawlgeliyay sanadkii 2021.<ref>{{cite web|url=http://gn.mofcom.gov.cn/article/zxhz/202005/20200502966005.shtml|title=Guinea's Souapiti Hydropower Station: Resuming work and production to help the local fight against the epidemic|first=|last=|date=2020-05-19|accessdate=|website=[[Ministry of Commerce (China)|Ministry of Commerce]]|archive-date=2022-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220903210323/http://gn.mofcom.gov.cn/article/zxhz/202005/20200502966005.shtml|url-status=dead}}</ref> Mashruucyada waaweyn ee biyo-xireennada ayaa taariikh ahaan saameyn taban ku yeeshay deegaanka iyo bulshooyinka maxalliga ah, kuwaas oo ay barakiciyeen fatahaadaha kaydka biyaha.<ref>{{Cite book| publisher = Zed Books| isbn = 978-1-85649-902-6| last = McCully| first = Patrick| title = Silenced Rivers: The Ecology and Politics of Large Dams| location = London; New York| date = 2001-10-01}}</ref> Si looga jawaabo, dad badan oo dhisayay iyo maalgeliyayaal biyo-xireenno ayaa isku raacay qaar ka mid ah mabaadi'da ay abuurtay [[Guddiga Adduunka ee Biyo-xireennada]] sanadkii 2000. Sida laga soo xigtay ururka aan faa'iido doonka ahayn ee [[International Rivers]], dadka deegaanka Madina Tahiré, Tènè Kansa iyo Khouloufa (oo ku yaalla gobolka Dubreka ee Waqooyi Galbeed ee Guinea) si ku filan loogama talo-gelin dhismaha biyo-xireenka. Tuulo-degganayaasha ayaa loo raray goobo leh dhul aan wax-soo-saar lahayn iyo sahay biyo oo aan ku filnayn, taas oo xadgudub ku ah xuquuqdooda aadanaha iyo sharciga caalamiga ah.<ref>{{Cite web| last = Ngende| first = Genny| title = Communities Left in Dire Straits After the Construction of the Souapiti Dam in Guinea| work = International Rivers| access-date = 2024-08-09| date = 2024-07-21| url = https://www.internationalrivers.org/news/communities-left-in-dire-straits-after-the-construction-of-the-souapiti-dam/}}</ref> == Tixraacyo == {{Reflist}} {{commons category}} 52hmk6ck0cag6yv9vrek2ql8exb2xwv 0 48076 300077 299650 2026-06-28T10:51:42Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300077 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Xarunta Korontada Biyaha ee Koukoutamba | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Guinea | location_map_size = | location_map_caption = Khariidadda Guinea oo muujinaysa goobta ay ku taal Xarunta Korontada Biyaha ee Koukoutamba | location_map_alt = | coordinates = {{coord|11|16|06|N|11|20|45|W|display=inline,title}} | location_map_relief = | country = [[Guinea]] | location = | purpose = P | status = P | construction_began = | opening = | demolished = | cost = US$ 812 milyan | owner = [[Organisation pour la mise en valeur du fleuve Sénégal]] | operator = [[OMVS]] | dam_type = [[Run of river]] | dam_crosses = [[Webiga Bafing]] | dam_height = | dam_height_foundation= | dam_height_thalweg = | dam_length = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = | res_elevation = | res_tidal_range = | plant_name = | plant_coordinates = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_hydraulic_head = | plant_turbines = | plant_capacity = {{convert|294|MW}} | plant_annual_gen = 888 GWh | website = | extra = }} '''Xarunta Korontada Biyaha ee Koukoutamba''' waa xarun korontada biyaha oo la qorsheeyay oo dhan {{convert|294|MW|sing=on}}, taas oo ka gudubta [[Webiga Bafing]], oo ah gacantii [[Webiga Senegal]], ee dalka [[Guinea]]. Xarunta korontada ayaa waxaa horumarinaya [[Organisation pour la mise en valeur du fleuve Sénégal]] (OMVS; Af-Ingiriisi: Hay'adda Horumarinta Dooxada Webiga Senegal). OMVS waxay korontada u iibin doontaa shirkadaha adeegga korontada ee afar ka mid ah waddamada xubnaha ka ah ururka. [[Sinohydro]], oo ah shirkad [[biyo-koronto]], [[injineernimo]] iyo [[dhismaha]] ah, oo ay leedahay [[SASAC|Dowladda Shiinaha]], ayaa lagu abaalmariyay qandaraaska [[injineernimada, iibsashada iyo dhismaha]] (EPC). Mashruuca oo ku kacaya US$812 milyan ayaa waxaa maalgelinaya [[Exim Bank of China]].<ref name="1R">{{cite web|url=https://www.hydropower-dams.com/news/sinohydro-to-build-the-294-mw-koukoutamba-dam-in-guinea/ |title=Sinohydro to build the 294 MW Koukoutamba dam in Guinea |date=13 March 2019 | work=The International Journal On Hydropower And Dams | author=Hydropower-Dams |access-date=27 August 2021 | place=Wallington, Surrey, United Kingdom}}</ref> ==Goobta== Xarunta korontada ayaa ku taalla bulshada Koukoutamba, ee [[Degmada Tougué]], ee [[Gobolka Labé]] ee Guinea. Koukoutamba waxay ku taallaa qiyaastii {{convert|60|km|0}} oo waddada loo maro, koonfur-bari ka xigta [[Tougué]] oo ah caasimadda degmada.<ref name="2R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Koukoutamba,+Guinea/Tougue,+Guinea/@11.4277044,-11.4804728,33374m/data=!3m1!1e3!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0xeff0284deccc587:0xa5b68d8519dfc174!2m2!1d-11.334833!2d11.2713343!1m5!1m1!1s0xefeeaf05ed7dae5:0x517f043921b20a42!2m2!1d-11.6641388!2d11.4464221!3e0 |title=Road Distance Between Koukoutamba, Guinea And Tougué, Guinea With Interactive Map |access-date=27 August 2021}}</ref> Tani waa qiyaastii {{convert|152|km|0}} oo waddada loo maro, bariga ka xigta magaalada [[Labé]], oo ah caasimadda gobolka.<ref name="3R">{{google maps|url=https://www.google.com/maps/dir/Koukoutamba,+Guinea/Labe,+Guinea/@11.4123714,-11.8640567,94402m/data=!3m1!1e3!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0xeff0284deccc587:0xa5b68d8519dfc174!2m2!1d-11.334833!2d11.2713343!1m5!1m1!1s0xefc3b080d73bd53:0x249fc7465b54091e!2m2!1d-12.2891314!2d11.3232042!3e0 |title=Road Distance Between Koukoutamba, Guinea And Labe, Guinea With Map | access-date=27 August 2021}}</ref> Koukoutamba waa qiyaastii {{convert|456|km|0}}, oo waddada loo maro, waqooyi-bari ka xigta magaalada [[Conakry]], oo ah caasimadda dalka.<ref name="4R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Koukoutamba,+Guinea/Conakry,+Guinea/@10.5618885,-13.3796306,8z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0xeff0284deccc587:0xa5b68d8519dfc174!2m2!1d-11.334833!2d11.2713343!1m5!1m1!1s0xf1cd12aa388e129:0x8a66de1569d341d4!2m2!1d-13.5784012!2d9.6411855!3e0 |title=Road Distance Between Koukoutamba, Guinea And Conakry, Guinea With Interactive Map |access-date=27 August 2021}}</ref> ==Dulmar== Biyo-xireenka Koukoutamba ee la soo jeediyay ayaa u adeegi doona ujeedooyin badan. Marka laga soo tago dhalinta 294 megawatt oo tamar nadiif ah oo dib loo cusboonaysiin karo, waxay abuuri doontaa kayd biyo oo awood u leh inay kaydiyaan {{convert|36000000000|m3|0}} oo biyo ah. Biyaha halkan lagu kaydiyay waxay gacan ka geysan doonaan abuurista faa'iidooyin dhinacyada biyaha la cabbo, beeraha, xoolaha, kalluumeysiga iyo gaadiidka biyaha.<ref name="1R"/> Korontada halkan laga dhaliyo ayaa si siman loogu qaybin doonaa shirkadaha adeegga korontada ee afar ka mid ah waddamada xubnaha ka ah [[OMVS]], hay'adda horumarinaysa oo leh biyo-xireenka iyo xarunta korontada.<ref name="1R"/> ==Lahaanshaha== Shaxda hoose waxay muujinaysaa shirkadaha adeegga korontada ee xubnaha ka ah [[Organisation pour la mise en valeur du fleuve Sénégal]] (OMVS), Hay'adda Horumarinta Dooxada Webiga Senegal, taas oo leh oo horumarinaysa Xarunta Korontada Biyaha ee Koukoutamba.<ref name="1R"/><ref name="5R">{{cite web |url=https://www.afrik21.africa/en/guinea-sinohydro-to-build-the-294-mw-koukoutamba-hydroelectric-dam/ |date=4 March 2019 |title=Guinea: Sinohydro to build the 294 MW Koukoutamba hydroelectric dam |work=Afrik21.africa |author=Jean Marie Takouleu |access-date=27 August 2021 |location=Paris, France |archive-date=27 Bisha Sideedaad 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210827091008/https://www.afrik21.africa/en/guinea-sinohydro-to-build-the-294-mw-koukoutamba-hydroelectric-dam/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin: 0.5em auto" |+ Shirkadaha adeegga korontada ee xubnaha ka ah OMVS ! Darajo !!Adeegga !! Degganaanshaha !! Saamiga Koukoutamba HPP !!Qoraallo |- | 1 ||Shirkadda Korontada Qaranka ee Senegal (Senelec)|| [[Senegal]] ||73.5 MW ||<ref name="1R"/><ref name="5R"/> |- | 2 ||Electricité de Guinée (EDG) || [[Guinea]] ||73.5 MW ||<ref name="1R"/><ref name="5R"/> |- | 3 ||Shirkadda Korontada Mauritania (Somelec) || [[Mauritania]] ||73.5 MW||<ref name="1R"/><ref name="5R"/> |- | 4 ||Energie du Mali (EDM) || [[Mali]] ||73.5 MW ||<ref name="1R"/><ref name="5R"/> |- |} ==Kharashka dhismaha iyo maalgelinta== Qandaraaska [[injineernimada, iibsashada iyo dhismaha]] (EPC) ee mashruucan ayaa waxaa la siiyay [[Sinohydro]], oo ah shirkadda Shiinaha ee dowladda ay leedahay ee injineernimada iyo dhismaha biyo-korontada. Miisaaniyadda dhismaha ayaa la sheegay inay tahay US$812 milyan.<ref name="1R"/><ref name="5R"/> Lacagaha dhismaha ayaa laga soo amaahan doonaa [[Exim Bank of China]]. Marka la bilaabo, dhismaha ayaa la filayaa inuu qaato afar sano.<ref name="1R"/><ref name="5R"/><ref name="6R">{{cite web| url=https://www.equaltimes.org/in-guinea-environmentalists-and#.YSihYo5KjIU |work=Equaltimes.org |title=In Guinea, environmentalists and locals are divided over the building of a dam near a wildlife park |date=17 March 2021 |author=Mamadou Oury Diallo |access-date=27 August 2021 |format=Turjumid laga soo qaatay luqaddii asalka ahayd ee Faransiiska}}</ref> ==Sidoo kale eeg== {{stack|{{Portal|Guinea|Biyaha|Tamarta dib loo cusboonaysiin karo}}}} *[[Liiska xarumaha korontada ee Guinea]] *[[Warshadda Korontada Biyaha ee Kaleta]] ==Tixraacyo== {{reflist|33em}} ==Xiriirinta dibadda== * [https://www.theguardian.com/world/2019/feb/28/chinese-dam-project-in-guinea-could-kill-up-to-1500-chimpanzees Mashruuca Biyo-xireenka Shiinaha ee Guinea wuxuu dili karaa ilaa 1,500 oo Daanyeerka Chimpanzee ah] Ilaa 28 Febraayo 2019. {{Authority control}} ndmxg0t4thcbc66dn15ejd066idwcjz 0 48081 300075 299674 2026-06-28T10:51:11Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300075 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Genale Dawa III | image = | image_caption = | name_official = | dam_crosses = [[Webiga Ganale Doria]] | location = | dam_type = [[Biyo-xireenka cufisjiidadka]] | dam_length = 110 | dam_height = | dam_width_base = | dam_width_crest = 456 | dam_volume = 3.22 milyan | spillway_type = CFRD | spillway_capacity = 1,880 m3/ilbiriqsi | construction_began = Maarso 2011 | opening = 2020 | cost = £352.7 milyan ($451 milyan) | owner = [[Ethiopian Electric Power]] | res_name = | res_capacity_total = | res_catchment = | res_surface = | res_max_depth = | plant_operator = | plant_turbines = 3 x 84.7 MW | plant_capacity = {{convert|254|MW|abbr=on}} | plant_annual_gen = | plant_commission = Febraayo 2020 | plant_decommission = | location_map = Ethiopia#Africa#World | location_map_caption = Goobta Xarunta Korontada ee Genale Dawa III <br/>'''Meesha khariidadda ku taal waa qiyaas''' | location_map_relief = | location_map_size = | coordinates = {{coord|05|30|36.5|N|39|43|05|E|type:landmark|display=inline, title}} | website = | extra = | country = Itoobiya | purpose = Qayb ka mid ah qorshaha Itoobiya ee helitaanka korontada caalamiga ah ee sanadka 2025 }} '''Xarunta Korontada ee Genale Dawa III''', oo sidoo kale loo yaqaan '''Xarunta Korontada GD-3''', waa xarun korontada biyaha oo ka gudubta [[Webiga Ganale Doria]] ee dalka [[Itoobiya]]. Dhismaha ayaa bilaabmay qiyaastii Maarso 2011, xarunta korontadana si ganacsi ah ayaa loo hawlgeliyay Febraayo 2020. Horumarinta kaabayaasha tamarta dib loo cusboonaysiin karo waxaa iska leh [[dowladda Itoobiya]] waxaana dhistay [[China Gezhouba Group]], oo ah shirkad hoosaad ka tirsan [[China Energy Engineering Corporation]] iyadoo ku kacaysa kharash lagu qiyaasay £352.7 milyan ($451 milyan), oo ay iska kaashadeen [[Exim Bank of China]] iyo Dowladda Itoobiya.<ref name="1R">{{cite web| work=NSEnergybusiness.com |date=Febraayo 2020 |url=https://www.nsenergybusiness.com/projects/genale-dawa-iii-multipurpose-hydropower-project/ |title=Genale–Dawa III Multipurpose Hydropower Project |author=NS Energy |access-date=27 Ogosto 2021}}</ref><ref>{{cite web| work=Power Magazine Online | url=https://www.powermag.com/award-winning-hydropower-project-helps-electrify-ethiopia/ |title=Award-Winning Hydropower Project Helps Electrify Ethiopia |date=1 Sebtember 2020 |author=Aaron Larson |access-date=27 Ogosto 2021 |location=Houston, Texas, United States}}</ref> ==Goobta== Xarunta korontadu waxay ku taallaa Webiga Ganale Doria, oo ku teedsan xadka ''Degmada Kobadi'' iyo ''[[Meda Welabu|Degmada Meda Welabu]]'', ee [[Zone-ka Bale]] ee [[Gobolka Oromia]] ee Itoobiya. Tani waa qiyaastii {{convert|610|km|0}} oo waddada loo maro, koonfur-bari ka xigta [[Addis Ababa]], magaalada ugu weyn iyo caasimadda Itoobiya.<ref name="3R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Addis+Ababa,+Ethiopia/Kersa+Dek,+Ethiopia/@6.2445427,38.5204156,7z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x164b85cef5ab402d:0x8467b6b037a24d49!2m2!1d38.7577605!2d8.9806034!1m5!1m1!1s0x17b898c204a7bf1b:0xc5c101bc06981cb6!2m2!1d39.6853543!2d5.2847427!3e0 |title=Road Distance Between Addis Ababa, Ethiopia And Kersa Dek, Ethiopia, With Interactive Map | access-date=27 Ogosto 2021}}</ref> Isku-duwayaasha juqraafiyeed ee Xarunta Korontada Biyaha ee Genale–Dawa 3 waa 05°30'36.5"N, 39°43'05.0"E (Latitude:5.510139; Longitude:39.718056).<ref name="4R">{{google maps | url=https://www.google.com/maps/place/5%C2%B030'36.5%22N+39%C2%B043'05.0%22E/@5.5080053,39.7130378,875m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d5.5101389!4d39.7180556 |title=Location of Genale–Dawa III Hydroelectric Power Station, Near Ciubbe, Ethiopia | access-date=27 Ogosto 2021}}</ref> ==Dulmar== Biyo-xireenku waa "biyo-xireen dhagax ah oo leh dahaar shub ah". Kaydka biyuhu wuxuu cabbiraa {{convert|110|m|0}} oo joog ah waana {{convert|456|m|0}} oo dherer ah. Kaydka biyo-xireenka wuxuu leeyahay awood lagu hayo {{convert|3200000|m3|0}} oo biyo ah. Xarunta korontada ee dhulka hoostiisa ah waxay leedahay saddex [[marawaxadaha Francis]], mid kastaa lagu qiimeeyay 84.7 megawatts, iyadoo korontada u gudbinaysa xarun koronto oo dhulka dushiisa ah.<ref name="5R">{{cite web |url=https://www.afrik21.africa/en/ethiopia-cggc-to-commission-genale-dawa-iii-dam/ |title=Ethiopia: CGGC to commission Genale Dawa III Dam |work=Afrik21.africa |date=6 Maajo 2021 |author=Jean Marie Takouleu |access-date=27 Ogosto 2021 |location=Paris, France |archive-date=2023-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230205180338/https://www.afrik21.africa/en/ethiopia-cggc-to-commission-genale-dawa-iii-dam/ |url-status=dead }}</ref> Xarunta korontada, laba xariiq oo koronto oo kor-u-qaadis ah (mid 400kV ah iyo mid kale 230kV ah), ayaa tamarta u wareejiya wadarta {{convert|295|km|0}} ilaa xarun koronto oo ay leedahay [[Ethiopian Electric Power]], halkaas oo tamarta lagu daro shabakadda qaranka.<ref name="1R"/> ==Lahaanshaha== Xarunta Korontada Biyaha ee Genale–Dawa III waxaa gebi ahaanba iska leh oo maamula Dowladda Itoobiya.<ref name="1R"/><ref name="5R"/> ==Kharashka dhismaha iyo maalgelinta== Miisaaniyadda dhismaha waxaa lagu sheegay £352.7 milyan (US$451 milyan). Shaxda hoose waxay qeexaysaa ilaha maalgelinta ee dhismaha biyo-xireenka iyo xarunta korontada, oo ay ku jiraan kaabayaasha la xiriira.<ref name="1R"/><ref name="5R"/> {| class="wikitable sortable" style="margin: 0.5em auto" |+ Ilaha Maalgelinta ee Xarunta Korontada Biyaha ee Genale Dawa III ! Darajo !! Maalgeliyaha !! Tabarrucaad gudaha Pound-ka Ingiriiska !! Boqolkiiba !! Fiiro gaar ah |- | 1 || [[Exim Bank of China]] || 254.85 milyan || 72.26 || Amaah<ref name="1R"/> |- | 2 || Dowladda Itoobiya || 53.00 milyan || 15.03 || Maalgelinta Sinnaanta<ref name="1R"/> |- | 3 || Kuwo kale || 44.83 milyan || 12.71 || Amaah<ref name="1R"/> |- | || '''Wadarta''' || '''352.7 milyan''' || '''100.00''' || |- |} * Fiiro gaar ah: Wadarta guud ayaa xoogaa ka duwan sababtoo ah wareegga. ==Tixgelinno kale== Biyo-xireenka GD-3 waa biyo-xireen ujeedooyin badan leh. Marka laga reebo dhalinta korontada, kaydka biyo-xireenku wuxuu u adeegaa sidii xarun kaydinta biyaha oo la isticmaalo inta lagu jiro [[yaraanta biyaha]]. Intaa waxaa dheer, biyaha waxaa loo isticmaali doonaa waraabinta qiyaastii {{convert|15000|ha|mi2}}, oo qayb ka ah ''Mashruuca Horumarinta Waraabka Genale ee Hoose''.<ref name="1R"/> ==Sidoo kale eeg== {{stack|{{Portal|Biyaha|Tamarta dib loo cusboonaysiin karo}}}} * [[Liiska xarumaha korontada ee Itoobiya]] * [[Biyo-xireenka Renaissance ee Itoobiya]] ==Tixraacyo== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== * [https://www.stantec.com/en/projects/united-states-projects/g/genale-dawa-3-gd-3-hydropower-project Mashruuca Korontada Biyaha ee Genale-Dawa 3] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xarunta Korontada Biyaha ee Genale Dawa III}} ouae0gcsgfuzaieijmrvl5h6v0lhzfd 0 48082 300097 299675 2026-06-28T11:05:52Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300097 wikitext text/x-wiki {{Infobox power station |name = Xarunta Korontada ee Gilgel Gibe II |image = |image_caption = |country = [[Itoobiya]] |location = {{Convert|80|km|mi|abbr=on}} bariga [[Jimma]], [[Gobolka Oromia]] |coordinates = {{coord|7|45|25|N|37|33|44|E|type:landmark_region:ET|display=inline,title}} |owner = [[Ethiopian Electric Power]] |status = O |th_fuel_primary = |th_technology = [[Biyo-xireen]] |th_combined_cycle = |ps_units_operational = 4 x [[Pelton turbine|nuuca Pelton]] |ps_electrical_capacity = 420 [[megawatt|MW]] |ps_annual_generation = 1635 [[GWh]] lagu qiyaasay |commissioned = {{Start date and age|2010|01|14|br=y}} |decommissioned = }} '''Xarunta Korontada ee Gilgel Gibe II''' waa [[biyo-xireen]] [[xarun koronto]] oo ku taalla [[Webiga Omo (Itoobiya)|Webiga Omo]] ee dalka [[Itoobiya]]. Waxay ku taallaa qiyaastii {{Convert|80|km|mi|abbr=on}} bariga [[Jimma]] ee [[Gobolka Oromia]]. Xarunta korontadu waxay biyaha ka heshaa marin-biyood laga galo {{coord|7|55|27|N|37|23|16|E|name=Gilgel Gibe II Power Station headrace tunnel entrance}} oo ku yaalla [[Webiga Gilgel Gibe]]. Waxay leedahay awood la rakibay oo dhan 420 MW waxaana la daah-furay 14 Janaayo 2010. Ku dhawaad laba toddobaad ka dib daah-furka, qayb ka mid ah marin-biyoodka ayaa dumay, taas oo keentay in xaruntu ay shaqada joojiso. Dayactirka ayaa la dhammaystiray 26 Diseembar 2010. ==Naqshadeynta== Gilgel Gibe II waxay ka kooban tahay xarun koronto oo ku taalla Webiga Omo taas oo lagu quudiyo biyo ka yimaada marin-biyood iyo [[albaabka biyo-xireenka]] oo ku yaalla Webiga Gilgel Gibe. Marin-biyoodku wuxuu socdaa {{Convert|26|km|mi|abbr=on}} oo ku hoos yaalla Buurta Fofa, dhamaadkiisana, wuxuu u beddelaa [[tuubo-biyood]] (penstock) leh hoos-u-dhac dhan {{Convert|500|m|ft|abbr=on}}.<ref name="italy"/> Marka biyuhu gaaraan xarunta korontada, waxay quudiyaan afar [[marawaxadaha Pelton]] oo hawlgeliya afar 107 MW [[Koronto-dhaliye|koronto-dhaliye]]. Marawaxad kastaa waa {{Convert|3.5|m|ft|abbr=on}} dhexroor ahaan.<ref>{{cite web|url=https://geosci.uchicago.edu/~moyer/GEOS24705/Assignments/EthiopiaPeltons.pdf|title=Naqshadeynta marawaxadda Pelton ee Gilgel Gibe II|publisher=Voith Siemens|accessdate=27 Sebtember 2010}}</ref> ==Dhismaha== Dhismaha xarunta korontadu wuxuu bilaabmay 19 Maarso 2005, iyadoo [[Salini Impregilo|Salini Costruttori]] uu yahay qandaraaslaha ugu weyn.<ref name="italy">{{cite web |title=Mashruuca Korontada Biyaha ee Gilgel-Gibe II |url=http://www.itacaddis.org/italy/index.cfm?fuseaction=basic_pages.basic_page&page_name=70 |publisher=Iskaashiga Horumarinta Talyaaniga |accessdate=27 Sebtember 2010 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110320035525/http://www.itacaddis.org/italy/index.cfm?fuseaction=basic_pages.basic_page&page_name=70 |archivedate=20 Maarso 2011 }}</ref> Xarunta korontada ayaa asal ahaan lagu waday in la dhammaystiro dabayaaqadii 2007 laakiin waa dib u dhacday sababo la xiriira dhibaatooyin injineernimo intii lagu jiray dhismaha. Maarso 2005, qandaraaska lagu qodayo marin-biyoodka ayaa la siiyay [[SELI]] iyo Oktoobar 2006, [[mashiinka qodista marin-biyoodka]] (TBM) ayaa ku dhuftay khalad, taas oo dib u dhigtay mashruuca. 9 Juun 2009, labadii TBM ayaa isku kulmay marin-biyoodkiina wuxuu diyaar u ahaa tijaabada biyaha bishii Sebtember ee sanadkaas. Marin-biyoodka waxaa "loo arkaa mid ka mid ah mashaariicda marin-biyood ee ugu adag ee weligood la sameeyo, sababo la xiriira xaaladaha dhulka oo aad u adag, iyo meelaha qaarkood, si gaar ah u xun."<ref>{{cite web|url=https://www.tunneltalk.com/Gilgel-Gibe-II-Feb10-collapse.php|title=Dumista marin-biyoodka ka dib daah-furka weyn|publisher=Tunnel Talk|accessdate=27 Sebtember 2010|date=Febraayo 2010|archive-date=20 Sebtember 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120920061557/http://tunneltalk.com/Gilgel-Gibe-II-Feb10-collapse.php|url-status=dead}}</ref> Xarunta korontada ayaa la daah-furay 14 Janaayo 2010.<ref>{{cite web|url=http://gadaa.com/oduu/?p=2416|title=Itoobiya: Miyaa ku degdegga dhammaystirka Gilgel Gibe II ee doorashada ay keentay dumisteeda?|publisher=Gadaa|accessdate=27 Sebtember 2010|date=Febraayo 15, 2010|archive-date=3 Febraayo 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110203114653/http://gadaa.com/oduu/?p=2416|url-status=dead}}</ref> ===Dumistii marin-biyoodka iyo dayactirkii=== Qiyaastii toban maalmood ka dib markii mashruuca la dhammaystiray, qiyaastii {{Convert|15|m|ft|abbr=on}} oo ka mid ah {{Convert|26|km|mi|abbr=on}} marin-biyoodka ayaa dumay. Dumista waxaa loo aanayn karaa guuldarro dhismeed oo ay keentay dhismaha degdegga ah iyo la'aanta daraasado habboon.<ref name="Rivers">International Rivers: [http://www.internationalrivers.org/en/node/5058 Biyo-xireenka Itoobiya oo la kulmay marin-biyood duma maalmo ka dib daah-furka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101227115046/http://www.internationalrivers.org/en/node/5058 |date=2010-12-27 }} La daabacay 5 Febraayo 2010. Laga helay 13 Juun 2010.</ref> Bayaanka rasmiga ah ee shirkadda dhismaha ee Salini Costruttori, oo la sii daayay laba toddobaad ka dib daah-furka rasmiga ah ayaa ahaa in "dhacdo juqraafiyeed aan la filaynin ay keentay 'god' iyo dhagax weyn oo ku dhacay qiyaastii 15m oo ka mid ah 26km marin-biyoodka."<ref>Tunnel Talk [https://www.tunneltalk.com/Gilgel-Gibe-II-Feb10-collapse.php Dumista Marin-biyoodka Ka dib Daah-furka Weyn] {{Wayback|url=https://www.tunneltalk.com/Gilgel-Gibe-II-Feb10-collapse.php |date=20120920061557 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920061557/http://tunneltalk.com/Gilgel-Gibe-II-Feb10-collapse.php |date=2012-09-20 }} La daabacay Febraayo 2010. Laga helay 13 Juun 2010.</ref><ref name="oct">{{cite web|title=Itoobiya oo dhoofinaysa koronto loo dirayo Sudan laga bilaabo Oktoobar|url=http://www.ethjournal.com/index.php?option=com_content&view=article&id=3422:ethiopia-to-export-power-to-sudan-beginning-october-&catid=13:headlines&Itemid=19|publisher=Ethiopian Journal|accessdate=27 Sebtember 2010|date=Sebtember 9, 2010|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303212425/http://www.ethjournal.com/index.php?option=com_content&view=article&id=3422:ethiopia-to-export-power-to-sudan-beginning-october-&catid=13:headlines&Itemid=19|url-status=dead}}</ref> Marin-biyoodka waa la dayactiray xaruntuna waxay hawlgashay mar kale 26 Diseembar 2010.<ref>{{cite web|title=Gilgel Gibe II ayaa dib u bilowday hawlgalka|url=http://ertagov.com/erta/erta-news-archive/38-erta-tv-hot-news-addis-ababa-ethiopia/381-gilgel-gibe-ii-resumes-operation-.html|publisher=ERTA News|accessdate=7 Ogosto 2011|date=28 Diseembar 2010}}</ref> ==Maalgelinta== Sannadkii 2004, Dowladda Itoobiya waxay ka heshay €220 milyan Dowladda Talyaaniga dhismaha. Kharashka guud ee dhismaha waa €373 milyan iyadoo €50 milyan ay bixisay [[Bangiga Maalgashiga Yurub]], iyo €103 milyan ee soo hadhayna ay bixisay Dowladda Itoobiya.<ref name="italy"/> ==Muranka== Maalgelinta xarunta korontadu waxay ahayd mid muran ka taagan yahay gudaha dowladda Talyaaniga. Waxaa la siiyay inkasta oo ay jiraan diidmo ka timid Agaasinka Guud ee Iskaashiga Horumarinta ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda iyo Wasaaradda Dhaqaalaha iyo Maaliyadda. Waxay ka doodeen amaahda sababtoo ah qandaraaska waxaa la bixiyay iyada oo aan la tartamin taas oo ka hor imanaysa sharciga Talyaaniga, sababtoo ah cabbirkeeda aadka u weyn ayaa la macno ah in lacag yar ay u hartay mashaariicda kale ee horumarinta, ma jirin wax kharash ah oo lagu qiimaynayo saamaynta deegaanka oo lagu daray kormeerka, mashruucu ma ahayn mid ganacsi ahaan waxtar leh sababtoo ah canshuuraha korontada oo hooseeya ee Itoobiya iyo sababtoo ah ma ahayn mid ku habboon in lagu dhibo dal sabool ah deyn dheeraad ah xilli uu hadda ka helay deyn-dhaaf Talyaaniga. Waxa kale oo jiray su'aalo baarlamaan oo ku saabsan mashruuca kuwaas oo aan laga jawaabin oo uu qabtay Xoghayaha Gobolka ee Arrimaha Dibadda, Luigi Mantica. Maarso 2006 Xafiiska Xeer-ilaaliyaha ee Rome ayaa bilaabay dacwad dambiyeed ku saabsan mashruuca korontada biyaha ee Gilgel Gibe II.<ref>{{cite web|title=Kiiska Gilgel Gibe: Falanqaynta mashaariicda korontada biyaha ee Gilbel Gibe ee Itoobiya |url=http://www.stopgibe3.org/pdf/The%20Gilgel%20Gibe%20Affair.pdf |publisher=CRBM - Campagna per la Riforma della Banca Mondial / CEE Bankwatch Network |accessdate=26 Diseembar 2011 |pages=14–15 |year=2008 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426072315/http://www.stopgibe3.org/pdf/The%20Gilgel%20Gibe%20Affair.pdf |archivedate=26 Abriil 2012 }}</ref> ==Sidoo kale eeg== {{Portal|Afrika|Tamarta|Biyaha|Tamarta dib loo cusboonaysiin karo}} * [[Tamarta Itoobiya]] ==Tixraacyo== {{Reflist|33em}} ntgkwkthwkrs1s4pjmulpqsrewxnjmu 0 48084 300088 299680 2026-06-28T10:59:24Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300088 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Xarunta Korontada Biyaha ee Sendje | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Equatorial Guinea | location_map_size = | location_map_caption = Khariidadda Equatorial Guinea oo muujinaysa goobta Sendje. | location_map_alt = | coordinates = {{coord|01|38|52|N|09|49|32|E|region:EG_type:landmark|display=inline,title}} | location_map_relief = | country = [[Equatorial Guinea]] | location = Sendje, Mainland | purpose = P | status = UC | construction_began = 2012 | opening = | demolished = | cost = €467 milyan | owner = [[Dowladda Equatorial Guinea]] | operator = | dam_type = | dam_crosses = Webiga Weller | dam_height = | dam_height_foundation= | dam_height_thalweg = | dam_length = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = | res_elevation = | res_tidal_range = | plant_name = | plant_coordinates = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_hydraulic_head = | plant_turbines = 4 x 50 MW | plant_capacity = {{convert|200|MW}} | plant_annual_gen = 1,042 GWh | website = | extra = }} '''Xarunta Korontada Biyaha ee Sendje''' waa xarun koronto oo biyaha ku shaqeysa oo dhan {{convert|200|MW}} oo haatan dhismaheeda ka socdo dalka [[Equatorial Guinea]]. Xarunta korontada waxaa horumarinaya [[Dowladda Equatorial Guinea]], iyadoo la adeegsanayo lacago laga soo amaahday [[Bangiga Horumarinta ee Waddamada Bartamaha Afrika]] (BDEAC). Qandaraaslaha ''injineernimada, iibsashada iyo dhismaha'' (EPC) ee mashruucan waa ''Duglas Alliance'', oo ah shirkad caalami ah oo injineernimo iyo dhismo ah oo [[Yukrayn|Yukrayniyaan]] ah.<ref name="1R">{{cite web | work=Construction Review Online | url=https://constructionreviewonline.com/news/equatorial-guinea-receives-financial-support-for-its-sendje-hydroelectric-power-plant-project/ |title=Equatorial Guinea oo heshay taageero maaliyadeed oo loogu talagalay mashruuca xarunta korontada biyaha ee Sendje | date=14 Ogosto 2021 |author=Patrick Mulyungi |access-date=2 Janaayo 2022 |location=Nairobi, Kenya}}</ref> ==Goobta== Xaruntu waxay ku taallaa tuulada Sendje (Senye), oo ka gudubta ''Webiga Weller'', qiyaastii {{convert|40|km|0}} koonfur-bari ka xigta magaalada [[Bata, Equatorial Guinea|Bata]], ee dhulka weyn ee dalka.<ref name="2R">{{cite web |work=Afrik21.africa |url=https://www.afrik21.africa/en/equatorial-guinea-bdeac-lends-e122-million-for-sendje-hydropower-plant/ |date=30 Juun 2021 |title=Equatorial Guinea: BDEAC oo amaahisay €122 milyan oo loogu talagalay warshadda korontada biyaha ee Sendje |author=Inès Magoum |access-date=2 Janaayo 2022 |location=Paris, Faransiiska |archive-date=2025-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250313232517/https://www.afrik21.africa/en/equatorial-guinea-bdeac-lends-e122-million-for-sendje-hydropower-plant/ |url-status=dead }}</ref> ==Dulmar== Xarunta korontada waxaa loogu talagalay awood wax-soo saar oo ugu badnaan 200 megawatts, taas oo ka imanaysa afar [[Alstom]] turbines, mid kastaa lagu qiimeeyay 50 megawatts. Marka ay si buuxda u shaqeyso, tamarta xarunta korontada waxaa loo qaybin doonaa xarumaha waaweyn ee magaalooyinka ee dhulka weyn, oo ay ku jiraan Bata, [[Mbini]], [[Cogo, Equatorial Guinea|Kogo]], Añisok, [[Mongomo]] iyo [[Ebebiyin]].<ref name="2R"/> Xaruntan korontada oo ay weheliso 120 megawatts ''Xarunta Korontada Biyaha ee Djibloho'', ayaa sameeya "laf-dhabarta" awoodda tamarta korontada biyaha ee dalka.<ref name="3R">{{cite web|url=https://www.hydropower-dams.com/articles/construction-of-the-sendje-hydro-project-in-the-republic-of-equatorial-guinea/ | title=Dhismaha mashruuca biyaha ee Sendje ee Jamhuuriyadda Equatorial Guinea |work=International Journal On Hydropower & Dams |date=2019 |volume=26; Qaybta 2 |author=A. Benner | access-date=2 Janaayo 2021 |location=Wallington, Surrey, Boqortooyada Midowday}}</ref> ==Kharashka dhismaha iyo maalgelinta== Miisaaniyadda dhismaha ayaa la sheegay inay tahay €467 milyan (US$531 milyan). Kharashka waxaa bixisay [[Dowladda Equatorial Guinea]], iyadoo maalgelin qayb ah oo qaab amaah ah oo dhan €122 milyan (US$137 milyan) ay bixisay BDEAC. Dhismaha ayaa bilaabmay 2012 waxaana la filayay inuu dhammaado 2020.<ref name="2R"/> ==Faa'iidooyinka== Marka ay si buuxda u shaqeyso, xaruntan korontadu waxay kordhin doontaa awoodda wax-soo saarka qaranka ilaa 590 megawatts. Waxay ku dari doontaa 1,042 GWh wax soo saarka korontada qaranka, iyadoo ay tahay "tamar nadiif ah oo dib loo cusboonaysiin karo", kordhinta helitaanka korontada shabakadda, dhimista kharashka korontada ee dalka iyo dhiirigelinta koritaanka dhaqaalaha qaranka.<ref name="2R"/> ==Sidoo kale eeg== {{stack|{{Portal|Biyaha|Tamarta dib loo cusboonaysiin karo}}}} *[[Liiska xarumaha korontada ee Equatorial Guinea]] ==Tixraacyo== {{reflist|33em}} ==Xiriirinta dibadda== {{commons category}} * [https://www.google.com/maps/dir/Bingocom,+Equatorial+Guinea/Bata,+Equatorial+Guinea/@1.7893041,9.8519478,11.25z/data=!4m19!4m18!1m10!1m1!1s0x107c4d72c1dedce5:0xe06c9cd26cbdb3a0!2m2!1d9.866667!2d1.633333!3m4!1m2!1d9.8255084!2d1.6526422!3s0x107c52090014df3f:0x52a2ac373433d7b6!1m5!1m1!1s0x107cf975f426f005:0x1fb510ca7f0558c6!2m2!1d9.7790227!2d1.8533177!3e0 Calaamadda Waddada Oo Muujinaysa Bata Iyo Senye Oo Leh Khariidad] {{Authority control}} dllembr02u3qssudhqhydtukgstkvjb 0 48088 299896 299685 2026-06-28T03:30:16Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299896 wikitext text/x-wiki [[File:Nile Barrage (1906) - TIMEA.jpg|thumb|300px|right|Biyo-xireenka Niil, sidii loogu magac daray, sanadkii 1906]] [[File:Nile Barrage.jpg|thumb|right|Biyo-xireenka Niil]] '''Delta Barrage''' waa [[biyo-xireen nooca barrage-ka ah]] oo la dhisay si goosgoos ah intii u dhaxaysay 1833 ilaa 1862. Ujeedadiisu waxay ahayd in lagu horumariyo waraabka iyo maraakiibta oo dhan laamaha ugu waaweyn ee [[Rosetta]] iyo [[Damietta]] ee [[Webiga Niil]] ee dhinaca hoose ee barta ay ka kala qaybsamaan waqooyiga Qaahira, [[Masar]]. Si kastaba ha ahaatee, hawlgalkiisii ugu horreeyay, aasaaska dhismaha waxaa la ogaaday inuu yahay mid tayo liita oo ujeeddadiisii ugu weynayd ee waraabka ay ahayd in inta badan laga tago sababo ammaan dartood. Biyo-xireenada ayaa si weyn loo dhaliilay iyagoo loo arkay kaliya inay yihiin meel jaceyl oo laga gudbo webiga.<ref name="RaafatBarrage">Samir Raafat, [http://www.egy.com/landmarks/97-08-21.php The Delta Barrage], Cairo Times, 21 Ogosto 1997</ref> In kasta oo uu bilowgiisii xumaa, tijaabooyin bilow ah iyo dayactir dambe ayaa la sameeyay 1880-meeyadii ka dib [[Taariikhda Masar ee hoos timaada gumeysiga Ingiriiska]]. Dayactirkan iyo dayactirkooda joogtada ah ayaa inta badan bixin lahaa ujeeddadii hore ee biyo-xireenada. Saamaynta guud waxay ahayd mid aan la filayn oo layaab leh. Marka laga soo tago dhimista weyn ee kharashaadka kor u qaadista biyaha si loo waraabiyo beeraha, iyo kaydinta xoogga shaqaalaha ee loo baahan yahay si looga nadiifiyo kanaalada dhoobada fadhida, dalagga suufka ayaa laba jibbaarmay, iyo kharashaadka loo baahan yahay in lagu beero dalagyada guud ahaan ayaa kala bar la dhimay. Arrimahan isku dhafan ayaa kicin doona baahida dhul-beereedka kaas oo arkay laba jibbaar qiimihiisu iyo baahi degdeg ah oo aan lagu qanci karin.<ref name="RaafatBarrage"/> 1930-meeyadii, markii fikradda ah biyo-xireen ka weyn, ka sarreeya oo ka xoog badan la soo bandhigay, biyo-xireenkii hore wuxuu mar kale daadanayay kharashaadkii [[dayactirka]] ee loo baahnaa waxay ahaayeen kuwo aad u ballaaran, taas oo dhismaha biyo-xireen cusub lagu go'aamiyay inuu yahay mid aad u macquul ah. Heshiis ayaa lagu bixiyay iyada oo loo marayo hindiso dadweyne shirkadda Ingiriiska ee Messrs. McDonald Gibbs & Co. (Injineerada). Dhismaha [[Biyo-xireenka cusub ee Mohammed Ali]] wuxuu socday 1936 ilaa 1939. Biyo-xireenka la dhameeyay waxaa la daah-furay Diseembar 1939. Horumarka tignoolajiyada awgeed, aasaaskiisa waxaa lagu dhisay birta iyo sibidhka oo lagu daboolay dhowr mitir oo ka hooseeya salka ciidda. Granite ka yimid Aswan ayaa sidoo kale loo isticmaalay qayb ka mid ah jirka. Shaqada mashruucu waxay ahayd guul weyn, taas oo u baahnayd xoog shaqaale oo dhan laba iyo toban kun oo qiimihiisuna ahaa 2.75 milyan oo gini. Delta Barrage-kii hore ayaa markaas la dayacay, in kasta oo loo hayay sidii taallo taariikhi ah oo weli loo isticmaalo sidii buundada waddada.<ref name="RaafatBarrage"/><ref name="Compendium">Raye R. Platt, Mohammed Bahy Hefny, [https://www.questia.com/read/343661/egypt-a-compendium Egypt: A Compendium] {{Wayback|url=https://www.questia.com/read/343661/egypt-a-compendium |date=20170911025430 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911025430/https://www.questia.com/read/343661/egypt-a-compendium |date=2017-09-11 }}, bogga 198–204, Bulshada Juqraafiyeed ee Mareykanka, 1958. Laga helay 2014-12-03</ref> Dibloomaasiga Mareykanka [[Edwin de Leon]] ayaa soo sheegay in awoowgii [[Muhammad Ali ee Masar|Muhammad Ali]] oo ahaa [[Abbas I ee Masar|Abbas]] uu diyaar u ahaa inuu u huro mid ka mid ah Ahraamta si uu u dhammaystiro biyo-xireenka aan si fiican loo maalgelin, laakiin tan waxaa looga fogaaday qiimihii sare ee lagu qiyaasay, kaas oo uu bixiyay injineerka.<ref>[[Edwin de Leon]], [https://archive.org/details/khedivesegyptoro00delerich The Khedive's People], bogga 263–270, (1877)</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Barthélemy Prosper Enfantin]] * [[Charles Joseph Lambert (injineer)|Charles Joseph Lambert]] * [[Louis Maurice Adolphe Linant de Bellefonds]] * [[Eugène Mougel]] * [[Colin Scott-Moncrieff]] ==Tixraacyo== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[http://engwonders.orgfree.com/e049.html Niil oo la xakameeyey]{{dead link|date=Diseembar 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Maqaal ka soo baxay 1937 oo ku saabsan xakameynta qulqulka Niil. s7soe2hmfhrytslq62ynik0mkph2d8t 0 48089 300078 299686 2026-06-28T10:51:53Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300078 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Xarunta Korontada Biyaha ee Liouesso | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Republic of the Congo | location_map_size = | location_map_caption = Khariidadda Jamhuuriyadda Kongo oo muujinaysa goobta Liouesso. | location_map_alt = | coordinates = {{coord|01|26|07|N|16|10|42|E|region:CG_type:landmark|display=inline,title}} | location_map_relief = | country = [[Jamhuuriyadda Kongo]] | location = [[Ouesso]], [[Gobolka Sangha (Jamhuuriyadda Kongo)|Gobolka Sangha]] | purpose = P | status = O | construction_began = | opening = | demolished = | cost = US$110 milyan | owner = [[Dowladda Jamhuuriyadda Kongo]] | operator = ''Energaz'' | dam_type = | dam_crosses = [[Webiga Sangha]] | dam_height = | dam_height_foundation= | dam_height_thalweg = | dam_length = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = | res_elevation = | res_tidal_range = | plant_name = | plant_coordinates = | plant_operator = | plant_commission = 2017 | plant_decommission = | plant_type = | plant_hydraulic_head = | plant_turbines = 3 x 6.4 MW | plant_capacity = {{convert|19.2|MW}} | plant_annual_gen = 9 GWh | website = | extra = }} '''Xarunta Korontada Biyaha ee Liouesso''' waa xarun koronto oo biyaha ku shaqaysa oo dhan {{convert|19.2|MW}} oo ku taal [[Jamhuuriyadda Kongo]]. Xaruntan korontada ee ay dowladda leedahay ayaa ganacsi ahaan loo daah-furay Maajo 2017. Mashruucan kaabayaasha tamarta dib loo cusboonaysiin karo oo ay dhistay [[China Gezhouba Group]] ayaa ku kacay qiyaastii US$110 milyan in la dhiso.<ref name="1R">{{cite web|url=https://www.hydroreview.com/world-regions/congo-republic-s-19-9-mw-liouesso-hydroelectric-project-inaugurated/ | title=Mashruuca korontada biyaha ee 19.9-MW Liouesso ee Jamhuuriyadda Kongo ayaa la daah-furay |work=Hydroreview.com |date=30 Maajo 2017 | author=Michael Harris |access-date=26 Maajo 2022 |location=London, Boqortooyada Midowday}}</ref> ==Goobta== Xarunta korontadu waxay ku taal magaalada [[Ouesso]], ee [[Degmada Ouesso]], ee [[Gobolka Sangha (Jamhuuriyadda Kongo)|Gobolka Sangha]] ee Jamhuuriyadda Kongo. Ouesso waxay ku taal [[Webiga Sangha]], oo ah gacan ka mid ah [[Webiga Kongo]], oo u dhow xadka caalamiga ah ee [[Kameruun]]. Tani waa qiyaastii {{convert|829|km|0}}, dhanka waddada, waqooyiga [[Brazzaville]], oo ah caasimadda iyo magaalada ugu weyn dalkaas.<ref name="2R">{{google maps|url=https://www.google.com/maps/dir/Ou%C3%A9sso,+Republic+of+the+Congo/Brazzaville,+Republic+of+the+Congo/@-1.3268909,15.6440977,6z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x1098ee048d23eccf:0xe832b4d204e555d6!2m2!1d16.0463837!2d1.6154718!1m5!1m1!1s0x1a6a32ac441bb83b:0xab3deababe7de443!2m2!1d15.2428853!2d-4.2633597!3e0 | title=Masaafada u dhaxaysa Ouesso, Jamhuuriyadda Kongo iyo Brazzaville, Jamhuuriyadda Kongo |access-date=26 Maajo 2022}}</ref> Isku-duwayaasha juqraafiyeed ee Xarunta Korontada Biyaha ee Liouesso waa 1°26'07.0"N, 16°10'42.0"E (Loolka:1.435278; Dhigta:16.178333).<ref name="3R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/place/1%C2%B026'07.0%22N+16%C2%B010'42.0%22E/@1.4346791,16.1779622,340m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x0:0xb677436e6ed2f3fd!8m2!3d1.4352778!4d16.1783333 |title=Goobta Xarunta Korontada Biyaha ee Liouesso | access-date=26 Maajo 2022}}</ref> ==Taariikhda== Sannadkii 2006, heshiiska [[injineernimada, wax-iibsiga iyo dhismaha]] (EPC) ee xaruntan korontada waxaa la guddoonsiiyay shirkadda Clackson Power Company ee Koonfur Afrika.<ref name="4R">{{cite web| url=https://www.hydroreview.com/world-regions/congo-republic-awards-four-hydro-project-contracts/ |title=Jamhuuriyadda Kongo waxay guddoonsiisay afar heshiis oo mashruuca biyaha ah |work=Hydroreview.com |date=10 Diseembar 2006 |author=Hydro Review |location=London, Boqortooyada Midowday}}</ref> Ka dib, heshiiska EPC waxaa loo wareejiyay China Gezhouba Group Company (CGGC). CGGC waxay awoodday inay gaarto xiritaan maaliyadeed xaruntan korontada, Janaayo 2014.<ref name="5R">{{cite web|work=NSEnergybusiness.com |date=27 Janaayo 2014 |url=https://www.nsenergybusiness.com/news/newscggc-closes-liouesso-hydropower-station-in-the-republic-of-congo-280114-4166913/ |title=CGGC waxay xirtay Xarunta Korontada Biyaha ee Liouesso ee Jamhuuriyadda Kongo |author=NS Energy |access-date=26 Maajo 2022 | location=Ghaziabad, Hindiya}}</ref> 30 Maajo 2017, xaruntii korontada ee la dhammaystiray ayaa ganacsi ahaan loo daah-furay.<ref name="6R">{{cite web|url=https://www.projectstoday.com/News/Hydroelectric-plant-inaugurated-at-Congo-Republic |title=Warshad korontada biyaha ah oo laga daah-furay Jamhuuriyadda Kongo |work=Projectsoday.com |date=31 Maajo 2017 |author=Projects Today |access-date=26 Maajo 2022 | location=Mumbai, Hindiya}}</ref> ==Guudmarka== Guriga korontadu wuxuu ka kooban yahay saddex [[Francis turbine|nooca Francis]] turbines, mid kasta oo lagu qiimeeyay 6.4 MW, si loo soo saaro awood dhan 19.2 MW. Tamarta halkan laga soo saaro ayaa loo qaybiyaa magaalada Ouesso iyo tuulooyinka dariska la ah ee Degmada Ouesso, ee Gobolka Sangha.<ref name="5R"/> ==Kharashka dhismaha iyo maalgelinta== Waxaa la soo wariyay in dhismaha HPP-gan uu ku kacay qiyaastii US$110 milyan.<ref name="1R"/> Tixraacyo kale oo la isku halayn karo ayaa muujiyay in dowladda Jamhuuriyadda Kongo ay maalgashatay US$92 milyan. Jadwalka hoose wuxuu muujinayaa ilaha maalgelinta ee xarunta korontada.<ref name="7R">{{cite web| url=https://www.power-technology.com/news/newsdeals-this-week-government-of-congo-alsons-consolidated-resources-crius-energy-trust-5830696/ |title=Heshiisyada usbuucan: Dowladda Kongo, Alsons Consolidated Resources, Crius Energy Trust |date=1 Juun 2017 |work=Power-Technology.com |author=Power Technology | access-date=26 Maajo 2022 |location=New York City}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="margin: 0.5em auto" |+ Ilaha Maalgelinta ee Xarunta Korontada Biyaha ee Liouesso ! Darajada !!Magaca Maalgeliyaha!!Maalgelinta USD (Milyan) !! Boqolkiiba !!Qoraallada |- | 1 || [[Dowladda Jamhuuriyadda Kongo]] ||{{center|92.0}} ||{{center|83.6}} ||<ref name="7R"/> |- | 2 || Maalgeliyaha(yaasha) kale ||{{center|18.0}}||{{center|6.4}}||<ref name="7R"/> |- | ||'''Wadarta'''||{{center|'''110.0'''}}||{{center|'''100.00'''}} ||<ref name="1R"/> |- |} ==Dib-u-dhiska== Maajo 2022, dowladda Jamhuuriyadda Kongo waxay heshiisyo la saxiixatay CGGC iyo ENERGAZ, oo ah IPP Kongo ah, si dib loogu dhiso xaruntan korontada, oo wax soo saarkeedu uu si aad ah hoos ugu dhacay, iyo in la ballaariyo shabakada qaybinta ee warshadda korontada oo aan weli ku xirnayn shabakadda korontada.<ref name="8R">{{cite web | date=25 Maajo 2022 | url=https://www.afrik21.africa/en/congo-cggc-and-energaz-sign-ppp-for-two-331-mw-hydroelectric-plants/ | title=Kongo: CGGC iyo Energaz waxay u saxiixdeen PPP laba xarumood oo korontada biyaha ah oo dhan 331 MW | work=Afrik21.africa | access-date=26 Maajo 2022 | author=Jean Marie Takouleu | location=Paris, Faransiis | archive-date=2023-09-27 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230927080835/https://www.afrik21.africa/en/congo-cggc-and-energaz-sign-ppp-for-two-331-mw-hydroelectric-plants/ | url-status=dead }}</ref><ref name="9R">{{cite web| url=https://www.interholco.com/en/media-news/news/236-the-future-has-a-beautiful-energy-says-congolese-entrepreneur-vouala-obambi |title=Mustaqbalku wuxuu leeyahay tamar qurux badan, ayuu yiri ganacsadaha Kongo Vouala Obambi | work=Interholco.com | date=8 Maarso 2021 |author=Interholco |access-date=26 Maajo 2022 |location=Baar, Switzerland}}</ref> ==Sidoo kale eeg== {{stack|{{Portal|Jamhuuriyadda Kongo|Biyaha|Tamarta dib loo cusboonaysiin karo}}}} * [[Liiska xarumaha korontada ee Jamhuuriyadda Kongo]] ==Tixraacyo== {{reflist|33em}} ==Xiriirinta dibadda== * [https://tractebel-engie.com/en/references/liouesso-hydropower-project/ Mashruuca Korontada Biyaha ee Liouesso] {{Authority control}} qhwk0n3ofqhtclrnffiims6oxepb999 0 48092 299880 299690 2026-06-28T01:41:39Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299880 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Grand Inga | name_official = | image = Inga 2006-projet.svg | image_size = | image_caption = Goobta Biyo-xireenka Grand Inga (dhinaca hoose ee bartamaha), oo ay weheliyaan [[Biyo-xireennada Inga]] kale | image_alt = | location_map = Democratic Republic of the Congo | location_map_size = | location_map_caption = | coordinates = {{coord|05|32|48|S|13|35|06|E|type:landmark|display=inline,title}} | country = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo]] | location = | status = P | construction_began = | opening = | demolished = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = | plant_capacity = 40–70 GW | plant_annual_gen = | website = | extra = }} '''Biyo-xireenka Grand Inga''' (Faransiis: ''Barrage du Grand Inga'') waa silsilad ka kooban todobo xarumood oo koronto [[biyo-xireen]] ah oo laga soo jeediyay goobta [[Inga Falls]], ee [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo]].<ref name="1R">{{cite web| newspaper=[[The EastAfrican]] |date=20 Juun 2020 |url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/africa/DRC-goes-on-with-Grand-Inga-plan/4552902-5579782-42va4h/index.html | title=DRC waxay ku sii wadaa mashruuca Biyo-xireenka Grand Inga |author=Patrick Ilunga |access-date=22 Juun 2020 |location=Nairobi}}</ref> Haddii loo dhiso sidii loo qorsheeyay, mashruuca 40–70 GW<ref name="50MWR">{{cite web|url=https://www.globalconstructionreview.com/news/democratic-republic-co8n8g8o-seeks-professionals/ |title=Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo waxay raadinaysaa xirfadlayaal si ay u dhisaan qorshaha kacaanka ee Grand Inga Hydro |publisher=Global Construction Review |date=30 Sebteembar 2015 |author=David Rogers |access-date=19 Maarso 2021 | location=London, Boqortooyada Midowday}}</ref><ref name="70MWR">{{cite web|url=https://www.africaintelligence.com/central-and-west-africa_business/2021/03/11/fortescue-in-kinshasa-to-negotiate-grand-inga-mega-contract,109649613-ar1 |title=Fortescue oo ku sugan Kinshasa si ay uga wada xaajoodaan heshiiska mega ee Grand Inga |date=11 Maarso 2021 |publisher=Africa Intelligence |access-date=19 Maarso 2021 | author=Africa Intelligence |location=Paris, Faransiis}}</ref> wuxuu noqon lahaa xarunta korontada ugu weyn adduunka.<ref name="2R">{{cite web| url=https://www.internationalrivers.org/campaigns/grand-inga-dam-dr-congo |title=Biyo-xireenka Grand Inga, Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo |publisher=[[International Rivers]] |date=2015 | author=International Rivers |access-date=22 Juun 2020 |location=Oakland, California, Mareykanka}}</ref><ref name=":0"/> ==Goobta== Mashruucu wuxuu ku yaallaa [[Webiga Kongo]], qiyaastii {{convert|150|km|0}} kor ka xiga meesha webigu ku shubo [[Badweynta Atlaantik]].<ref name="2R"/> Tani waa qiyaastii {{convert|225|km|0}} koonfur-galbeed ee [[Kinshasa]], caasimadda iyo magaalada ugu weyn Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo.<ref name="2R"/> Tani waa goobta [[Inga Falls]] waana meesha ay ku yaallaan 351 MW [[Inga 1 Xarunta Korontada Biyaha]] iyo 1,424 MW [[Inga 2 Xarunta Korontada Biyaha]], qiyaastii {{convert|40|km|0}} kor ka xiga [[Matadi]], dekedda ugu weyn dalka.<ref name="3R">{{cite web|title=Macluumaadka Inga Falls | url=https://www.britannica.com/place/Inga-Falls |date=22 Juun 2020 |publisher=[[Encyclopaedia Britannica]] |author=((Tifaftirayaasha Encyclopaedia Britannica)) |access-date=22 Juun 2020 |location=London}}</ref> ==Guudmarka== Mashruucu wuxuu ku lug yeelan doonaa dhisidda biyo-xireen ka tallaaba koonfurta dooxada [[Webiga Bundi]] halkaas oo ay kula kulanto Kongo, ka dibna leexinta Kongo oo ka timid dusha biyo-dhaca ilaa woqooyiga dooxada si loo abuuro kayd weyn.<ref>{{citation |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-24856000 |accessdate=2020-09-04 |publisher=BBC |last=Jullien |first=Maud |title=Mashruuca biyo-xireenka Inga ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo ma korontayn karaa Afrika? |location=Inga |date=15 Noofembar 2013}}</ref> Waxaa la filayaa in dhibicda toosan, mugga, iyo xawaaraha qulqulka biyaha ee goobtan ay taageeri karaan silsilad xarumo koronto oo biyo-xireen ah, mid kasta oo leh awood soo saarid oo u dhaxaysa 4 ilaa 8 GW wadarta guud ee 40 GW ee dhismaha oo dhan. Xarunta Korontada ee Inga III, oo leh awood dhan 4.8 GW, waxay noqon doontaa xaruntii ugu horreysay ee silsiladda ee la dhiso.<ref name="4R">{{cite web|date=15 Noofembar 2013 |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-24856000 |publisher=[[BBC News]] |title=Mashruuca biyo-xireenka Inga ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo ma korontayn karaa Afrika? |author=Maud Jullien |access-date=22 Juun 2020 | location=London}}</ref> Naqshadda hadda jirta waxay u oggolaanaysaa horumarinta madax-bannaan ee xarumaha korontada ee kala duwan ee silsiladda, iyo sidoo kale horumarinta marxaladda mid kasta oo ka mid ah xarumaha. Mid kasta oo ka mid ah todobada biyo-xireen waxaa laga yaabaa inay lahaadaan maalgashadayaal kala duwan.<ref name="2R"/> Qiyaasaha ku salaysan [[Wakaaladda Tamarta Caalamiga ah]], oo ah hay'ad ilaalin caalami ah, ayaa sheegaya in 600 milyan oo qof oo ku nool Afrika ee ka hooseeya saxaraha Sahara aysan haysan marin koronto.<ref name=":0" /> Mashruuca ayaa dib u dhacay sanado badan. Sida uu sheegay José Ángel González Tausz, guddoomiyaha AEE Power, waxaa jira sababo dhowr ah oo taas u keenay: "Xitaa haddii mashruucu yahay mid ka mid ah kuwa ugu wanaagsan adduunka oo dhan – ma laha kalsooni." Wuxuu tixraacayaa musuqmaasuqa gudaha Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo, kaabayaasha dhaqaalaha oo yaraada, iyo horumarinta gaabis ah. Sababaha kale waxaa ka mid ah [[M23 iskahorimaad (2012–2013)]] oo ka dhacay qaybta bari ee dalka iyo xaqiiqda ah in maalgashadayaashu ay sidoo kale "baqayaan" sababtoo ah Grand Inga ma soo celin doonto faa'iido tobanaan sano ah.<ref name=":1" /> ==Maalgelinta== Biilka guud ee dhismaha Grand Inga waxaa lagu xisaabiyay inuu gaaro $80 bilyan. [[Bangiga Adduunka]], [[Bangiga Maalgashiga Yurub]], iyo [[Bangiga Horumarinta Afrika]] ayaa bixiyay maalgelin loogu talagalay daraasadaha suurtagalka ah iyo saamaynta deegaanka. 2016, Bangiga Adduunka wuxuu joojiyay taageeradii uu siin jiray Mashruuca Grand Inga, laakiin wuxuu dib uga fiirsaday Inga 3 sanadkii 2024.<ref name=":1">{{cite web |title=Bangiga Adduunka oo 'rajo ka qaba' mashruuca weyn ee Afrika|url=https://www.ft.com/content/17d5142a-8835-4b42-841a-7e8eb0db3b45 |website=www.ft.com}}</ref> Waxaa la filayaa in xarumaha korontada lagu horumarin doono mashruuc [[wada-shaqaynta dadweynaha iyo gaarka loo leeyahay|dadweyne-gaar ah]].<ref name="2R"/> ==Horumarradii dambe== Juun 2020, [[Dowladda Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo]] waxay go'aansatay inay u soo bandhigto mashruuca madaxda gobolka ee dowladaha iyo inay sahamiyaan suuqa qaaradda ee tamarta la soo saaray. Waxay qorteen [[Midowga Afrika]] iyo [[Iskaashiga Cusub ee Horumarinta Afrika]] dadaalladooda ku aaddan sidii xarunta korontada loo dhisi lahaa.<ref name="1R"/> Koonfur Afrika waxay muujisay rabitaan ah inay iibsato 2.5 GW oo ka mid ah wax soo saarka biyo-xireenka. Nayjeeriya waxay xiisaynaysaa inay iibsato 3 GW, iyo miinooyinka Kongo ee [[Gobolka Katanga]] waxay xiisaynayaan 1.3 GW.<ref name="4R"/> Janaayo 2025, sida ay sheegtay BBC-da, shirkadda Shiinaha ee dowladda [[Three Gorges Corporation]] ayaa ka baxday mashruuca.<ref name=":0">{{Cite web |date=2025-01-27 |title=Grand Inga: Qorshayaasha Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo ee ah inay dhisaan biyo-xireenka korontada biyaha ugu weyn adduunka weli ma socdaan? |url=https://www.bbc.com/news/articles/c62jmq0z89jo |access-date=2025-01-27 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Biyo-xireennada Inga]] * [[Liiska xarumaha korontada ugu weyn adduunka]] *[[Liiska mashaariicda tamarta dib loo cusboonaysiin karo ee la qorsheeyay]] * [[Liiska xarumaha korontada ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo]] ==Tixraacyo== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== * [https://constructionreviewonline.com/2019/11/construction-of-us-14bn-grand-inga-dam-in-congo-on-track/ Dhismaha biyo-xireenka Grand Inga oo dhan US $14bn ee Kongo ayaa socda] {{Wayback|url=https://constructionreviewonline.com/2019/11/construction-of-us-14bn-grand-inga-dam-in-congo-on-track/ |date=20200202221637 }} Laga bilaabo 5 Noofembar 2019. {{Authority control}} {{Portal bar|Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo|Biyaha|Tamarta dib loo cusboonaysiin karo}} 3hkyh5sb551ithgkvhlx4ytoe2ce58k 0 48095 300084 299694 2026-06-28T10:57:43Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300084 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Xarunta Korontada Biyaha ee Piana–Mwanga | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Democratic Republic of the Congo | location_map_size = | location_map_caption = Khariidadda Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo oo muujinaysa goobta Biyo-xireenka Mpiana–Mwanga | location_map_alt = | location_map_relief = | coordinates = {{coord|07|38|55|S|28|05|36|E|region:DC_type:landmark|display=inline, title}} | country = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo]] | location = ''Piana Mwanga'', [[Degmada Manono]], [[Gobolka Tanganyika]] | purpose = P | status = P | construction_began = | opening = | demolished = | cost = | owner = AVZ Minerals Limited | operator = AVZ Power Limited | dam_type = | dam_crosses = [[Webiga Luvua]] | dam_height = | dam_height_foundation= | dam_height_thalweg = | dam_length = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = | res_elevation = | res_tidal_range = | plant_name = | plant_coordinates = | plant_operator = ''AVZ Power Limited'' | plant_commission = 2023 La filayo | plant_decommission = | plant_type = R | plant_hydraulic_head = | plant_turbines = | plant_capacity = {{convert|54|MW|abbr=on}} | plant_annual_gen = | website = | extra = }} '''Xarunta Korontada Biyaha ee Piana–Mwanga''', sidoo kale '''Xarunta Korontada Biyaha ee Mpiana–Mwanga''', waa xarun koronto oo biyaha ku shaqaysa oo dhan {{convert|54|MW}} oo ku taal [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo]]. Warshadda korontadu waxay markii hore shaqo bilowday 1933 si ay ugu adeegto miino [[tin]] u dhow. Miinada tin-ta ayaa la xiray 1982 sidaas darteedna xaruntii korontaduna way xirantay. Sannadkii 2020, shirkadda macdanta ee ''AVZ Minerals Limited'', ayaa gaartay heshiis lagu dayactirayo xarunta korontada si ay koronto ugu siiso hawlaheeda macdan qodista ee Degmada Manono, oo ay ku jirto ''Miinada Manono–Kitotolo'', oo ah mid ka mid ah miinooyinka lithium-ka ee ugu weyn Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo, kuwaas oo kaydkooda lagu qiyaasay {{convert|120,000,000|tonne|0}} oo macdan ah.<ref name="1R">{{cite web |work=Afrik21.africa |date=4 Febraayo 2020 |url=https://www.afrik21.africa/en/drc-avz-minerals-to-revive-old-mpiana-mwanga-hydroelectric-plant/ |title=Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo: AVZ Minerals si ay dib ugu soo nooleyso xaruntii korontada biyaha ee hore ee Mpiana-Mwanga |author=Jean Marie Takouleu |access-date=2 Sebteembar 2021 |location=Paris, Faransiis |archive-date=2024-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240413224044/https://www.afrik21.africa/en/drc-avz-minerals-to-revive-old-mpiana-mwanga-hydroelectric-plant/ |url-status=dead }}</ref><ref name="2R">{{cite web|url=https://www.africa-energy.com/article/dr-congo-miner-plans-refurbish-piana-mwanga-hydro |title=Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo: Macdan qodayaashu waxay qorsheynayaan inay dayactiraan biyo-xireenka Piana-Mwanga |work=Africa-Energy.com |date=30 Janaayo 2020 | issue=408 |access-date=2 Sebteembar 2021 |author=African Energy | location=Hastings, Boqortooyada Midowday}}</ref> ==Goobta== Xarunta korontadu waxay ku taal [[Webiga Luvua]] (gacan ka mid ah [[Webiga Kongo]]), ee magaalada ''Piana Mwanga'', ee [[Degmada Manono]], ee [[Gobolka Tanganyika]] ee [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo]]. Goobtan waa qiyaastii {{convert|81.5|km|0}}, dhanka waddada, koonfur-bari ee magaalada [[Manono, Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo|Manono]], oo ah caasimadda degmada.<ref name="3R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Piana+Mwanga,+Democratic+Republic+of+the+Congo/Manono,+Democratic+Republic+of+the+Congo/@-7.4722196,27.1865143,9z/data=!3m1!4b1!4m13!4m12!1m5!1m1!1s0x1998e4d5f794a21f:0x87b3b724c8082c37!2m2!1d28.0595907!2d-7.6598806!1m5!1m1!1s0x199993d224d4ff13:0x61712884d25420bc!2m2!1d27.4321452!2d-7.2879882 |title=Masaafada Wadada u dhaxaysa Piana Mwanga, DRC iyo Manono, DRC |access-date=2 Sebteembar 2021}}</ref> Piana Mwanga waxay ku taal qiyaastii {{convert|394|km|0}}, dhanka waddada, koonfur-galbeed ee magaalada [[Kalemie]], caasimadda Gobolka Tanganyika.<ref name="4R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Kalemie,+Democratic+Republic+of+the+Congo/Piana+Mwanga,+Democratic+Republic+of+the+Congo/@-6.7313787,27.4095442,8z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x19bdb8540f6f2053:0xd993dff4324be7a2!2m2!1d29.1913918!2d-5.9127393!1m5!1m1!1s0x1998e4d5f794a21f:0x87b3b724c8082c37!2m2!1d28.0595907!2d-7.6598806!3e0 |title=Masaafada Wadada u dhaxaysa Kalemie, DRC iyo Piana Mwanga, DRC oo leh Khariidadda Is-dhexgalka |access-date=2 Sebteembar 2021}}</ref> Isku-duwayaasha juqraafiyeed ee Xarunta Korontada Biyaha ee Piana–Mwanga waa 07°38'55.0"S, 28°05'36.0"E (Loolka:-7.648611; Dhigta:28.093333).<ref name="5R">{{google maps|url=https://www.google.com/maps/place/7%C2%B038'55.0%22S+28%C2%B005'36.0%22E/@-7.650835,28.0908089,746m/data=!3m1!1e3!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d-7.6486111!4d28.0933333 |title=Goobta Xarunta Korontada Biyaha ee Piana–Mwanga |access-date=2 Sebteembar 2021}}</ref> ==Guudmarka== AVZ Minerals Limited, oo fadhigeedu yahay Australia ayaa ku jira habka horumarinta [[lithium]] iyo [[tin]] ''Miinada Manono–Kitotolo'', ee magaalada Manono, DRC. Iyada oo qayb ka ah kaabayaasha dhaqaalaha si loo horumariyo horumarintaas, AVZ, iyada oo loo marayo shirkadeeda ''AVZ Power Limited'' ayaa ku heshiisay maamulka Kongo inay sahamiyaan suurtagalnimada in la helo Piana-Mwanga HPP ee laga tagay, dib loogu soo celiyo iyo isticmaalka 54 megawatts ee halkaas laga soo saaray si loo taageero hawlaheeda macdan qodista ee Degmada Manono. Daraasad suurtagelnimo ayaa la oggolaaday, natiijada taas oo wargelin doonta go'aamadaas.<ref name="6R">{{cite web| work=Water Power Magazine | url=https://www.waterpowermagazine.com/news/newsavz-power-to-investigate-refurb-of-mpiana-mwanga-drc-7787287 |date=24 Febraayo 2020 |title=AVZ Power si ay u baarto dayactirka Mpiana-Mwanga, DRC |author=Water Power |access-date=2 Sebteembar 2021 | location=Kent, Boqortooyada Midowday}}</ref><ref name="7R">{{cite web|url=https://www.hydroreview.com/hydro-industry-news/avz-power-signs-mou-to-refurbish-mpiana-mwanga-hydroelectric-power-station-in-drc/#gref |title=AVZ Power oo saxiixday MOU si ay u dayactirto xarunta korontada biyaha ee Mpiana-Mwanga ee DRC |date=15 Janaayo 2020 |work=HydroRview.com |access-date=2 Sebteembar 2021 | author=Hydro Review |location=Mareykanka}}</ref> ==Tixgelinno kale== Marka dayactirku bilaabmo, AVZ Power Limited waxay rajaynaysaa inay ku bilowdo laba turbines oo leh awood dhan 9 megawatts midkiiba, wadarta guud ee 18 megawatts. Ka dib, dhammaan lixda turbines waa la beddeli doonaa, wadarta guud ee 54 megawatts oo wax soo saar ah. Shabakadda gudbinta iyo shabakadda qaybinta ee gudaha magaalada Manono iyo Degmada Manono waxay sidoo kale u baahan doonaan dayactir.<ref name="8R">{{cite web |url=http://newsofthesouth.com/australia-bids-to-salvage-drcs-electricity-crisis/ |title=Australia waxay ku tartamaysaa inay badbaadiso dhibaatada korontada ee DRC |work=News of the South |date=16 Janaayo 2020 | author=Daniel Itai |access-date=2 Sebteembar 2021 | location=Boqortooyada Midowday}}</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Liiska xarumaha korontada ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo]] * [[Xarunta Korontada Biyaha ee Katende]] ==Tixraacyo== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== * [https://www.proactiveinvestors.com.au/companies/news/957958/avz-minerals--manono-lithium-and-tin-project-on-cusp-of-reaching-bankable-status-957958.html Mashruuca Lithium iyo Tin ee Manono ee AVZ Minerals oo ku dhow inay gaaraan heerka bangiga] Laga bilaabo 18 Ogosto 2021. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Piana-Mwanga Hydroelectric Power Station}} g61ph0oy32temos8vhpxycf8bbjw4pw 0 48099 299882 299702 2026-06-28T01:45:03Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299882 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Kiymbi | name_official = Barrage de la Kyimbi | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Democratic Republic of the Congo | location_map_size = | location_map_caption = | coordinates = {{coord|-5.033544|28.949178|type:landmark|display=inline,title}} | country = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo]] | location = [[Gobolka Kivu-ta Koonfureed]] | purpose = Korontada biyaha | status = | construction_began = | opening = 1959 | demolished = | cost = | owner = | dam_type = | dam_height = {{convert|12.0|m|abbr=on}} | dam_height_thalweg = | dam_height_foundation = | dam_length = {{convert|60|m|abbr=on}} | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | dam_elevation_crest = {{convert|1652.2|m|abbr=on}} | dam_crosses = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = {{convert|75000|m3|abbr=on}} | res_capacity_active = | res_capacity_inactive = | res_catchment = | res_surface = | res_elevation = | res_max_depth = | res_max_length = | res_max_width = | res_tidal_range = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = | plant_hydraulic_head = {{convert|677|m|abbr=on}} | plant_capacity = {{convert|17,200|kW|abbr=on}} (ugu badnaan la qorsheeyay waa 44-59 MW) | plant_annual_gen = | website = | extra = }} '''Biyo-xireenka Kiymbi''' [oo sidoo kale loo yaqaan Xarunta Korontada Biyaha ee Bendera] waa biyo-xireen muhiim ah iyo xarun koronto oo laga furay webiga Kiymbi (ama Kyimbi) sannadkii 1959. Waxa uu ahaa mid dayacan oo u baahan dayactir. Hindiseyaal cusub ayaa loo qaaday si loo dayactiro biyo-xireenka. ==Webiga Kyimbi== Webiga Kyimbi wuxuu ka soo bilaabmaa [[Mugandja plateau]] dherer dhan {{convert|6560|ft}}. Waxa uu leeyahay taxane biyo-dhac ah oo dhererkoodu dhan yahay {{convert|2|mi}}, iyadoo kan ugu weyn uu yahay {{convert|300|to|500|ft}} sare. Hoos u dhaca guud ee qaybtan ayaa ka badan {{convert|2500|ft}}.{{sfn|Office du tourisme|1956|p=389}} Waxay ka mid yihiin biyo-dhacyada ugu sarreeya ee qaaradda Afrika ee loo isticmaalo dhalinta korontada.{{sfn|Leenders|1960}} Xilliga abaarta, qulqulka celceliska ah waa {{convert|3|to|10|m3/s}}, laakiin wuxuu kor ugu kacaa {{convert|150|m3/s}} xilliga roobka.{{sfn|Barrage de la Kyimbi}} ==Qorshaynta== Sannadkii 1948 waxaa la sheegay in la sameeyay shirkad dhisi doonta xarun koronto oo biyaha ku shaqaysa oo ku taal webiga Kyimbi ee waqooyiga [[Gobolka Katanga|Katanga]], si ay koronto u siiso Albertville (oo hadda loo yaqaan [[Kalemie]]). Hawlgallada waxaa la filayay inay bilaabmaan 1950.{{sfn|U.S. Dept. of Commerce|1948|p=89}} Xarunta waxaa loogu talagalay in laga dhiso meel u dhow [[Bendera]].{{sfn|American University|1971|p=373}} Tani waa qiyaastii {{convert|110|km}} u jirta Albertville.{{sfn|U.S. Bureau of Foreign Commerce|1954|p=24}} Waxaa jiray dib u dhac. Warbixin sannadkii 1952 ah ayaa sheegtay in dhismaha weli la qorsheeyay.{{sfn|Electrical Times|1952|p=369}} Warbixin sannadkii 1954 ah ayaa ku sifeysay qaab-dhismeedka la qorsheeyay biyo-xireen {{convert|14.5|m}} sare oo biyo siin doona shan qaybood oo dhalinaya, mid kasta oo leh {{convert|8,250|kW|adj=on}} awood, ama {{convert|41,250|kW}} guud ahaan.{{sfn|U.S. Bureau of Foreign Commerce|1954|p=24}} Xarunta waxaa ugu dambeyntii dhistay oo maamulayay Forces de L'Est du Congo (FEC), oo ah shirkad bilowday hawlgallada 1955 si ay koronto u siiso bariga Kongo.{{sfn|U.S. Joint Publications Research Service|1970|p=239}} Waxay bilowday inay koronto ka keento laba ka mid ah shantii turbine ee la qorsheeyay 1959.{{sfn|U.S. Joint Publications Research Service|1970|p=241}} Turbines dheeraad ah ayaa la rakibi lahaa sida loogu baahdo si loo daboolo baahida.{{sfn|Leenders|1960}} Naqshadeeye Eugene Palumbo, oo ay UNESCO u xilsaartay Kongo, ayaa naqshadeeyay magaalada adeegga ee mashruuca dhismaha biyo-xireenka.{{sfn|Fullerton|1964|p=22}} ==Biyo-xireenka iyo xarunta korontada== Biyo-xireenku wuxuu ka sarreeyaa biyo-dhacyada ugu waaweyn ee Kiimbi wuxuuna ka kooban yahay qaansada la taaban karo oo dhererkeedu yahay {{convert|60|m}}, oo leh dhererka dusheeda {{convert|1652.2|m}}. Awoodda biyo-xireenku waa qiyaastii {{convert|75000|m3|acre.ft}}. Biyaha waxaa laga qaadaa biyo-xireenka jihada siman oo ay weheliyaan {{convert|1428|m}} kanaal daboolan, ama gallery, ilaa meel ka sarreysa xarunta korontada. Gallery-ku wuxuu qayb ahaan ku xiran yahay sibidh, oo leh ballac {{convert|3.5|m}} meesha uu ku xiran yahay iyo {{convert|4.5|m}} meesha uusan ku xirneyn. Gallery-ku wuxuu ku dhammaadaa qolka ciid-saarista oo dhererkiisu yahay {{convert|30|m}} iyo dhexroorkiisu yahay {{convert|7|m}} kaas oo baabi'inaya qayb kasta oo ciid ah oo ka weyn {{convert|.03|mm}} dhexroor ahaan. Ciidda waxaa loo daadshaa kanaal hoose oo loo diro webiga hoose.{{sfn|Leenders|1960}} Laga soo bilaabo haanta dhamaadka ciid-saaraha, biyaha waxaa la siiyaa xarunta korontada iyadoo la marayo dhuun qoto dheer oo dhererkeedu yahay {{convert|1400|m}} oo dhexroorkiisu hoos ugu dhacayo {{convert|1.1|to|.9|m}}. Hoos u dhaca waa qiyaastii {{convert|677|m}}. Biyaha waxay awood siiyaan turbines-ka waxaana lagu shubaa webiga hoostiisa biyo-dhacyada.{{sfn|Leenders|1960}} Xarunta korontadu waxay shaqaysay 1959 laba matoor oo 8,250 kilowatt ah, iyadoo ay suurtogal tahay in lagu daro saddex kale oo isku awood ah.{{sfn|U.S. Joint Publications Research Service|1970|p=241}} Khadka 132&nbsp;kV ayaa korontada u qaaday [[Kalemie|Albertville]].{{sfn|Leenders|1960}} ==Qorshayaasha dayactirka== [[File:Bendera HPP Kyimbi Dam 1652m.jpg|thumb|Biyo-xireenka Bendera ee webiga Kyimbi ee Gobolka Tanganyika ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo. Biyo-xireenku waa xarunta sare ee Xarunta Korontada Biyaha ee Bendera.]] Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo waxay madax-bannaaniday bishii Juun 1960.{{sfn|Fullerton|1964|p=4}} Shirkadda korontada ee gobolka, [[Société nationale d'électricité (SNEL)]], waxay diyaarisay daraasad ku saabsan dayactirka xarunta korontada ee Kiymbi 1992.{{sfn|SNC-Lavalin International|2005|p=3-2}} Warbixin 2007 loo diyaariyay [[Bangiga Adduunka]] ayaa qiimeysay dayactirka xarunta korontada. Qiyaasta aadka u qallafsan ee kharashka ka yimid daraasad "dib-u-eegis" waxay noqon doontaa US$52.06 milyan oo loogu talagalay 43 MW awood la rakibay.{{sfn|SNC-Lavalin International|2007|p=S-17}} Warbixintu waxay ku talisay in mudnaan la siiyo daraasad faahfaahsan.{{sfn|SNC-Lavalin International|2007|p=15-6}} Sannadkii 2023, shirkad British ah [Dynamis Investment Partners Ltd] ayaa la wareegtay qorshayaasha dayactirka ee xarunta korontada biyaha ee Bendera waxayna hadda wadaa daraasad suurtagal ah oo loogu talagalay mashruuca, iyadoo la kaashanaysa [[Société nationale d'électricité (SNEL)|SNEL]]. Shaqada dayactirka ayaa lagu wadaa inay bilaabato horraanta 2026, iyadoo la qorsheynayo in si weyn loo kordhiyo awoodda xarunta marka loo eego wax soo saarkeeda hadda, iyo sidoo kale horumarinta kalsoonida xarunta iyo xaaladaha shaqada. EPC Contractor, [ABC Contracting SA] oo leh xafiiska guud ee Andenne (BE) ayaa loo magacaabay shaqada. Mashruucan ayaa la filayaa inuu kordhiyo helitaanka tamarta cagaaran iyo korontada ee bulshooyinka ku nool Kalemie iyo meelaha ku xeeran xarunta korontada, taas oo kor u qaadaysa koritaanka gobolka. Hawlgalka xarunta korontada waxaa la qorsheeyay in lagu maamulo, iyada oo loo marayo heshiis kiro ah oo lala galo SNEL, shirkadda Kongo ee Bendera Hydroélectricité SARL [shirkad hoosaad u ah shirkadda fadhigeedu yahay UK ee Bendera HPP Ltd]. ==Tixraacyo== '''Citations''' {{reflist|colwidth=33em}} '''Sources''' {{refbegin|33em}} *{{cite book|ref=CITEREFAmerican_University1971 |author=American University |author2=Foreign Areas Studies Division|title=Area handbook for the Democratic Republic of the Congo (Congo Kinshasa). |url=https://books.google.com/books?id=F_l1smyrLG8C&pg=PA373|access-date=2013-04-19 |year=1971|publisher=U.S. Govt. Print. Off.}} *{{cite web|ref={{harvid|Barrage de la Kyimbi}}|url=http://www.albertville.stools.net/ph_barrage_document.htm|title=Barrage de la Kyimbi|work=Albertville.be|access-date=2013-04-19|archive-date=2009-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20091204090942/http://www.albertville.stools.net/ph_barrage_document.htm|url-status=dead}} *{{cite book|author=Electrical Times|title=Electrical Times|chapter-url=https://books.google.com/books?id=I68mAQAAIAAJ&pg=PA369|access-date=2013-04-19 |year=1952|publisher=Electrical Times, Limited|chapter=Work in the Congo}} *{{cite web |url=http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001282/128246eo.pdf |last=Fullerton|first=Garry|year=1964|publisher=UNESCO|title=Unecso in the Congo|access-date=2013-04-19}} *{{cite journal |journal=L'Essor du Congo |date=30 Juun 1960 |url=http://www.albertville.stools.net/ph_barrage_document.htm |last=Leenders |first=A. |title=Notes succinctes sur l'aménagement hydro-électrique des chutes de la Kiymbi |access-date=2013-04-19 |archive-date=2009-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091204090942/http://www.albertville.stools.net/ph_barrage_document.htm |url-status=dead }} *{{cite book|author=Office du tourisme|title=Traveller's Guide to the Belgian Congo and Ruanda-Urundi |url=https://books.google.com/books?id=PFlzAAAAMAAJ&pg=PA389|access-date=2013-04-18 |year=1956|publisher=Tourist Bureau for the Belgian Congo & Ruanda-Urundi, IIIrd Directorate, Information and Public Relations Bureau|page=389}} *{{cite web|url=http://xa.yimg.com/kq/groups/15486606/242119688/name/Hydro%C3%A9lectricit%C3%A9Handavukya.pdf|author=SNC-Lavalin International|title=Preliminary Evaluation of New Power Options in Eastern Democratic Republic of Congo|date=Maarso 2005|access-date=2013-04-19}}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite web |title=Strategic/Sectoral, Social and Environmental Assessment of Power Development Options in The Nile Equatorial Lakes Region |author=SNC-Lavalin International|publisher=The World Bank |url=http://www-wds.worldbank.org/external/default/WDSContentServer/WDSP/IB/2007/06/11/000112742_20070611144540/Rendered/PDF/391990v20REVISED0Vol010Main0Rept.pdf |date=Febraayo 2007 |access-date=2013-04-19}} *{{cite book|author=U.S. Bureau of Foreign Commerce|title=World Trade Information Service|url=https://books.google.com/books?id=pjr4HBQ1cHQC&pg=PA24|access-date=2013-04-19 |year=1954|publisher=U.S. Government Printing Office|page=24}} *{{cite book|ref=CITEREFU.S._Dept._of_Commerce1948 |author=U.S. Dept. of Commerce |author2=Bureau of Foreign Commerce |author3=Bureau of International Business Operations |author4=Bureau of International Programs|title=Foreign commerce weekly|url=https://books.google.com/books?id=Cv4hAQAAMAAJ&pg=PA89|access-date=2013-04-19 |date=Janaayo 1948|publisher=U.S. Dept. of Commerce}} *{{cite book|author=U.S. Joint Publications Research Service|title=Translations on Sub-Saharan Africa |url=https://books.google.com/books?id=zFZEAQAAIAAJ&pg=PA241|access-date=2013-04-19 |year=1970|page=241}} {{refend}} {{stack|{{Portal|Jamhuuriyadda Dimuqraadiyadda Kongo|Biyaha|Tamarta dib loo cusboonaysiin karo}}}} bula6y6kxfznlgvw16r1pzuykdow530 0 48100 299888 299704 2026-06-28T01:56:25Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 4 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299888 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Inga Dams | name_official = | image = Inga04.jpg | image_size = | image_caption = Biyo-xireenka Inga I, oo leh kanaalka quudinta ee Inga II oo ku yaalla dhinaca hore. | image_alt = | location_map = Democratic Republic of the Congo | location_map_size = | location_map_caption = | coordinates = {{coord|5|31|09|S|13|37|19|E|type:landmark|display=inline,title}} | country = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo]] | location = | status = Shaqaynaya | construction_began = Inga I: 1968<br />Inga II: | opening = Inga I: 1972<br />Inga II: 1982 | demolished = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = Inga I: 6 x 58.5 MW<br />Inga II: 8 x 178 MW | plant_capacity = Inga I: 351 MW<br />Inga II: 1,424 MW | plant_annual_gen = | website = | extra = }} '''Biyo-xireennada Inga''' ([[Af-Faransiis]]: ''Barrages d'Inga''; [[Af-Nederland]]: ''Ingadam'') waa laba biyo-xireen oo [[koronto-biyood]] ah oo ku xiran mid ka mid ah biyo-dhacyada ugu waaweyn adduunka, ee [[Biyo-dhaca Inga]]. Waxay ku yaallaan galbeedka [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo]] iyo 140 mayl koonfur-galbeed ka xigta [[Kinshasa]]. [[Biyo-dhaca Inga]] ee ku yaalla [[Webiga Kongo]] waa koox xawaare sare leh (ama biyo-dhacyo) oo hoos u mara [[Biyo-dhaca Livingstone]] iyo [[Pool Malebo]]. Webiga Kongo wuxuu hoos u dhacaa ~{{convert|96|m}} gudaha xirmooyinkan biyo-dhacyada ah. Celceliska qulqulka sanadlaha ah ee Webiga Kongo ee Biyo-dhaca Inga waa ~{{convert|42000|m3/s}}. Marka la eego heerka qulqulka iyo 96-mitir oo dhac ah, Biyo-dhaca Inga kaligiis wuxuu leeyahay awood uu ku dhaliyo ~{{convert|39.6|GW}} oo tamar farsamo ah iyo ku dhawaad tamar koronto oo la mid ah. Biyo-dhaca Inga ayaa hadda ah goobta ay ku yaallaan laba warshadood oo waaweyn oo koronto-biyood ah waxaana loo tixgelinayaa saldhig koronto-biyood oo aad uga weyn oo loo yaqaan [[Biyo-xireenka Grand Inga|Grand Inga]]. Mashruuca Grand Inga, haddii la dhammaystiro, wuxuu noqon lahaa [[Liiska saldhigyada koronto-biyoodka ee ugu waaweyn|saldhigga koronto-biyoodka ugu weyn]] adduunka. Baaxadda mashruuca hadda jira waxay ku baaqaysaa in la isticmaalo heerka qulqulka ~26,400 mitir cubic ilbiriqsikii iyada oo madaxa saafiga ah uu yahay ~150 mitir; tani waxay u dhigantaa awood dhalin oo dhan ~38.9 GW. Koronto-dhaliyahan koronto-biyoodka ah wuxuu ka badnaan lahaa laba jibaar qofka hadda haysta rikoorka adduunka, kaas oo ah [[Biyo-xireenka Saddexda Doox]] ee [[Webiga Yangtze]] ee [[Shiinaha]]. Grand Inga waa mashruuc [[Koronto-biyoodka webiga|"run-of-the-river" hydroelectric]] ah oo lagu abuuri doono kayd biyo oo yar si loo taageero awoodda qulqulka webiga. Tani waxay noqon doontaa in madaxa saafiga ah ee matoorrada koronto-biyoodka uu u dhowaan karo 150 mitir. ==Taariikh== Dowladdii gumeysiga ee Belgian-ka ayaa ka fiirsanaysay inay bilowdo waxa ay ugu yeertay "Mashruuca Inga" xilligii gumeysi-baxa ee 1959.<ref>{{cite news |title=Dhibaatooyinka Dhaqaale ee Kongo|first=Louis|last=Ameye|publisher=Royal African Society |date=4 Juun 1959}}</ref> Inga I waxaa la dhammaystiray 1972, iyo Inga II 1982.<ref>{{cite web |url=http://www.internationalpolicydigest.org/2013/06/29/will-congo-benefit-from-grand-inga-dam/ |title=Kongo ma ka faa'iideysan doontaa Biyo-xireenka Grand Inga? |first=Rudo|last=Sanyanga |publisher=International Policy Digest |access-date=29 Juun 2013 }}</ref> === Daraasad horudhac ah === [[File:Inga-matadi.jpg|right|thumb|356x356px|Khariidadii 1890-meeyadii ee Biyo-dhaca Inga]] Awoodda koronto-biyoodka ee Webiga Kongo waxaa la aqoonsaday goor hore, xilli uu [[Imperialism|maamulka gumeysiga]] [[Scramble for Africa|ku fidayay Afrika]] oo webiyada markii ugu horreysay la xiray si loo dhaliyo koronto. Mid ka mid ah warbixinnadii hore ee ku saabsan awooddan ayaa soo maray [[United States Geological Survey]] 1921; natiijooyinkoodu waxay ku soo gabagabeeyeen in [[Dooxada Kongo]] ay gebi ahaanba haysatay "in ka badan rubuc ka mid ah awoodda biyaha ee adduunka". Marka la eego goobta Biyo-dhaca Inga gaar ahaan, tani waxaa lagu iftiimiyay afar sano ka dib askarigii Belgian-ka, xisaabiye, iyo ganacsade Kolonel [[Van Deuren]]. Wuxuu sii wadi doonaa shaqada sahaminta ee ku hareeraysan Biyo-dhaca Inga, iyo intii u dhaxaysay 1920-yadii iyo 1930-yadii waxaa jiray dhaqdhaqaaq loo qaaday daraasad dheeraad ah oo ku saabsan awoodda aagga ee kooxda Syneba (1929–1939), haddana bilowgii [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]] iyo kala diristii Syneba waxay meesha ka saareen horumarkii goobta.<ref name="Showers">{{cite journal|last=Showers|first=Kate B.|year=2009|title=Mashruuca koronto-biyoodka Grand Inga ee Webiga Kongo: isku xirka taariikhda deegaanka, siyaasadda iyo saameynta|journal=Water History|volume=1|issue=1|pages=31–58|doi=10.1007/s12685-009-0001-8|s2cid=161089543}}</ref> [[Atlantropa]], oo ah qorshe lagu midaynayo Yurub iyo Afrika oo uu uuraystay [[Herman Sörgel|Herman Soergel]] 1920-yadii, ayaa waxaa ka mid ahaa soo jeedin ah in la xiro Webiga Kongo. Qorshahan, biyaha waxaa loo isticmaali lahaa in lagu waraabiyo saxaraha Waqooyiga Afrika, iyo in la dhaliyo 22.5 ilaa 45 gigawatts oo koronto ah.<ref>{{Cite journal|last=Lehmann|first=Philipp Nicolas|date=2016-02-01|title=Awood aan xad lahayn oo lagu beddelayo adduunka: Koronto-biyoodka iyo isbeddelka cimilada ee mashruuca Atlantropa|journal=The American Historical Review|language=en|volume=121|issue=1|pages=70–100|doi=10.1093/ahr/121.1.70|issn=0002-8762|doi-access=free}}</ref> === Qorshaha Belgian-ka === In kasta oo aysan jirin horumar intii lagu jiray iyo wixii ka dambeeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka, suurtagalnimada soo jiidashada leh ee uu bixiyay Biyo-dhaca Inga ayaa weli caan ku ahayd maskaxda injineerada. Buuggii 1954 ''Engineers' Dreams'' wuxuu liis gareeyay koox mashruucyo waaweyn ah oo aragti ahaan la dhammaystiri karo (oo ka mid ah [[Channel Tunnel]]-ka mustaqbalka), kii ugu weynaa waa Biyo-xireenka Inga oo abuuri lahaa haro ku fidaysa [[Saxaraha Sahara]].<ref>{{cite magazine|author=Leonard, Jonathan N.|date=30 May 1954|title=Ilaha Cusub ee Korontada|magazine=The New York Times Book Review|page=14}}</ref> Kahor madaxbannaanida Kongo, Belgian-ku weli waxay haysteen rajo ah inay dhisaan mashruuc horumarineed oo Inga ah si ay koronto u siiyaan warshadaha culus.<ref>{{cite news|title=Dhaqaalaha oo ka koraya Kongo-gii Belgian-ka|date=28 Sebtember 1957|newspaper=The New York Times|page=27}}</ref> Warshadahaas laga wada hadlay waxaa ka mid ahaa "aluminium, ferro-alloys, daaweynta macdanta, warqad, iyo warshad loogu talagalay kala soocida isotopes."<ref name="Pop">{{cite journal|author=Holz, Peter|date=Maarso 1958|title=Koronto badan oo iftiiminaysa "Afrika-dii ugu madoobayd"|url=https://books.google.com/books?id=5t0DAAAAMBAJ&q=More+Power+Lights+%E2%80%9CDarkest+Africa%E2%80%9D|journal=Popular Mechanics|volume=109|issue=3|page=232}}</ref> Aragtidooda, ugu yaraan si dadweyne ah, waxay ahayd mid geesinnimo leh, iyadoo hal maamul uu barbar dhigay horumarinta warshadaha ee Kongo iyo [[Ruhr]]-ta [[Jarmalka]].<ref name="Pop" /> Waxaa jiray xiriir muhiim ah oo Mareykan ah oo la xiriira mashruuca qaabkii [[Clarence E. Blee]], mid ka mid ah shan ajnabi oo ka mid ahaa 10-qof oo daraasad ku sameeyay goobta Inga 1957 iyo injineerka ugu sarreeya ee Mareykanka ee korontada iyo horumarinta warshadaha federaalka, [[Tennessee Valley Authority]].<ref name="Pop" /> Daraasaddan ayaa door dhexe ka ciyaari doonta ku qancinta maamulka Belgian-ka inay dhaqaajiyaan biyo-xireenka Inga. Mashruuc Inga ah, oo si dabacsan loo sheegay inuu ka kooban yahay "taxane saldhigyo koronto iyo biyo-xireenno", ayaa ugu dambeyntii waxaa ansixiyay Golaha Wasiirada Belgian-ka 13 Noofambar 1957, waxaana la qorsheeyay in la abuuro koox si ay u daraasayso isticmaalka suurtagalka ah ee korontada mashruuca iyo siyaabaha loo maalgelin karo. Qorshaha Golaha Wasiirada ayaa wakhtigaas lagu qiyaasay inuu ku kacayo [[US$]]3.16 bilyan waxaana la filayay inuu dhaliyo 25,000 MW.<ref>{{cite news|title=Qorshaha Kongo oo la ansixiyay|date=14 Noofambar 1957|newspaper=The New York Times|page=18}}</ref> Warbixin ka soo baxday dabayaaqadii Abriil 1958 ayaa sheegtay in shaqada qodista la filayo inay bilaabato badhtamaha sanadka, iyadoo 1964/1965 uu yahay sanadka loo qorsheeyay in marxaladda koowaad la dhammaystiro. Qorshayaashu waxay ugu baaqayeen saddex marxaladood oo dhismo ah, laga bilaabo warshad 1,500 MW ah oo qiimaheedu yahay $320 milyan, ka dibna laba jibaar awooddaas, iyo ugu dambeyntii 25,000 MW oo asal ahaan la ansixiyay. Horumarinta warshadaha ayaa horay u socon doona, iyadoo ay caawisay qiimaha bilowga ah ee $0.002 halkii kwh, iyadoo la soo saarayo 500,000 oo tan oo aluminium ah dhismaha warshaddii ugu horreysay iyo ugu dambeyntii ujeeddadeedu tahay yoolka wax-soo-saarka ugu dambeeya oo lix jeer ka badan. Dallad caalami ah oo la yiraahdo Aluminga, oo ka kooban dhowr shirkadood oo Yurub iyo Waqooyiga Ameerika ah, ayaa durba abaabulaysay inay tan xaqiijiso. Maalgelintu waxay ahayd arrin, gaar ahaan markii Belgian-ku ay ogaadeen inaysan keligood ku dhammaystiri karin mashruuc noocaas ah. Maalgashadayaasha suurtagalka ah ee ay saxaafaddu soo xigatay waxaa ka mid ahaa [[International Bank for Reconstruction and Development]] iyo [[European Investment Bank]].<ref>{{cite news|title=Belgium oo ku degdegaysa mashruuc koronto oo weyn oo Webiga Kongo ah|author=Waggoner, Walter H.|date=26 Abriil 1958|newspaper=The New York Times|page=24}}</ref> Bishii Febraayo 1959 koox ka mid ah maalgashadayaasha caanka ah ee Mareykanka oo uu ku jiro [[David Rockefeller]] ayaa booqday Biyo-dhaca Inga,<ref>{{cite news|title=Bangiyada Mareykanka oo eegaya mashruuca Kongo|author=Bracker, Milton|date=11 Febraayo 1959|newspaper=The New York Times}}</ref> in kasta oo dhismaha si joogto ah looga riixayay qiyaasaha asalka ah, ka dibna loo qorsheeyay 1961 ama wixii ka dambeeya.<ref>{{cite news|title=Warshaddii Kongo-gii Belgian-ka oo dib u dhacday|date=7 Abriil 1959|newspaper=The New York Times}}</ref> Madaxbannaanida Kongo ee ka timid Belgium si lama filaan ah ugama tirtirin muhiimadda horumarinta Inga. Maamulka Belgian-ka ayaa weli riixayay mashruuca iyagoo kala hadlaya madaxbannaanida wafdiga Kongo, iyadoo Wasiir [[Raymond Scheyven]] uu soo jeediyay shirkad wadajir ah oo Kongo-Belgian ah oo maalgelin lahayd biyo-xireenka Inga. Tani ma ahayn fikrad yar, laakiin mashruuca ugu weyn ee qorshe horumarineed oo shan sano ah oo Kongo ah oo uu soo jeediyay.<ref>{{cite news|title=Kongo oo looga digay dhaqaalaheeda|author=Gilroy, Harry|date=17 Febraayo 1960|newspaper=The New York Times}}</ref> Taladaas uma muuqan in la adeecay, maadaama Ra'iisul Wasaaraha cusub ee la doortay [[Patrice Lumumba]] uu saxiixay qandaraas konton sano ah oo la leh Shirkadda Maamulka Caalamiga ah ee Kongo ee fadhigeedu yahay Wall Street si loo horumariyo Kongo 22 Luulyo 1960, iyadoo mashruuca Inga iyo wax-soo-saarka aluminiumka ee la xiriira ay safka hore kaga jiraan liiska.<ref>{{cite news|title=Kongo oo la saxiixatay heshiis shirkad Mareykan ah si ay u isticmaasho kheyraadka|author=Tanner, Henry|date=23 Luulyo 1960|newspaper=The New York Times}}</ref> RW Lumumba ayaa markii dambe dib u laabtay oo sheegtay in heshiisku uu ahaa "kaliya heshiis mabda'a ah",<ref>{{cite magazine|date=8 Agoosto 1960|title=KONGO: Xagee dagaalku ka dhacayaa?|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,869737,00.html|magazine=Time|access-date=19 Noofambar 2009|archive-date=2010-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008094729/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,869737,00.html|url-status=dead}}</ref> laakiin si kasta oo uu u xilka ka qaaday Taliyaha Ciidanka [[Mobutu Sese Seko]] wax ka yar laba bilood ka dib. === Inga I iyo Inga II === [[File:Inga003.jpg|right|thumb|200x200px|Xarunta Inga I]] In kasta oo ay jirtay [[Dhibaatada Kongo|xilligii xasillooni darrada]], kacdoonnadii, iyo faragelintii Qaramada Midoobay ee qeybtii hore ee 1960-meeyadii, taasi kama yareyn rajada hoggaamiyeyaasha ee ah inay ka faa'iideystaan qulqulka Webiga Kongo. Burburkii ka dhashay bixitaankii Belgian-ka iyo qulqulatooyinkii xigay ayaa ka soo baxay Mobutu Sésé Seko, oo awood buuxda la wareegay Noofambar 1965 kaas oo ahaan lahaa madaxweynaha kali-taliska ah ee Kongo ilaa Maajo 1997. Waxay ahayd intii uu xukunka hayay in mashaariicdii ugu horreysay ee ilaa hadda kaliya la dhisay si koronto looga dhaliyo Biyo-dhaca Inga. Inga I wuxuu ahaa mashruucii ugu horreeyay ee la dhammaystiro. Daraasad la xiriirta suurtagalnimada ayaa waxaa fulisay shirkadda Talyaaniga ee SICAI 1963, taas oo ku talisay in biyo-xireenku uu taageero warshadaha gudaha halkii laga eegi lahaa warshadaha loo dhoofiyo dibadda.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/risedeclineofzai0000youn|title=Kor u kaca iyo hoos u dhaca Gobolka Zairian|author=Young, Crawford|author2=Turner, Thomas|publisher=The University of Wisconsin Press|year=1985|place=Madison|pages=[https://archive.org/details/risedeclineofzai0000youn/page/298 298–301]|isbn=9780299101138 }}</ref> Inta badan waxaa maalgelisay dowladda, dhismaha wuxuu dhacay 1968 ilaa 1972, isagoo ka tagay warshad lix turbine ah oo dhalinaysa 351 MW.<ref name="IntRivers2">{{cite web|url=http://www.internationalrivers.org/en/node/2877|title=Biyo-xireennada Inga 1 iyo Inga 2|publisher=International Rivers|access-date=19 Noofambar 2009}}</ref> Korontadan waxaa inta badan la siiyay aagagga dadku deggan yihiin ee ku hareeraysan iyo kuwa hoose; beddelkeedu wuxuu ahaa si cad u loogu talagalay hawlaha macdanta ee koonfurta. Inga II wuxuu ahaa mashruucii labaad ee koronto ee laga dhisay goobta koonfurta ka xigta Inga I. Xitaa kaliya siddeed turbine, waxaa loo dhisay inay soo saarto 1,424 MW, waxaana la dhammaystiray toban sano ka dib Inga I.<ref name="IntRivers2"/> === Khadka korontada ee Inga-Shaba === {{main|Inga-Shaba}} Si loo isku xiro awoodda dhalinta korontada ee Inga iyo [[Soosaarista naxaasta|naxaasta]] iyo [[cobalt]]-ta ku yaalla meel u dhow xadka [[Zambia]] ee [[Gobolka Shaba]] (hadda Katanga), mashruuc cusub ayaa ujeedadiisu ahayd in la dhiso khad koronto oo ugu dheer ee [[high-voltage direct current]] ee jirta, iyadoo la dhaafayo bulshooyinka maxalliga ah oo loogu beddelayo [[alternating current]] meeshii ay ugu dambeyntii u socdeen. Kooxaha kala duwan ee ku lug lahaa waxay lahaayeen ajandayaal dhaqaale iyo kuwo siyaasadeed; halka maalgashadayaasha reer galbeedka iyo dowladda Kongo ay rabeen inay taageeraan macdanta Shaba intii lagu jiray muddo qiimaha naxaasta kor loo qaaday, dowladda waxay sidoo kale rabtay inay xoojiso awooddeeda gobolka koonfureed ee gooni-u-goosadka ah, iyo reer galbeedku waxay xiisaynayeen inay arkaan Kongo oo si adag ugu jirta xero-ka-soo-horjeedka shuuciga. Qiimaha mashruuca ayaa si joogto ah kor loogu qaaday, iyadoo ugu dambeyntii gaartay $500 milyan oo ka badan miisaaniyadda. Isku dar ah kooxaha gaarka loo leeyahay iyo kuwa dadweynaha ayaa bixiyay maalgelinta, gaar ahaan [[Citibank]], [[Manufacturers Hanover Trust]], iyo [[U.S. Export-Import Bank]], waxayna ahayd shirkadda caanka ah ee [[Boise, Idaho]]-fadhigeedu yahay, [[Morrison-Knudsen]], oo qandaraas lagu siiyay inay qabato shaqada.<ref>{{cite news|title=Mobuto oo sare u kacaya, Laakiin waxaa la kiciyay suurtagalnimada dagaal guri|last=Randa|first=Jonathan C.|date=28 Abriil 1977|newspaper=The Washington Post|page=A26}}</ref><ref name="TaleofTwo">{{cite news|title=Sheeko laba mashruuc: Hal guuleyste, hal guuldareyste|last=Ross|first=Jay|date=25 Abriil 1982|newspaper=The Washington Post|page=C5}}</ref> 1980-kii, kharashka khadka korontada ee Inga-Shaba wuxuu wadar ahaan gaaray 24% daynta Kongo, taas oo ay weheliso musuqmaasuq, kharashyo kale oo qashin ah, iyo go'aan qaadasho xumo, waxay keentay dhibaato dayn iyo faragelinta khubarada shisheeye.<ref>{{cite news|title=Mobutu oo dammaanad u dhigaya mustaqbalka qaranka|last=Dash|first=Leon|date=1 Janaayo 1980|newspaper=The Washington Post|page=A1}}</ref> Sida 1999-kii, Kongo weli waxay ku lahayd U.S. Export-Import Bank in ka badan $900 milyan, taasoo ka tagtay cashuur bixiyeyaasha Mareykanka iyagoon la bixin.<ref>{{cite news|title=Dibadda ee guriga: Bulshada Arrimaha Dibadda – Ex-Im Bank oo ujeeddadiisu tahay inay wax badan ka qabato Afrika|last=Mufson|first=Steven|date=16 Diseembar 1999|newspaper=The Washington Post|page=A37}}</ref> Sida khadka Inga-Shaba uu u soo dhowaanayay dhammaystirka horraantii 1980-meeyadii, maqaallo badan oo wararka ah ayaa quudhsasho u shubay mashruuca. Mid ka mid ah ''[[Washington Post]]'' ayaa is barbar dhigay guuldaradiisa iyo mashruuc guulaystay oo [[Peace Corps]] ah si loo horumariyo cuntada Kongo, isagoo xusay in, "mashruuca weyn uu ilaa hadda u soo baxay inuu noqdo maroodi cad, halka dadaalka kalluun-dhaqashada ee hooseeya uu durba sameeyay horumar muuqda nolosha dhowr kun oo qof muddo la mid ah."<ref name="TaleofTwo" /> [[Gécamines]], oo ah shirkadda macdanta ee dowladda ee Shaba oo la aasaasay 1906-dii Belgian-ka, ayaa ku dambeysay inay weli inta badan isticmaasho koronto-biyoodka ay keenaan maxalliga ah, sidaas darteed khadka Inga-Shaba wuxuu isku arkay inuu isticmaalayo kaliya saddex meelood meel awoodda. Intaa waxaa dheer, qaab-dhismeedka laftiisa ayaa la xumeeyay maadaama dadka maxalliga ah ay u isticmaaleen biraha biraha baahidooda guriga.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/eastalongequator00wint|title=Bariga oo la socda dhulbaraha: Safar kor u kaca Kongo iyo gudaha Zaire|author=Winternitz, Helen|publisher=Atlantic Monthly Press|year=1987|place=New York|page=[https://archive.org/details/eastalongequator00wint/page/175 175]|isbn=9780871131621 }}</ref> ==Biyo-xireennada hadda== [[File:Inga 2006.svg|thumb|right|Mashruucyada biyo-xireenka Inga, sida 2006.]] Laba biyo-xireen oo koronto-biyood, Inga I iyo Inga II, ayaa hadda ku shaqeeya wax soo saar hooseeya. Inga I waxay leedahay awood wadar ahaan la rakibay oo dhan 351 [[Watt#Megawatt|MW]] iyo Inga II waxay leedahay 1424 MW.<ref>{{cite web|url=http://www.internationalrivers.org/africa/grand-inga-dam-dr-congo/inga-1-and-inga-2-dams|title=Biyo-xireennada Inga 1 iyo Inga 2|website=International Rivers|access-date=2 Janaayo 2015}}</ref> Waxaa la dhisay intii lagu jiray madaxweynihii hore [[Mobutu Sese Seko]] iyadoo qayb ka ah mashruuca [[Inga–Shaba]]. === Dib-u-soo-celinta === DRC waxay la kulantay dhibaatada dib-u-soo-celinta labada biyo-xireen ee hadda jira, kuwaas oo dayacmay oo ku shaqeeya aad uga hooseeya awooddii asalka ahayd qiyaastii 40%, ama wax yar ka badan 700 MW wadar ahaan.<ref name="IntRivers2"/> Maajo 2001 Siemens ayaa la soo weriyay inay gorgortan kula jirto dowladda oo ku saabsan iskaashi bilyan-dollar ah oo ku lug yeelan doona soo celinta iyo casriyeynta shabakadda korontada ee DRC, oo ay ku jirto dib-u-soo-celinta labada saldhig ee korontada Inga ee jira,<ref>{{cite news|title=Siemens oo qorsheynaysa inay $1 bilyan ku maalgeliso shabakadda elektiroonigga ee RDC|date=24 Maajo 2001|publisher=European Report}}</ref> in kasta oo shaqadii la dib u dhigay.<ref>{{cite news|title=Qorshayaal Waaweyn oo Kongo ah|date=3 Febraayo 2004|publisher=IT Week}}</ref> Badhtamihii 2003-dii waxaa sidoo kale jiray warbixin sheegaysa in [[Bangiga Adduunka]] uu la saxiixday qandaraas $450 milyan ah [[Siemens]] si loo horumariyo qaybinta biyaha iyo korontada ee DRC, oo ay ku jirto dib-u-soo-celinta labada mashruuc ee Inga (oo la soo weriyay wakhtigaas inay ku shaqeeyaan 30% awoodda) iyo khad koronto oo labaad oo ka imanaya Inga ilaa caasimadda.<ref>{{cite news|title=Siemens oo calaamadeynaysa mashruuca weyn ee DRC|last=Misser|first=Francois|date=1 Juun 2003|publisher=African Business}}</ref> Ma cadda waxa dhacay ee la xiriira qandaraasyadan. Si gooni ah bishii Maajo 2005 shirkadda Canadian-ka [[MagEnergy]] ayaa la saxiixatay heshiis SNEL si ay u soo celiso qaar ka mid ah matoorrada Inga II, iyadoo yoolka dhammaystirka uu yahay 2009.<ref>{{cite news|title=MagEnergy oo gabagabaysay heshiiska dib-u-soo-celinta Inga II|date=31 Maajo 2005|publisher=Marketwire}}</ref> Shaqada dhabta ah ee lagu soo celinayo Inga II ayaa ugu dambeyntii bilaabatay 27 Abriil 2006, wax ka yar hal sano ka dib heshiiskii bilowga ahaa ee lala saxiixday MagEnergy.<ref>{{cite news|title=MagEnergy oo ku dhawaaqday bilowga barnaamijka shaqada ee warshadda koronto-biyoodka Inga II|date=1 Maajo 2006|publisher=Marketwire}}</ref> Marxaladdan koowaad, oo ku lug lahayd hagaajinta hal 168 MW turbine iyo shaqo kale oo hagaajin degdeg ah, ayaa la soo weriyay 90% in la dhammaystiray Abriil 2009, iyo marxaladda labaad (afar matoor oo kale) waxaa lagu qiyaasay inay qaadan doonto shan sano oo kale.<ref>{{cite news|url=http://www.hydroworld.com/index/display/article-display/5902182322/articles/hrhrw/hydroindustrynews/rehabilitationandrepair/MagEnergy_nears_completion_of_unit_rehab_at_DR_Congos_1424-MW_Inga_2.html|title=MagEnergy oo u dhow dhammaystirka dib-u-soo-celinta unugga ee 1,424-MW Inga 2 ee DR Kongo|date=20 Abriil 2009|access-date=22 Noofambar 2009|publisher=Hydroworld.com}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, waxaa jira shaki ku saabsan in dowladdu aqbasho ansaxnimada qandaraaska, iyo inta lagu jiro waqtigaas shirkadda Canadian-ka [[First Quantum]] ayaa loo shaqaaleysiiyay inay soo celiso laba matoor oo Inga II oo kala duwan.<ref>{{cite news|title=Qof kastaa wuxuu ku xiraa Inga|date=11 Febraayo 2009|publisher=Africa Energy Intelligence}}</ref> Si loo fuliyo dayactirka, SNEL waxay heshay maalgelin ka timid Mashruuca Horumarinta Suuqyada Korontada Gobolka iyo Gudaha, kaas oo laftiisa ay taageerayaan Bangiga Adduunka, [[Bangiga Horumarinta Afrika]], iyo European Investment Bank.<ref name="IntRivers2" /> Bishii Agoosto 2021, warbixinnada warbaahinta ayaa muujiyay in [[Société Nationale d'Électricité]] (Snel), shirkadda korontada qaranka ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo iyo ''Ivanhoe Mines Energy DRC'', oo ah shirkad hoos timaada [[conglomerate (company)|conglomerate]] macdanta ee Canadian-ka, [[Ivanhoe Mines]], ay ku heshiiyeen in kan dambe uu soo celiyo turbine nambar 5 ee saldhigga korontada Inga II oo leh siddeed turbine. Tani waxay siin doontaa 162 megawatts oo ay isticmaali doonto ''Kamoa-Kakula Copper Mine'', oo u dhow magaalada [[Kolwezi]], ee [[Gobolka Lualaba]], koonfurta DRC. Shaqadu waxay ku lug yeelan doontaa dib-u-soo-celinta ''Khadka Gudbinta Korontada ee Inga–Kolwezi''.<ref name="RehabR5">{{cite web |url=https://www.afrik21.africa/en/drc-inga-ii-hydroelectric-plant-to-power-kamoa-kakula-copper-mine/ |title=DRC: Warshadda koronto-biyoodka Inga II si ay u siiso koronto macdanta naxaasta ee Kamoa-Kakula |date=25 Agoosto 2021 |work=Afrik21.africa |author=Jean Marie Takouleu |access-date=11 Sebtember 2021 |location=Paris, France |archive-date=2023-03-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230301090402/https://www.afrik21.africa/en/drc-inga-ii-hydroelectric-plant-to-power-kamoa-kakula-copper-mine/ |url-status=dead }}</ref> ==Qorshayaasha ballaarinta== [[File:Inga 2006-projet.svg|thumb|right|Saadaasha rasmiga ah ee Inga III iyo Grand Inga, sida 2006.]] Waxaa jira qorshayaal ballaarin ah oo lagu abuurayo biyo-xireen saddexaad oo Inga ah, Inga III. Saadaashu waxay muujinaysaa in mar la dhammaystiro, Inga III ay dhalin doonto 4,500 [[watt#Megawatt|MW]] oo koronto ah. Inga III waa xarunta iskaashiga [[Western Power Corridor|Westcor]] kaas oo odorosa isku xirka shabakadaha korontada ee [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo]] (DRC), [[Namibia]], [[Angola]], [[Botswana]], iyo [[Koonfur Afrika]]. [[Bangiga Adduunka]], [[Bangiga Horumarinta Afrika]], [[European Investment Bank]], deeq-bixiyeyaasha labada dhinac, iyo shirkadaha korontada ee koonfurta Afrika, ayaa dhammaantood muujiyay xiisaha ay u qabaan raacitaanka mashruuca kaas oo lagu qiyaasay inuu ku kacayo US$80 bilyan. Mid ka mid ah taageeraha xamaasadda leh ee horumarinta Inga ayaa ahaa [[Koonfur Afrika]]. Luulyo 1999, Madaxweynihii cusub ee Koonfur Afrika [[Thabo Mbeki]] ayaa khudbad u jeediyay [[Organisation of African Unity]], isagoo iftiiminaya horumarinta Biyo-dhaca Inga ee koronto-biyoodka tusaale ahaan horumarinta lagama maarmaanka ah ee kaabayaasha dhaqaale ee Afrika.<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/podium-the-globalisation-of-africa-1107512.html|title=Podium: Caalamiyeynta Afrika|last=Mbeki|first=Thabo|date=20 Luulyo 1999|newspaper=The Independent|access-date=17 Noofambar 2009|location=London}}</ref> Shirkadda dadweynaha ee Koonfur Afrika [[Eskom]], Inga waxay ku habboonaatay qorshe ballaaran oo lagu beddelayo shabakad Afrikaan ah oo isku xiran awood koronto-dhoofin ah, ugu dambeyntii sahayda Yurub iyo Bariga Dhexe.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/2307057.stm|title=Qorshayaasha dhoofinta korontada ee waaweyn ee Afrika|last=Hale|first=Briony|date=17 Oktoobar 2002|work=BBC News|access-date=17 Noofambar 2009}}</ref> 2002 Inga waxaa iftiimiyay [[New Partnership for Africa's Development]] (NEPAD) ee AU<ref>{{cite news|title=Hadalka Adag, Soo jiidashada ayaa qaadata maalinta NEPAD|date=13 Juun 2002|work=All Africa}}</ref> iyo Eskom waxaa la soo weriyay inay baarayso $6 bilyan oo nooca run-of-the-river mashruuca Inga kaas oo ay horumarin doonaan Eskom iyo [[Hydro-Québec]]- hogaamiyay dallad shirkadaha adeegga qaranka.<ref>{{cite news|title=Mashruuca Sirta ah ee Eskom|date=19 Maajo 2002|publisher=Africa Energy Intelligence}}</ref> Dallad noocaas ah, oo loo bixiyay [[Western Power Corridor]] (Westcor) ayaa ugu dambeyntii la abaabulay Febraayo 2003. Iyadoo ku lug leh shan ka mid ah shirkadaha adeegga waaweyn ee gobolka (Eskom, SNEL, Angola's [[Empresa Nacional de Electricidade]], Namibia's [[NamPower]], iyo [[Botswana Power Corporation]]) waxay saadaalisay kharashyada bilowga ah $1.5 bilyan iyo dhismaha ugu dambeyntii 44,000 MW run-of-the-river mashruuca.<ref>{{cite news|title=Dallad Pan African ah oo loogu talagalay Inga|date=19 Febraayo 2003|publisher=Africa Energy Intelligence}}</ref> Heshiis is-afgarad ah oo loogu talagalay Westcor ayaa ugu dambeyntii la saxiixay 22 Oktoobar 2004, dhismaha 3,400 MW Inga III.<ref>{{cite news|title=Afrika waxay qorshaynaysaa koronto-dhaliye cusub oo Kongo ah, waxay raadinaysaa maalgelin|author=Thomson, Alistair|date=22 Oktoobar 2004|agency=Reuters}}</ref> Febraayo ku xigtay Eskom waxay daah-furtay $50 bilyan oo cusub oo run-of-the-river qorshe ah.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2005/feb/25/congo.jeevanvasagar|title=Qorshe $50bn ah oo lagu xakameynayo webigan xoogga badan ma keeni karaa koronto dhammaan Afrika?|author=Vasagar, Jeevan|date=25 Febraayo 2005|newspaper=[[The Guardian]]|access-date=17 Noofambar 2009|location=London}}</ref> Sebtember 2005 heshiis saamilay ah oo loogu talagalay Westcor ayaa la saxiixay, iyadoo la siinayo xisbi kasta 20%.<ref>{{cite news|title=Heshiis Taariikhi ah oo lagu qancinayo baahiyaha korontada ee gobolka|date=8 Sebtember 2005|work=All Africa}}</ref> DRC waxay u muuqatay inay ka guurayso habka horumarinta gobolka ee uu bixiyay Westcor oo halkii ay ka maamuli lahayd dhismaha Inga III keligeed. Juun 2009 waxay furtay qandaraas-bixin $7 bilyan, 4320 MW Inga III mashruuca.<ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/fundsNews/idINLJ8022720090619|title=Kongo waxay furtay qandaraas-bixin loogu talagalay maalgashadayaasha biyo-xireenka Inga 3|date=19 Juun 2009|work=Reuters|access-date=17 Noofambar 2009}}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Isagoo diidaya Westcor, DRC waxay dooratay [[BHP]], taas oo ujeeddadeedu ahayd inay isticmaasho 2,000 MW nafteeda, gaar ahaan [[aluminum smelter]]. 2017 soo jeedinta waxay ahayd biyo-xireen 10–12 GW ah, kor uga kacay 4.8 GW qorshayaashii hore, iyadoo suurtagalnimada dhammaystirka ay tahay goor uun ka dib 2024.<ref name=":0" /> Oktoobar 2018, dowladda DRC waxay ku dhawaaqday saxiixa qandaraasyada lala galay dallad Sino-Spanish ah si loo bilaabo daraasaadka naqshadaynta dhismaha biyo-xireenka Inga III oo leh 11,000 MW iyo qiimo wadar ahaan ah $14 bilyan. Shirkadaha ugu waaweyn ee dalladdu waxay ahaayeen [[China Three Gorges Corporation]], [[Sinohydro]] iyo [[ACS Group]].<ref>{{Cite web|title=Inga 3: Qandaraas horumarineed oo gaar ah oo loogu talagalay shirkadaha Shiinaha iyo Yurub|url=https://www.internationalrivers.org/resources/press-statement-inga-3-an-exclusive-development-deal-for-chinese-and-european-companies|access-date=2020-06-19|website=International Rivers|date=17 Oktoobar 2018 |language=en}}</ref> Iyadoo qorshayaasha dhismaha ee marxaladda III la soo weriyay inay ku jiraan wadadii saxda ahayd dabayaaqadii 2019,<ref>{{Cite web|last=Emmalogo555|date=2019-11-05|title=Dhismaha biyo-xireenka Grand Inga ee US$14bn ee Kongo oo ku jira wadada saxda ah|url=https://constructionreviewonline.com/2019/11/construction-of-us-14bn-grand-inga-dam-in-congo-on-track/|access-date=2020-01-31|website=Construction Review Online|language=en-US|archive-date=2020-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202221637/https://constructionreviewonline.com/2019/11/construction-of-us-14bn-grand-inga-dam-in-congo-on-track/|url-status=dead}}</ref> xubin weyn oo suurtagal ah oo ka mid ah dalladda dhismaha, shirkadda Spanish-ka [[ACS Group]], ayaa ka baxday Janaayo 2020, iyadoo ka tagtay hubaal la'aan lammaanaha Shiinaha iyo Jarmalka ee hartay.<ref>{{Cite web|date=2020-01-24|title=Biyo-xireenka weyn ee DRC ee Inga III: shirkadda Spanish-ka ACS oo tuurtay tuwaalka|url=https://www.theafricareport.com/22572/drcs-giant-inga-iii-dam-spanish-firm-acs-throws-in-the-towel/|access-date=2020-01-31|website=The Africa Report.com|language=en-US}}</ref> === Grand Inga === [[Biyo-xireenka Grand Inga]], haddii uu ka faa'iideysto inta badan awoodda webiga, wuxuu dhalin karaa ilaa 39,000 MW{{spaced ndash}}waxaana uu si weyn u kordhin karaa tamarta la heli karo ee qaaradda Afrika iyadoo qiimaheedu yahay in ka badan $80 bilyan. Isku xirka Inga iyo shabakad koronto oo qaaradda oo dhan ah oo loogu talagalay xarumaha dadweynaha ee ugu waaweyn waxay ku kacaysaa $10 bilyan oo kale (qiyaastii 2000), waxayna noqon lahayd mashruuca koronto-biyoodka ee ugu weyn adduunka. Dadka dhaliila waxay ku doodeen in qaddarka badan ee lacagta ah ee looga baahan yahay mashruuca ay ka wanaagsan tahay in lagu bixiyo mashruucyo tamar oo miisaan yar, maxalli ah oo si fiican u dabooli lahaa baahiyaha inta badan dadka saboolka ah ee Afrika. Daraasad ka socota Jaamacadda Oxford ayaa taageeraysa habkan taxaddarka leh iyadoo la muujinayo in celceliska kharashka kor u kaca ee 245 biyo-xireenno waaweyn oo ka mid ah 65 waddan oo ku yaalla lix qaaradood ay tahay 96% marka la eego dhabta ah.<ref>{{cite web|ssrn=2406852 |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2406852|title=Ma dhisnaa biyo-xireenno waaweyn oo kale? Kharashyada dhabta ah ee Horumarinta Mashruuca Tamarta Biyaha|date=10 Maarso 2014 |publisher=Papers.ssrn.com |last1=Ansar |first1=Atif |last2=Flyvbjerg |first2=Bent |last3=Budzier |first3=Alexander |last4=Lunn |first4=Daniel }}</ref> [[New Partnership for Africa's Development]], iyadoo ay si weyn uga qayb qaadanayso shirkadda korontada ee Koonfur Afrika ESKOM, ayaa soo jeedisay 2003 inay bilowdo mashruuca Grand Inga 2010.<ref>{{cite web |url=http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=47261 |title=IRIN Africa &#124; SOUTHERN AFRICA: Warshad cusub oo keenta korontada gobolka socodka &#124; SOUTHERN AFRICA &#124; Dhaqaale &#124; Deegaan &#124; Kale |publisher=Irinnews.org |date=14 Noofambar 2003 |access-date=15 Sebtember 2013 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.businessinafrica.net/energy_in_africa/323662.htm |title=businessinafrica.net |publisher=businessinafrica.net |access-date=15 Sebtember 2013 }}</ref> Marka la eego awoodda la rakibay ee 39,000 MW, Biyo-xireenka Grand Inga kaligiis wuxuu soo saari karaa 250 TWh sanadkiiba, ama wadar ahaan 370 TWh sanadkiiba goobta oo dhan. Marka la barbar dhigo, 2024 wax-soo-saarka korontada ee Kongo wuxuu ahaa 13.6 TWh.<ref>{{cite news |title=DR Kongo: Wax-soo-saarka Korontada oo sii kordhaya laakiin arrimaha muhiimka ah ayaa weli jira |url=https://bankable.africa/en/news/0204-987-dr-congo-power-output-keeps-rising-but-key-issues-remain |access-date=3 Sebtember 2025 |agency=Bankable.Africa |date=2 Abriil 2025}}</ref> 2005, wax-soo-saarka korontada ee Afrika sanadkiiba wuxuu ahaa 550 TWh (600 kWh qofkiiba). Mashruuca ayaa la filayaa inuu ka sarreeyo [[United States Dollar|US$]]100 bilyan oo wadarta kharashyada horumarinta.<ref name="IR-1">[http://www.internationalrivers.org/en/node/345 Biyo-xireenka Grand Inga]</ref><ref>{{cite web|url=http://mgafrica.com/article/2016-05-07-dr-congo-moves-to-build-100-billion-grand-inga-dam-to-pick-phase-1-contractor-by-august|title=DR Kongo waxay u guurtay inay dhisto $100 bilyan oo Grand Inga biyo-xireenka, si ay u soo qaadato qandaraaslaha marxaladda 1-aad marka la gaaro Agoosto|last1=Hill|first1=Matthew|last2=Wilson|first2=Tom|date=7 Maajo 2016|website=mgafrica.com|publisher=[[Mail & Guardian]]|access-date=27 Agoosto 2016}}</ref> Maajo 2016 dhismaha wuxuu u ekaa sida haddii uu bilaabi doono dhowr bilood gudahood.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/environment/2016/may/28/construction-of-worlds-largest-dam-in-dr-congo-could-begin-within-months|title=Dhismaha biyo-xireenka ugu weyn adduunka ee DR Kongo wuxuu bilaabi karaa bilo gudahood|last1=John|first1=Vidal|date=28 Maajo 2016|website=theguardian.com|access-date=27 Agoosto 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.washingtontimes.com/news/2016/jun/23/a-grand-plan-to-electrify-congo-and-africa/|title=Qorshe weyn oo lagu korontaynayo Kongo iyo Afrika|last1=Tim|first1=Cashion|date=23 Juun 2016|website=The Washington Times|access-date=27 Agoosto 2016}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, Luulyo 2016 [[Bangiga Adduunka]] ayaa kala baxay maalgelintiisii ka dib khilaafaadka ku saabsan mashruuca in kasta oo heshiisyada iibsiga korontada ay ka yimaadeen Koonfur Afrika iyo shirkadaha macdanta.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.globalconstructionreview.com/news/dr-congos-inga-3-dam-double-size-12gw/|title=GCR - Wararka - Biyo-xireenka Inga 3 ee DR Kongo si uu u laba jibaaro xajmiga ilaa 12GW|website=globalconstructionreview.com|date=13 Luulyo 2017 |access-date=2017-09-17}}</ref> Deeqda marxaladda koowaad waxay wadar ahaan noqon lahayd US$73.1 milyan.<ref>{{cite web|url=http://www.africanews.com/2016/07/26/world-bank-suspends-funding-for-dr-congo-s-inga-3-power-project/|title=Bangiga Adduunka ayaa hakiyay maalgelinta mashruuca korontada Inga 3 ee DR Kongo|date=26 Luulyo 2016|website=africanews.com|publisher=Africanews|access-date=27 Agoosto 2016}}</ref> Qaar ka mid ah kormeerayaasha ayaa ka shakisan mashruuca, iyagoo xusay kharashkiisa sare ee waddan lagu yaqaan musuqmaasuqa dabadheeraaday—isagoo halis u ah faa'iido yar oo dadka u soo baxda.<ref name="IR-2">[http://www.internationalrivers.org/en/africa/grand-inga-grand-illusions Horumarinta Grand Inga]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bdlive.co.za/opinion/2016/05/13/congos-grand-inga-plan-faces-a-watershed|title=Qorshaha Grand Inga ee Kongo wuxuu wajahayaa qayb biyo-qaybsan|last1=Tom|first1=Nevin|date=13 Maajo 2016|website=bdlive.co.za|publisher=Times Media|access-date=27 Agoosto 2016|archive-date=2016-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160514101649/http://www.bdlive.co.za/opinion/2016/05/13/congos-grand-inga-plan-faces-a-watershed|url-status=dead}}</ref> ==Is-barbardhigga tamarta korontada ee Afrika== Afrika waxay soo saartaa qaddar aad u hooseeya oo tamar koronto qofkiiba marka la barbar dhigo gobollada kale ee adduunka. Mashruucyada sida Biyo-xireenka Grand Inga, oo dhali kara 43.5 GW, waxay gacan ka geysan karaan xallinta yaraanta korontada ee Afrika. 2005, Koonfur Afrika iyo Waqooyiga Afrika waxay soo saareen 70% ka mid ah 550 TWh (63 GW) wax-soo-saarka korontada ee qaaradda. Koonfur Afrika: 230 TWh sanadkiiba / 26.2 GW (4500 kWh sanadkiiba qofkiiba / 513 W qofkiiba) Waqooyiga Afrika: 150 TWh sanadkiiba / 17.1 GW (1000 kWh sanadkiiba qofkiiba /114 W qofkiiba) Afrika ka hoosaysa Saxaraha (Koonfur Afrika ayaa laga reebay): 170 TWh sanadkiiba / 19.4 GW (250 kWh sanadkiiba qofkiiba / 29 W qofkiiba) Waxaa jira mala-awaal ah in Biyo-xireenka Grand Inga uu soo saari karo koronto ku filan qaaradda oo dhan. Taasi waxay ahayd run ka hor 1990-meeyadii.<ref>{{cite journal|doi=10.1109/60.900510 |title=Isku xirka kaabayaasha korontada Afrika iyo isweydaarsiga korontada |year=2000 |last1=Hammons |first1=T.J. |last2=Blyden |first2=B.K. |last3=Calitz |first3=A.C. |last4=Gulstone |first4=A.B. |last5=Isekemanga |first5=E. |last6=Johnstone |first6=R. |last7=Paluku |first7=K. |last8=Simang |first8=N.-N. |last9=Taher |first9=F. |journal=IEEE Transactions on Energy Conversion |volume=15 |issue=4 |pages=470–480 }}</ref><ref>{{cite journal|title=SciTech Connect | journal=IEEE Power Engineering Review | date=Janaayo 1997 | volume=17 | issue=1 | doi=10.1109/MPER.1997.594920 |last1=Hammons | first1=T. J. | last2=Taher | first2=F. | last3=Gulstone | first3=A. B. | last4=Blyden | first4=B. K. | last5=Johnston | first5=R. | last6=Isekemanga | first6=E. | last7=Paluku | first7=K. | last8=Calitz | first8=A. C. | last9=Simanga | first9=N. N. }}</ref> Qaaraddu waxay leedahay koror dhaqaale iyo dadweyne sanadkiiba siday u kala horreeyaan 5% iyo 2.5%. 2005, isticmaalka korontadu wuxuu ahaa 600 kWh qofkiiba 910 milyan oo Afrikaan ah. Gobolka ay ka jiraan yaraanta korontada ee dabadheeraaday waa Afrika ka hoosaysa Saxaraha (Koonfur Afrika ayaa laga reebay), halkaas oo wax-soo-saarku ahaa kaliya 250 kWh qofkiiba 700 milyan oo qof. Celcelis ahaan Afrika oo ah ugu yaraan 1000 kWh qofkiiba waxay u baahan tahay wadar ahaan wax-soo-saarka qaaradda oo ka badan 1000 TWh sanadkiiba / 120 GW. Tani waxay u dhigantaa saddex jeer awoodda ugu badan ee Biyo-xireenka Grand Inga. Celceliska adduunka qofkiiba wuxuu ahaa 3044 kWh 2012 (Bangiga Adduunka: 2014 Buugga Xogta Yar). Sida ay qabaan qaar, Grand Inga wuxuu noqon lahaa saamiga aad u weyn ee baahida Afrika (43.5 GW oo wax-soo-saar la isku daray marka la barbar dhigo culays dhan 63 GW) si uu u noqdo il koronto oo wax ku ool ah iyada oo aan la isku xirin [[wide area synchronous grid]] tusaale ahaan, iyo sidoo kale shabakadaha kale ee korontada.{{citation needed|date=Janaayo 2015}} Wixii guuldarro ballaaran oo biyo-xireenka ah, ama xiriirkiisa shabakadda, sida [[2009 Brazil and Paraguay blackout]] (17 GW), ama [[2009 Sayano–Shushenskaya power station accident]] ee Siberia (6.4 GW), waxay ku ridi lahayd qaybo badan oo Afrika ka mid ah [[power failure]] oo leh cawaaqib xumo suurtagal ah. Guuldarada Siberia, tusaale ahaan, waxay saameyn musiibo leh ku yeelatay warshadaha aluminium-ka ee maxalliga ah. Dooddan, isticmaalka buuxa wuxuu u baahan yahay isku xirka Yurub, si korontada Yurub loo siin karo loona celin karo Afrika. Tani waxay kordhisaa xasilloonida labada nidaam waxayna hoos u dhigtaa kharashyada guud.<ref>{{cite web |last=Andrews |first=Dave |url=http://www.claverton-energy.com/vision-2020-and-beyond-dr-gregor-czisch-ex-kassell-university-discussed-the-integration-of-african-power-production-internally-and-with-europe-to-fully-exploit-the-vast-hydro-power-available-at-the.html |title=Aragtida 2020 iyo wixii ka dambeeya – Dr. Gregor Czisch Ex Jaamacadda Kassell ayaa ka hadlay isku-dhafka wax-soo-saarka korontada Afrika gudaha iyo Yurub si buuxda looga faa'iideysto tamarta biyaha ee ballaaran ee laga heli karo goobta Inga Dam |publisher=Claverton-energy.com |date=1 Agoosto 2009 |access-date=13 Sebtember 2013 }}</ref><ref>{{cite web |last=Andrews |first=Dave |url=http://www.claverton-energy.com/vision-2020-and-beyond-dr-gregor-czisch-ex-kassell-university-discussed-the-integration-of-african-power-production-internally-and-with-europe-to-fully-exploit-the-vast-hydro-power-available-at-the.html |title=Aragtida 2020 iyo wixii ka dambeeya - Dr. Gregor Czisch Ex Jaamacadda Kassell ayaa ka hadlay isku-dhafka wax-soo-saarka korontada Afrika gudaha iyo Yurub si buuxda looga faa'iideysto tamarta biyaha ee ballaaran ee laga heli karo goobta Inga Dam &#124; Claverton Group |publisher=Claverton-energy.com |date=2009-08-01 |access-date=2015-02-20 }}</ref> Saddex dalladood oo caalami ah ayaa u tartamaya qandaraaska lagu dhisayo biyo-xireenka, oo loo yaqaan Inga III, iyo in lagu iibiyo korontada uu dhaliyo, oo lagu qiyaasay 4,800 MW. Tani waa ku dhawaad saddex jeer awoodda laga soo saaro labada biyo-xireen ee Inga ee hadda jira, kuwaas oo ah tobanaan sano jir oo ay curyaamiyeen dayac sababtoo ah daynta dowladda iyo maalgashadayaasha khatarta-ka-cabsi leh. Bangiga Adduunka ayaa sheegay, qorshaha hadda jira, Koonfur Afrika waxay ka iibsan lahayd 2,500 MW Inga III, iyo 1,300 MW kale ayaa la siin lahaa warshadaha macdanta ee Kongo oo koronto la'aantu haysato. 1000 megawatts ee hartay waxay aadi lahayd adeegga qaranka SNEL, taasoo ka caawinaysa bixinta koronto qiyaastii 7 milyan oo qof oo ku hareeraysan Kinshasa, caasimadda Kongo, iyo daboolida dhammaan baahiyaha korontada ee aan la daboolin ee halkaas marka la gaaro 2025.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/us-congodemocratic-worldbank-idUSBREA2J1Y220140320|title=Bangiga Adduunka oo ansixiyay lacag lagu darso biyo-xireenka Inga ee Kongo|date=20 Maarso 2014 |work=Reuters|access-date=20 Febraayo 2015}}</ref> ==Sidoo kale eeg== *[[Liiska saldhigyada korontada ee ugu waaweyn adduunka#Run-of-the-river|Liiska saldhigyada korontada ee ugu waaweyn adduunka]] *[[Liiska saldhigyada koronto-biyoodka ee run-of-the-river]] ==Tixraacyo== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== * [https://www.newframe.com/inga-3-hydroelectric-scheme-is-a-looming-disaster/ Mashruuca koronto-biyoodka Inga 3 waa masiibo soo socota] Sida 2 Maarso 2022. *[https://web.archive.org/web/20110723154555/http://www.icold-cigb.net/images/File/PDF-multilangue/Declaration%20mondiale.pdf Baaqii adduunka : Biyo-xireennada iyo Koronto-biyoodka ee Horumarinta Waarta ee Afrika] *[https://web.archive.org/web/20070503043049/http://www.bicusa.org/en/Region.KeyIssues.9.aspx Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo/Qaybta Tamarta – Xarunta Macluumaadka Bangiga] *[http://www.internationalrivers.org/en/node/345 Bogga Inga ee International Rivers] *[https://web.archive.org/web/20070326172321/http://www.wrm.org.uy/bulletin/77/Congo.html Dhaqdhaqaaqa Kaymaha Roobka ee Adduunka] *[[:fr:Barrage Grand Inga|Barrage Grand Inga]] *[http://www.internationalrivers.org/campaigns/grand-inga-dam-dr-congo Biyo-xireenka Grand Inga, DR Kongo] {{Portalbar|Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo|Biyo|Tamar la cusboonaysiin karo}} {{DEFAULTSORT:Inga dams}} he4dw6yvw7puvuj7eoqedf765yfkztp 0 48103 299886 299709 2026-06-28T01:50:02Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299886 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Ntimbale | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Botswana | location_map_size = | location_map_caption = | coordinates = {{coord|-20.867795|27.448946|type:landmark|display=inline,title}} | country = [[Botswana]] | location = [[North-East District (Botswana)|Degmada Waqooyi-Bari]] | purpose = Sahayda biyaha magaalooyinka | status = | construction_began = | opening = | demolished = | cost = | owner = | dam_type = | dam_height = {{convert|34|m}} | dam_height_thalweg = | dam_height_foundation= | dam_length = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | dam_elevation_crest = | dam_crosses = | spillway_count = | spillway_type = [[Ogee]] | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = {{convert|26000000|m3}} | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = | res_elevation = | res_max_depth = | res_max_length = | res_max_width = | res_tidal_range = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = | plant_capacity = | plant_annual_gen = | website = | extra = }} '''Biyo-xireenka Ntimbale''' waa biyo-xireen ku yaalla [[Webiga Tati]] ee dalka [[Botswana]]. Waxa uu leeyahay awood dhan {{convert|26000000|m3}}.{{sfn|Central Statistics Office|2009|p=3}} ==Dhismaha== Mashruuca biyo-xireenka waxaa loo igmaday [[Knight Piésold]] oo ay u igmatay Waaxda Arrimaha Biyaha ee Botswana. Piésold waxa ay qaadatay daraasadda macquulnimada sannadihii 1996–97, waxay ka caawisay habka qandaraas bixinta, waxay diyaarisay nashqadda faahfaahsan waxayna kormeeraysay dhismaha intii u dhaxaysay 2004 iyo 2009. Biyo-xireenku waa biyo-xireen laamiga la isku cadaadiyey (roller-compacted concrete dam) oo dhererkiisu yahay {{convert|34|m}}, waxaana uu leeyahay marin-biyood dhexe oo ah nooca Ogee.{{sfn|Ntimbale Dam Project}} [[PPC Cement]] oo laga leeyahay Koonfur Afrika, oo leh warshad isku-darka iyo xirxiridda oo ku taal Gaborone, ayaa u soo saartay sibidhka mashruuca.{{sfn|Madlala|2006}} Dhismaha biyo-xireenku waxa uu ka kooban yahay xarumo bam, iyo warshad lagu daaweeyo biyaha, wuxuuna biyo siiyaa tuulooyin ku yaalla [[North-East District (Botswana)|Degmada Waqooyi-Bari]] iyo qaybo ku dhow oo ka tirsan [[Central District (Botswana)|Degmada Dhexe]].{{sfn|Ntimbale Dam Project}} Biyo-xireenku waxa uu ku kacay qiyaastii P205 milyan. Intii la dhisayay, waxaa la fuliyay qorshe biyo-wareejin ah oo ku kacay P280 milyan si loogu xiro dhammaan 51-da tuulo ee ku yaalla Degmada Waqooyi-Bari. Madaxweyne [[Ian Khama]] ayaa xarigga ka jaray biyo-xireenka xaflad lagu qabtay Oktoobar 2008, isagoo muujiyay rajo ah inuu dabooli doono baahiyaha sahayda biyaha gudaha ee labaatanka sano ee soo socda. Waxa uu uga digay in dadku ay sii wadaan isticmaalka biyaha si taxadar leh oo ay iska ilaaliyaan qashinka.{{sfn|Kologwe|2008}} ==Tixraacyo== {{reflist |colwidth=30em}} ==Ilaha== {{refbegin}} *{{cite web |url=http://www.cso.gov.bw/images/stories/Enviro/botswanawater_statisticsreport.pdf |title=TIRA-KOOBKA BIYAHA BOTSWANA |author=Xafiiska Tirakoobka Dhexe |date=Oktoobar 2009 |access-date=2012-09-18 |url-status=unfit |archive-url=https://www.webcitation.org/5r28HPAkm?url=http://www.cso.gov.bw/images/stories/Enviro/botswanawater_statisticsreport.pdf |archive-date=July 7, 2010 }} *{{cite web |url=http://www.engineeringnews.co.za/article/sa-company-secures-botswana-governmentx2019s-cementsupply-contract-2006-09-15 |title=Shirkad u dhalatay SA oo heshay qandaraaska bixinta sibidhka ee dawladda Botswana |work=Engineering News |last=Madlala|first=Ollie |date=15 Sebtembar 2006 |access-date=2012-09-19}} *{{cite web |ref={{harvid|Ntimbale Dam Project}} |url=http://www.knightpiesold.com/en/index.cfm/projects/water-resources/ntimbale-dam-project/ |title=Mashruuca Biyo-xireenka Ntimbale |publisher=Knight Piésold |access-date=2012-09-19}} *{{cite journal |url = http://www.sundaystandard.info/article.php?NewsID=3944&GroupID=3 |title = Biyo-xireenka Ntimbale oo ugu dambeyntii faa'iido u yeelanaya gobolka Waqooyi-Bari |last = Kologwe |first = Obusitse |date = 2008-10-26 |journal = Sunday Standard |access-date = 2012-09-19 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{refend}} ovjik5tfh3ijnhodklpf1ghqb0vaf13 0 48104 299884 299718 2026-06-28T01:47:50Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299884 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Mogobane | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Botswana | location_map_size = | location_map_caption = | coordinates = {{coord|-24.972885|25.700714|type:landmark|display=inline,title}} | country = Botswana | location = [[South-East District (Botswana)|Degmada Koonfur-Bari]] | purpose = Waraabin | status = | construction_began = | opening = | demolished = | cost = | owner = | dam_type = | dam_height = | dam_height_thalweg = | dam_height_foundation= | dam_length = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | dam_elevation_crest = | dam_crosses = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = | res_elevation = | res_max_depth = | res_max_length = | res_max_width = | res_tidal_range = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = | plant_capacity = | plant_annual_gen = | website = | extra = }} '''Biyo-xireenka Mogobane''' waa biyo-xireen ku yaalla [[Webiga Mogobane]] ee dalka Botswana.{{sfn|Hester|Tyler|Simic|2003}} Biyo-xireenka waxaa loo isticmaalaa waraabin waxaana uu sidoo kale taageeraa meel ay ku noolaadaan shimbiraha. ==Asalka== Mashruuca Waraabinta ee Mogobane waxaa la sameeyay xilligii gumeysiga iyadoo la adeegsanayo xoogga [[Dadka Balete|Balete]] si loo dhiso xarumo degitaan, bakhaar iyo qolal kayd ah, biyo-xireenka, kanaalka iyo {{convert|50|ha}} oo ah beeraha la waraabin karo. Waxaa la wareegay golaha degmada 1966-kii. {{sfn|Balete should write... 2001}} Waxaa loo wareejiyay Guddiga Dhulka ee Malete markii la dhisay 1972-kii, ka dibna waxaa loo kiraystay Shirkadda Horumarinta Botswana (BDC).{{sfn|Balete determined ... 2003}} Sannadkii 2001, beeraha waraabinta ayaa la iibiyay.{{sfn|Balete should write... 2001}} Kulankii Oktoobar 2003, dadka Balete waxay ku baaqayeen in morafe-du ay dib ula wareegaan Mashruuca Waraabinta Mogobane, kaas oo ay awoowayaashood ku dhisteen dhulkooda.{{sfn|Balete determined ... 2003}} ==Isticmaalka== Biyo-xireenku waxa uu biyo siiyaa xoolaha iyo dadka degan tuulada [[Mogobane]].{{sfn|Botswana Savings Bank... 2007}} Sannadkii 1982, biyo-xireenka waxaa ku dhacay dulin-biyoodka [[bilharzia]] sidaas darteedna looma isticmaali karo dabaasha. Biyaha waa in la kariyaa ka hor intaan la cabin.{{sfn|Anti-TB Campaign 1982}} Xilliyada roobabka mahiigaanka ah, biyo-xireenka ayaa laga yaabaa inuu daadato, taasoo fatahaad ku keenta tuulada Mogobane ee ku dhow.{{sfn|Mgwanaamotho|2011}} ==Shimbiraha Biyaha== Waxaa jira meel ay ku noolaadaan shimbiraha oo xuduud la leh biyo-xireenka dhanka galbeed, iyadoo hadafku yahay in la ilaaliyo shimbiraha aan loo kala saarin shimbiraha ugaarta ah.{{sfn|Du Saussay|1984|p=58}} Kaydka biyuhu waa hoyga noocyo badan oo shimbiraha ah, iyadoo in ka badan todobaatan nooc la diiwaangeliyay waqtiyo kala duwan oo sannadka ah oo ay ku jiraan 11 nooc oo shimbiraha herons-ka iyo egrets-ka ah, 14 nooc oo shinbiraha badda (ducks) iyo gowsaha (geese) iyo 24 nooc oo shimbiraha waders-ka ah. Xilliga xagaaga, meelaha biyaha yar yihiin waxaa isticmaala shimbiraha waders-ka, shimbiraha Black-headed iyo Grey Herons, Cattle Egret, Reed Cormorant iyo African Spoonbill ayaa ku tarma cawska badda ee ku yaalla bartamaha meelaha biyaha yar yihiin marka ay ku hareeraysan yihiin biyaha. Orange-breasted Waxbill iyo Fan-tailed Cisticola ayaa laga helaa cawska iyo dhirta hareeraha kaydka biyaha.{{sfn|Hester|Tyler|Simic|2003}} ==Tixraacyo== '''Xigashooyin''' {{reflist}} '''Ilaha''' {{refbegin}} *{{cite web |ref={{harvid|Anti-TB Campaign 1982}}|url=https://apps.dtic.mil/sti/pdfs/ADA356948.pdf |title=Olole ka dhan ah TB-da |date=28 Luulyo 1982 |publisher=FOREIGN BROADCAST INFORMATION SERVICE |access-date=2012-09-19}} *{{cite web |ref={{harvid|Balete determined ... 2003}} |url=http://www.dailynews.gov.bw/cgi-bin/news.cgi?d=20031027 |title=Balete oo go'aansaday inay dib ula wareegaan mashruuca waraabinta Mogobane |work=BOPA Daily News |date=27 Oktoobar 2003 |access-date=2012-09-19 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite web |ref={{harvid|Balete should write... 2001}} |url=http://www.dailynews.gov.bw/cgi-bin/news.cgi?d=20010228 |title=Balete waa inay wax qoraan, ayuu yiri guddoomiyaha |work=BOPA Daily News |date=28 Febraayo 2001 |access-date=2012-09-19 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite web |ref={{harvid|Botswana Savings Bank... 2007}} |url=http://www.bsb.bw/html/Mogobanecleancampain.htm |title=Bangiga Kaydka ee Botswana ayaa ka qayb qaatay Olole Nadiifin ah oo ka dhacay Tuulada Mogobane Sabti 22 Sebtembar 2007 |publisher=Botswana Savings Bank |access-date=2012-09-19 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite book |last=Du Saussay|first=Christian|title=Sharciyada ku saabsan Duurjoogta iyo Meelaha La Ilaaliyo ee Afrika |url=https://archive.org/details/bub_gb_Om6F3OX1Z_AC|page=[https://archive.org/details/bub_gb_Om6F3OX1Z_AC/page/n64 58] |access-date=2012-09-19 |year=1984|publisher=Food & Agriculture Org.|isbn=978-92-5-101171-3}} *{{cite web |url=https://www.camacdonald.com/birding/africabotswanaBirdingGaborone.htm#2.3.1. Mogobane Dam |title=Birding Gaborone (Botswana) |last1=Hester|first1=Andrew|last2=Tyler|first2=Stephanie J.|last3=Simic|first3=Dragan|year=2003 |access-date=2012-09-18}} *{{cite web |url=http://72.167.255.126/index.php/index.php?sid=1&aid=407&dir=2011/January/Tuesday25 |title=Dugsiyada Mogobane oo xirmay sababo la xiriira fatahaado |last=Mgwanaamotho |first=Maranyane |date=25 Janaayo 2011 |work=Mmegi Online |access-date=2012-09-19 }} {{refend}} hzbofscshiqdti3u3pmwz5vcsvc66hq 0 48105 299885 299722 2026-06-28T01:49:15Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299885 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Nnywane | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Botswana | location_map_size = | location_map_caption = | coordinates = {{coord|-25.115399|25.689567|type:landmark|display=inline,title}} | country = [[Botswana]] | location = [[South-East District (Botswana)|Degmada Koonfur-Bari]] | purpose = Sahayda biyaha magaalooyinka | status = | construction_began = | opening = 1970 | demolished = | cost = | owner = | dam_type = | dam_height = | dam_height_thalweg = | dam_height_foundation= | dam_length = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | dam_elevation_crest = | dam_crosses = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = {{convert|2300000|m3}} | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = {{convert|238|km2}} | res_surface = {{convert|1.65|km2}} | res_elevation = | res_max_depth = | res_max_length = | res_max_width = | res_tidal_range = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = | plant_capacity = | plant_annual_gen = | website = | extra = }} '''Biyo-xireenka Nnywane''' waa biyo-xireen ku yaalla [[Webiga Nnywane]] ee dalka [[Botswana]]. Kaydka biyuhu waxa uu sahay biyo ah siiyaa [[Lobatse]], oo ah magaalo u jirta {{convert|70|km}} koonfurta [[Gaborone]].{{sfn|Mwakikagile|2009|p=65}} Biyaha kaydka ayaa sidoo kale loo wareejin karaa Gaborone haddii loo baahdo.{{sfn|Prommer|2001|p=11}} ==Dhismaha== Biyo-xireenka Nnywane waa kan ugu yar kaydka biyaha ee ay maamusho [[Shirkadda Adeegga Biyaha (Botswana)|Shirkadda Adeegga Biyaha]].{{sfn|Department of Environmental Affairs|2006|p=27}} Biyo-xireenka waxaa la dhisay 1970-kii iyadoo la adeegsanayo dhismo carro ah oo leh udub-dhexaad. Waxay leedahay aag biyo-qabatin ah oo dhan {{convert|238|km2}}. Bedka oogada kaydka biyaha waa {{convert|1.65|km2}}.{{sfn|Water Utilities Corporation|2010}} Kaydka biyuhu waxa uu leeyahay awood dhan {{convert|2300000|m3}}.{{sfn|Central Statistics Office|2009|p=3}} Waxaa quudiya webiga Nnywane ee mararka qaar qallala, kaas oo socda oo kaliya xilliga roobka.{{sfn|De Vrces|Gieske|1990|p=84}} Biyo-xireenka ka hooseeya, Nnywane wuxuu ku qulqulaa [[Webiga Ngotwane]], kaas oo ku qulqula [[Biyo-xireenka Ngotwane]] ee Koonfur Afrika. Ngotwane ayaa markaa samaysa xudduudda u dhaxaysa Botswana iyo Koonfur Afrika ka hor inta aysan ku qulqulin [[Biyo-xireenka Gaborone]].{{sfn|Ngwanaamotho|2011}} ==Isbeddellada sahayda== Sababo la xiriira cimilada kulul oo abaaraha ah, ku dhawaad 2.3% biyaha lagu kaydiyey Biyo-xireenka Nnywane ayaa ku luma uumi-bax sannadkii caadiga ah.{{sfn|Department of Environmental Affairs|2006|p=26}} Roobabku waa kuwo aan la isku halayn karin. Xilligii roobka ee 1978–79 wuxuu ahaa bilowgii xilli abaar ah. Kaydka biyaha ayaa gabaabsi noqday 1982-kii, waxaana sahayda biyaha dadweynaha lagu qasbay inay u wareegaan bamgareynta biyaha dhulka hoostiisa.{{sfn|De Vrces|Gieske|1990|p=86}} Intii u dhaxaysay 1998 iyo 2008 boqolkiiba awoodda kaydka biyaha ee buuxsamay waxay u dhaxaysay 39.1% sannadkii 2003 ilaa 100% sannadkii 2006.{{sfn|Central Statistics Office|2009|p=4}} Bishii Juun 2012, xilliga jiilaalka oo ahaa mid aad u qalalan, biyo-xireenka ayaa hoos ugu dhacay 52% awooddiisa.{{sfn|Morewagae|2012}} ==Tixraacyo== '''Xigashooyin''' {{reflist |colwidth=30em}} '''Ilaha''' {{refbegin}} *{{cite web |url=http://www.cso.gov.bw/images/stories/Enviro/botswanawater_statisticsreport.pdf |title=TIRA-KOOBKA BIYAHA BOTSWANA |author=Xafiiska Tirakoobka Dhexe |date=Oktoobar 2009 |access-date=2012-09-18 |url-status=unfit |archive-url=https://www.webcitation.org/5r28HPAkm?url=http://www.cso.gov.bw/images/stories/Enviro/botswanawater_statisticsreport.pdf |archive-date=July 7, 2010 }} *{{cite web |url=http://www.car.org.bw/Documents/Report%20Water%20Accounts%20Botswana.pdf |title=Xisaabaadka biyaha ee Botswana (1992-2003) |author=Waaxda Arrimaha Deegaanka |date=Luulyo 2006 |access-date=2012-09-19}} *{{cite web |url=https://iahs.info/redbooks/a191/iahs_191_0081.pdf |work=Goboleynta Biyaha (Nidaamka Shirka Ljubljana, Abriil 1990). |publisher=IAHS |year=1990 |title=Habka dheelitirka chloride-ka ee fudud si loo goboleeyo dib-u-buuxinta biyaha dhulka hoostiisa: daraasad kiis oo ku saabsan Botswana oo semi-abaar ah |last1=De Vrces|first1=J. J. |last2=Gieske |first2=A. |access-date=2012-09-18}} *{{cite journal |url=http://www.mmegi.bw/index.php?sid=31&aid=961&dir=2012/June/Tuesday12 |journal=Mmegi Online |date=12 Juun 2012 |title=Yaraanta biyaha ee daran ayaa soo socota |last=Morewagae|first=Isiah |access-date=2012-09-18}} *{{cite book |last=Mwakikagile|first=Godfrey|title=Botswana Tan iyo Xornimadii |url=https://books.google.com/books?id=lnJ9cbY9cLEC&pg=PA65|access-date=2012-09-18 |date=31 Oktoobar 2009|publisher=Godfrey Mwakikagile|isbn=978-0-9802587-8-3}} *{{cite web |url=http://www.mmegi.bw/index.php?sid=1&aid=350&dir=2011/January/Thursday20 |title=Daadadku waxay keenaan fowdo |last=Ngwanaamotho|first=Maranyane |date=20 Janaayo 2011 |access-date=2012-09-19 |work=Mmegi Online}} *{{cite web |url=http://webarchive.iiasa.ac.at/Research/POP/pde/docs/manual.pdf |title=Botswana, Mozambique, Namibia: Qaabaynta Caqabadaha Dadweynaha iyo Horumarinta Joogtada ah ee Xilligii HIV/AIDS |last=Prommer|first=Isolde |date=Maarso 2001 |publisher=International Institute for Applied Systems Analysis |access-date=2012-09-19}} *{{cite web |url=http://www.wuc.bw/wuc-content.php?cid=107 |title=Halbeegyada Biyo-xireenka |author=Shirkadda Adeegga Biyaha |year=2010 |access-date=2012-09-19 |archive-date=2023-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612041900/https://www.wuc.bw/wuc-content.php?cid=107 |url-status=dead }} {{refend}} cl26nah1pe6qkfx0lw7h2n6jmjh6bkg 0 48106 299879 299724 2026-06-28T01:41:31Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299879 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Gaborone | name_official = | image = Gaborone Dam 2.jpg | image_size = | image_caption = Biyo-xireenka Gaborone xilliga qorrax-dhaca | image_alt = | location_map = Botswana | location_map_size = | location_map_caption = | coordinates = {{coord|-24.700161|25.926381|type:landmark|display=inline,title}} | country = [[Botswana]] | location = [[South-East District (Botswana)|Degmada Koonfur-Bari]] | purpose = Sahayda biyaha magaalooyinka | status = | construction_began = 1963 | opening = 1964 | demolished = | cost = | owner = | dam_type = Carro lagu dhisay (Embankment, earth-fill) | dam_height = {{convert|25|m}} | dam_height_thalweg = | dam_height_foundation= | dam_length = {{convert|3.6|km}} | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | dam_elevation_crest = | dam_crosses = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = {{convert|141100000|m3}} | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = {{convert|15|km2}}.{{sfn|Water Utilities Corporation|2010}} | res_elevation = | res_max_depth = | res_max_length = | res_max_width = | res_tidal_range = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = | plant_capacity = | plant_annual_gen = | website = | extra = }} '''Biyo-xireenka Gaborone''' waa biyo-xireen ku yaalla [[Webiga Notwane]] ee dalka [[Botswana]] oo leh awood dhan {{convert|141100000|m3}}.{{sfn|Central Statistics Office|2009|p=3}} Biyo-xireenka waxaa maamusha [[Shirkadda Adeegga Biyaha (Botswana)|Shirkadda Adeegga Biyaha]], waxaana uu biyo siiyaa caasimadda [[Gaborone]].{{sfn|Corporate Profile - WUC}} ==Goobta== Biyo-xireenka Gaborone wuxuu ku yaallaa koonfurta Gaborone agagaarka waddada [[Gaborone]]-[[Lobatse]], wuxuuna biyo siiyaa labada magaalo ee Gaborone iyo Lobatse.{{sfn|Central Statistics Office|2009}} Aagga biyo-qabatin ee wax ku oolka ah wuxuu daboolayaa ilaa {{convert|225|km2}}, waxaana qulqulaya webiga Notwane iyo webiyada ka yar ee [[Taung]], [[Metsemaswaane]] iyo [[Nywane]].{{sfn|Yadava|2003|p=125}} Intii u dhaxaysay 1971 iyo 2000, celceliska roobka sanadlaha ah wuxuu u dhaxeeyay {{convert|450|mm}} iyo {{convert|550|mm}}. Heerkulku wuxuu u dhaxeeyaa {{convert|10|°C}} jiilaalka ilaa {{convert|37|°C}} xagaaga. Celceliska suurtagalka ah ee [[evapotranspiration|uumi-baxa biyaha]] waa qiyaastii {{convert|1400|mm}} sannadkii.{{sfn|Yadava|2003|p=126}}{{efn|Deegaan abaar ah oo roobka sanadlaha ah uu ka yar yahay uumi-baxa biyaha, ciidda iyo xitaa sariiraha webiyada badanaa way qallali doonaan marka laga reebo xilliga roobka.}} ==Sharaxaadda== Dhismaha biyo-xireenka ayaa bilaabmay 1963-kii, isagoo qabanaya biyaha ka imanaya Webiga Notwane, xilli caasimadda cusub ee Gaborone ay ku jirtay marxaladaha qorsheynta.{{sfn|Gaborone in Details...}} Biyo-xireenkii asalka ahaa ayaa la dhammaystiray 1964-tii.{{sfn|Knight|1990|p=407-408}} Biyo-xireenku waa dhismo carro ah.{{sfn|Water Utilities Corporation|2010}} Intii lagu jiray xilligii roobka ee 1965-66, kaydka biyuhu wuu buuxsamay wuuna fatahay.{{sfn|Gaborone in Details...}} Intii u dhaxaysay 1983 iyo 1985 biyo-xireenka waxaa kor loo qaaday {{convert|7|m}} si loo kordhiyo awoodda, isagoo gaaray dherer dhan {{convert|25|m}} iyo dherer dhan {{convert|3.6|km}}. Kor u qaadista biyo-xireenka waa in si aad ah looga taxadaraa si loo hubiyo in aagga biyuhu aanay ka gudbi karin ee biyo-xireenka uu sii ahaado mid aan waxba gaarin oo la ballaariyay ilaa bangiga la kordhiyay.{{sfn|Knight|1990|p=407-408}} Inta badan kaydka biyuhu waa wax ka yar {{convert|10|ft}} qoto dheer.{{sfn|Workman|2009|p=129}} Bedka oogada kaydka biyaha markuu buuxo waa {{convert|15|km2}}.{{sfn|Water Utilities Corporation|2010}} Ilaa dhammaystirka [[Biyo-xireenka Dikgatlhong]] sannadkii 2011, biyo-xireenka Gaborone wuxuu ahaa kii ugu weynaa Botswana.{{sfn|Central Statistics Office|2009}} ==Arrimaha== Ka dib markii la furay oo la buuxiyay biyo-xireenka, heerka biyaha celceliska ah ayaa bilaabay inay hoos u dhacaan. Qayb ahaan, tani waxay sabab u ahayd isbeddel wareeg ah oo dhinaca roobabka ah, taasoo yareysay xaddiga biyaha lagu quudiyo kaydka biyaha iyo kordhinta saameynta uumi-baxa ee cimilada kulul, qalalan. Qayb ahaan waxay ahayd sababtoo ah koritaanka magaalada iyo baahida sii kordheysa ee biyaha halkii qof maadaama dadku ay noqdeen kuwo ladan, iyagoo u isticmaala biyaha ujeedooyin ay ka mid yihiin buuxinta barkadaha dabaasha iyo dhaqidda baabuurta. Dhamaadkii 2002 kaydka biyaha wuxuu ahaa 79% buuxa, iyo bilowgii 2004 wuxuu ahaa 54% buuxa.{{sfn|Workman|2009|p=130}} Dhamaadkii 2004 kaydka biyuhu wuxuu ahaa 27% kaliya buuxa, dowladduna waxay ku qasbanaatay inay soo rogto xannibaado adag oo dhinaca isticmaalka biyaha ah.{{sfn|Workman|2009|p=139}} Bishii Sebtembar 2005 kaydka biyuhu wuxuu hoos ugu dhacay 17% buuxa, ama {{convert|34|L}} halkii muwaadin ee Gaborone.{{sfn|Workman|2009|p=139}} Waddanka abaartu ku badan tahay, sahayda biyuhu waa walaac joogto ah. Calaamad neon ah oo ku taal magaalada ayaa u sheegta dadka deegaanka inta uu buuxo kaydka biyuhu.{{sfn|Gaborone in Details...}} Kaydka biyaha iyo aagga cagaaran ee ku hareeraysan waa nidaamka deegaanka ugu weyn uguna jilicsan ee aagga Gaborone.{{sfn|Keiner|Zegras|Schmid|Salmerón|2004|p=99}} Buug la daabacay 2004 ayaa xusay in dheecaanka biyaha roobka uu liito Gaborone, taasoo keenta fatahaado soo noqnoqda, iyo in musqulaha godadka iyo barkadaha bulaacadaha ee daadadka ay halis ku yihiin biyaha kaydka ku jira.{{sfn|Keiner|Zegras|Schmid|Salmerón|2004|p=92}} ==Isticmaalka kaydka== Kaydka biyaha ayaa bilaabay in loo suuqgeeyo sidii goob madadaalo ah. Dhinaca waqooyi ee kaydka biyaha ayaa la qorsheeyay inay noqoto goob madadaalo oo loo yaqaan ''The Waterfront''.{{sfn|All about Gaborone}} Waxaa jira [[naadiga doonyaha]], oo loo yaqaan Gaborone Yacht Club, oo ku yaalla dhinaca waqooyi ee harada.{{sfn|Gaborone Yacht Club}} Dhinaca koonfureed waxaa ku yaalla Naadiga Kalluumeysiga ee Kalahari iyo xarun cusub oo dadweyne oo loo yaqaan City Scapes. City Scapes waxaa ku yaalla jardiinooyin, garoomo lagu ciyaaro, iyo xarumaha doonyaha.{{sfn|All about Gaborone}} Biyo-xireenka ayaa caan ku ah [[birdwatching|daawashada shimbiraha]], [[windsurfing|windsurfing]], iyo [[kalluumeysiga|kalluumeysatada]].{{sfn|HardyFirestone|2007|p=75–88}} Si kastaba ha ahaatee, ma jiro dabaal sababo la xiriira [[yaxaasyada]] iyo [[dulin-biyoodka|bilharzia]], kuwaas oo gudbin kara cudurka halista ah ee [[schistosomiasis]].{{sfn|African cities- Gaborone Culture}} ==Sawirro== <gallery widths=240px heights=180px> File:Gaborone Dam 1.jpg File:Gaborone, Botswana.jpg|Muuqaal laga soo qaaday hawada File:GaberoneAerial.jpg|Gaborone oo laga eegayo hawada, biyo-xireenka oo fog </gallery> ==Tixraacyo== '''Qoraallo''' {{Notelist}} '''Xigashooyin''' {{Reflist |colwidth=20em}} '''Ilaha''' {{Refbegin}} *{{cite web |ref={{harvid|African cities- Gaborone Culture}} |title=Magaalooyinka Afrika - Dhaqanka Gaborone |url=http://gaborone.info/php/gabculture.php?name=Gaborone%20Culture |work=Gaborone.info |publisher=AfricanCities.net |access-date=5 Agoosto 2009}} *{{cite web |ref = {{harvid|All about Gaborone}} |publisher = Gabscity.com |location = Gaborone, Botswana |title = Wax walba oo ku saabsan Gaborone |url = http://www.gabscity.com/city/index.php |access-date = 4 Agoosto 2009 |archive-date = 2009-08-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090809032116/http://www.gabscity.com/city/index.php |url-status = dead }} *{{cite web |ref={{harvid|Central Statistics Office|2009}} |url=http://www.cso.gov.bw/images/stories/Enviro/botswanawater_statisticsreport.pdf |title=Tira-koobka biyaha ee Botswana |publisher=Xafiiska Tirakoobka Dhexe |location=Gaborone, Botswana |date=Oktoobar 2009 |access-date=7 Luulyo 2010 }} *{{cite web |ref = {{harvid|Gaborone in Details...}} |url = http://www.botswanatourism.co.bw/gaboroneDetails.php |title = Gaborone oo faahfaahsan... |work = Dalxiiska Botswana |access-date = 2012-09-18 }} *{{cite web |ref={{harvid|Gaborone Yacht Club}} |url=http://www.gyc.org.bw/ |title=HOOYO / NAQU SHIRKA |website=Gaborone Yacht Club |access-date=2012-09-18 }} *{{cite web |ref={{harvid|Corporate Profile - WUC}} |url=http://www.wuc.bw/wuc-content.php?cid=139 |title=Profaaylka Shirkadda |publisher=WUC |access-date=2012-09-20 |archive-date=2022-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221207130018/https://www.wuc.bw/wuc-content.php?cid=139 |url-status=dead }} *{{cite book |last1=Hardy |first1=Paula|last2=Firestone |first2=Matthew D. |title=Botswana & Namibia |url=https://books.google.com/books?id=HSAs1_B-93YC&pg=PA74 |access-date=4 Agoosto 2009 |year=2007 |publisher=Lonely Planet |isbn=978-1-74104-760-8 |chapter=Gaborone }} *{{cite book |last1=Keiner|first1=Marco|last2=Zegras|first2=Christopher|last3=Schmid|first3=Willy A.|first4=Diego|last4=Salmerón |title=Laga bilaabo Fahamka ilaa Waxqabadka: Horumarinta Magaalooyinka Waara ee Magaalooyinka Dhexdhexaadka ah ee Afrika iyo Laatiin Ameerika |url=https://archive.org/details/springer_10.1007-978-1-4020-2921-9|page=[https://archive.org/details/springer_10.1007-978-1-4020-2921-9/page/n113 99] |access-date=2012-09-18 |date=2004-12-20|publisher=Springer|isbn=978-1-4020-2879-3}} *{{cite book |last=Knight |title=Qalabka Geotechnical ee Ficilka: Ujeedada, Waxqabadka iyo Fasiraadda : Habraaca Shirka Qalabka Geotechnical ee Mashaariicda Injineernimada Madaniga ah |url=https://books.google.com/books?id=rErL_dyWbBIC&pg=PA407|access-date=2012-09-18 |date=1990-06-01|publisher=Thomas Telford|isbn=978-0-7277-1515-9|page=407}} *{{cite web |url=http://www.wuc.bw/wuc-content.php?cid=107 |title=Halbeegyada Biyo-xireenka |author=Shirkadda Adeegga Biyaha |year=2010 |access-date=2012-09-19 |archive-date=2023-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612041900/https://www.wuc.bw/wuc-content.php?cid=107 |url-status=dead }} *{{cite book |last=Workman|first=James G.|title=Qalbiga Abaarta: Sida Bushmen-kii ugu dambeeyay ay nooga caawin karaan inaan adkeysano da'da soo socota ee abaarta joogtada ah |url=https://books.google.com/books?id=WXId5ZC89EAC&pg=PA129|access-date=2012-09-18 |date=2009-08-04|publisher=Bloomsbury Publishing USA|isbn=978-0-8027-1558-6|page=129}} *{{cite book |last=Yadava|first=Ram Narayan|title=Biyo-mareenka Hydrology|url=https://books.google.com/books?id=73DdflwDU0oC&pg=PA125|access-date=2012-09-18 |year=2003|publisher=Allied Publishers|isbn=978-81-7764-547-7|page=125}} {{Refend}} {{Authority control}} 65fysb3ssv2r9fjxf2vcmgeqx69tz8u 0 48107 300081 299725 2026-06-28T10:55:05Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300081 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Matala | image = | image_caption = | name_official = | dam_crosses = [[Webiga Kunene]] | location = [[Matala, Angola|Matala]], Angola | dam_type = | dam_length = | dam_height = | dam_width_base = | dam_width_crest = | dam_volume = | spillway_type = | spillway_capacity = | construction_began = | opening = 1954 | cost = | owner = ''PRODEL'' | res_name = | res_capacity_total = | res_catchment = | res_surface = | res_max_depth = | plant_operator = ''Empresa Publica de Producao de Electricidade (PRODEL)'' | plant_turbines = 4 | plant_capacity = {{convert|40|MW|abbr=on}} | plant_annual_gen = | plant_commission = 1954 | plant_decommission = | location_map = Angola#Africa#World | location_map_caption = Goobta Saldhigga Korontada ee Matala <br/>'''Meesha khariidadda ku taalla waa qiyaas''' | location_map_relief = | location_map_size = | coordinates = {{coord|14|44|38|S|15|02|31|E|type:landmark_region:AO|display=inline,title}} | website = | extra = }} '''Saldhigga Korontada ee Matala''' waa saldhig koronto oo biyo-mareen ah oo ku yaalla [[Webiga Kunene]], ee dalka [[Angola]], kaas oo leh awood dhalineed oo la rakibay oo dhan {{convert|40|MW|abbr=on}}. Saldhigga korontadu wuxuu bilaabay shaqada 1954-tii.<ref name="1R">{{cite web| url=http://globalenergyobservatory.org/geoid/4201 |title=Saldhigga Korontada Biyaha ee Biyo-xireenka Matala |publisher=Global Energy Observatory |date=15 Febraayo 2010 |author=Rajan Gupta | access-date=15 Abriil 2021 |location=Los Alamos, New Mexico, United States}}</ref> ==Goobta== Saldhigga korontadu wuxuu ku yaallaa bangiyada Webiga Kunene, ee magaalada [[Matala, Angola|Matala]], ee [[Gobolka Huíla]], ee koonfur-galbeed Angola. Matala waxay ku taallaa qiyaastii {{convert|175|km|0}}, waddo ahaan, bariga magaalada [[Lubango]], oo ah caasimadda gobolka.<ref name="2R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Lubango,+Angola/Matala,+Angola/@-14.8240595,13.1429949,8z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x1ba34b79115f7f23:0xcaa20e87e439fb10!2m2!1d13.5321234!2d-14.9186136!1m5!1m1!1s0x1bbc1d586d53d223:0xe9321a8b60522a84!2m2!1d15.0148322!2d-14.7398455!3e0 |title=Masaafada Waddada ee u dhaxaysa Matala, Angola Iyo Lubango, Angola |access-date=15 Abriil 2021}}</ref> Tani waa qiyaastii {{convert|985|km|0}}, waddo ahaan, koonfur-bari ee magaalada [[Luanda]], oo ah caasimadda Angola.<ref name="3R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Luanda,+Angola/Matala,+Angola/@-13.9214855,11.3062953,7z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x1a51f15cdc8d2c7d:0x850c1c5c5ecc5a92!2m2!1d13.2301756!2d-8.8146556!1m5!1m1!1s0x1bbc1d586d53d223:0xe9321a8b60522a84!2m2!1d15.0148322!2d-14.7398455!3e0 |title=Masaafada Waddada ee u dhaxaysa Luanda, Angola Iyo Matala, Angola |access-date=15 Abriil 2021}}</ref> ==Taariikhda== Sannadkii 1954, Biyo-xireenka Matala waxaa loo igmaday ujeedo laba geesood ah oo ah bixinta biyo loogu talagalay waraabinta gobolka iyo bixinta koronto loogu talagalay koonfur-galbeed Angola.<ref name="5R">{{cite web| url=https://www.hydroreview.com/world-regions/multi-faceted-challenges-at-matala-dam/ |title=Caqabadaha dhinacyada badan leh ee Biyo-xireenka Matala |date=1 Abriil 2016 |publisher=Hydroreview.com | author=Anthony Martiniello |access-date=15 Abriil 2021}}</ref> Awooddii asalka ahayd ee lagu rakibay oo ahayd 39 megawatt waligeed lama gaarin, laakiin dayactirradii xigay ee 2001, 2011 iyo 2016 ayaa isku dayay inay gaaraan awood dhalineed oo ugu yaraan ah 40 megawatt.<ref name="6R">{{cite web |title=Qalabka Wacyigelinta Webiga Kunene: Kaabayaasha Korontada Biyaha ee Angola |date=15 Abriil 2021 |url=http://www.kunene.riverawarenesskit.com/KUNENERAK_COM/EN/MANAGEMENT/WATER_INFRASTRUCTURE/DAMS_AND_INFRASTRUCTURE/INFRASTRUCTURE_FOR_HYDROPOWER_I.HTM |publisher=Kunene River Awareness Kit |access-date=15 Abriil 2021 |author=Kunene River Awareness Kit |location=Luanda |archive-date=2023-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230326212721/http://kunene.riverawarenesskit.com/KUNENERAK_COM/EN/MANAGEMENT/WATER_INFRASTRUCTURE/DAMS_AND_INFRASTRUCTURE/INFRASTRUCTURE_FOR_HYDROPOWER_I.HTM |url-status=dead }}</ref> ==Tilmaamaha== Biyo-xireenka Matala wuxuu leeyahay biyo-xireen (weir) cabbirkiisu ka badan yahay {{convert|700|m|0}}, oo dherer ah. Qaybaha kale ee dhismahan waxaa ka mid ah marin-galeen, marin-bax, iriddo dhaqaajin kara, qalabka farsamada korontada, khadadka korontada iyo qalabka beddelka. Biyo-xireenku wuxuu abuuraa kayd biyo ah oo leh celcelis bedka oogada oo ah {{convert|41|km²|acre}}, oo leh awood kaydin oo dhan {{convert|60000000|m³|0}}.<ref name="6R"/> ==Dayactirka iyo dib-u-habeynta== La aasaasay 1954, biyo-xireenka waxaa la dayactiray 2001 iyo 2011.<ref name="6R"/> Sannadkii 2011, ''Empresa Publica de Producao de Electricidade (PRODEL)'', oo ah mulkiilaha saldhigga korontada ayaa shaqaaleysiiyay ''SNC Lavalin Inc.'', oo ah shirkad Kanada ah si ay u "horumariso badbaadada xarunta iyo awoodda kaydinta biyaha" qiimo qandaraas oo dhan US$249.6 milyan. Dayactirka ayaa loo fuliyay wajiyo.<ref name="5R"/><ref name="7R">{{cite web|url=https://www.esi-africa.com/top-stories/angola-s-matala-hydroelectric-project-progresses/ |title=Mashruuca Korontada Biyaha ee Matala ee Angola ayaa horumaraya |publisher=Clarion Events (Pty) Limited |author=ESI-Africa |date=25 Maarso 2013 |location=Rondebosch, South Africa |access-date=15 Abriil 2021}}</ref><ref name="8R">{{cite web| url=https://www.renewableenergyworld.com/storage/phase-two-of-rehabilitation-and-upgrade-beginning-at-40-mw-matala-hydropower-project-in-angola/ |title=Wajiga labaad ee dib-u-habeynta iyo cusboonaysiinta oo ka bilaabmaya mashruuca korontada biyaha ee 40-MW Matala ee Angola |date=20 Luulyo 2016 |publisher=Renewable Energy World |access-date=15 Abriil 2021 |author=Gregory Poindexter |location=Tulsa, Oklahoma, United States}}</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Liiska saldhigyada korontada ee Angola]] ==Tixraacyo== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== {{stack|{{Portal|Biyaha|Tamarta la cusboonaysiin karo}}}} * [https://furtherafrica.com/2016/05/19/angola-second-rehabilitation-phase-of-matala-dam-to-start-this-year/ Angola: Wajiga Labaad ee Dib-u-habeynta Biyo-xireenka Matala oo bilaabmaya Sannadkan] Ilaa May 2016. {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Matala Hydroelectric Power Station}} 4kwiswh1ak9d0wijeznzg6zrzcxb7dx 0 48109 300086 299727 2026-06-28T10:59:05Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300086 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Saldhigga Korontada Biyaha ee Ruacana | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Namibia | location_map_size = | location_map_caption = | location_map_alt = | location_map_relief = | coordinates = {{coord|17|23|56|S|14|13|17|E|type:landmark|display=inline,title}}<ref name="3R">{{google maps|title=Goobta Saldhigga Korontada Biyaha ee Ruacana |access-date=6 May 2020 | url=https://www.google.com/maps/place/17%C2%B023'56.0%22S+14%C2%B013'17.0%22E/@-17.3988889,14.2213889,375m/data=!3m2!1e3!4b1!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d-17.3988889!4d14.2213889}}</ref> | country = Namibia | location = [[Ruacana]], [[Gobolka Omusati]] | purpose = P | status = O | construction_began = | opening = 1978 & 2012 | demolished = | cost = [[Rand-ka Koonfur Afrika|ZAR]] 162 milyan | owner = | operator = [[NamPower]] | dam_type = | dam_crosses = [[Webiga Kunene]] | dam_height = | dam_height_foundation= | dam_height_thalweg = | dam_length = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = | res_elevation = | res_tidal_range = | plant_name = Saldhigga Korontada ee Ruacana | plant_coordinates = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_hydraulic_head = | plant_turbines = [[Francis-type]]<br/>3 x {{convert|85|MW|abbr=on}}<br/>1 x {{convert|92|MW|abbr=on}} | plant_capacity = {{convert|347|MW|abbr=on}} | plant_capacity_factor= | plant_annual_gen = | website = | extra = }} [[File:Ruacana.jpg | thumb | right | Biyaha Ruacana ee Webiga Kunene, oo laga daawanayo dhinaca Namibia.]] '''Saldhigga Korontada Biyaha ee Ruacana''' waa warshad [[koronto biyo-dhaliye]] ah oo ku taal [[Webiga Kunene]] agagaarka [[Ruacana]] ee waqooyi-galbeed [[Namibia]], meel u dhow xadka [[Angola]]. Waxaa la hawlgeliyay 1978-kii, waana saldhigga korontada ugu weyn Namibia. Hawlwadeenkeedu waa [[NamPower]], oo ah shirkadda qaranka ee korontada ee Namibia.<ref name="LPwR"/> ==Goobta== Saldhigga korontadu wuxuu ku yaallaa meel u dhow magaalada [[Ruacana]], ee [[Gobolka Omusati]] ee Namibia, oo ku xigta xadka caalamiga ah ee Angola.<ref name="1R">{{cite web|url=https://www.nampower.com.na/Page.aspx?p=184 | title=Profaaylka Saldhigga Korontada ee Ruacana, Namibia |date=6 May 2020 |publisher=[[NamPower]] |access-date=6 May 2020 |author=NamPower |location=Windhoek}}</ref> Saldhigga korontadu wuxuu ku yaallaa {{convert|757|km|0}}, waddo ahaan, waqooyi-galbeed ee [[Windhoek]], caasimadda iyo magaalada ugu weyn Namibia.<ref name="2R">{{google maps|title=Masaafada u dhaxaysa Windhoek Iyo Ruacana ee Namibia |access-date=6 May 2020 | url=https://www.google.com/maps/dir/Windhoek,+Namibia/Ruacana,+Namibia/@-19.9843191,13.4295168,7z/data=!3m1!4b1!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x1c0b1b5cb30c01ed:0xe4b84940cc445d3b!2m2!1d17.0657549!2d-22.5608807!1m5!1m1!1s0x1b96d60e5f9eae4f:0xd31f1a37f5403100!2m2!1d14.3908304!2d-17.436007!3e0}}</ref> Saldhigga korontada waxaa maamula [[NamPower]].<ref>{{cite web|url=https://www.trade.gov/country-commercial-guides/namibia-energy |title=Namibia: Hagaha Ganacsiga Dalka: Tamarta |publisher=[[Maamulka Ganacsiga Caalamiga ah]] | date=29 Agoosto 2020 |author=Maamulka Ganacsiga Caalamiga ah | access-date=12 Abriil 2021 |location=Washington, DC, United States}}</ref> ==Dulmar== Laga bilaabo Maajo 2020, Saldhigga Korontada Biyaha ee Ruacana waa saldhigga koronto-dhalinta ugu weyn Namibia. Waxay ka kooban tahay qiyaastii 50 boqolkiiba awoodda dhalineed ee dalka.<ref name="LPwR">{{cite web|title=Namibia: NamPower oo kor u qaaday Saldhigga Korontada ee Ruacana |url=https://www.esi-africa.com/industry-sectors/generation/namibia-nampower-boosts-ruacana-power-station/ |publisher=ESI-Africa |date=11 Oktoobar 2016 | author=ESI-Africa | access-date=6 May 2020 |location=Rondebosch, South Africa}}</ref> Saddexdii ugu horreysay ee 80 MW [[Francis turbine]]-generators ayaa la hawlgeliyay 1978-kii. Sannadkii 2012, saddexdii marawaxadood ee asalka ahaa ayaa wax laga beddelay si ay u dhaliyaan ugu badnaan 85 megawatt midkiiba. Marawaxad afraad oo leh 92 megawatt awood ah ayaa sidoo kale la rakibay sannadkaas, taas oo ka dhigaysa awoodda dhalineed ee saldhigga {{convert|347|MW|0}}. Marawaxaddii afraad ee Francis turbine-generator waxaa dhistay [[Alstom]], [[Andritz AG| Andritz Hydro]] iyo [[Concor]] waxaana la hawlgeliyay 5 Abriil 2012.<ref name="5R">{{cite web|title=Marawaxaddii afraad ee Ruacana oo la hawlgeliyay |url=https://www.namibian.com.na/index.php?id=95824&page=archive-read |newspaper=[[The Namibian]] | date=6 Abriil 2012 |author=Catherine Sasman | access-date=6 May 2020 |location=Windhoek}}</ref> Saldhigga korontadu wuxuu ku yaallaa dhulka hoostiisa meel u dhow salka biyaha dhacaya.<ref name="1R"/> ==Isha Biyaha== Biyaha saldhigga korontada waxaa lagu kaydiyaa [[Biyo-xireenka Calueque]] qiyaastii {{convert|24|km|0}} kor ka xigta Biyaha Ruacana (Ruacana Falls) iyada oo la raacayo [[Webiga Kunene]] ee [[Calueque]], Angola. Biyo-xireenno dhowr ah oo kor ka xiga ayaa gacan ka geysta habaynta Webiga Kunene si ay uga caawiyaan saldhigga korontada inuu u shaqeeyo si hufan. Kor ka xiga waa [[Biyo-xireenka Gove]] oo ku yaalla galbeed-dhexe ee Angola, halka [[Biyo-xireenka Olushandja]] - oo ku yaalla mid ka mid ah webiyada ku shuba [[Webiga Kunene]], ''Webiga Etaka'' - uu ku yaallaa Namibia.<ref name="6R">{{cite news| editor=P. Saundry & C. Cleveland |author=C. Michael Hogan | url=http://www.eoearth.org/article/Kunene_River?topic=78166 | title=Webiga Kunene |place=Washington, DC |publisher=Encyclopedia of Earth. Golaha Qaranka ee Sayniska iyo Deegaanka}}</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Liiska saldhigyada korontada ee Namibia]] ==Tixraacyo== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[http://www.kunene.riverawarenesskit.com/KUNENERAK_COM/EN/MANAGEMENT/WATER_DEMAND/WATER_USE_AND_ALLOCATION/HYDROELECTRIC_POWER_GENERATION.HTM Qalabka Wacyigelinta Webiga Kunene] {{Wayback|url=http://www.kunene.riverawarenesskit.com/KUNENERAK_COM/EN/MANAGEMENT/WATER_DEMAND/WATER_USE_AND_ALLOCATION/HYDROELECTRIC_POWER_GENERATION.HTM |date=20211018022556 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018022556/http://www.kunene.riverawarenesskit.com/KUNENERAK_COM/EN/MANAGEMENT/WATER_DEMAND/WATER_USE_AND_ALLOCATION/HYDROELECTRIC_POWER_GENERATION.HTM |date=2021-10-18 }} Laga bilaabo 2010. {{Authority control}} {{stack|{{Portal|Afrika|Biyaha|Tamarta la cusboonaysiin karo}}}} lksktokbbt35qa7lfx3kiwz7k8cwotx 0 48113 299881 299731 2026-06-28T01:41:42Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299881 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Keddara | name_official = Barrage Keddara | image = Keddara Dam.jpg | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Algeria | location_map_size = | location_map_caption = | coordinates = {{coord|36|39|02|N|03|24|58|E|type:landmark_region:DZ|display=inline,title}} | country = Algeria | location = [[Keddara]] | status = O | construction_began = 1982 | opening = 1987 | demolished = | cost = | owner = | dam_type = Biyo-xireen, buuxinta dhagaxa iyo udub-dhexaad dhoobo ah | dam_height = {{Convert|108|m|ft|0|abbr=on}} | dam_height_thalweg = | dam_height_foundation= | dam_length = {{Convert|470|m|ft|0|abbr=on}} | dam_width_crest = {{Convert|12|m|ft|0|abbr=on}} | dam_width_base = {{Convert|380|m|ft|0|abbr=on}} | dam_volume = {{Convert|4081000|m3|cuyd|0|abbr=on}} | dam_elevation_crest = | dam_crosses = Webiga Boudouaou | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = {{Convert|146500000|m3|acre.ft|0|abbr=on}} | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = {{Convert|5.2|km2|sqmi|0|abbr=on}} | res_elevation = | res_max_depth = | res_max_length = | res_max_width = | res_tidal_range = | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_turbines = | plant_capacity = | plant_annual_gen = | website = | extra = }} '''Biyo-xireenka Keddara''', ama '''Barrage Keddara''', waa [[biyo-xireen buuxinta ciidda ah]] oo ku yaalla {{Convert|6|km|mi|0|abbr=on}} waqooyi-galbeed ee [[Keddara]] oo ku yaalla Webiga Boudouaou ee [[Gobolka Boumerdès]], Algeria. Waxaa la dhisay intii u dhaxaysay 1982 iyo 1987 shirkadda reer Yugoslavia ee Hidrotehnika, ujeedada koowaad ee biyo-xireenka waa bixinta biyo loogu talagalay waraabka iyo isticmaalka dawladda hoose ee [[Algiers]] oo ku taal {{Convert|35|km|mi|0|abbr=on}} dhinaca galbeed.<ref>{{Cite web|title=Keddara {{!}} Algerie - Hidrotehnika - Hidroenergetika a.d.|url=http://www.hidroenergetika.rs/en/algerie/keddara/|access-date=2021-07-15|website=www.hidroenergetika.rs|archive-date=2021-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20210715120433/http://www.hidroenergetika.rs/en/algerie/keddara/|url-status=dead}}</ref> Kaydka biyaha ee biyo-xireenka wuxuu leeyahay awood dhan {{Convert|146500000|m3|acre.ft|0|abbr=on}} kaas oo laga soo ururiyo biyo-mareennada iyo [[Biyo-xireenka Hamiz]] oo ku yaalla {{Convert|7.6|km|mi|0|abbr=on}} dhinaca galbeedka iyo [[Biyo-xireenka Beni Amrane]] oo ku yaalla {{Convert|17|km|mi|0|abbr=on}} dhinaca bari.<ref>{{cite web|title=Keddara|url=http://www.hidrotehnika.rs/en/algerie/keddara/|publisher=Hidrotehnika-Hidroenergetika|accessdate=22 Agoosto 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=Biyo-xireenka Keddara|url=http://www.serbiaconstruction.com/projects/keddara-embankment-dam/|publisher=Serbia Construction|accessdate=22 Agoosto 2011}}</ref> ==Tixraacyo== {{reflist}} fv1hmca1yqvnl5s0dfwzvkyajm66cmb 0 48115 299887 299733 2026-06-28T01:53:33Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299887 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Tichy-Haf | location = [[Gobolka Béjaïa|Béjaïa]] | dam_type = [[Biyo-xireen qaanso-cufis ah]] | construction_began = 1999 | opening = 2009 | cost = | owner = Agence Nationale des Barrages et Transferts | res_name = Kaydka Tichy-Haf | res_capacity_total = 80 milyan oo mitir kuyuub | location_map = Algeria | coordinates = {{coord|36|25|45.05|N|4|39|8.46|E|type:structure|display = inline}} | location_map_caption = Biyo-xireen ku yaalla Algeria | country = [[Algeria]] | purpose = I | dam_height_foundation = 90 m | res_surface = 5km2 | res_max_length = 2km }} Biyo-xireenka '''Tichy-Haf''' waa [[biyo-xireen qaanso-cufis ah]] oo ku yaalla [[Webiga Bou Sellam|Oued Bousellam]] oo ku yaalla [[Mahfouda]], [[Bouhamza|Degmada Bouhamza]], [[Gobolka Béjaïa|Béjaïa]], [[Algeria]]. ==Taariikhda== Dhismaha biyo-xireenka ayaa bilaabmay dhammaadkii 1990-meeyadii oo ay bilowday shirkadda [[Yugoslavia|Yugoslav]] ee Hydrotchnika, ka dibna ay dhammaystirtay shirkadda Algeria ee Cosider Group. Biyo-xireenka waxaa la dhammaystiray 2008, waxaana la furay 26-kii Febraayo 2009. Biyo-xireenku wuxuu soo saaraa 47 milyan oo mitir kuyuub sannadkii oo biyo la cabbi karo ah oo loogu talagalay marin-biyoodka Akbou-Béjaïa, iyo 43 milyan oo mitir kuyuub sannadkii oo loogu talagalay waraabka. Biyo-xireenka agtiisa waxaa ku yaalla Warshadda Daweynta ee Tichy-Haf, taas oo leh awood dhan 120,000 oo mitir kuyuub maalintii, dhuun-biyood dhererkeedu yahay 70km iyo haamo lagu kaydiyo oo leh awood dhan {{cvt|42,000|m3}}.<ref>{{Cite web |title=Nieuwe Trends Voor Heren & Dames |url=http://www.soudoud-dzair.com/index.php?action=esmap_vect&table=chahidgis_barrage&id=66 |website=Soudoud Dzair }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |last= |title=EN RAISON DE LA VALEUR “TRÈS ÉLEVÉE” DE LA TURBIDITÉ : L’ADE de Béjaïa suspend la distribution d’eau du barrage de Tichy Haf - L’Actualité : Liberté |url=https://www.liberte-algerie.com/actualite/l-ade-de-bejaia-suspend-la-distribution-d-eau-du-barrage-de-tichy-haf-367254 |access-date=2026-03-13 |website=www.liberte-algerie.com |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Youcef |first=BELHANI |date=1980-01-31 |title=ESMA, Développement des applications full web, Webmapping |url=http://197.112.0.211/soudoud-dzair/index.php?action=esmap_vect&table=chahidgis_barrage&id=66 |access-date=2026-03-13 |website=197.112.0.211 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{Cite web |last=Boudjadi |first=Kamel |date=2024-07-18 |title=De l’eau à partir du barrage de Bouhamza |url=https://www.lexpression.dz/societe/de-l-eau-a-partir-du-barrage-de-bouhamza-383681 |access-date=2026-03-13 |website=L'Expression}}</ref><ref name=":0">{{Cite news |title=L'Expression: Société - De l’eau à partir du barrage de Bouhamza |url=https://www.lexpression.dz/societe/de-l-eau-a-partir-du-barrage-de-bouhamza-383681 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240718032521/https://www.lexpression.dz/societe/de-l-eau-a-partir-du-barrage-de-bouhamza-383681 |archive-date=2024-07-18 |access-date=2026-03-13 |work=L'Expression |language=fr-dz |url-status=live }}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=samir |date=2017-07-10 |title=TIFRA. Les habitants bloquent la mairie - |url=https://leflaye.net/tifra-les-habitants-bloquent-la-mairie |access-date=2026-03-13 |language=fr-FR}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tichy haf |url=https://www.anbt.dz/en/tichy-haf-2/}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rédaction |date=2025-01-16 |title=Bejaïa : Le barrage de Tichy Haff reçoit un million de mètres cubes en 48 heures |url=https://lavoiedalgerie.dz/bejaia-le-barrage-de-tichy-haff-recoit-un-million-de-metres-cubes-en-48-heures/2025/16/13/ |access-date=2026-03-13 |website=La voie dAlgérie |language=fr-FR}}</ref> Dhismaha biyo-xireenka iyo kaydka biyuhu wuxuu ku yaallay dhul-beereed hore, kaas oo dadka degaanku ay ka mudaaharaadeen dhismihiisa sannadihii 2000-meeyadii iyo 2011-kii. Sannadkii 2023 biyo-xireenku wuxuu ahaa 6% oo keliya awooddiisa, taas oo keentay in ceelal biyood laga qodo dooxada iyo in kaydka biyuhu uu qayb ahaan qallalo.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Cite web |last=samir |date=2011-09-19 |title=Béjaïa en proie à la protestation - |url=https://leflaye.net/bejaia-en-proie-a-la-protestation |access-date=2026-03-13 |language=fr-FR}}</ref> Dadka degaanku waxay inta badan u isticmaalaan biyo-xireenka iyo kaydka biyaha dabaasha, quusitaanka, doon-wadidda, waxaana jira geedo saytuun ah oo safan dhinaca webiga.<ref>{{Cite web |last=Rabah |first=Irbah |date=2015-08-03 |title=Barrage de Tichy Haf (Béjaïa) : Des baigneurs bravent le danger |url=https://www.djazairess.com/fr/elwatan/500863 |access-date=2026-03-13 |website=Djazairess}}</ref><ref>{{Cite web |title=Commune de Darguina : Un programme pour désenclaver les villages |url=https://www.djazairess.com/fr/elwatan/106446 |access-date=2026-03-13 |website=Djazairess}}</ref> Kalluumeysigu wuxuu kaloo ka dhacaa kaydka biyaha, gaar ahaan [[Common carp]] iyo [[Common bream]].<ref>{{Cite web |title=Pêche continentale sur le barrage de Tichy Haf |url=https://www.djazairess.com/fr/latribune/10078 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623001853/https://www.djazairess.com/fr/latribune/10078 |archive-date=2023-06-23 |access-date=2026-03-13 |website=www.djazairess.com |url-status=live }}</ref> Si kastaba ha ahaatee, waa khatar in lagu dabaasho ama lagu quusto meel aad ugu dhow biyo-xireenka.<ref>{{Cite web |last=Amghar |first=Kamel |date=2009-08-05 |title=Dangers omniprésents dans de nombreuses localités à Béjaïa |url=https://www.djazairess.com/fr/latribune/20731 |access-date=2026-03-13 |website=Djazairess}}</ref> == Tixraacyo == {{Reflist}} a2cidble95y4e88hbyclpcihyc0y0gb 0 48117 300082 299735 2026-06-28T10:57:14Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300082 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Saldhigga Korontada ee Mbakaou | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Cameroon | location_map_size = | location_map_caption = Khariidadda Cameroon oo muujinaysa goobta Saldhigga Korontada ee Mbakaou | location_map_alt = | location_map_relief = | coordinates = {{coord|06|18|17|N|12|48|31|E|region:CM_type:landmark|display=inline,title}} | country = [[Cameroon]] | location = [[Mbakaou]], [[Djérem|Degmada Djérem]], [[Gobolka Adamawa]] | purpose = P | status = O | construction_began = Sebteembar 2019 | opening = Diseembar 2021 | demolished = | cost = €6.8 milyan | owner = ''IED Invest'' | operator = IED Invest | dam_type = | dam_crosses = Webiga Djérem | dam_height = | dam_height_foundation= | dam_height_thalweg = | dam_length = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = | res_elevation = | res_tidal_range = | plant_name = | plant_coordinates = | plant_operator = | plant_commission = Diseembar 2021 | plant_decommission = | plant_type = R | plant_hydraulic_head = | plant_turbines = [[Kaplan turbine|Nooca Kaplan]]: 2 x 0.74 MW | plant_capacity = {{convert|1.48|MW|abbr=on}} | plant_annual_gen = 11.2 GWh | website = | extra = }} '''Saldhigga Korontada ee Mbakaou''' waa saldhig koronto oo yar oo biyaha ku shaqeeya oo awoodiisu tahay {{convert|1.48|MW}} oo ku yaalla Cameroon. Si ganacsi ahaan loo hawlgeliyay Diseembar 2021, mashruuca tamarta dib-u-cusboonaysiinta ah waxaa si wadajir ah u horumariyay [[Dawladda Cameroon]], iyadoo lala kaashanayo ''IED Invest'', oo ah [[soo-saare koronto oo madax-bannaan]] (IPP) oo fadhigiisu yahay Faransiiska, iyo ''Eneo Cameroon S.A.'', oo ah shirkadda [[parastatal]]-ka ah ee qaybinta korontada qaranka Cameroon. Korontada laga dhaliyo saldhiggan, oo dhan 11.2 GWh sannadkii, ayaa loo iibiyaa Eneo Cameroon, iyadoo la raacayo heshiis 20-sano ah oo [[iibinta korontada]], waxaana loo qaybiyaa qiyaastii 40,000 oo qof oo ku nool [[Gobolka Adamawa]] ee Cameroon.<ref name="1R">{{cite web |url=https://www.afrik21.africa/en/cameroon-mbakaou-mini-hydroelectric-power-station-goes-into-commercial-operation/ |title=Cameroon: Saldhigga korontada biyaha ee yar ee Mbakaou oo bilaabay hawlgallada ganacsi |work=Afrik21.africa |date=19 Abriil 2022 |author=Jean Marie Takouleu |access-date=21 Abriil 2022 |location=Paris, France |archive-date=2025-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250722074136/https://www.afrik21.africa/en/cameroon-mbakaou-mini-hydroelectric-power-station-goes-into-commercial-operation/ |url-status=dead }}</ref><ref name="2R">{{cite web| url=https://www.esi-africa.com/industry-sectors/generation/new-mini-hydropower-plant-humbles-cameroon-thermal-operations/ | title=Saldhig cusub oo korontada biyaha ah oo ka dhigaya hawlgallada kulaylka ee Cameroon mid hooseeya |work=ESI-Africa |date=20 Abriil 2022 |author=Nasi Hako |access-date= 21 Abriil 2022 |place=Cape Town, Koonfur Afrika}}</ref> ==Goobta== Saldhigga korontadu wuxuu ku yaallaa Webiga Djérem, kaas oo ah webi laamo ah oo ka mid ah [[Webiga Sanaga]], ee magaalada [[Mbakaou]], ee [[Djérem|Degmada Djérem]], ee [[Gobolka Adamawa]] ee Cameroon.<ref name="1R"/> Mbakaou wuxuu ku yaallaa qiyaastii {{convert|34|km|0}} koonfur-bari ee [[Tibati]], oo ah magaalada ugu weyn ee ugu dhow.<ref name="3R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Mbakaou,+Cameroon/Tibati,+Cameroon/@6.3385859,12.8242366,11z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x10f181dc1ebcf1e1:0x55bfd66bd60c35a!2m2!1d12.81151!2d6.307685!1m5!1m1!1s0x10f16e392618a181:0x6592ea3c4bad35ba!2m2!1d12.6187506!2d6.470326!3e0 |title=Masaafada Waddada u dhaxaysa Mbakaou, Cameroon Iyo Tibati, Cameroon oo wadata Khariidad |access-date=21 Abriil 2022}}</ref> Tani waa qiyaastii {{convert|489|km|0}}, waqooyi-bari ee [[Yaounde]], caasimadda qaranka.<ref name="4R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Mbakaou,+Cameroon/Yaound%C3%A9,+Cameroon/@4.8951918,11.3618499,8z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x10f181dc1ebcf1e1:0x55bfd66bd60c35a!2m2!1d12.81151!2d6.307685!1m5!1m1!1s0x108bcf7a309a7977:0x7f54bad35e693c51!2m2!1d11.5020752!2d3.8480325!3e0 |title=Masaafada Waddada u dhaxaysa Mbakaou, Cameroon Iyo Yaounde, Cameroon oo wadata Khariidad |access-date=21 Abriil 2022}}</ref> ==Dulmar== Awoodda lagu rakibay rakibaaddan biyaha ee yar waa laba 0.74 MW [[Kaplan turbine|nooca Kaplan]] ah, kuwaas oo leh awoodda ugu badan oo dhan 1.48 megawatt. Saldhigga korontada waxaa leh ''IED Invest'', oo ah IPP fadhigeedu yahay Francheville, [[France]]. Korontada laga dhaliyo halkan waxaa loo iibiyaa Eneo Cameroon, oo ah shirkadda adeegga korontada ee dadweynaha qaranka.<ref name="1R"/><ref name="5R">{{cite web |url=https://www.ied-sa.fr/en/home/newsgb/465-mbakaou-hydroelectric-power-plant-soon-to-be-operational.html |title=Saldhigga Korontada ee Mbakaou oo dhawaan bilaabaya hawlgalka |work=IED-SA.Fr |date=15 Oktoobar 2021 |author=IED France |access-date=21 Abriil 2022 |place=Francheville, France |archive-date=2024-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530011157/https://www.ied-sa.fr/en/home/newsgb/465-mbakaou-hydroelectric-power-plant-soon-to-be-operational.html |url-status=dead }}</ref> Korontada laga dhaliyo saldhiggan waxaa lagu gudbiyaa iyada oo loo marayo {{convert|40|km|0}} oo dherer ah oo ah 30 kV oo koronto dhexdhexaad ah oo ka timaada saldhigga korontada ilaa xarunta Eneo Cameroon, halkaas oo tamarta ay gelayso shabakadda korontada qaranka.<ref name="1R"/><ref name="5R"/> ==Taariikhda== Dhismaha ayaa bilaabmay Sebteembar 2019.<ref name="6R">{{cite web| url=https://www.africanpowerplatform.org/news/press-releases-2/external/1306-press-release-mbakaou-cameroon-s-first-small-private-hydroelectric-power-plant.html |title=Mbakaou: Saldhigga korontada biyaha ee gaarka loo leeyahay ee ugu horreeya Cameroon! |date=15 Sebteembar 2019 |work=Africanpowerplatform.org |access-date=21 Abriil 2022 | author=African Power Platform |location=Nairobi, Kenya}}</ref><ref name="7R">{{cite web|work=Africanpowerplatform.org | url=https://www.africanpowerplatform.org/news/press-releases-2/external/1306-press-release-mbakaou-cameroon-s-first-small-private-hydroelectric-power-plant.html |title=Mbakaou: Saldhigga korontada biyaha ee gaarka loo leeyahay ee ugu horreeya Cameroon!: Dhismaha Waxa uu Bilaabmay Sebteembar 2019 |date=25 Sebteembar 2019 |author=African Power Platform |access-date=21 Abriil 2022 |location=Nairobi, Kenya}}</ref> Rakibaadda biyaha ee yar ee la dhammaystiray ayaa si ganacsi ahaan loo hawlgeliyay Diseembar 2021.<ref name="1R"/><ref name="8R">{{cite web| work=Businessincameroon.com | url=https://www.businessincameroon.com/energy/0709-11856-mbakaou-hydropower-plant-aer-announces-possible-completion-in-nov-2021-instead-of-june |title=Saldhigga korontada biyaha ee Mbakaou: AER waxay ku dhawaaqday dhammaystirka suurtagalka ah ee Noofembar 2021 halkii laga ahaan lahaa Juun |date=7 Sebteembar 2021 |author=Business in Cameroon Magazine |access-date=21 Abriil 2022 | location=Yaounde}}</ref> ==Kharashka dhismaha iyo maalgelinta== Kharashka dhismaha ayaa lagu soo warramay inuu yahay €6.8 milyan (XaF 4.5 bilyan). Maalgelinta mashruuca waxaa laga helay [[Midowga Yurub]], [[French Facility for Global Environment]] iyo [[BGFIBank Group]], oo xaruntiisu tahay [[Libreville]], Gabon.<ref name="1R"/><ref name="6R"/> ==Tixgelin kale== Waxaa jirta suurtagalnimo ah in la kordhiyo awoodda saldhiggan korontada mustaqbalka, ilaa 2.8 megawatt.<ref name="8R"/> ==Sidoo kale eeg== {{stack|{{Portal|Cameroon|Biyo|Tamarta dib-u-cusboonaysiinta}}}} *[[Liiska saldhigyada korontada ee Cameroon]] ==Tixraacyo== {{reflist|33em}} ==Xiriirinta dibadda== *[https://www.google.com/maps/place/6%C2%B018'17.0%22N+12%C2%B048'31.0%22E/@6.3047222,12.8086111,17z/data=!3m1!4b1!4m5!3m4!1s0x0:0xb3cb1fa815bc3d5b!8m2!3d6.3047222!4d12.8086111 Goobta Qiyaasta ah ee Saldhigga Korontada ee Mbakaou] {{Authority control}} n7eipc0u5yv016q4br9gqg38sp5l1so 0 48118 300076 299736 2026-06-28T10:51:28Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300076 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Saldhigga Korontada Biyaha ee Kikot | image = | image_caption = | name_official = | dam_crosses = [[Webiga Sanaga]] | location = Kikot, [[Cameroon]] | dam_type = RCC [[Biyo-xireen cufis ah]] | dam_length = | dam_height = | dam_width_base = | dam_width_crest = | dam_volume = | spillway_type = | spillway_capacity = | construction_began = 2025 (la filayo) | opening = 2030 (la filayo) | cost = €991 milyan | owner = Kikot Hydro Power Company | res_name = | res_capacity_total = | res_catchment = | res_surface = | res_max_depth = | plant_operator = Kikot Hydro Power Company | plant_turbines = | plant_capacity = 500 MW | plant_annual_gen = | plant_commission = 2030 (la filayo) | plant_decommission = | location_map = Cameroon#Africa#World | location_map_caption = Goobta Saldhigga Korontada ee Kikot <br/>'''Meesha khariidadda saaran waa qiyaas''' | location_map_relief = | location_map_size = | coordinates = {{coord|04|10|15.5|N|11|01|25|E|type:landmark|display=inline,title}} | website = | extra = }} '''Saldhigga Korontada Biyaha ee Kikot''' ('''KHPS'''), waa saldhig koronto oo biyaha ku shaqeeya oo awoodiisu tahay 500 megawatt oo la qorsheeyay, kaas oo ka socda horumarin gudaha [[Cameroon]] oo ku fidsan [[Webiga Sanaga]]. Xuquuqda horumarinta waxaa la siiyay ''Kikot Hydro Power Company'' (KHPC), oo ah shirkad ujeeddo gaar ah loo aas-aasay (SPV), oo ay leeyihiin [[Électricité de France]] iyo Dawladda Cameroon. Heshiis muddo-dheer ah oo [[iibinta korontada]] (PPA) ayaan weli la kala saxiixan Eneo Cameroon S.A. iyo KHPC.<ref name="1R">{{cite web |url=https://www.afrik21.africa/en/cameroon-after-nachtigal-frances-edf-is-to-build-a-new-dam-on-the-sanaga-river/ |title=Cameroon: Ka dib Nachtigal, EDF ee Faransiiska ayaa dhisaysa biyo-xireen cusub oo ku yaalla webiga Sanaga |work=Afrik21.africa |date=26 Sebteembar 2023 |author=Jean Marie Takouleu |access-date=1 Oktoobar 2023 |location=Paris, France |archive-date=2025-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250723075035/https://www.afrik21.africa/en/cameroon-after-nachtigal-frances-edf-is-to-build-a-new-dam-on-the-sanaga-river/ |url-status=dead }}</ref> ==Goobta== Biyo-xireenku wuxuu ku yaallaa Webiga Sanaga, qiyaastii {{convert|60|km|0}}, [[sida shimbirku u duulo]], waqooyi-galbeed ee [[Yaoundé]], caasimadda dalka Cameroon.<ref name="1R"/> Masaafada waddadu waa qiyaastii {{convert|147|km|0}}.<ref name="2R">{{google maps| url=https://www.google.com/maps/dir/Yaound%C3%A9,+Cameroon/Kikot,+Cameroon/@4.2444253,11.2271543,9.29z/data=!4m14!4m13!1m5!1m1!1s0x108bcf7a309a7977:0x7f54bad35e693c51!2m2!1d11.5020752!2d3.8480325!1m5!1m1!1s0x108a5da02806d3a5:0xf08840b2eacbd59e!2m2!1d11.0033341!2d4.197967!3e0?entry=ttu |title=Masaafada Waddada u dhaxaysa Yaounde, Cameroon Iyo Kikot, Cameroon |access-date=1 Oktoobar 2023}}</ref> Saldhigga korontadu wuxuu ku fidi doonaa Webiga Sanaga oo ku yaalla xadka u dhexeeya [[Gobolka Xeebta (Cameroon)|Gobolka Xeebta]] iyo [[Gobolka Dhexe (Cameroon)|Gobolka Dhexe]] ee dalka.<ref name="3R">{{cite web|url=https://cameroun.edf.com/en/our-activities/hydropower/kikot-hydroelectric-scheme |title=Qorshaha korontada biyaha ee Kikot |work=EDF Cameroon |date=Sebteembar 2023 | author=EDF Cameroon |access-date=1 Oktoobar 2023 |location=Yaounde, Cameroon}}</ref> ==Dulmar== Noofembar 2019, [[Électricité de France|EDF]] waxay saxiixday [[heshiis is-faham]] oo lala galay [[dawladda Cameroon]] (GOC), si si wadajir ah loo dhiso saldhig koronto, oo ku yaalla Webiga Sanaga, dhinaca hoose ee [[Saldhigga Korontada Biyaha ee Nachtigal]] oo leh awood dhalineed oo u dhaxaysa 450 iyo 700 megawatts. Juun, heshiiskii is-fahamka waxaa loo cusboonaysiiyay heshiis horumarineed oo u dhexeeya EDF iyo GOC.<ref name="3R"/><ref name="4R">{{cite web| work=Business in Cameroon (BIC)|url=https://www.businessincameroon.com/energy/0410-12786-cameroon-edf-counts-on-the-world-bank-to-finance-the-kikot-dam |title=Cameroon: EDF waxay ku tiirsan tahay Bangiga Adduunka si ay u maalgeliso biyo-xireenka Kikot |date=4 Oktoobar 2022 |author=BIC |access-date=1 Oktoobar 2023 |location=Yaounde, Cameroon}}</ref> Sida laga soo xigtay EDF, muddada u dhaxaysa 2022 iyo 2024 waxaa loo isticmaalayaa in lagu sameeyo shirkadda SPV, in la fuliyo daraasado deegaan iyo kuwa suurtagalnimada ah, in la helo maalgelin iyo in la gaaro xiritaanka maaliyadeed iyo guulaha la xiriira oo ay ku jiraan saxiixa PPA. Dhismaha ayaa markaas bilaaban doona 2025, iyadoo hawlgelinta ganacsiga la filayo 2030.<ref name="1R"/><ref name="3R"/><ref name="4R"/><ref name="5R">{{cite web| url=https://cemac-eco.finance/kikot-electricity-project-underway-as-cameroons-finance-minister-meets-project-director/ |title=Mashruuca korontada ee Kikot oo socda iyadoo Wasiirka Maaliyadda ee Cameroon uu la kulmay Agaasimaha Mashruuca |work=Cemac-Eco-Finance |date=Sebteembar 2023 | author=Peter Nsoesie |access-date=1 Oktoobar 2023 |location=Paris, France}}</ref> ==Lahaanshaha== Saldhigga korontada waxaa leh shirkadda ujeeddo gaar ah oo la yiraahdo '''Kikot Hydro Power Company''' (KHPC). Jadwalka hoose wuxuu muujinayaa saamiga KHPC.<ref name="1R"/><ref name="6R">{{cite web|url=https://trendsnafrica.com/cameroon-and-edf-creates-jv-for-the-kikot-dam-project/ |title=Cameroon iyo EDF waxay abuureen JV mashruuca biyo-xireenka Kikot |work=TrendsnAfrica (TNA) |date=Sebteembar 2023 | author=TNA |access-date=1 Oktoobar 2023 |location= New Delhi, India}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ '''Saamiga shirkadda Kikot Hydro Power Company''' ! style="width:2em;" |Darajo !!Saamileey!!Domicile ||Boqolkiiba ||Qoraallo |- |1||[[Électricité de France]] ||[[Faransiiska]] || ||<ref name="1R"/><ref name="6R"/> |- |2|| [[Dawladda Cameroon]] ||[[Cameroon]] || ||<ref name="1R"/><ref name="6R"/> |- | ||{{center|'''Wadarta'''}}|| || || |- |} ==Kharashka dhismaha== Kharashka lagu qiyaasay biyo-xireenka iyo saldhigga korontada waa CFA 650 bilyan (qiyaastii US$1.050 bilyan) sidoo kale (qiyaastii €991 bilyan) Oktoobar 2023. [[World Bank Group]], gaar ahaan [[International Finance Corporation]] (IFC) ayaa la filayaa inay noqdaan maalgeliyayaal waaweyn oo mashruucan ah.<ref name="1R"/><ref name="4R"/> ==Jadwalka iyo hawlgelinta== Sida laga soo xigtay EDF dhismaha waxaa la filayaa inuu bilaabmo 2025. Hawlgelinta ganacsiga waxaa la filayaa 2030.<ref name="1R"/><ref name="3R"/> ==Sidoo kale eeg== * [[Liiska saldhigyada korontada ee Cameroon]] * [[Saldhigga Korontada Biyaha ee Nachtigal]] ==Tixraacyo== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== {{stack|{{Portal|Cameroon|Biyo|Tamarta dib-u-cusboonaysiinta}}}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Saldhigga Korontada Biyaha ee Kikot}} 6f7a7q57jrqpdgvimgbgfqof9499aeb 0 48136 299883 299769 2026-06-28T01:45:06Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299883 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Kompienga | name_official = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | location_map = Burkina Faso | location_map_size = | location_map_caption = | location_map_alt = | mapframe = yes | coordinates = <!-- {{coord|..|..|type:landmark|display=inline,title}}--> | country = Burkina Faso | location = [[Gobolka Kompienga]] | purpose = Ujeeddooyin badan | status = O | construction_began = {{start date|1985}} | opening = {{start date|1988}} | demolished = | cost = | builder = | designed_by = | owner = | operator = | dam_type = F | dam_crosses = Webiga Ouale | dam_height_foundation = {{convert|50|m}} | dam_height_thalweg = | dam_length = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = 2 | spillway_type = | spillway_length = | spillway_capacity = | spillway_volumetric_flow_rate = {{convert|110|m3/s}} | spillway_type2 = | spillway_length2 = | spillway_capacity2 = | spillway_volumetric_flow_rate2 = | spillway_type3 = | spillway_length3 = | spillway_capacity3 = | spillway_volumetric_flow_rate3 = | res_name = [[Lake Kompienga]] | res_capacity_total = {{convert|3|e6m3}} | res_capacity_active = | res_capacity_inactive = | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = | res_elevation = | res_tidal_range = | plant_name = Saldhigga Korontada Biyo-dhaca ee Kompienga | plant_coordinates = <!-- {{coord|..|..|type:landmark|display=inline}}--> | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = R | plant_hydraulic_head = | plant_turbines = 2 [[Francis turbine|turbines-ka Francis]] | plant_pumpgenerators = | plant_pumps = | plant_capacity = 14 | plant_capacity_factor = | plant_efficiency = | plant_storage_hours = | plant_annual_gen = | plant_annual_gen_year = | website = | extra = }} [[Image:Kompiengastausee MS1107.jpg|thumb|300px|[[Lake Kompienga]]]] '''Biyo-xireenka Kompienga''' waa [[biyo-xireen]] weyn oo [[korontada biyaha ka dhasha]] (hydro-electric) oo ku yaalla [[Gobolka Kompienga]] ee koonfur-bari [[Burkina Faso]]. Waxaa la dhisay intii u dhaxaysay 1985 iyo 1988, waana biyo-xireenkii ugu horreeyay ee dalka ee koronto-biyood, wuxuuna masuul ka yahay qayb badan oo ka mid ah sahayda [[korontada]] ee [[Ouagadougou]].<ref>Manson, K., Knight, J. (2006), ''Burkina Faso'', p.194, Bradt Travel Guides, The Globe Pequot Press Inc., Waxaa la helay Juun 17, 2008</ref> Dadka soo booqda waxay heli karaan oggolaansho ay ku booqdaan qolka kantaroolka ee biyo-xireenka oo laga qaadanayo hay'adda korontada ee gobolka.<ref>[http://www.unu.edu/unupress/food2/uin08e/uin08e0g.htm Daraasadda Kiiska Burkina Faso] {{Wayback|url=http://www.unu.edu/unupress/food2/uin08e/uin08e0g.htm |date=20101024175811 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024175811/http://www.unu.edu/unupress/food2/uin08e/uin08e0g.htm |date=2010-10-24 }}, UNU, Waxaa la helay Juun 17, 2008</ref> == Tixraacyo == {{Portal|Tamarta|Biyaha|Tamarta la cusboonaysiin karo}} {{Reflist}} {{Authority control}} {{coord|11.0821|0.6998|type:landmark_region:BF|display=title}} 8tifc0bidernyxg5cqgi7d81rze2jn7 0 48138 300091 299771 2026-06-28T11:00:59Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300091 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Saldhigga Korontada Biyo-dhaca ee Sondu Miriu | image = | image_caption = | location_map = Kenya | country =[[Kenya]] | location = | coordinates = {{coord|0|20|33|S|34|51|08|E|source:dewiki_region:KE-700_scale:50000_type:landmark|display=inline,title}} | owner = [[Shirkadda Korontada ee Kenya (KenGen)]] | purpose = Koronto | status = O | construction_began = 1999<ref name="Start"/> | opening = {{Start date and age|2007}}<ref>{{cite web| url=http://kisumunewsinfo.blogspot.com/2013/05/kisumus-sh56b-power-project-ready.html|title=Mashruuca Korontada ee Kisumu oo ku kacay 5.6 Bilyan Shilin oo diyaar ah|date=9 Maajo 2013| accessdate=5 Abriil 2016|publisher=Kisumu News Info (KNI)|location=Kisumu| last=KNI}}</ref> | demolished = | cost = | dam_type = | dam_crosses = [[Webiga Sondu]] | dam_length = | dam_height = | dam_height_foundation= | dam_height_thalweg = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive= | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = | res_elevation = | plant_name = Saldhigga Korontada Biyo-dhaca ee Sondu Miriu | plant_coordinates = | plant_operator =[[Shirkadda Korontada ee Kenya (KenGen)]] | plant_type = R | plant_hydraulic_head = | plant_turbines = 2 X 30MW | plant_capacity = {{convert|60|MW|abbr=on}} | plant_commission = 24 Luulyo 2009<ref name="Launch">{{cite web| url=http://www.capitalfm.co.ke/business/2009/07/kenya-launches-sondu-miriu-power-plant/ |title=Kenya oo daah-furtay saldhigga korontada Sondu Miriu| accessdate=5 Abriil 2016|date=24 Luulyo 2009|last=Capital FM Reporter| publisher=[[98.4 Capital FM]]|location=Nairobi}}</ref> | plant_decommission = }} '''Saldhigga Korontada Biyo-dhaca ee Sondu Miriu''' waa saldhig koronto oo laga dhaliyo biyaha oo ku yaalla [[Webiga Sondu]] ee dalka Kenya.<ref>{{cite web| url=https://www.internationalrivers.org/resources/the-impacts-of-sondu-miriu-river-hydro-electric-power-project-on-the-people-of-nyanza-2014| title=Saamaynta Mashruuca Korontada Biyo-dhaca ee Webiga Sondu-Miriu uu ku yeeshay dadka reer Nyanza|last=Africa Water Network|publisher=Internationalrivers.org| accessdate=5 Abriil 2016|date=22 Disembar 1999}}</ref><ref name="About">{{cite web|url=http://www.kengen.co.ke/index.php?page=business&subpage=hydro&id=10|title=Shirkadda Korontada ee Kenya: Mashruuca Korontada Biyo-dhaca ee Sondu Miriu|accessdate=5 Abriil 2015|date=5 Abriil 2015|publisher=[[Shirkadda Korontada ee Kenya (KENGEN)]]|last=KENGEN|location=Nairobi|archive-date=2018-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20181003013930/http://www.kengen.co.ke/index.php?page=business&subpage=hydro&id=10|url-status=dead}}</ref> ==Goobta== Saldhigga korontada wuxuu ku yaallaa meel u dhow tuulada ''Kusa'' ee [[Degmada Kisumu]], qiyaastii {{convert|55|km|0}}, dhinaca wadada, koonfur-bari ee [[Kisumu]], oo ah meesha ay ku taallo xarunta degmada.<ref>{{cite web| url=http://distancecalculator.globefeed.com/Kenya_Distance_Result.asp?fromplace=Kusa%2C%20Kisumu%2C%20Kenya&toplace=Kisumu%2C%20Kenya%2C&dt1=ChIJNfbeIxbCKhgRsVIYQ9JR4wU&dt2=ChIJHchKrTekKhgR0o0k1jmkEiA|accessdate=5 Abriil 2016| title= Masaafada u dhaxaysa Kusa, Kisumu, Kenya iyo Kisumu, Kenya|last=GFC |date=5 Abriil 2016|publisher=Globefeed.com (GFC)}}</ref> Tani waxay qiyaastii {{convert|350|km|0}} u jirtaa, dhinaca wadada, waqooyi-galbeed ee [[Nairobi]], oo ah caasimadda iyo magaalada ugu weyn dalka.<ref>{{cite web|last=GFC | url=http://distancecalculator.globefeed.com/Kenya_Distance_Result.asp?fromplace=Nairobi%2C%20Kenya&toplace=Kusa%2C%20Kisumu%2C%20Kenya%2C&dt1=ChIJp0lN2HIRLxgRTJKXslQCz_c&dt2=ChIJNfbeIxbCKhgRsVIYQ9JR4wU|title=Masaafada u dhaxaysa Nairobi, Kenya iyo Kusa, Kisumu, Kenya|publisher=Globefeed.com (GFC) | accessdate=5 Abriil 2016|date=5 Abriil 2016}}</ref> Isku-duwayaasha saldhigga korontada waa: 0°20'33.0"S, 34°51'08.0"E (Loolka: 0°20'33.0"S; Dhigta: 34°51'08.0"E).<ref>{{google maps|accessdate=5 Abriil 2016| url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B020'33.0%22S+34%C2%B051'08.0%22E/@-0.3424896,34.8500317,450m/data=!3m2!1e3!4b1!4m2!3m1!1s0x0:0x0| title=Goobta Saldhigga Korontada Biyo-dhaca ee Sondu Miriu}}</ref> ==Dulmar== Saldhigga korontadu waa mid gaar ah sababtoo ah kuma yaallo si toos ah webiga uu biyaha ka helo ee uu ku shaqeeyo. Meesha biyaha laga qaato, biyaha waxaa loo weeciyaa saldhigga korontada, iyadoo la marayo {{convert|6.2|km|mi}} oo marin-biyood ah. Ka dib marka korontada la soo saaro, [[biyaha wasakhda ah]] ee ka soo baxa waxaa lagu tuuraa qiyaastii {{convert|13|km|0}} dhanka hoose ee meesha biyaha laga qaato iyada oo loo marayo marin bixitaan oo dhererkiisu yahay {{convert|4.7|km|0}}. Khad {{convert|50|km|0}} oo ah 135kV ayaa korontada ka qaada saldhigga oo u geeya saldhig-hoosaad ku yaalla Kisumu, halkaas oo loogu daro shabakadda korontada qaranka. Dhismaha ayaa qaatay 10 sano, iyadoo deyn laga helay [[Bangiga Japan ee Iskaashiga Caalamiga ah]] oo ku kacay wadarta guud ee 19 bilyan oo Shilin (249 milyan oo Doolarka Mareykanka ah).<ref name="Start">{{cite web|url=http://www.businessdailyafrica.com/Corporate-News/-/539550/630882/-/15p1u3c/-/index.html |title=Mashruuc laga soo jeediyay Webiga Sondu Miriu si loo yareeyo koronto la'aanta |accessdate=5 Abriil 2016| date=28 Luulyo 2009|first= Zeddy|last= Sambu|newspaper=[[Business Daily Africa]]| location=Nairobi}}</ref><ref name="Details">{{cite web|date=5 Abriil 2016| url=http://durrantinternational.com/ProjectPage_africa6.htm|last=DCIL | title=Durant & Company International Limited: Mashruuca Biyo-korontada ee Sondu/Miriu, Gobolka Nyanza, Kenya|publisher=Durant & Company International Limited (DCIL)|accessdate=5 Abriil 2016}}</ref> ==Arrimo kale== Ka dib markii Sondu Miriu la dhisay, saldhig kale oo koronto oo la xidhiidha, {{convert|20.2|MW|abbr=on}} [[Saldhigga Korontada Biyo-dhaca ee Sang'oro]], ayaa la dhisay intii u dhaxaysay 2007 iyo 2013, iyadoo la isticmaalayo biyaha ka soo baxa Sondu Miriu inay noqdaan biyaha ay ku shaqeeyaan.<ref>{{cite web|accessdate=5 Abriil 2016|last=Cherono|url=http://www.nation.co.ke/Counties/Sondu+Miriu+power+plant+boost+for+jobs+and+schools+/-/1107872/1208672/-/468ihn/-/index.html|date=27 Luulyo 2011|title=Saldhigga korontada ee Sondu Miriu oo kor u qaadaya shaqooyinka iyo dugsiyada|first=Stella|newspaper=[[Daily Nation]]|location=Nairobi|archive-date=2016-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160602191439/http://www.nation.co.ke/Counties/Sondu+Miriu+power+plant+boost+for+jobs+and+schools+/-/1107872/1208672/-/468ihn/-/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.businessdailyafrica.com/Sondu-Miriu-power-project-to-ease-energy-crisis-in-western-Kenya/-/539546/1216804/-/12wc4gdz/-/index.html| title=Mashruuca korontada ee Sondu Miriu si uu u yareeyo dhibaatada tamarta ee galbeedka Kenya| accessdate=5 Abriil 2016|date=11 Agoosto 2011 |first=Frankline |last=Sunday| newspaper=[[Business Daily Africa]]|location=Nairobi}}</ref><ref>{{cite web| url=http://www.jica.go.jp/english/our_work/evaluation/oda_loan/economic_cooperation/c8h0vm000001rdjt-att/kenya.pdf|title=Mashruuca Biyo-korontada ee Sondu-Miriu Saldhigga Korontada ee Sang'oro: Qiimayn Hore|accessdate=5 Abriil 2016| date=23 Janaayo 2007|publisher=[[Wakaaladda Iskaashiga Caalamiga ah ee Japan (JICA)]]| last=JICA|location=Tokyo}}</ref> ==Lahaanshaha== Saldhigga Korontada Biyo-dhaca ee Sondu Miriu waxaa 100 boqolkiiba leh [[Shirkadda Korontada ee Kenya (KenGen)]], oo ah shirkad ay dawladdu leedahay oo ka tirsan [[dawladda Kenya]].<ref name="About"/> ==Sidoo kale eeg== {{stack|{{Portal|Kenya|Biyaha|Tamarta la cusboonaysiin karo}}}} *[[Liiska saldhigyada korontada ee Kenya]] ==Tixraacyo== {{reflist|30em}} ==Xiriirinta dibadda== *[http://www.standardmedia.co.ke/article/2000087466/kisumu-irony-of-dark-city-that-hosts-power-plants Kisumu: Calaacal ku saabsan magaalada mugdiga ah ee martigelisa saldhigyada korontada] 7na8qkl1rcper3d8d7aftkzqjlx4k3o 0 48141 299774 2026-06-27T12:30:06Z Isma4l 41797 /* */ 299774 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |official_name = Old Subri |other_name = Subri Dada |image_skyline = Old_Subri_Township.jpg |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[Magaalo]] |motto = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Waddanka |subdivision_name = [[Image:Flag of Ghana.svg|25px]] [[Ghana]] |subdivision_type1 = [[Gobollada Ghana|Gobolka]] |subdivision_name1 = [[Western Region (Ghana)|Gobolka Galbeedka]] |subdivision_type2 = [[Degmooyinka Ghana|Degmada]] |subdivision_name2 = [[Degmada Wassa East]] |subdivision_name3 = Subri Circuit |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = Chief |leader_name = Nana Twumasi Ampaakwaw II |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = [[Kwabena Okyere Darko-Mensah]] |leader_title2 = Wasiirka Gobolka Galbeedka |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2012 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 1000 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title =Qowmiyadaha |population_blank1 = |population_blank2_title =Diimaha |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] |utc_offset = |timezone_DST = [[Greenwich Mean Time|GMT]] |utc_offset_DST = n |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = 00233 |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''Old Subri''' (Subri Dada) waa [[magaalo]] ku yaalla [[Western Region (Ghana)|gobolka galbeedka]] ee [[Ghana]].<ref>{{Cite web |last=ADAMS |first=KWESI ALFRED |date=2023-07-28 |title=GREL waxay ku wareejisay mashruuc biyo ah oo dhan GH¢176k bulshada Old Subri |url=https://thechronicle.com.gh/grel-hands-over-gh¢176k-water-project-to-old-subri-community/ |access-date=2023-08-07 |website=The Chronicle News Online |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=grel |date=2023-08-03 |title=GREL waxay ku wareejisay mashruuc biyo ah oo dhan GHS 176,294 bulshada Old Subri - Grelghana |url=https://grelghana.com/grel-hands-over-ghs-176294-mechanised-water-project-to-old-subri-community/,%20https://grelghana.com/grel-hands-over-ghs-176294-mechanised-water-project-to-old-subri-community/ |access-date=2023-08-07 |website=grelghana.com |language=en-US }}{{Dead link|date=Janaayo 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Magaaladu waa mid ka mid ah aagagga ay ka hawlgasho [[Golden Star Resources|Golden Star]] Wassa Limited oo ah shirkad [[macdanta]] ka soo saarta [[Ghana]].<ref>{{Cite web |date=2019-11-24 |title=12 bulsho ayaa saxiixay heshiis is-faham la leh Golden Star Wassa Mines |url=https://citinewsroom.com/2019/11/12-communities-sign-mou-with-golden-star-wassa-mines/ |access-date=2023-08-08 |website=Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana |language=en-US}}</ref> Dadku waxay qayb ka yihiin [[Wasa people|qabiilka Wassa]].<ref>{{Cite web |last=WordHistory |date=2015-03-17 |title=Akan States: Bono, Dankyira, Wassa |url=https://www.worldhistory.biz/sundries/29616-akan-states-bono-dankyira-wassa.html}}</ref> == Mashruucyada == === Biyaha === Odayaasha iyo dadka deggan Old Subri ee [[Degmada Wassa East]] ee [[Western Region (Ghana)|Gobolka Galbeedka]] ayaa bishii Luulyo 2023 helay mashruuc biyo bulsho oo qiimihiisu yahay GH¢176,294.00 oo ka yimid Ghana Rubber Estate Limited (GREL).<ref name=":0" /> Chief-ku wuxuu xusay in kaalmada wakhtigeeda ku timid ee shirkadaha sida Golden Star Resource, GREL, ay si joogto ah u daboolaan baahiyaha bulshada ee aagagga ay ka hawlgalaan, taas oo saameyn weyn oo togan ku yeelatay nolosha bulshada martigelisa.<ref name=":2">{{Cite news |last=graphic.com.gh |date=2023-08-03 |title=Nidaamka biyaha mashiineysan ee kumanaan qof ee Old Subri |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/mechanised-water-system-for-thousands-in-old-subri.html |location=Accra, Ghana|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]}}</ref> Mashruucu wuxuu ka kooban yahay nidaam biyo mashiineysan oo leh laba [[ceel]], saddex meelood oo biyaha laga qaato, iyo awood dhan 20,000 litir. Hindisahan ayaa looga golleeyahay in lagu hagaajiyo helitaanka [[biyo nadiif ah]] ee [[bulshada deegaanka]]. Mashruuca biyaha bulshada, oo la bilaabay 2021, ayaa la kulmay caqabad yar oo la xiriirta biyo la'aan ka timid ceelkii ugu horreeyay. Ceel dheeraad ah ayaa lagu daray, waxaana hadda la filayaa inuu u adeego ilaa 1,400 oo qof oo ku nool Old Subri, Gobolka Galbeedka.<ref name=":0" /> == Waxbarashada == Dadka magaalada iyo nawaaxigeeda waxay [[Waxbarasho|waxbarashadooda rasmiga ah]] ka heli karaan Dugsiga Aasaasiga ah ee Old Subri D/A, kaas oo ah [[Dugsiga dawladda|dugsi dadweyne]] oo kormeerkiisa ay leedahay xarunta degmada, [[Daboase]].<ref>{{Cite web |last=coursesghana.com |title=Old Subri D/A Basic School, faahfaahinta Daboase |url=https://www.coursesghana.com/schools/10467-old-subri-d-a-basic-school.aspx}}</ref> == Hogaamiyeyaasha Dhaqanka == === Chief-ka === Nana Twumasi Ampaakwaw II.<ref>{{Cite web |title=old subri |url=https://www.bing.com/search?pglt=169&q=old+subri&cvid=17eab16034864d2389bf733b11f84d21&aqs=edge.3.69i57j46j69i59l2j46l2j0l2j69i60.3952j0j1&FORM=ANAB01&PC=U531 |access-date=2023-08-18 |website=Bing |language=en}}</ref><ref name=":2" /> == Ciyaaraha == === Kooxda Kubadda Cagta === '''Royal Jet FC''': Koox [[kubadda cagta]] oo heerka labaad ah gudaha Ghana.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-08-07 |title=Ciyaartoyda Royal Jet FC oo si xun ugu dhaawacmay shil wadada Huni Valley-Damang |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/SportsArchive/Royal-Jet-FC-players-severely-injured-in-an-accident-on-Huni-Valley-Damang-road-1327363 |access-date=2023-08-18 |website=GhanaWeb |language=en |archive-date=2023-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019131642/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/SportsArchive/Royal-Jet-FC-players-severely-injured-in-an-accident-on-Huni-Valley-Damang-road-1327363 |url-status=dead }}</ref> == Murannada, Dhacdooyinka iyo Dacwadaha == === Dhacdooyinka === Fiidnimadii [[Khamiis]], xilli xubnaha kooxda Royal Jet ay ku sii jeedeen Old Subri ka dib markii ay la kulmeen guuldarro 2-0 ah oo ka soo gaartay Tarkwa United, kulan ka tirsan horyaalka heerka labaad oo lagu qabtay Akon Park, garoonka guriga [[Medeama S.C.|Medeama SC]] ee [[Tarkwa]] ka hor inta aan la dhisin garoonka TnA Stadium ee Goldfield Ghana Limited, kooxdu waxay la kulantay shil.<ref name=":1" /> Natiijada ka dhalatay dhacdadii nasiib-darrada ahayd ee ka dhacday wadada [[Huni Valley]]-Damang, tiro dad ah oo ka mid ah ciyaartoyda Royal Jet FC, koox kubadda cagta ah oo ku tartamaysa heerka labaad, ayna saldhiggoodu ku yaallaan Old Subri gudaha maamulka [[Degmada Wassa East]] ee Gobolka Galbeedka, ayaa nasiib darro soo gaaray dhaawacyo culus.<ref name=":1" /> == Tixraacyo == <references /> hqu4ozvaloydz6f1rjib18kcka10lou 299775 299774 2026-06-27T12:30:29Z Isma4l 41797 /* */ 299775 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |official_name = Old Subri |other_name = Subri Dada |image_skyline = Old_Subri_Township.jpg |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = [[Magaalo]] |motto = <!-- Location ------------------> |subdivision_type = Waddanka |subdivision_name = [[Image:Flag of Ghana.svg|25px]] [[Ghana]] |subdivision_type1 = [[Gobollada Ghana|Gobolka]] |subdivision_name1 = [[Western Region (Ghana)|Gobolka Galbeedka]] |subdivision_type2 = [[Degmooyinka Ghana|Degmada]] |subdivision_name2 = [[Degmada Wassa East]] |subdivision_name3 = Subri Circuit |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = Chief |leader_name = Nana Twumasi Ampaakwaw II |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = [[Kwabena Okyere Darko-Mensah]] |leader_title2 = Wasiirka Gobolka Galbeedka |leader_name2 = |leader_title3 = |leader_name3 = |leader_title4 = |leader_name4 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> |population_as_of =2012 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 1000 |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title =Qowmiyadaha |population_blank1 = |population_blank2_title =Diimaha |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Greenwich Mean Time|GMT]] |utc_offset = |timezone_DST = [[Greenwich Mean Time|GMT]] |utc_offset_DST = n |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = 00233 |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''Subri Hore''' (Subri Dada) waa [[magaalo]] ku yaalla [[Western Region (Ghana)|gobolka galbeedka]] ee [[Ghana]].<ref>{{Cite web |last=ADAMS |first=KWESI ALFRED |date=2023-07-28 |title=GREL waxay ku wareejisay mashruuc biyo ah oo dhan GH¢176k bulshada Old Subri |url=https://thechronicle.com.gh/grel-hands-over-gh¢176k-water-project-to-old-subri-community/ |access-date=2023-08-07 |website=The Chronicle News Online |language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |last=grel |date=2023-08-03 |title=GREL waxay ku wareejisay mashruuc biyo ah oo dhan GHS 176,294 bulshada Old Subri - Grelghana |url=https://grelghana.com/grel-hands-over-ghs-176294-mechanised-water-project-to-old-subri-community/,%20https://grelghana.com/grel-hands-over-ghs-176294-mechanised-water-project-to-old-subri-community/ |access-date=2023-08-07 |website=grelghana.com |language=en-US }}{{Dead link|date=Janaayo 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Magaaladu waa mid ka mid ah aagagga ay ka hawlgasho [[Golden Star Resources|Golden Star]] Wassa Limited oo ah shirkad [[macdanta]] ka soo saarta [[Ghana]].<ref>{{Cite web |date=2019-11-24 |title=12 bulsho ayaa saxiixay heshiis is-faham la leh Golden Star Wassa Mines |url=https://citinewsroom.com/2019/11/12-communities-sign-mou-with-golden-star-wassa-mines/ |access-date=2023-08-08 |website=Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana |language=en-US}}</ref> Dadku waxay qayb ka yihiin [[Wasa people|qabiilka Wassa]].<ref>{{Cite web |last=WordHistory |date=2015-03-17 |title=Akan States: Bono, Dankyira, Wassa |url=https://www.worldhistory.biz/sundries/29616-akan-states-bono-dankyira-wassa.html}}</ref> == Mashruucyada == === Biyaha === Odayaasha iyo dadka deggan Old Subri ee [[Degmada Wassa East]] ee [[Western Region (Ghana)|Gobolka Galbeedka]] ayaa bishii Luulyo 2023 helay mashruuc biyo bulsho oo qiimihiisu yahay GH¢176,294.00 oo ka yimid Ghana Rubber Estate Limited (GREL).<ref name=":0" /> Chief-ku wuxuu xusay in kaalmada wakhtigeeda ku timid ee shirkadaha sida Golden Star Resource, GREL, ay si joogto ah u daboolaan baahiyaha bulshada ee aagagga ay ka hawlgalaan, taas oo saameyn weyn oo togan ku yeelatay nolosha bulshada martigelisa.<ref name=":2">{{Cite news |last=graphic.com.gh |date=2023-08-03 |title=Nidaamka biyaha mashiineysan ee kumanaan qof ee Old Subri |url=https://www.graphic.com.gh/news/general-news/mechanised-water-system-for-thousands-in-old-subri.html |location=Accra, Ghana|newspaper=[[Daily Graphic (Ghana)|Daily Graphic]]}}</ref> Mashruucu wuxuu ka kooban yahay nidaam biyo mashiineysan oo leh laba [[ceel]], saddex meelood oo biyaha laga qaato, iyo awood dhan 20,000 litir. Hindisahan ayaa looga golleeyahay in lagu hagaajiyo helitaanka [[biyo nadiif ah]] ee [[bulshada deegaanka]]. Mashruuca biyaha bulshada, oo la bilaabay 2021, ayaa la kulmay caqabad yar oo la xiriirta biyo la'aan ka timid ceelkii ugu horreeyay. Ceel dheeraad ah ayaa lagu daray, waxaana hadda la filayaa inuu u adeego ilaa 1,400 oo qof oo ku nool Old Subri, Gobolka Galbeedka.<ref name=":0" /> == Waxbarashada == Dadka magaalada iyo nawaaxigeeda waxay [[Waxbarasho|waxbarashadooda rasmiga ah]] ka heli karaan Dugsiga Aasaasiga ah ee Old Subri D/A, kaas oo ah [[Dugsiga dawladda|dugsi dadweyne]] oo kormeerkiisa ay leedahay xarunta degmada, [[Daboase]].<ref>{{Cite web |last=coursesghana.com |title=Old Subri D/A Basic School, faahfaahinta Daboase |url=https://www.coursesghana.com/schools/10467-old-subri-d-a-basic-school.aspx}}</ref> == Hogaamiyeyaasha Dhaqanka == === Chief-ka === Nana Twumasi Ampaakwaw II.<ref>{{Cite web |title=old subri |url=https://www.bing.com/search?pglt=169&q=old+subri&cvid=17eab16034864d2389bf733b11f84d21&aqs=edge.3.69i57j46j69i59l2j46l2j0l2j69i60.3952j0j1&FORM=ANAB01&PC=U531 |access-date=2023-08-18 |website=Bing |language=en}}</ref><ref name=":2" /> == Ciyaaraha == === Kooxda Kubadda Cagta === '''Royal Jet FC''': Koox [[kubadda cagta]] oo heerka labaad ah gudaha Ghana.<ref name=":1">{{Cite web |date=2021-08-07 |title=Ciyaartoyda Royal Jet FC oo si xun ugu dhaawacmay shil wadada Huni Valley-Damang |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/SportsArchive/Royal-Jet-FC-players-severely-injured-in-an-accident-on-Huni-Valley-Damang-road-1327363 |access-date=2023-08-18 |website=GhanaWeb |language=en |archive-date=2023-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231019131642/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/SportsArchive/Royal-Jet-FC-players-severely-injured-in-an-accident-on-Huni-Valley-Damang-road-1327363 |url-status=dead }}</ref> == Murannada, Dhacdooyinka iyo Dacwadaha == === Dhacdooyinka === Fiidnimadii [[Khamiis]], xilli xubnaha kooxda Royal Jet ay ku sii jeedeen Old Subri ka dib markii ay la kulmeen guuldarro 2-0 ah oo ka soo gaartay Tarkwa United, kulan ka tirsan horyaalka heerka labaad oo lagu qabtay Akon Park, garoonka guriga [[Medeama S.C.|Medeama SC]] ee [[Tarkwa]] ka hor inta aan la dhisin garoonka TnA Stadium ee Goldfield Ghana Limited, kooxdu waxay la kulantay shil.<ref name=":1" /> Natiijada ka dhalatay dhacdadii nasiib-darrada ahayd ee ka dhacday wadada [[Huni Valley]]-Damang, tiro dad ah oo ka mid ah ciyaartoyda Royal Jet FC, koox kubadda cagta ah oo ku tartamaysa heerka labaad, ayna saldhiggoodu ku yaallaan Old Subri gudaha maamulka [[Degmada Wassa East]] ee Gobolka Galbeedka, ayaa nasiib darro soo gaaray dhaawacyo culus.<ref name=":1" /> == Tixraacyo == <references /> opeznh03uagsuwwaou3liksthwjzcba 0 48142 299776 2026-06-27T12:33:02Z Isma4l 41797 /* */ 299776 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Rand Water | logo = | logo_size = | logo_alt = | logo_caption = | logo_padding = | image = | image_size = | image_alt = | image_caption = | native_name = | native_name_lang = <!-- Use ISO 639-1 code, e.g. "fr" for French. For multiple names in different languages, use {{lang|[code]|[name]}}. --> | former_name = Rand Water Board | type = | industry = Adeegga Biyaha | founded = {{start date and age|1903|05|08|df=yes}} gudaha [[Johannesburg]], [[Koonfur Afrika]] | founder = <!-- or: | founders = --> | hq_location = | hq_location_city = Glenvista, Gauteng | hq_location_country = Koonfur Afrika | area_served = <!-- or: | areas_served = --> | key_people = Matshidiso Hashatse (Guddoomiyaha)<br>Sipho Mosai (Maamulaha Guud) | products = Biyo la cabi karo oo badan | brands = | services = Maareynta kaabayaasha iyo nidaamka kaydinta, nadiifinta biyaha, fayadhowrka guud, maareynta tayada biyaha, iyo falanqaynta biyaha | revenue = {{Unbulleted list|{{Increase}} {{ZAR|19.578 bilyan}}}} | net_income = {{Unbulleted list|{{Increase}} {{ZAR|3.536 bilyan}} (2023)|{{ZAR|3.462 bilyan}} (2022)}} | assets = {{Unbulleted list|{{Increase}} {{ZAR|44.242 bilyan}} (2023)|{{ZAR|40.538 bilyan}} (2022)}} | owner = <!-- or: | owners = --> | parent = [[Wasaaradda Biyaha iyo Fayadhowrka]] | subsidiaries = {{Unbulleted list |Rand Water Services (Pty) Ltd |Rand Water Foundation NPC}} | website = {{URL|www.randwater.co.za}} }} '''Rand Water''' (oo horay loogu yiqiinay Rand Water Board) waa adeeg [[biyo]] oo u dhashay dalka Koonfur Afrika kaas oo siiya biyo la cabi karo gobolka [[Gauteng]] iyo meelo kale oo dalka ka mid ah, waana adeegga biyaha ugu weyn ee [[Afrika]]. Biyaha waxaa laga soo saaraa ilo badan waxaana la nadiifiyaa ka dibna loo qaybiyaa warshadaha, [[macdanta Afrika|macdanta]], iyo degmooyinka maxalliga ah, sidoo kale waxay ku lug leedahay [[fayadhowrka]] [[biyaha wasakhaysan]]. ==Taariikhda== [[Witwatersrand]] waxay ku taallaa Koonfur Afrika ee [[Highveld]], waxayna ka kooban tahay inta badan dhul daaqsimeed leh roobab xagaaga ah oo celcelis ahaan sannadkii ay ku hooraan 784mm.<ref name="Petterson">{{cite journal |last=Petterson |first=Donald R. |title=Witwatersrand waa Beel Macdan-qodasho oo Dahab ah oo Gaar ah |journal=Economic Geography |volume=27 |issue=3 |pages=209–221 |jstor=141095 |date=Luulyo 1951 |doi=10.2307/141095 }}</ref>{{rp|210}} Mawjadda Witwatersrand waxay fidsan tahay 96 km oo ka bilaabma bari ilaa galbeed iyadoo webiyada waqooyi ka xiga mawjadda ay u qulqulaan waqooyi ilaa [[Limpopo]] iyo ilaa [[Badweynta Hindiya]], halka webiyada koonfurta ka xiga mawjadda ay u qulqulaan koonfur ilaa [[Webiga Vaal|Vaal]] iyo [[Webiga Orange]] iyo ilaa [[Badweynta Atlaantik]].<ref name=Petterson/>{{rp|210}} Webiyada ku yaalla Witwatersrand waxay u muuqdeen inay qallalaan xilliga jiilaalka, sidaas darteedna waxay ahaayeen ilo biyo oo liita iyo dhul qallalan oo leh dhul daaqsimeed iyo ciid ku habboon xoolaha iyo dhaqashada idaha ka hor inta aan la helin dahabka.<ref name=Petterson/>{{rp|210}} Dahab ayaa laga helay Witwatersrand intii lagu jiray Maarso 1886, dhowr bulshona si dhakhso ah ayay uga kaceen teendhooyin ilaa tuulooyin, magaalooyin, ugu dambayntiina waxay noqdeen magaalo la yiraahdo [[Johannesburg]].<ref name=Petterson/>{{rp|213}} Maadaama ay ku taallay biyo-mareenka laba nidaam oo webi, aaggu had iyo jeer wuxuu lahaa biyo yari loogu talagalay warshadaha iyo bulshada koraysa.<ref name=Petterson/>{{rp|214}} Ka dib [[Dagaalkii Labaad ee Anglo-Boer]] (1899–1902), dawladda Ingiriisku waxay la wareegtay maamulka [[Transvaal Colony]] iyadoo loo baahnaa in dib loo soo celiyo macdan qodista dahabka heerarkii ka hor dagaalka. Maamulka Transvaal wuxuu go'aansaday inuu dhexeeyo maareynta khayraadka biyaha ee Witwatersrand, waxaana la sameeyay Guddiga Biyaha ee Rand (Rand Water Board) 8-dii Maajo 1903 iyadoo la hirgelinayo Xeerka Lagu Daray Guddiga Biyaha ee Rand No. 32.<ref name=Petterson/>{{rp|217}}<ref name="RWater">{{cite web | url=http://www.randwater.co.za/Pages/Home.aspx | title=Rand Water | publisher=Rand Water | accessdate=24 Maajo 2015}}</ref> Guddigu wuxuu ka koobnaan lahaa kow iyo toban xubnood oo ay ku taliyeen Guddoomiyaha Transvaal Colony, Golaha Magaalada Johannesburg, Rugta Macdanta, iyo degmooyinka kale ee xilligaas, wuxuuna isku dari lahaa dhammaan shirkadaha kale ee biyaha siinayay ilaa wakhtigaas.<ref name=RWater/><ref name="Manson">{{cite journal | jstor=752054 | title=Koonfur Afrika | author1=Manson, Edward | author2=Bisschop, W.R | journal=Journal of the Society of Comparative Legislation | year=1905 | volume=6 | issue=1 | pages=391–417 }}</ref>{{rp|416}} Kow iyo tobankii xubnood ee ugu horreeyay waxay ka koobnaayeen shan xubnood oo ka socda Rugta Macdanta, saddex ka socda degmada Johannesburg, mid ka socda [[Germiston]]/[[Boksburg]], mid ka socda Springs, iyo mid ka socda [[Krugersdorp]]/[[Roodepoort]].<ref name=Leyds/>{{rp|56}} Waxay hawlgallada bilaabi lahayd 1905.<ref name=RWater/> Xubinnimadu waxay markii dambe u korodhay 34 markii [[Benoni, Gauteng|Benoni]] ay ku biirtay 1906, Tareenada 1914, [[Brakpan]] 1920, Randfontein 1929, [[Nigel]] 1935, iyo [[Pretoria]] iyo [[Vereeniging]] 1944.<ref name=Leyds/>{{rp|56}} ==Ilaha Biyaha== Ilaha biyaha ee ugu horreeyay ee magaalada sii koraysa ee Johannesburg waxaa laga helay saddex ''spruits'' ama [[durdur]], mid ka mid ah ''spruit'' oo ku yaalla [[Fordsburg]] kaas oo weli ku qulqula dhinaca galbeed ee Commissioner Street, durdur la yiraahdo Natalspruit oo ku yaalla dhinaca bari ee Commissioner Street oo u dhow Jeppestown, iyo [[Isha (biyo-mareen)|il]] ku taalla mawjadda [[Parktown]] halkaas oo [[Isbitaalka Guud ee Johannesburg]] uu ku yaallo.<ref name=RWater/><ref name="Leyds">{{cite book | title=Taariikhda Johannesburg: Sannadihii Hore | publisher=Nasional Boekhandel | author=Leyds, Gerald Anton | year=1964 | pages=318}}</ref>{{rp|52}} Sida macdanta iyo magaaladu u fidayeen, baahidu way korodhay waxaana la sameeyay laba urur si ay u siiyaan biyo. Shirkadda Biyaha ee [[Braamfontein]] oo leh laba ceel oo ku yaalla gobolka Parktown ayaa siisay magaalada, iyo Vierfontein Syndicate oo siiyay biyo macdan qodista iyo cabbitaanka, halka deeqdii ugu horreysay ee lagu siiyo biyo ay timid iyada oo loo marayo Sivewright Concession ee 1887 oo aasaastay Shirkadda Biyaha iyo Sahaminta Johannesburg (Johannesburg Waterworks and Exploration Company).<ref name=RWater/> [[James Sivewright]] waxaa la siiyay deeqda [[Jamhuuriyadda Koonfur Afrika]] (ZAR) si ay u siiyaan biyo magaalada Johannesburg, laakiin deeqdu kuma qasbayn shirkadiisa inay siiso.<ref name=Leyds/>{{rp|52}} Sannadkii 1889, Sivewright wuxuu iibiyay deeqdiisii Shirkadda Biyaha, Hantida iyo Sahaminta Johannesburg Limited, oo ay lahayd [[Barney Barnato]].<ref name=Leyds/>{{rp|52}} Shirkaddu waxay markaas dhistay biyo-xireen goob ku taalla [[Doornfontein]] oo hadda ah halka uu ku yaallo [[Garoonka Ellis Park]] ka dibna waxay biyaha u soo saartay [[biyo-kayd]] ku yaalla mawjadda ka sarreysa Saratoga Avenue ee ku taalla geeska Harrow Road, sahaydan ku tiirsan cuf-jiidadka waxaa la sheegay inay bixisay 3,409,569 litir intii lagu jiray xilliga roobka.<ref name=Leyds/>{{rp|53}} Dadka magaalada, oo xilligaas ay maamulaysay Guddiga Nadaafadda, ayaa la codsaday 1892-kii inay ka hadlaan la'aanta [[sahayda biyaha]] ku filan iyo qiimaheeda, 15s gallonkiiba iyo 5s bishiiba cabbirka.<ref name=Leyds/>{{rp|53}} Shirkadda Biyaha ee Johannesburg ayaa la sheegay inay siinaysay 4,091,400 litir maalintii 1895, laakiin waxay ahayd inay isticmaasho dameerro iyo gaari-gacmeedyo si ay ugu qaadaan biyaha qaybaha sare ee magaalada intii lagu jiray abaar sannadkaas, dhammaan biyuhuna weli waa inay ahaayeen kuwo la karkariyo ka hor inta aan la isticmaalin.<ref name=Leyds/>{{rp|53}} Dawladda ZAR ayaa magacawday guddi baaritaan isla sannadkaas si ay u baaraan mustaqbalka sahayda biyaha iyo tayadeeda.<ref name=Leyds/>{{rp|54}} Guddigu wuxuu dhiibay talo ah in maareynta sahayda biyaha ay gacanta ku hayso maamul dadweyne, laakiin taasi ma dhicin ka hor inta aanu dagaalku dillaacin 1899, [[Dagaalkii Labaad ee Boer]].<ref name=Leyds/>{{rp|54}} Sannadkii 1898, Shirkadda Biyaha ee Johannesburg waxay qodday ceelal ku yaalla beer ''Zuurbekom'' (oo ku taalla duleedka [[Lenasia]]; {{Coord|26.30104|S|27.81350|E}}), kaas oo ka hooseeya uu jiray [[biyo-kayd]] dabiici ah oo dhan 466 km² kaas oo ugu dambayntiina soo saari lahaa 34,095,000 litir maalintii.<ref name=Leyds/>{{rp|54}} Sannadkii 1899, Zuurbekom Pumphouse waxaa dhistay Shirkadda Sahaminta iyo Hantida Johannesburg, welina waa mid shaqeeya. Ujeeddadeedu waxay ahayd inay soo saarto oo ay siiso biyaha dhagaxyada [[Dolomite (dhagax)|dolomite]] ee ka hooseeya dhulka ballaaran ee qoyan ee Witwatersrand-ka Dhexe.<ref>{{Cite journal |last1=McCarthy |first1=T. S. |last2=Arnold |first2=V. |last3=Venter |first3=J. |last4=W. N. |first4=Ellery |date=2007-09-01 |title=Burburka dhulka qoyan ee Klip River ee Johannesburg |url=http://www.scielo.org.za/pdf/sajs/v103n9-10/a1010310.pdf |journal=South African Journal of Science |pages=391–397 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615125635/http://www.scielo.org.za/pdf/sajs/v103n9-10/a1010310.pdf |archive-date=2022-06-15 |via=[[Academy of Science of South Africa]]}}</ref> <bdi>Sannadkii 1975, waxaa loogu dhawaaqay [[Liiska goobaha dhaxalka ee Gauteng|Taallo Qaran]], ka dibna waxaa loo beddelay [[Goobta dhaxalka gobolka (Koonfur Afrika)|Goobta Dhaxalka ee Gobolka]] sannadkii 2000.</bdi><ref>{{Cite web |title=9/2/262/0013 {{!}} SAHRA |url=https://sahris.sahra.org.za/sites/922620013 |access-date=2023-07-11 |website=[[SAHRA]]}}</ref> Sannadkii 1901, ciidamada Ingiriisku waxay gacanta ku hayeen Johannesburg, in kasta oo dagaalku ka sii socday meelo kale, fikradda ah in hay'ad dadweyne ay maamusho sahayda biyaha ayaa dib loo soo nooleeyay iyada oo la samaynayo golaha degmada, bishii Nofeembarne waxaa la sameeyay guddi baaritaan.<ref name=Leyds/>{{rp|55}} Guddiga Sahayda Biyaha ee Witwatersrand waxaa la sameeyay 4 Nofeembar 1901, ka dib saddex biloodna waxay ku taliyeen in la sameeyo Guddiga Biyaha ee Rand ee dadweynaha si ay ugu siiyaan biyo magaalooyinka iyo macdanta Witwatersrand laga bilaabo [[Springs, Gauteng|Springs]] ee bari iyo [[Randfontein]] ee galbeed.<ref name=Leyds/>{{rp|55}} Iyadoo la samaynayo Guddiga Biyaha ee Rand, ceelal ayaa laga qoday sariirta webiga ee Klip River, laakiin 1914, Guddigu wuxuu go'aansaday inuu dhiso [[Biyo-xireen (barrage)|barrage]] ku yaalla [[Webiga Vaal]] 64 km oo koonfur ka xiga Johannesburg oo leh Xarunta Bamgareynta [[Vereeniging]] oo la furay 27 Luulyo 1923-kii uu furay Guddoomiyaha Guud.<ref name=Petterson/>{{rp|217}}<ref name=RWater/><ref name=Leyds/>{{rp|56}} Biyaha waxaa lagu soo mariyay tuubooyin 137 cm ah oo ka yimid barrage-ka oo jooggiisu ahaa 1,432m ilaa dhererka 1828m ee Witwatersrand.<ref name=Leyds/>{{rp|56}} Biyo badan ayaa weli loo baahnaa, 1937-kiina [[Vaal Dam]] waxaa la dhammaystiray 80 km koonfur-bari ka xiga Johannesburg.<ref name=Petterson/>{{rp|217}}<ref name=RWater/> Mashruuca xiga ee weyn wuxuu ahaa [[Lesotho Highlands Water Project]] sannadkii 1998 kaas oo arkay dhismaha dhowr biyo-xireen oo waaweyn iyo tuubooyin u qaada biyaha [[Lesotho]] ilaa Vaal Dam ee [[Koonfur Afrika]].<ref name=RWater/> ==Nidaamka Sahayda== Rand Water waxay siisaa biyo la cabi karo degmooyinka magaalada iyo kuwa maxalliga ah, warshadaha, iyo macdanta Gauteng, iyo qaybo ka mid ah gobollada [[Mpumalanga]], Free State, iyo North West.<ref name=Bloomberg/> Rand Water waxay leedahay shabakad biyo ah oo dhan 3 500 km oo tuubooyin ah, 60 biyo-kayd ah, waxayna siisaa 4 520 milyan oo litir oo biyo ah maalin kasta macaamiisheeda kala duwan.<ref>{{Cite web |title=Rand Water Warbixinta Sannadlaha ah ee Isku-dhafan 2023 |url=https://www.randwater.co.za/media/annual_reports/RAND%20WATER%20INTEGRATED%20ANNUAL%20REPORT%202023.pdf}}</ref><ref name=RWater/> Xarunteedu waxay ku taallaa xaafadda [[Glenvista]].<ref name="Bloomberg">{{cite web | url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=4468141 | title=Rand Water | publisher=Bloomberg Business | accessdate=24 Maajo 2015}}</ref> ==Tixraacyo== {{reflist}} radjw3x1mnhzf9q6rwx9xy3cdaf5y3f 300065 299776 2026-06-28T10:23:59Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300065 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Rand Water | logo = | logo_size = | logo_alt = | logo_caption = | logo_padding = | image = | image_size = | image_alt = | image_caption = | native_name = | native_name_lang = <!-- Use ISO 639-1 code, e.g. "fr" for French. For multiple names in different languages, use {{lang|[code]|[name]}}. --> | former_name = Rand Water Board | type = | industry = Adeegga Biyaha | founded = {{start date and age|1903|05|08|df=yes}} gudaha [[Johannesburg]], [[Koonfur Afrika]] | founder = <!-- or: | founders = --> | hq_location = | hq_location_city = Glenvista, Gauteng | hq_location_country = Koonfur Afrika | area_served = <!-- or: | areas_served = --> | key_people = Matshidiso Hashatse (Guddoomiyaha)<br>Sipho Mosai (Maamulaha Guud) | products = Biyo la cabi karo oo badan | brands = | services = Maareynta kaabayaasha iyo nidaamka kaydinta, nadiifinta biyaha, fayadhowrka guud, maareynta tayada biyaha, iyo falanqaynta biyaha | revenue = {{Unbulleted list|{{Increase}} {{ZAR|19.578 bilyan}}}} | net_income = {{Unbulleted list|{{Increase}} {{ZAR|3.536 bilyan}} (2023)|{{ZAR|3.462 bilyan}} (2022)}} | assets = {{Unbulleted list|{{Increase}} {{ZAR|44.242 bilyan}} (2023)|{{ZAR|40.538 bilyan}} (2022)}} | owner = <!-- or: | owners = --> | parent = [[Wasaaradda Biyaha iyo Fayadhowrka]] | subsidiaries = {{Unbulleted list |Rand Water Services (Pty) Ltd |Rand Water Foundation NPC}} | website = {{URL|www.randwater.co.za}} }} '''Rand Water''' (oo horay loogu yiqiinay Rand Water Board) waa adeeg [[biyo]] oo u dhashay dalka Koonfur Afrika kaas oo siiya biyo la cabi karo gobolka [[Gauteng]] iyo meelo kale oo dalka ka mid ah, waana adeegga biyaha ugu weyn ee [[Afrika]]. Biyaha waxaa laga soo saaraa ilo badan waxaana la nadiifiyaa ka dibna loo qaybiyaa warshadaha, [[macdanta Afrika|macdanta]], iyo degmooyinka maxalliga ah, sidoo kale waxay ku lug leedahay [[fayadhowrka]] [[biyaha wasakhaysan]]. ==Taariikhda== [[Witwatersrand]] waxay ku taallaa Koonfur Afrika ee [[Highveld]], waxayna ka kooban tahay inta badan dhul daaqsimeed leh roobab xagaaga ah oo celcelis ahaan sannadkii ay ku hooraan 784mm.<ref name="Petterson">{{cite journal |last=Petterson |first=Donald R. |title=Witwatersrand waa Beel Macdan-qodasho oo Dahab ah oo Gaar ah |journal=Economic Geography |volume=27 |issue=3 |pages=209–221 |jstor=141095 |date=Luulyo 1951 |doi=10.2307/141095 }}</ref>{{rp|210}} Mawjadda Witwatersrand waxay fidsan tahay 96 km oo ka bilaabma bari ilaa galbeed iyadoo webiyada waqooyi ka xiga mawjadda ay u qulqulaan waqooyi ilaa [[Limpopo]] iyo ilaa [[Badweynta Hindiya]], halka webiyada koonfurta ka xiga mawjadda ay u qulqulaan koonfur ilaa [[Webiga Vaal|Vaal]] iyo [[Webiga Orange]] iyo ilaa [[Badweynta Atlaantik]].<ref name=Petterson/>{{rp|210}} Webiyada ku yaalla Witwatersrand waxay u muuqdeen inay qallalaan xilliga jiilaalka, sidaas darteedna waxay ahaayeen ilo biyo oo liita iyo dhul qallalan oo leh dhul daaqsimeed iyo ciid ku habboon xoolaha iyo dhaqashada idaha ka hor inta aan la helin dahabka.<ref name=Petterson/>{{rp|210}} Dahab ayaa laga helay Witwatersrand intii lagu jiray Maarso 1886, dhowr bulshona si dhakhso ah ayay uga kaceen teendhooyin ilaa tuulooyin, magaalooyin, ugu dambayntiina waxay noqdeen magaalo la yiraahdo [[Johannesburg]].<ref name=Petterson/>{{rp|213}} Maadaama ay ku taallay biyo-mareenka laba nidaam oo webi, aaggu had iyo jeer wuxuu lahaa biyo yari loogu talagalay warshadaha iyo bulshada koraysa.<ref name=Petterson/>{{rp|214}} Ka dib [[Dagaalkii Labaad ee Anglo-Boer]] (1899–1902), dawladda Ingiriisku waxay la wareegtay maamulka [[Transvaal Colony]] iyadoo loo baahnaa in dib loo soo celiyo macdan qodista dahabka heerarkii ka hor dagaalka. Maamulka Transvaal wuxuu go'aansaday inuu dhexeeyo maareynta khayraadka biyaha ee Witwatersrand, waxaana la sameeyay Guddiga Biyaha ee Rand (Rand Water Board) 8-dii Maajo 1903 iyadoo la hirgelinayo Xeerka Lagu Daray Guddiga Biyaha ee Rand No. 32.<ref name=Petterson/>{{rp|217}}<ref name="RWater">{{cite web | url=http://www.randwater.co.za/Pages/Home.aspx | title=Rand Water | publisher=Rand Water | accessdate=24 Maajo 2015 | archive-date=2015-05-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150516081123/http://www.randwater.co.za/Pages/Home.aspx | url-status=dead }}</ref> Guddigu wuxuu ka koobnaan lahaa kow iyo toban xubnood oo ay ku taliyeen Guddoomiyaha Transvaal Colony, Golaha Magaalada Johannesburg, Rugta Macdanta, iyo degmooyinka kale ee xilligaas, wuxuuna isku dari lahaa dhammaan shirkadaha kale ee biyaha siinayay ilaa wakhtigaas.<ref name=RWater/><ref name="Manson">{{cite journal | jstor=752054 | title=Koonfur Afrika | author1=Manson, Edward | author2=Bisschop, W.R | journal=Journal of the Society of Comparative Legislation | year=1905 | volume=6 | issue=1 | pages=391–417 }}</ref>{{rp|416}} Kow iyo tobankii xubnood ee ugu horreeyay waxay ka koobnaayeen shan xubnood oo ka socda Rugta Macdanta, saddex ka socda degmada Johannesburg, mid ka socda [[Germiston]]/[[Boksburg]], mid ka socda Springs, iyo mid ka socda [[Krugersdorp]]/[[Roodepoort]].<ref name=Leyds/>{{rp|56}} Waxay hawlgallada bilaabi lahayd 1905.<ref name=RWater/> Xubinnimadu waxay markii dambe u korodhay 34 markii [[Benoni, Gauteng|Benoni]] ay ku biirtay 1906, Tareenada 1914, [[Brakpan]] 1920, Randfontein 1929, [[Nigel]] 1935, iyo [[Pretoria]] iyo [[Vereeniging]] 1944.<ref name=Leyds/>{{rp|56}} ==Ilaha Biyaha== Ilaha biyaha ee ugu horreeyay ee magaalada sii koraysa ee Johannesburg waxaa laga helay saddex ''spruits'' ama [[durdur]], mid ka mid ah ''spruit'' oo ku yaalla [[Fordsburg]] kaas oo weli ku qulqula dhinaca galbeed ee Commissioner Street, durdur la yiraahdo Natalspruit oo ku yaalla dhinaca bari ee Commissioner Street oo u dhow Jeppestown, iyo [[Isha (biyo-mareen)|il]] ku taalla mawjadda [[Parktown]] halkaas oo [[Isbitaalka Guud ee Johannesburg]] uu ku yaallo.<ref name=RWater/><ref name="Leyds">{{cite book | title=Taariikhda Johannesburg: Sannadihii Hore | publisher=Nasional Boekhandel | author=Leyds, Gerald Anton | year=1964 | pages=318}}</ref>{{rp|52}} Sida macdanta iyo magaaladu u fidayeen, baahidu way korodhay waxaana la sameeyay laba urur si ay u siiyaan biyo. Shirkadda Biyaha ee [[Braamfontein]] oo leh laba ceel oo ku yaalla gobolka Parktown ayaa siisay magaalada, iyo Vierfontein Syndicate oo siiyay biyo macdan qodista iyo cabbitaanka, halka deeqdii ugu horreysay ee lagu siiyo biyo ay timid iyada oo loo marayo Sivewright Concession ee 1887 oo aasaastay Shirkadda Biyaha iyo Sahaminta Johannesburg (Johannesburg Waterworks and Exploration Company).<ref name=RWater/> [[James Sivewright]] waxaa la siiyay deeqda [[Jamhuuriyadda Koonfur Afrika]] (ZAR) si ay u siiyaan biyo magaalada Johannesburg, laakiin deeqdu kuma qasbayn shirkadiisa inay siiso.<ref name=Leyds/>{{rp|52}} Sannadkii 1889, Sivewright wuxuu iibiyay deeqdiisii Shirkadda Biyaha, Hantida iyo Sahaminta Johannesburg Limited, oo ay lahayd [[Barney Barnato]].<ref name=Leyds/>{{rp|52}} Shirkaddu waxay markaas dhistay biyo-xireen goob ku taalla [[Doornfontein]] oo hadda ah halka uu ku yaallo [[Garoonka Ellis Park]] ka dibna waxay biyaha u soo saartay [[biyo-kayd]] ku yaalla mawjadda ka sarreysa Saratoga Avenue ee ku taalla geeska Harrow Road, sahaydan ku tiirsan cuf-jiidadka waxaa la sheegay inay bixisay 3,409,569 litir intii lagu jiray xilliga roobka.<ref name=Leyds/>{{rp|53}} Dadka magaalada, oo xilligaas ay maamulaysay Guddiga Nadaafadda, ayaa la codsaday 1892-kii inay ka hadlaan la'aanta [[sahayda biyaha]] ku filan iyo qiimaheeda, 15s gallonkiiba iyo 5s bishiiba cabbirka.<ref name=Leyds/>{{rp|53}} Shirkadda Biyaha ee Johannesburg ayaa la sheegay inay siinaysay 4,091,400 litir maalintii 1895, laakiin waxay ahayd inay isticmaasho dameerro iyo gaari-gacmeedyo si ay ugu qaadaan biyaha qaybaha sare ee magaalada intii lagu jiray abaar sannadkaas, dhammaan biyuhuna weli waa inay ahaayeen kuwo la karkariyo ka hor inta aan la isticmaalin.<ref name=Leyds/>{{rp|53}} Dawladda ZAR ayaa magacawday guddi baaritaan isla sannadkaas si ay u baaraan mustaqbalka sahayda biyaha iyo tayadeeda.<ref name=Leyds/>{{rp|54}} Guddigu wuxuu dhiibay talo ah in maareynta sahayda biyaha ay gacanta ku hayso maamul dadweyne, laakiin taasi ma dhicin ka hor inta aanu dagaalku dillaacin 1899, [[Dagaalkii Labaad ee Boer]].<ref name=Leyds/>{{rp|54}} Sannadkii 1898, Shirkadda Biyaha ee Johannesburg waxay qodday ceelal ku yaalla beer ''Zuurbekom'' (oo ku taalla duleedka [[Lenasia]]; {{Coord|26.30104|S|27.81350|E}}), kaas oo ka hooseeya uu jiray [[biyo-kayd]] dabiici ah oo dhan 466 km² kaas oo ugu dambayntiina soo saari lahaa 34,095,000 litir maalintii.<ref name=Leyds/>{{rp|54}} Sannadkii 1899, Zuurbekom Pumphouse waxaa dhistay Shirkadda Sahaminta iyo Hantida Johannesburg, welina waa mid shaqeeya. Ujeeddadeedu waxay ahayd inay soo saarto oo ay siiso biyaha dhagaxyada [[Dolomite (dhagax)|dolomite]] ee ka hooseeya dhulka ballaaran ee qoyan ee Witwatersrand-ka Dhexe.<ref>{{Cite journal |last1=McCarthy |first1=T. S. |last2=Arnold |first2=V. |last3=Venter |first3=J. |last4=W. N. |first4=Ellery |date=2007-09-01 |title=Burburka dhulka qoyan ee Klip River ee Johannesburg |url=http://www.scielo.org.za/pdf/sajs/v103n9-10/a1010310.pdf |journal=South African Journal of Science |pages=391–397 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615125635/http://www.scielo.org.za/pdf/sajs/v103n9-10/a1010310.pdf |archive-date=2022-06-15 |via=[[Academy of Science of South Africa]]}}</ref> <bdi>Sannadkii 1975, waxaa loogu dhawaaqay [[Liiska goobaha dhaxalka ee Gauteng|Taallo Qaran]], ka dibna waxaa loo beddelay [[Goobta dhaxalka gobolka (Koonfur Afrika)|Goobta Dhaxalka ee Gobolka]] sannadkii 2000.</bdi><ref>{{Cite web |title=9/2/262/0013 {{!}} SAHRA |url=https://sahris.sahra.org.za/sites/922620013 |access-date=2023-07-11 |website=[[SAHRA]] |archive-date=2023-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711054927/https://sahris.sahra.org.za/sites/922620013 |url-status=dead }}</ref> Sannadkii 1901, ciidamada Ingiriisku waxay gacanta ku hayeen Johannesburg, in kasta oo dagaalku ka sii socday meelo kale, fikradda ah in hay'ad dadweyne ay maamusho sahayda biyaha ayaa dib loo soo nooleeyay iyada oo la samaynayo golaha degmada, bishii Nofeembarne waxaa la sameeyay guddi baaritaan.<ref name=Leyds/>{{rp|55}} Guddiga Sahayda Biyaha ee Witwatersrand waxaa la sameeyay 4 Nofeembar 1901, ka dib saddex biloodna waxay ku taliyeen in la sameeyo Guddiga Biyaha ee Rand ee dadweynaha si ay ugu siiyaan biyo magaalooyinka iyo macdanta Witwatersrand laga bilaabo [[Springs, Gauteng|Springs]] ee bari iyo [[Randfontein]] ee galbeed.<ref name=Leyds/>{{rp|55}} Iyadoo la samaynayo Guddiga Biyaha ee Rand, ceelal ayaa laga qoday sariirta webiga ee Klip River, laakiin 1914, Guddigu wuxuu go'aansaday inuu dhiso [[Biyo-xireen (barrage)|barrage]] ku yaalla [[Webiga Vaal]] 64 km oo koonfur ka xiga Johannesburg oo leh Xarunta Bamgareynta [[Vereeniging]] oo la furay 27 Luulyo 1923-kii uu furay Guddoomiyaha Guud.<ref name=Petterson/>{{rp|217}}<ref name=RWater/><ref name=Leyds/>{{rp|56}} Biyaha waxaa lagu soo mariyay tuubooyin 137 cm ah oo ka yimid barrage-ka oo jooggiisu ahaa 1,432m ilaa dhererka 1828m ee Witwatersrand.<ref name=Leyds/>{{rp|56}} Biyo badan ayaa weli loo baahnaa, 1937-kiina [[Vaal Dam]] waxaa la dhammaystiray 80 km koonfur-bari ka xiga Johannesburg.<ref name=Petterson/>{{rp|217}}<ref name=RWater/> Mashruuca xiga ee weyn wuxuu ahaa [[Lesotho Highlands Water Project]] sannadkii 1998 kaas oo arkay dhismaha dhowr biyo-xireen oo waaweyn iyo tuubooyin u qaada biyaha [[Lesotho]] ilaa Vaal Dam ee [[Koonfur Afrika]].<ref name=RWater/> ==Nidaamka Sahayda== Rand Water waxay siisaa biyo la cabi karo degmooyinka magaalada iyo kuwa maxalliga ah, warshadaha, iyo macdanta Gauteng, iyo qaybo ka mid ah gobollada [[Mpumalanga]], Free State, iyo North West.<ref name=Bloomberg/> Rand Water waxay leedahay shabakad biyo ah oo dhan 3 500 km oo tuubooyin ah, 60 biyo-kayd ah, waxayna siisaa 4 520 milyan oo litir oo biyo ah maalin kasta macaamiisheeda kala duwan.<ref>{{Cite web |title=Rand Water Warbixinta Sannadlaha ah ee Isku-dhafan 2023 |url=https://www.randwater.co.za/media/annual_reports/RAND%20WATER%20INTEGRATED%20ANNUAL%20REPORT%202023.pdf}}</ref><ref name=RWater/> Xarunteedu waxay ku taallaa xaafadda [[Glenvista]].<ref name="Bloomberg">{{cite web | url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/private/snapshot.asp?privcapId=4468141 | title=Rand Water | publisher=Bloomberg Business | accessdate=24 Maajo 2015}}</ref> ==Tixraacyo== {{reflist}} gjzmr54go7lfv7ttgadlgkd90ewaby8 0 48143 299777 2026-06-27T12:35:10Z Isma4l 41797 /* */ 299777 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Webiga Waseges | image = | image_size = | image_alt = | image_caption = |pushpin_map = Kenya |pushpin_map_caption = Halkuu ku dhaco gudaha Kenya | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|0.015836|S|36.222267|E}} | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0.342698|36.078147|display=inline,title}} | progression = | location = | length = | source1_elevation = | mouth_elevation = | discharge1_avg = | basin_size = | river_system = | tributaries_left = | tributaries_right = }} '''Webiga Waseges''', ama '''Webiga Sandai''', waa webi ku yaalla [[Kenya]]. Isha biyihiisu waxay ku yaallaan jiirarka [[Nyandarua Plateau]] oo ka hooseeya [[Aberdare Range]]; wuxuu koorsadiisa ku soo gebagebeeyaa [[Harada Bogoria]]. Sannadkii 2002 ayaa laga helay dhagax-qaali ah oo loo yaqaan 'ruby' gobolka Webiga Waseges.{{sfn|Ruby}} ==Koorsada== Webigu wuxuu u qulqulaa waqooyi, ka dibna galbeed iyo koonfur si uu u galo [[Harada Bogoria]] oo ku taal [[Great Rift Valley, Kenya|Great Rift Valley]] dhinaca waqooyi ka dib markuu dhex maro dhul-qoyan oo la yiraahdo Kesubo.{{sfn|Hughes|Hughes|1992|p=189}}{{sfn|Owen|Renaut|Hover|Ashley|2004|p=65}} Qaybaha sare, Waseges wuxuu maraa gobollo ay ka socoto beerasho xooggan oo bun ah halkaas oo si badan loo isticmaalo bacriminta kiimikada iyo sunta cayayaanka. Hoos markuu u dhaco wuxuu maraa duur iyo dhir loo isticmaalo daaqsinta, ka dibna wuxuu dhex maraa duur aad u qallalan ka hor inta uusan gelin harada dhinaca waqooyi.{{sfn|Lake Bogoria UNESCO}} Webigu waa mid xilliyeed, waana ilaha ugu weyn ee harada.{{sfn|Renaut|Owen|1991|p=177}}{{sfn|Owen|Renaut|Hover|Ashley|2004|p=65}} Qulqulka webiga waxaa laga yaabaa inay ka dhashaan hirar u socda dhinaca bidix ee harada.{{sfn|Renaut|Owen|1991|p=183}} == Kiimikada == Biyihiisa [[pH]] waa 8,{{sfn|Owen|Renaut|Hover|Ashley|2004|p=66}} taas oo ah heer alkaline khafiif ah. ==Qorshaha Waraabka== Waseges waa il muhiim ah oo laga helo biyaha waraabka. Iyadoo dadku sii kordhayeen, sannadkii 1985 [[Tugen people|dadka Tugen]] ee Sandai ayaa mararka qaarkood diidi jiray inay u oggolaadaan deriskooda, [[Camus people|dadka Camus]], inay isticmaalaan biyaha webiga.{{sfn|Little|1992|p=137}} Beeralayda Sandai waxay caadaysteen inay beertaan laba ama saddex ka mid ah lix aag oo la beeran karo sannad walba. Aag la cayimay ayaa la beeran jiray saddex ama afar sano, ka dibna la dayn jiray ilaa afar sano. Dhammaan aagagga waxaa waraabiya kanaallo ka yimaada Waseges, laakiin kala badh kanaallada ayaa la xirayaa wakhti kasta. Isticmaalka aagagga beeraha ee la waraabiyo waxay ku lug lahayd heshiisyo u dhexeeya dadka Tugen iyo Camus.{{sfn|Little|1992|p=167-168}} Mashruuc waraab ah oo ay fulisay Qaybta Waraabka ee Gobolka [[Degmada Baringo]] (PIU), oo ay maalgelisay oo ay farsamo ahaan taageertay Hay'adda Gargaarka ee Holland, ayaa looga golleeyahay in lagu hagaajiyo isticmaalka biyaha webiga. Qorshaha waraabka ee la dejiyay wuxuu ku salaysnaa kanaal weyn oo laami ah oo waraabiya hal aag oo keliya. Sannadkii 1983 oo la qorsheeyay in la bilaabo, waxaa dhacay dib u dhac sababo la xiriira mudaaharaadyo ay sameeyeen dadka deegaanka, mashruucana lama dhammaystirin ilaa xilligii 1987/1988. Mashruucu wuxuu soo saaray nidaam aan dabacsanayn, wuxuuna abuuray xiisad u dhaxaysa dadka Tugen iyo Camus, iyo xiisado u dhexeeya dadka Tugen.{{sfn|Little|1992|p=167-168}} Ka hor 2003, webiga si sharci darro ah ayaa loogu leexiyay waraabka xagga sare ee aagga Subukia, taasoo keentay inuu qallalo xagga hoose intii lagu jiray abaar. Sannadkii 2003, Wasaaradda Maareynta Biyaha iyo Horumarinta ayaa soo jeedisay in la dhiso guddiyo maareyn kara biyaha webiga iyo ururrada dadka isticmaala biyaha si loo maareeyo isticmaalka webiga.{{sfn|Karua|2003|p=1335}} ==Tixraacyo== {{reflist |colwidth=30em}} ==Ilo== {{refbegin}} *{{cite book |last1=Hughes |first1=R. H. |last2=Hughes |first2=J. S. |year=1992 |title=A directory of African wetlands |publisher=IUCN |isbn=2-88032-949-3 |url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&pg=PA189}} *{{cite book |last=Karua |date=Juun 17, 2003 |chapter=Diversion of River Waseges |title=Parliamentary Debates |chapter-url=https://books.google.com/books?id=SYC5kkDKIT8C&pg=PT3}} *{{cite web |ref={{harvid|Lake Bogoria UNESCO}} |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1346/ |title=Lake Bogoria National Reserve |publisher=UNESCO |access-date=2012-01-01}} *{{cite book |last=Little |first=Peter D. |year=1992 |title=The elusive granary: herder, farmer, and state in northern Kenya |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-40552-1 |url=https://books.google.com/books?id=lik9AAAAIAAJ&pg=PA137}} * {{cite book |last1= Renaut |first1= Robin W. |last2= Owen |first2= R. Bernhart |year= 1991 |chapter= Lake Bogoria |editor-last1= Anadón |editor-first1= P. |editor-last2= Cabrera |editor-first2= Ll |editor-last3= Kelts |editor-first3= K. R. |title= Lacustrine facies analysis |publisher= John Wiley & Sons |pages= 175–194 |isbn= 0-632-03149-2 |chapter-url= https://books.google.com/books?id=-r5Kstd_l8MC&pg=PA177 }} * {{cite journal |last1= Owen |first1= R. Bernhart |last2= Renaut |first2= Robin W. |last3= Hover |first3= V.C. |last4= Ashley |first4= G.M. |last5= Muasya |first5= M. |date= Janaayo 2004 |title= Swamps, springs and diatoms: Wetlands of the semi-arid Bogoria-Baringo Rift, Kenya |journal= Hydrobiologia |volume= 518 |issue= 1 |pages= 59–78 |doi= 10.1023/B:HYDR.0000025057.62967.2c |url= https://www.researchgate.net/publication/226218858 |access-date= 2024-07-06 }} *{{cite web |ref={{harvid|Ruby}} |title=An overview of ruby |publisher=RMC Gems |url= https://shoprmcgems.com/blogs/news/an-overview-of-ruby |access-date=2012-01-01}} {{refend}} o6zt0ixkaxe367i0zr1lc9ienr9mcqp 0 48144 299778 2026-06-27T12:40:51Z Isma4l 41797 /* */ 299778 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Ewaso Ng'iro Koonfureed | image =File:Southern Ewaso Ng’iro from Kalema (Kenya) to Lake Natron (Tanzania).jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = Southern Ewaso Ng’iro laga soo bilaabo [[Kalema|Kalema (Kenya)]] ilaa halka uu ku dhaco Harada Natron (Tanzania) | map = Mauskogen.png | map_size = | map_alt = | map_caption = [[Kaynta Mau]] (cagaar) iyadoo Ewaso Ng'iro uu u qulqulayo koonfur ilaa [[Harada Natron]] oo ku taal xagga hoose ee khariidadda. | source1_location = | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|2.13691|S|36.05101|E|display=inline,title}} | progression = | subdivision_type1 = Waddanka | subdivision_name1 = Kenya | location = | length = | source1_elevation = | mouth_elevation = | discharge1_avg = | basin_size = {{convert|7600|km2|sqmi}}<ref name=Ramsar/> | river_system = | tributaries_left = | tributaries_right = }} [[File:The view from inside the river..jpg|thumb|Webiga oo ku yaalla kaydka Shompole ee Kenya.]] '''Southern Ewaso Ng'iro''' (Webiga Bunni) waa webi ku yaalla [[Great Rift Valley, Kenya|Great Rift Valley]] ee dalka [[Kenya]]. Wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa deegaanka [[Harada Natron]], oo ah goobta ugu weyn ee taranka ee shimbiraha [[lesser flamingo]] ee halista ugu jira inay dabar go'aan. Isbeddellada dhanka isticmaalka dhulka ee ilaha webiga ama dhulka qoyan ka hor inta uusan webigu gelin harada waxay saamayn halis ah ku yeelan karaan noocan.<ref name=MauICS/><ref name=Birdlife/> ==Koorsada== Ewaso Ng'iro wuxuu ka soo bilowdaa [[Mau Escarpment]], halkaas oo uu ka soo qaado qaybta koonfureed ee [[Kaynta Mau]].<ref name=MauICS/> Kayntan, oo door muhiim ah ka ciyaarta nidaaminta iyo sifaynta biyaha soo gala webiga, ayaa ku jirta khatar ka imanaysa xaalufinta iyo nadiifinta dhulka ee beeraha. Burburku wuxuu kordhin lahaa qashinka ku jira webiga wuxuuna sababi lahaa kala duwanaansho xilliyeed oo weyn oo ku yimaada mugga biyaha.<ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/237137494 |title=Qiimaynta saamaynta deegaanka, bulshada iyo dhaqaalaha ee ku leh nidaamka deegaanka Serengeti ee horumarka ka jira qaybta webiga Mara ee Kenya |author=E.J. Gereta, E. Wolanski iyo E.A.T. Chiombola |date=Janaayo 2003 |accessdate=2012-04-10}}</ref> Webigu wuxuu u qulqulaa koonfurta isagoo maraya dooxada dilaaca (rift valley) ee bari ka xigta [[Nguruman Escarpment]]. Wuxuu ka gudbaa xudduudda [[Tanzania]], halkaas oo uu ku darsamo [[Harada Natron]]. Webigan, oo socda sanadka oo dhan, waa biyaha ugu waaweyn ee gala harada.<ref name=Birdlife/> Webiga mar ayuu si toos ah ugu qulquli jiray harada, laakiin xilliyadii dambe ee juqraafiyeed waxaa xiray [[Horst (juqraafi)|horst]] ku ag yaalla volcano-ga [[Shompole]]. Tani waxay keentay in biyuhu ku faafaan dhulka qoyan ee Engare Ng'iro oo si joogto ah u ballaaranaya, halkaas oo webigu dhigo qashinkiisa (sediment). Biyaha webiga ee nadiifka ah ayaa markaas gala harada milixda leh.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ihny39BvVhIC&pg=PA257 |title=Evaporites: Sediments, Resources And Hydrocarbons |first=John K. |last=Warren |publisher=Birkhäuser |year=2006 |isbn=3540260110}}</ref> Dhulka qoyan ee joogtada ah wuxuu daboolaa qiyaastii {{convert|4000|ha|acre}}. Koonfurta tan, dhul daad ah oo xilliyeed oo dhan {{convert|8000|ha|acre}} ayaa fidsan ilaa Harada Natron iyo hareeraha xeebta bari.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&pg=PA254 |page=254 |title=A Directory of African Wetlands |author=R. H. Hughes, J. S. Hughes |publisher=IUCN |year=1992 |isbn=2880329493}}</ref> ==Isbeddellada suurtagalka ah== [[File:Flamingos lake natron.jpg|thumb|280px|Lesser flamingos oo kor ka eegaya Harada Natron]] Harada Natron waxaa loo aqoonsaday inay tahay Dhul Qoyan oo Muhiimad Caalami ah leh oo hoos yimaada [[Ramsar Convention]].<ref name=Birdlife/> Si kastaba ha ahaatee, wakhtiyadii hore waxaa jiray qorshayaal lagu xirayo Ewaso Ng'iro si loo dhaliyo koronto biyood iyo in lagu waraabiyo dhulka qoyan ee waqooyiga harada, iyadoo biyaha laga leexinayo webiyo kale si loo kordhiyo qulqulka. Qorshayaashu waxay sidoo kale ku dari lahaayeen abuurista biyo-gacmeed macaan oo doorsooma oo leh aag dhan {{convert|50|km2|sqmi}}.<ref name=Ramsar/> Haddii la hirgeliyo, saamaynta ay ku yeelan karto deegaanka harada waxay noqon kartaa mid aad u xun. Hoos u dhaca milixda iyo wasakhaynta kiimikada beeraha waxay tirtiri kartaa algae-ga cagaarka ah ee buluugga ah (blue-green algae) ee cunto u ah shimbiraha [[lesser flamingo]]. Haradu waa goobta ugu weyn ee taranka ee noocan halista ugu jira inay dabar go'aan.<ref name=Birdlife/> Sannadkii 2007 mashruuca biyo-xireenka wuxuu u muuqday mid la hakiyay.<ref>{{cite web |url=http://africanconservation.org/in-focus/tnrf-lake-natron-a-summary-of-the-major-discussion-points-2 |publisher=African Conservation Foundation |title=TNRF: Harada Natron: Soo koobidda qodobbada ugu waaweyn ee doodda |date=6 Nofeembar 2007 |accessdate=2012-04-10 }}</ref> ==Tixraacyo== {{Reflist |refs= <ref name=Birdlife>{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6994 |title=TZ031 Harada Natron iyo qaybta Engaruka |work=BirdLife International |accessdate=2012-04-10 |archive-date=4 Maarso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070725/http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6994 |url-status=dead }}</ref> <ref name=MauICS>{{cite web |url=http://www.maurestoration.go.ke/index.php/faqs/42-importance-of-the-mau/50-why-is-the-mau-important-for-our-environment |title=Maxay Mau muhiim ugu tahay deegaankeenna? |publisher=Mau – ICS |accessdate=2012-04-10}} {{Dead link|date=Maajo 2024}} </ref> <ref name=Ramsar>{{cite web |url=http://sites.wetlands.org/reports/ris/1TZ002en.pdf |title=Warqadda Macluumaadka ee Dhulka Qoyan ee Ramsar (RIS), Harada Natron Basin |publisher=Wetlands International |work=wetlands.org |date=9 Luulyo 2001 |accessdate=2012-04-10 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231117/http://sites.wetlands.org/reports/ris/1TZ002en.pdf |archivedate=3 Maarso 2016 }} </ref> }} {{Authority control}} 0kyebuzye6f43pgdo1u6n70vd4fj2vl 299779 299778 2026-06-27T12:41:08Z Isma4l 41797 /* */ 299779 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Ewaso Ng'iro Koonfureed | image =File:Southern Ewaso Ng’iro from Kalema (Kenya) to Lake Natron (Tanzania).jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = Southern Ewaso Ng’iro laga soo bilaabo [[Kalema|Kalema (Kenya)]] ilaa halka uu ku dhaco Harada Natron (Tanzania) | map = Mauskogen.png | map_size = | map_alt = | map_caption = [[Kaynta Mau]] (cagaar) iyadoo Ewaso Ng'iro uu u qulqulayo koonfur ilaa [[Harada Natron]] oo ku taal xagga hoose ee khariidadda. | source1_location = | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|2.13691|S|36.05101|E|display=inline,title}} | progression = | subdivision_type1 = Waddanka | subdivision_name1 = Kenya | location = | length = | source1_elevation = | mouth_elevation = | discharge1_avg = | basin_size = {{convert|7600|km2|sqmi}}<ref name=Ramsar/> | river_system = | tributaries_left = | tributaries_right = }} [[File:The view from inside the river..jpg|thumb|Webiga oo ku yaalla kaydka Shompole ee Kenya.]] '''Ewaso Ng'iro Koonfureed''' (Webiga Bunni) waa webi ku yaalla [[Great Rift Valley, Kenya|Great Rift Valley]] ee dalka [[Kenya]]. Wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa deegaanka [[Harada Natron]], oo ah goobta ugu weyn ee taranka ee shimbiraha [[lesser flamingo]] ee halista ugu jira inay dabar go'aan. Isbeddellada dhanka isticmaalka dhulka ee ilaha webiga ama dhulka qoyan ka hor inta uusan webigu gelin harada waxay saamayn halis ah ku yeelan karaan noocan.<ref name=MauICS/><ref name=Birdlife/> ==Koorsada== Ewaso Ng'iro wuxuu ka soo bilowdaa [[Mau Escarpment]], halkaas oo uu ka soo qaado qaybta koonfureed ee [[Kaynta Mau]].<ref name=MauICS/> Kayntan, oo door muhiim ah ka ciyaarta nidaaminta iyo sifaynta biyaha soo gala webiga, ayaa ku jirta khatar ka imanaysa xaalufinta iyo nadiifinta dhulka ee beeraha. Burburku wuxuu kordhin lahaa qashinka ku jira webiga wuxuuna sababi lahaa kala duwanaansho xilliyeed oo weyn oo ku yimaada mugga biyaha.<ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/237137494 |title=Qiimaynta saamaynta deegaanka, bulshada iyo dhaqaalaha ee ku leh nidaamka deegaanka Serengeti ee horumarka ka jira qaybta webiga Mara ee Kenya |author=E.J. Gereta, E. Wolanski iyo E.A.T. Chiombola |date=Janaayo 2003 |accessdate=2012-04-10}}</ref> Webigu wuxuu u qulqulaa koonfurta isagoo maraya dooxada dilaaca (rift valley) ee bari ka xigta [[Nguruman Escarpment]]. Wuxuu ka gudbaa xudduudda [[Tanzania]], halkaas oo uu ku darsamo [[Harada Natron]]. Webigan, oo socda sanadka oo dhan, waa biyaha ugu waaweyn ee gala harada.<ref name=Birdlife/> Webiga mar ayuu si toos ah ugu qulquli jiray harada, laakiin xilliyadii dambe ee juqraafiyeed waxaa xiray [[Horst (juqraafi)|horst]] ku ag yaalla volcano-ga [[Shompole]]. Tani waxay keentay in biyuhu ku faafaan dhulka qoyan ee Engare Ng'iro oo si joogto ah u ballaaranaya, halkaas oo webigu dhigo qashinkiisa (sediment). Biyaha webiga ee nadiifka ah ayaa markaas gala harada milixda leh.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ihny39BvVhIC&pg=PA257 |title=Evaporites: Sediments, Resources And Hydrocarbons |first=John K. |last=Warren |publisher=Birkhäuser |year=2006 |isbn=3540260110}}</ref> Dhulka qoyan ee joogtada ah wuxuu daboolaa qiyaastii {{convert|4000|ha|acre}}. Koonfurta tan, dhul daad ah oo xilliyeed oo dhan {{convert|8000|ha|acre}} ayaa fidsan ilaa Harada Natron iyo hareeraha xeebta bari.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&pg=PA254 |page=254 |title=A Directory of African Wetlands |author=R. H. Hughes, J. S. Hughes |publisher=IUCN |year=1992 |isbn=2880329493}}</ref> ==Isbeddellada suurtagalka ah== [[File:Flamingos lake natron.jpg|thumb|280px|Lesser flamingos oo kor ka eegaya Harada Natron]] Harada Natron waxaa loo aqoonsaday inay tahay Dhul Qoyan oo Muhiimad Caalami ah leh oo hoos yimaada [[Ramsar Convention]].<ref name=Birdlife/> Si kastaba ha ahaatee, wakhtiyadii hore waxaa jiray qorshayaal lagu xirayo Ewaso Ng'iro si loo dhaliyo koronto biyood iyo in lagu waraabiyo dhulka qoyan ee waqooyiga harada, iyadoo biyaha laga leexinayo webiyo kale si loo kordhiyo qulqulka. Qorshayaashu waxay sidoo kale ku dari lahaayeen abuurista biyo-gacmeed macaan oo doorsooma oo leh aag dhan {{convert|50|km2|sqmi}}.<ref name=Ramsar/> Haddii la hirgeliyo, saamaynta ay ku yeelan karto deegaanka harada waxay noqon kartaa mid aad u xun. Hoos u dhaca milixda iyo wasakhaynta kiimikada beeraha waxay tirtiri kartaa algae-ga cagaarka ah ee buluugga ah (blue-green algae) ee cunto u ah shimbiraha [[lesser flamingo]]. Haradu waa goobta ugu weyn ee taranka ee noocan halista ugu jira inay dabar go'aan.<ref name=Birdlife/> Sannadkii 2007 mashruuca biyo-xireenka wuxuu u muuqday mid la hakiyay.<ref>{{cite web |url=http://africanconservation.org/in-focus/tnrf-lake-natron-a-summary-of-the-major-discussion-points-2 |publisher=African Conservation Foundation |title=TNRF: Harada Natron: Soo koobidda qodobbada ugu waaweyn ee doodda |date=6 Nofeembar 2007 |accessdate=2012-04-10 }}</ref> ==Tixraacyo== {{Reflist |refs= <ref name=Birdlife>{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6994 |title=TZ031 Harada Natron iyo qaybta Engaruka |work=BirdLife International |accessdate=2012-04-10 |archive-date=4 Maarso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070725/http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6994 |url-status=dead }}</ref> <ref name=MauICS>{{cite web |url=http://www.maurestoration.go.ke/index.php/faqs/42-importance-of-the-mau/50-why-is-the-mau-important-for-our-environment |title=Maxay Mau muhiim ugu tahay deegaankeenna? |publisher=Mau – ICS |accessdate=2012-04-10}} {{Dead link|date=Maajo 2024}} </ref> <ref name=Ramsar>{{cite web |url=http://sites.wetlands.org/reports/ris/1TZ002en.pdf |title=Warqadda Macluumaadka ee Dhulka Qoyan ee Ramsar (RIS), Harada Natron Basin |publisher=Wetlands International |work=wetlands.org |date=9 Luulyo 2001 |accessdate=2012-04-10 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231117/http://sites.wetlands.org/reports/ris/1TZ002en.pdf |archivedate=3 Maarso 2016 }} </ref> }} {{Authority control}} gw4rxo73kuwa2baovnb8x127la7hqgb 299907 299779 2026-06-28T04:41:16Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299907 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Ewaso Ng'iro Koonfureed | image =File:Southern Ewaso Ng’iro from Kalema (Kenya) to Lake Natron (Tanzania).jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = Southern Ewaso Ng’iro laga soo bilaabo [[Kalema|Kalema (Kenya)]] ilaa halka uu ku dhaco Harada Natron (Tanzania) | map = Mauskogen.png | map_size = | map_alt = | map_caption = [[Kaynta Mau]] (cagaar) iyadoo Ewaso Ng'iro uu u qulqulayo koonfur ilaa [[Harada Natron]] oo ku taal xagga hoose ee khariidadda. | source1_location = | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|2.13691|S|36.05101|E|display=inline,title}} | progression = | subdivision_type1 = Waddanka | subdivision_name1 = Kenya | location = | length = | source1_elevation = | mouth_elevation = | discharge1_avg = | basin_size = {{convert|7600|km2|sqmi}}<ref name=Ramsar/> | river_system = | tributaries_left = | tributaries_right = }} [[File:The view from inside the river..jpg|thumb|Webiga oo ku yaalla kaydka Shompole ee Kenya.]] '''Ewaso Ng'iro Koonfureed''' (Webiga Bunni) waa webi ku yaalla [[Great Rift Valley, Kenya|Great Rift Valley]] ee dalka [[Kenya]]. Wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa deegaanka [[Harada Natron]], oo ah goobta ugu weyn ee taranka ee shimbiraha [[lesser flamingo]] ee halista ugu jira inay dabar go'aan. Isbeddellada dhanka isticmaalka dhulka ee ilaha webiga ama dhulka qoyan ka hor inta uusan webigu gelin harada waxay saamayn halis ah ku yeelan karaan noocan.<ref name=MauICS/><ref name=Birdlife/> ==Koorsada== Ewaso Ng'iro wuxuu ka soo bilowdaa [[Mau Escarpment]], halkaas oo uu ka soo qaado qaybta koonfureed ee [[Kaynta Mau]].<ref name=MauICS/> Kayntan, oo door muhiim ah ka ciyaarta nidaaminta iyo sifaynta biyaha soo gala webiga, ayaa ku jirta khatar ka imanaysa xaalufinta iyo nadiifinta dhulka ee beeraha. Burburku wuxuu kordhin lahaa qashinka ku jira webiga wuxuuna sababi lahaa kala duwanaansho xilliyeed oo weyn oo ku yimaada mugga biyaha.<ref>{{cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/237137494 |title=Qiimaynta saamaynta deegaanka, bulshada iyo dhaqaalaha ee ku leh nidaamka deegaanka Serengeti ee horumarka ka jira qaybta webiga Mara ee Kenya |author=E.J. Gereta, E. Wolanski iyo E.A.T. Chiombola |date=Janaayo 2003 |accessdate=2012-04-10}}</ref> Webigu wuxuu u qulqulaa koonfurta isagoo maraya dooxada dilaaca (rift valley) ee bari ka xigta [[Nguruman Escarpment]]. Wuxuu ka gudbaa xudduudda [[Tanzania]], halkaas oo uu ku darsamo [[Harada Natron]]. Webigan, oo socda sanadka oo dhan, waa biyaha ugu waaweyn ee gala harada.<ref name=Birdlife/> Webiga mar ayuu si toos ah ugu qulquli jiray harada, laakiin xilliyadii dambe ee juqraafiyeed waxaa xiray [[Horst (juqraafi)|horst]] ku ag yaalla volcano-ga [[Shompole]]. Tani waxay keentay in biyuhu ku faafaan dhulka qoyan ee Engare Ng'iro oo si joogto ah u ballaaranaya, halkaas oo webigu dhigo qashinkiisa (sediment). Biyaha webiga ee nadiifka ah ayaa markaas gala harada milixda leh.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ihny39BvVhIC&pg=PA257 |title=Evaporites: Sediments, Resources And Hydrocarbons |first=John K. |last=Warren |publisher=Birkhäuser |year=2006 |isbn=3540260110}}</ref> Dhulka qoyan ee joogtada ah wuxuu daboolaa qiyaastii {{convert|4000|ha|acre}}. Koonfurta tan, dhul daad ah oo xilliyeed oo dhan {{convert|8000|ha|acre}} ayaa fidsan ilaa Harada Natron iyo hareeraha xeebta bari.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&pg=PA254 |page=254 |title=A Directory of African Wetlands |author=R. H. Hughes, J. S. Hughes |publisher=IUCN |year=1992 |isbn=2880329493}}</ref> ==Isbeddellada suurtagalka ah== [[File:Flamingos lake natron.jpg|thumb|280px|Lesser flamingos oo kor ka eegaya Harada Natron]] Harada Natron waxaa loo aqoonsaday inay tahay Dhul Qoyan oo Muhiimad Caalami ah leh oo hoos yimaada [[Ramsar Convention]].<ref name=Birdlife/> Si kastaba ha ahaatee, wakhtiyadii hore waxaa jiray qorshayaal lagu xirayo Ewaso Ng'iro si loo dhaliyo koronto biyood iyo in lagu waraabiyo dhulka qoyan ee waqooyiga harada, iyadoo biyaha laga leexinayo webiyo kale si loo kordhiyo qulqulka. Qorshayaashu waxay sidoo kale ku dari lahaayeen abuurista biyo-gacmeed macaan oo doorsooma oo leh aag dhan {{convert|50|km2|sqmi}}.<ref name=Ramsar/> Haddii la hirgeliyo, saamaynta ay ku yeelan karto deegaanka harada waxay noqon kartaa mid aad u xun. Hoos u dhaca milixda iyo wasakhaynta kiimikada beeraha waxay tirtiri kartaa algae-ga cagaarka ah ee buluugga ah (blue-green algae) ee cunto u ah shimbiraha [[lesser flamingo]]. Haradu waa goobta ugu weyn ee taranka ee noocan halista ugu jira inay dabar go'aan.<ref name=Birdlife/> Sannadkii 2007 mashruuca biyo-xireenka wuxuu u muuqday mid la hakiyay.<ref>{{cite web |url=http://africanconservation.org/in-focus/tnrf-lake-natron-a-summary-of-the-major-discussion-points-2 |publisher=African Conservation Foundation |title=TNRF: Harada Natron: Soo koobidda qodobbada ugu waaweyn ee doodda |date=6 Nofeembar 2007 |accessdate=2012-04-10 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Tixraacyo== {{Reflist |refs= <ref name=Birdlife>{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6994 |title=TZ031 Harada Natron iyo qaybta Engaruka |work=BirdLife International |accessdate=2012-04-10 |archive-date=4 Maarso 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304070725/http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6994 |url-status=dead }}</ref> <ref name=MauICS>{{cite web |url=http://www.maurestoration.go.ke/index.php/faqs/42-importance-of-the-mau/50-why-is-the-mau-important-for-our-environment |title=Maxay Mau muhiim ugu tahay deegaankeenna? |publisher=Mau – ICS |accessdate=2012-04-10}} {{Dead link|date=Maajo 2024}} </ref> <ref name=Ramsar>{{cite web |url=http://sites.wetlands.org/reports/ris/1TZ002en.pdf |title=Warqadda Macluumaadka ee Dhulka Qoyan ee Ramsar (RIS), Harada Natron Basin |publisher=Wetlands International |work=wetlands.org |date=9 Luulyo 2001 |accessdate=2012-04-10 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303231117/http://sites.wetlands.org/reports/ris/1TZ002en.pdf |archivedate=3 Maarso 2016 }} </ref> }} {{Authority control}} 46ruina0l14ihl2w836r44my066cerq 0 48145 299780 2026-06-27T12:52:48Z Isma4l 41797 /* */ 299780 wikitext text/x-wiki {{Infobox river|image=Kavirondo-Nasa--ISS.jpg|mouth=[[Harada Victoria]]}} '''Webiga Sondu Miriu''' waa webi ballaaran oo ku yaalla [[Western Province (Kenya)|galbeedka Kenya]] kaas oo ku qulqula [[Harada Victoria]]. Wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa cilmiga biyaha (hydrology), koronto-dhalinta, noolaha, iyo hiddaha dhaqanka ee gobolka. Dooxada webigu waxay ka kooban tahay qaybo ka mid ah degmooyinka [[Kericho County|Kericho]], [[Kisumu]], Nyando, iyo [[Homa Bay]], taas oo ka dhigaysa il muhiim u ah bulshada, beeraha, iyo horumarinta qaranka.<ref>{{Cite journal |last1=Ochieng |first1=Willis Owino |last2=Oludhe |first2=Christopher |last3=Dulo |first3=Simeon |last4=Olaka |first4=Lydia |date=2022 |title=Istaraatiijiyadaha la qabsiga isbeddelka cimilada ee horumarinta korontada biyaha ee dooxada Sondu Miriu |journal=Advances in Meteorology |language=en |volume=2022 |issue=1 |article-number=6485960 |doi=10.1155/2022/6485960 |bibcode=2022AdMet202285960O |doi-access=free |issn=1687-9317}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kenya: Iska caabinta mashruuca biyo-xireenka Sondu Miriu {{!}} World Rainforest Movement |url=https://www.wrm.org.uy/bulletin-articles/kenya-resistance-to-the-sondu-miriu-dam-project |access-date=2025-09-08 |website=www.wrm.org.uy |language=en}}</ref> == Juqraafiyadda iyo koorsada == Webiga Sondu Miriu wuxuu ka soo bilowdaa [[Mau Escarpment]] ee gobolka [[Rift Valley Province|Rift Valley]], wuxuuna maraa degmooyinka Bomet, Kericho, iyo Kisumu ka hor inta uusan ku shubin Harada Victoria. Dooxadu waxay ka kooban tahay ilaa 3,470 km² waxayna ku jirtaa dhul-qoyan, dhul sare oo kayn ah, iyo bannaano beerasho ah. == Korontada biyaha == Webigu wuxuu hoy u yahay [[Sondu Miriu Hydroelectric Power Station]], oo ah mashruuc 60 MW ah oo ay maamusho [[Kenya Electricity Generating Company]] (KenGen).<ref>{{Cite web |last=Directors |first=Hydro Review Content |date=2008-04-10 |title=Kenya oo dhammaystirtay hawlgelinta 60-MW Sondu Miriu |url=https://www.renewableenergyworld.com/energy-business/new-project-development/kenya-completes-commissioning-of-60-mw-sondu-miriu/ |access-date=2025-09-08 |website=Factor This™ |language=en-US}}</ref> Mashruucu wuxuu billowday 1999, iyadoo la dhammaystiray 2008, wuxuuna wax weyn ka tarta xiriirka korontada ee qaranka Kenya. Intaa waxaa dheer, [[Sang'oro Hydroelectric Power Station]] ayaa markii dambe la dhisay si looga faa'iidaysto biyaha ka soo baxa Sondu Miriu, taas oo ku kordhisay 20 MW oo [[tamarta dib-loo-cusboonaysiin karo]].<ref>{{Cite web |title=Sondu |url=https://www.kengen.co.ke/index.php/olkaria/sondu.html |access-date=2025-09-08 |website=www.kengen.co.ke}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mashruuca korontada ee Sondu Miriu si uu u yareeyo dhibaatada tamarta ee galbeedka Kenya - Business Daily |url=https://www.businessdailyafrica.com/Sondu-Miriu-power-project-to-ease-energy-crisis-in-western-Kenya/-/539546/1216804/-/12wc4gdz/-/index.html |access-date=2025-09-08 |website=www.businessdailyafrica.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dhismaha Mashruuca Korontada Biyaha ee Sondu Miriu – H Young & Co. (E.A.) Ltd |url=https://hyoung.com/portfolio/construction-of-sondu-miriu-hydro-power-project/ |access-date=2025-09-08 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Durrant & Company International Ltd - Mashruuca Afrika |url=https://durrantinternational.com/ProjectPage_africa6.htm |access-date=2025-09-08 |website=durrantinternational.com}}</ref><ref>{{Cite web |last=By |date=2009-07-24 |title=Kenya oo daahfurtay warshadda korontada ee Sondu Miriu |url=https://www.capitalfm.co.ke/business/2009/07/kenya-launches-sondu-miriu-power-plant/ |access-date=2025-09-08 |website=Capital Business |language=en-US}}</ref> == Muhiimadda dhaqanka == Webigu wuxuu muhiimad dhaqameed u leeyahay bulshooyinka ku nool galbeedka Kenya, gaar ahaan [[Luo people|dadka Luo]]. Waxay kor u qaaddaa hawlaha kalluumeysiga dhaqameed, waxaana lagu aqoonsan yahay taariikhda maxalliga ah inay tahay il biyo ah oo barakaysan oo astaan ​​u ah. == Sidoo kale eeg == * [[Juqraafiyadda Kenya]] * [[Liiska webiyada Kenya]] == Tixraacyo == <references /> ojwezpwv55o8mhn60vldo79iknvwc49 0 48146 299781 2026-06-27T12:55:28Z Isma4l 41797 /* */ 299781 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Webiga Perkerra | image = LakeBaringo.jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = [[Harada Baringo]] | map = Mauskogen.png | map_size = | map_alt = | map_caption = [[Kaynta Mau]] (dhexe, cagaar). Perkerra waa webiga galbeedka ee ka soo qulqula kaynta ilaa [[Harada Baringo]] dhinaca waqooyi-bari. [[Webiga Molo]] waa webiga bari. | source1_location = | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0.534632|36.092491|display=inline,title}} | progression = | subdivision_type1 = Waddanka | subdivision_name1 = Kenya | location = | length = | source1_elevation = {{convert|2,400|m}} | mouth_elevation = {{convert|980|m}} | discharge1_avg = | basin_size = {{convert|1207|km2}}{{sfn|Onyando|Kisoyan|Chemelil|2005|p= 133}} | river_system = | tributaries_left = | tributaries_right = }} '''Webiga Perkerra''' waa webi ku yaalla [[Great Rift Valley, Kenya|Great Rift Valley]] ee dalka [[Kenya]] kaas oo ku shuba biyaha macaan ee [[Harada Baringo]]. Waa webiga kaliya ee socda sanadka oo dhan ee ku yaalla dhulalka qallalan iyo kuwa badh-qallalan ee [[Baringo County]].{{sfn|National Irrigation Board}} Webiga Perkerra wuxuu biyo siiyaa Mashruuca Waraabka ee Perkerra ee ku yaalla Jemps flats oo u dhow degmada [[Marigat]], oo ku taal dhinaca koonfureed ee harada.{{sfn|Chambers|2005|p=6}} ==Qaybta qaata biyaha (Catchment)== Webigu wuxuu leeyahay aag biyaha ka soo urura oo dhan {{convert|1207|km2}}.{{sfn|Onyando|Kisoyan|Chemelil|2005|p=133}} Wuxuu ka soo bilowdaa [[Kaynta Mau]] oo ku taal derbiga galbeed ee dooxada Rift joog dhan {{convert|8000|ft}}, wuxuuna u soo dhacaa {{convert|3200|ft}} marka uu gaaro afkiisa harada.{{sfn|Chambers|1973|p=345}} Aagga uu ka soo ururo biyuhu wuxuu leeyahay jiirarro dhaadheer oo ku yaalla buuraha, kuwaas oo simma marka la sii hoos maro.{{sfn|Onyando|Kisoyan|Chemelil|2005|p=133}} Biyaha badankood waxay ka yimaadaan jiirarka buuraha, halkaas oo roobka sannadlaha ahi uu ka dhexeeyo {{convert|1100|mm}} ilaa {{convert|2700|mm}}. Gobolka ku hareeraysan harada waa mid badh-qallalan, iyadoo roobka sannadlaha ahi yahay {{convert|450|mm}} iyo heerarka uumi-baxa sannadlaha ah oo u dhexeeya {{convert|1650|mm}} ilaa {{convert|2300|mm}}.{{sfn|Akivag et al. 2010|p=2441–2442}} == Isbeddellada isticmaalka dhulka == Dhammaadkii 1800-yadii, bannaannada alluvial ee u dhow harada waxaa degganaa [[Njemps people|dadka Njemps]], oo ah qowmiyad la xiriirta [[Maasai people|dadka Maasai]]. Waxay isticmaali jireen xayndaab alwaax ah si ay u kor u qaadaan heerka biyaha webiga oo ay u oggolaadaan biyaha inay ku qulqulaan dhulka siman. Xayndaabka waxaa burburin jiray daadadka xilliyeedka, iyadoo loo baahnaa in la beddelo, laakiin nidaamku wuxuu ahaa mid xasiloon.{{sfn|Chambers|1973|p=345–346}} Sahamiyaha Ingiriiska [[Joseph Thomson (explorer)|Joseph Thomson]] wuxuu booqday Perkerra qarnigii sagaal iyo tobnaad isagoo wata safarkiisa wuxuuna ka iibsaday badar dadka deegaanka, kuwaas oo lagu beeray nidaamkooda la xaqiijiyay ee waraabka iyagoo isticmaalaya xerooyin iyo kanaallo.{{sfn|de Laet|1994|p=113}} Markii ay yimaadeen reer Yurub aagga, dadka iyo xoolaha labaduba way kordheen. Cawska dhaadheer ee aagga qaata biyaha ayaa la daaqay, nabaad-guurku wuu kordhay, heerarka qulqulka biyuhuna way kordheen, taas oo keentay daadad xilliyo ah. Nidaamka xayndaabka alwaaxda ah uma adkaysan karin daadadka, dadka Njemps-kuna waxay u leexdeen xoolo-dhaqashada. [[Daaqsinka xad-dhaafka ah]], abaaraha iyo duulaanka ayaxa ayaa horseeday dhibaato cunto oo dhacday dabayaaqadii 1920-yadii. 1930-yadii maamulkii gumaystuhu wuxuu bilaabay inuu tixgeliyo suurtogalnimada waraabka, waxaana la sameeyay daraasad rasmi ah 1936, in kasta oo aan waxba la qaban dhowr sano.{{sfn|Chambers|1973|p=346}} == Mashruuca waraabka ee Perkerra == Mashruuca waraabka ee Perkerra waxaa la bilaabay 1952 intii lagu jiray [[Mau Mau Uprising|Emergency]].{{sfn|Chambers|2005|p=6}} Dhismaha waxaa la bilaabay 1954.{{sfn|SoftKenya}}> Maxaabiista ayaa dhisay waddooyinka waxayna u diyaariyeen dhulka waraabka. Mashruuca waa la dedejiyay, wuxuu ahaa mid qaali ah in la fuliyo oo la dayactiro, iyadoo wax yar oo soo celin ah la helay. Waxaa jiray dhibaatooyin korinta dalagyada iyo dhibaato iibinta iyaga. Qaar badan oo ka mid ah beeralayda kiraystayaasha ah ee la dejiyay mashruuca ayaa markii dambe baxay. Sannadkii 1959 waxaa la go'aansaday in la xiro mashruuca, kaas oo lahaa 100 qoys oo kaliya, laakiin tani waxaa loo beddelay inay sii wadaan hawlgalada ugu yar. Sannadkii 1962 mashruuca waa la ballaariyay, waxaana 1967-kii jiray 500 oo guri oo beeralay ah, in kasta oo weli loo baahnaa kabid (subsidies).{{sfn|Chambers|2005|p=6}} Mashruuca waraabka ee Perkerra hadda wuxuu taageeraa qiyaastii 670 qoys oo beeralay ah. Wadarta guud ee aagga waraabka waa {{convert|2340|ha|acre}} laakiin kaliya {{convert|810|ha|acre}} ayaa loo horumariyay waraabka kanaalka cuf-jiidadka, taasna {{convert|607|ha|acre}} ayaa la beeray sababo la xiriira biyo yari. Waqtiyadii hore dalagyada ugu muhiimsan waxay ahaayeen basasha, basbaaska, qaraha, babayga iyo suufka. Hadhuudhka waxaa la soo saaray 1996, wuxuuna caddaystay inuu ka sahlan yahay suuq-geynta.{{sfn|National Irrigation Board}} Machadka Cilmi-baarista Beeraha ee Kenya wuxuu ku leeyahay xarun cilmi-baaris degmada Marigat taas oo kaabaya mashruuca waraabka.{{sfn|Kenya Agricultural Research}} == Arrimaha iyo tallaabooyinka == Hadda waxaa si dhib yar u jira wax dhir ah oo ku yaalla dhulalka hoose siddeed ama sagaal bilood sannadkii marka laga reebo dhulalka qoyan ee qaybaha hoose ee [[Webiga Molo|Molo]] iyo webiyada Perkerra iyo hareeraha xeebta harada ee ku wareegsan afafkooda. Dhulalka qoyan, oo inta badan ay daboolaan cawska sannadlaha ah oo ay fatahaan laba bilood oo keliya sannadkii, waxay siiyaan daaqsin dadka xoolo-dhaqatada ah.{{sfn|Little|1992|p=22}} Xoolo-dhaqatadu markii hore waxay lahaayeen dhul ka badan, laakiin qayb ayaa laga lumiyay beeralayda u soo haajiray aagga, qaarna waxaa laga lumiyay mashruuca waraabka. Xoolo-dhaqatadu waxay ku doodayaan in biyo-xireennada waraabka ay yareeyeen heerka daadadka sannadlaha ah, sidaas darteedna ay yareeyeen qadarka daaqsinka.{{sfn|Little|1992|p=136}} Maadaama aysan jirin wax dhir ah oo daboolaya inta badan heerarka hoose, ciiddu way nabaad-guurtaa si fudud, qashin badanna waxaa lagu shubaa Harada Baringo. Intii u dhaxaysay 1972 iyo 2003 qoto dheeraanta harada ayaa hoos uga dhacday {{convert|8|m}} ilaa {{convert|2.5|m}}.{{sfn|Onyando|Kisoyan|Chemelil|2005|p=133}} Haradu waxay ka soo ururtay {{convert|160|km2}} sannadkii 1960 ilaa {{convert|108|km2}} sannadkii 2001. Waxay noqonaysaa mid milix leh, kaydka kalluunkuna wuu sii yaraanayaa. Daraasad la sameeyay sannadkii 2010 waxay muujisay in webigu uu noqonayo mid xilliyeed. Daraasadu waxay ku talisay hirgelinta kayd qasab ah, ama qulqulka deegaanka. Waxaa loo malaynayay in mashruuca biyo-xireenka Chemususu oo ku yaalla mid ka mid ah qaybaha ugu waaweyn ee Perkerra, kaas oo la qorsheeyay in la hawlgeliyo 2011, uu yareeyo saamaynta kaydka ee dadka isticmaala biyaha iyadoo la hubinayo in webigu uusan wada qallalin.{{sfn|Akivag et al. 2010|p=2441}} Biyo-xireenka wuxuu qaban lahaa {{convert|11000000|m3}} wuxuuna bixin doonaa {{convert|35000000|liters}} maalin kasta, oo ku filan 200,000 oo qof.{{sfn|Mau - ICS}} Ururrada Dadka Isticmaala Biyaha Webiga ee qaybaha sare ee webiyada Perkerra iyo Molo ayaa beerayay geedo yaryar, iyagoo ilaalinaya bangiyada webiga iyo dib-u-soo-celinta aagagga noqday kuwa nabaad-guuray iyada oo loo marayo goosashada ciidda iyo qodista. Ururka Perkerra RWUA wuxuu sidoo kale ilaalinayay ilaha biyaha, taas oo ah walaac gaar ah tan iyo markii 30 ka mid ah 72 ilood oo ku yaalla aagga ay joojiyeen qulqulka.{{sfn|Mau - ICS}} ==Tixraacyo== {{reflist |colwidth=30em}} ;Ilo {{refbegin}} *{{cite journal |ref={{harvid|Akivag et al. 2010}} |url=http://www.weap21.org/Downloads/Akivaga_et_al.pdf |journal=International Journal of the Physical Sciences |volume=5 |issue=16 |pages=2441–2449 |date=4 Diseembar 2010 |title=Saamaynta hirgelinta qulqulka kaydka ee isticmaalka qallafsan ee aagga biyaha ee Kenya: Codsiga moodalka WEAP21 |first1=Erick Mugatsia |last1=Akivaga |first2=Fred A. O. |last2=Otieno |first3=E. C. |last3=Kipkorir |first4=Joel |last4=Kibiiy |first5=Stanley |last5=Shitote}} *{{cite web |url=http://opendocs.ids.ac.uk/opendocs/bitstream/handle/123456789/115/rc180.pdf?sequence=2 |title=MWEA: Deegaan Waraabka Bariiska ah ee Kenya |first1=Robert |last1=Chambers |year=1973 |access-date=2012-04-11}} *{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dsTBkFnYjRYC&pg=PA6 |chapter=Barashada cudurka mashruuca: Kiiska Perkerra |title=Fikrado loogu talagalay Horumarinta |first=Robert |last=Chambers |publisher=Earthscan |year=2005 |isbn=978-1844070886}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=DtnHLh9HgqAC&pg=PA113 |title=Taariikhda Binu-aadanka: Qarnigii labaatanaad |first=Sigfried J. |last=de Laet |publisher=UNESCO |year=1994 |isbn=978-9231040832}} *{{cite web |ref={{harvid|Kenya Agricultural Research}} |url=http://www.kari.org/?q=content/kari-perkerra |title=KARI Perkerra |publisher=Machadka Cilmi-baarista Beeraha ee Kenya |access-date=2012-04-11}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lik9AAAAIAAJ&pg=PA22 |title=The Elusive Granary: Xoolo-dhaqato, Beeralay, iyo Dawlad ku taal Waqooyiga Kenya |first=Peter D. |last=Little |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0521405522}} *{{cite web |ref={{harvid|Mau - ICS}} |url=http://www.maurestoration.go.ke/index.php/achievements/116-tour-of-the-rvca |date=Maarso 9, 2010 |title=Wasaaradda Biyaha iyo Waraabka ayaa hormuud ka ah ilaalinta aagagga biyaha ee Mau |publisher=Mau - ICS |access-date=2012-04-11 }}{{Dead link|date=Maajo 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite web |ref={{harvid|National Irrigation Board}} |url=http://www.nib.or.ke/index.php?option=com_content&task=view&id=35&Itemid=48 |title=Mashruuca Waraabka ee Perkerra |publisher=National Irrigation Board |access-date=2012-04-11}} *{{cite journal |title=Qiyaasidda Nabaad-guurka Ciidda ee Aagga Webiga Perkerra ee Kenya |last1=Onyando |first1=J. |last2=Kisoyan |first2=P. |last3=Chemelil |first3=M. |journal=Maareynta Khayraadka Biyaha |volume=19 |issue=2 |date=Abriil 2005 |pages=133–143 |publisher=Springer |doi=10.1007/s11269-005-2706-5|s2cid=154014304 }} *{{cite web |ref={{harvid|SoftKenya}} |url=http://softkenya.com/water/irrigation-in-kenya/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512075726/http://softkenya.com/water/irrigation-in-kenya/ |url-status=usurped |archive-date=Maajo 12, 2012 |title=Waraabka Kenya |work=SoftKenya |access-date=2012-04-11}} {{refend}} 7vqmehb98j21b7tj5afe09b9kyp6w1d 299782 299781 2026-06-27T12:55:49Z Isma4l 41797 299782 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Webiga Perkerra | image = LakeBaringo.jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = [[Harada Baringo]] | map = Mauskogen.png | map_size = | map_alt = | map_caption = [[Kaynta Mau]] (dhexe, cagaar). Perkerra waa webiga galbeedka ee ka soo qulqula kaynta ilaa [[Harada Baringo]] dhinaca waqooyi-bari. [[Webiga Molo]] waa webiga bari. | source1_location = | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0.534632|36.092491|display=inline,title}} | progression = | subdivision_type1 = Waddanka | subdivision_name1 = Kenya | location = | length = | source1_elevation = {{convert|2,400|m}} | mouth_elevation = {{convert|980|m}} | discharge1_avg = | basin_size = {{convert|1207|km2}}{{sfn|Onyando|Kisoyan|Chemelil|2005|p= 133}} | river_system = | tributaries_left = | tributaries_right = }} '''Webiga Perkerra''' waa webi ku yaalla [[Great Rift Valley, Kenya|Great Rift Valley]] ee dalka [[Kenya]] kaas oo ku shuba biyaha macaan ee [[Harada Baringo]]. Waa webiga kaliya ee socda sanadka oo dhan ee ku yaalla dhulalka qallalan iyo kuwa badh-qallalan ee [[Baringo County]].{{sfn|National Irrigation Board}} Webiga Perkerra wuxuu biyo siiyaa Mashruuca Waraabka ee Perkerra ee ku yaalla Jemps flats oo u dhow degmada [[Marigat]], oo ku taal dhinaca koonfureed ee harada.{{sfn|Chambers|2005|p=6}} ==Qaybta qaata biyaha == Webigu wuxuu leeyahay aag biyaha ka soo urura oo dhan {{convert|1207|km2}}.{{sfn|Onyando|Kisoyan|Chemelil|2005|p=133}} Wuxuu ka soo bilowdaa [[Kaynta Mau]] oo ku taal derbiga galbeed ee dooxada Rift joog dhan {{convert|8000|ft}}, wuxuuna u soo dhacaa {{convert|3200|ft}} marka uu gaaro afkiisa harada.{{sfn|Chambers|1973|p=345}} Aagga uu ka soo ururo biyuhu wuxuu leeyahay jiirarro dhaadheer oo ku yaalla buuraha, kuwaas oo simma marka la sii hoos maro.{{sfn|Onyando|Kisoyan|Chemelil|2005|p=133}} Biyaha badankood waxay ka yimaadaan jiirarka buuraha, halkaas oo roobka sannadlaha ahi uu ka dhexeeyo {{convert|1100|mm}} ilaa {{convert|2700|mm}}. Gobolka ku hareeraysan harada waa mid badh-qallalan, iyadoo roobka sannadlaha ahi yahay {{convert|450|mm}} iyo heerarka uumi-baxa sannadlaha ah oo u dhexeeya {{convert|1650|mm}} ilaa {{convert|2300|mm}}.{{sfn|Akivag et al. 2010|p=2441–2442}} == Isbeddellada isticmaalka dhulka == Dhammaadkii 1800-yadii, bannaannada alluvial ee u dhow harada waxaa degganaa [[Njemps people|dadka Njemps]], oo ah qowmiyad la xiriirta [[Maasai people|dadka Maasai]]. Waxay isticmaali jireen xayndaab alwaax ah si ay u kor u qaadaan heerka biyaha webiga oo ay u oggolaadaan biyaha inay ku qulqulaan dhulka siman. Xayndaabka waxaa burburin jiray daadadka xilliyeedka, iyadoo loo baahnaa in la beddelo, laakiin nidaamku wuxuu ahaa mid xasiloon.{{sfn|Chambers|1973|p=345–346}} Sahamiyaha Ingiriiska [[Joseph Thomson (explorer)|Joseph Thomson]] wuxuu booqday Perkerra qarnigii sagaal iyo tobnaad isagoo wata safarkiisa wuxuuna ka iibsaday badar dadka deegaanka, kuwaas oo lagu beeray nidaamkooda la xaqiijiyay ee waraabka iyagoo isticmaalaya xerooyin iyo kanaallo.{{sfn|de Laet|1994|p=113}} Markii ay yimaadeen reer Yurub aagga, dadka iyo xoolaha labaduba way kordheen. Cawska dhaadheer ee aagga qaata biyaha ayaa la daaqay, nabaad-guurku wuu kordhay, heerarka qulqulka biyuhuna way kordheen, taas oo keentay daadad xilliyo ah. Nidaamka xayndaabka alwaaxda ah uma adkaysan karin daadadka, dadka Njemps-kuna waxay u leexdeen xoolo-dhaqashada. [[Daaqsinka xad-dhaafka ah]], abaaraha iyo duulaanka ayaxa ayaa horseeday dhibaato cunto oo dhacday dabayaaqadii 1920-yadii. 1930-yadii maamulkii gumaystuhu wuxuu bilaabay inuu tixgeliyo suurtogalnimada waraabka, waxaana la sameeyay daraasad rasmi ah 1936, in kasta oo aan waxba la qaban dhowr sano.{{sfn|Chambers|1973|p=346}} == Mashruuca waraabka ee Perkerra == Mashruuca waraabka ee Perkerra waxaa la bilaabay 1952 intii lagu jiray [[Mau Mau Uprising|Emergency]].{{sfn|Chambers|2005|p=6}} Dhismaha waxaa la bilaabay 1954.{{sfn|SoftKenya}}> Maxaabiista ayaa dhisay waddooyinka waxayna u diyaariyeen dhulka waraabka. Mashruuca waa la dedejiyay, wuxuu ahaa mid qaali ah in la fuliyo oo la dayactiro, iyadoo wax yar oo soo celin ah la helay. Waxaa jiray dhibaatooyin korinta dalagyada iyo dhibaato iibinta iyaga. Qaar badan oo ka mid ah beeralayda kiraystayaasha ah ee la dejiyay mashruuca ayaa markii dambe baxay. Sannadkii 1959 waxaa la go'aansaday in la xiro mashruuca, kaas oo lahaa 100 qoys oo kaliya, laakiin tani waxaa loo beddelay inay sii wadaan hawlgalada ugu yar. Sannadkii 1962 mashruuca waa la ballaariyay, waxaana 1967-kii jiray 500 oo guri oo beeralay ah, in kasta oo weli loo baahnaa kabid (subsidies).{{sfn|Chambers|2005|p=6}} Mashruuca waraabka ee Perkerra hadda wuxuu taageeraa qiyaastii 670 qoys oo beeralay ah. Wadarta guud ee aagga waraabka waa {{convert|2340|ha|acre}} laakiin kaliya {{convert|810|ha|acre}} ayaa loo horumariyay waraabka kanaalka cuf-jiidadka, taasna {{convert|607|ha|acre}} ayaa la beeray sababo la xiriira biyo yari. Waqtiyadii hore dalagyada ugu muhiimsan waxay ahaayeen basasha, basbaaska, qaraha, babayga iyo suufka. Hadhuudhka waxaa la soo saaray 1996, wuxuuna caddaystay inuu ka sahlan yahay suuq-geynta.{{sfn|National Irrigation Board}} Machadka Cilmi-baarista Beeraha ee Kenya wuxuu ku leeyahay xarun cilmi-baaris degmada Marigat taas oo kaabaya mashruuca waraabka.{{sfn|Kenya Agricultural Research}} == Arrimaha iyo tallaabooyinka == Hadda waxaa si dhib yar u jira wax dhir ah oo ku yaalla dhulalka hoose siddeed ama sagaal bilood sannadkii marka laga reebo dhulalka qoyan ee qaybaha hoose ee [[Webiga Molo|Molo]] iyo webiyada Perkerra iyo hareeraha xeebta harada ee ku wareegsan afafkooda. Dhulalka qoyan, oo inta badan ay daboolaan cawska sannadlaha ah oo ay fatahaan laba bilood oo keliya sannadkii, waxay siiyaan daaqsin dadka xoolo-dhaqatada ah.{{sfn|Little|1992|p=22}} Xoolo-dhaqatadu markii hore waxay lahaayeen dhul ka badan, laakiin qayb ayaa laga lumiyay beeralayda u soo haajiray aagga, qaarna waxaa laga lumiyay mashruuca waraabka. Xoolo-dhaqatadu waxay ku doodayaan in biyo-xireennada waraabka ay yareeyeen heerka daadadka sannadlaha ah, sidaas darteedna ay yareeyeen qadarka daaqsinka.{{sfn|Little|1992|p=136}} Maadaama aysan jirin wax dhir ah oo daboolaya inta badan heerarka hoose, ciiddu way nabaad-guurtaa si fudud, qashin badanna waxaa lagu shubaa Harada Baringo. Intii u dhaxaysay 1972 iyo 2003 qoto dheeraanta harada ayaa hoos uga dhacday {{convert|8|m}} ilaa {{convert|2.5|m}}.{{sfn|Onyando|Kisoyan|Chemelil|2005|p=133}} Haradu waxay ka soo ururtay {{convert|160|km2}} sannadkii 1960 ilaa {{convert|108|km2}} sannadkii 2001. Waxay noqonaysaa mid milix leh, kaydka kalluunkuna wuu sii yaraanayaa. Daraasad la sameeyay sannadkii 2010 waxay muujisay in webigu uu noqonayo mid xilliyeed. Daraasadu waxay ku talisay hirgelinta kayd qasab ah, ama qulqulka deegaanka. Waxaa loo malaynayay in mashruuca biyo-xireenka Chemususu oo ku yaalla mid ka mid ah qaybaha ugu waaweyn ee Perkerra, kaas oo la qorsheeyay in la hawlgeliyo 2011, uu yareeyo saamaynta kaydka ee dadka isticmaala biyaha iyadoo la hubinayo in webigu uusan wada qallalin.{{sfn|Akivag et al. 2010|p=2441}} Biyo-xireenka wuxuu qaban lahaa {{convert|11000000|m3}} wuxuuna bixin doonaa {{convert|35000000|liters}} maalin kasta, oo ku filan 200,000 oo qof.{{sfn|Mau - ICS}} Ururrada Dadka Isticmaala Biyaha Webiga ee qaybaha sare ee webiyada Perkerra iyo Molo ayaa beerayay geedo yaryar, iyagoo ilaalinaya bangiyada webiga iyo dib-u-soo-celinta aagagga noqday kuwa nabaad-guuray iyada oo loo marayo goosashada ciidda iyo qodista. Ururka Perkerra RWUA wuxuu sidoo kale ilaalinayay ilaha biyaha, taas oo ah walaac gaar ah tan iyo markii 30 ka mid ah 72 ilood oo ku yaalla aagga ay joojiyeen qulqulka.{{sfn|Mau - ICS}} ==Tixraacyo== {{reflist |colwidth=30em}} ;Ilo {{refbegin}} *{{cite journal |ref={{harvid|Akivag et al. 2010}} |url=http://www.weap21.org/Downloads/Akivaga_et_al.pdf |journal=International Journal of the Physical Sciences |volume=5 |issue=16 |pages=2441–2449 |date=4 Diseembar 2010 |title=Saamaynta hirgelinta qulqulka kaydka ee isticmaalka qallafsan ee aagga biyaha ee Kenya: Codsiga moodalka WEAP21 |first1=Erick Mugatsia |last1=Akivaga |first2=Fred A. O. |last2=Otieno |first3=E. C. |last3=Kipkorir |first4=Joel |last4=Kibiiy |first5=Stanley |last5=Shitote}} *{{cite web |url=http://opendocs.ids.ac.uk/opendocs/bitstream/handle/123456789/115/rc180.pdf?sequence=2 |title=MWEA: Deegaan Waraabka Bariiska ah ee Kenya |first1=Robert |last1=Chambers |year=1973 |access-date=2012-04-11}} *{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=dsTBkFnYjRYC&pg=PA6 |chapter=Barashada cudurka mashruuca: Kiiska Perkerra |title=Fikrado loogu talagalay Horumarinta |first=Robert |last=Chambers |publisher=Earthscan |year=2005 |isbn=978-1844070886}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=DtnHLh9HgqAC&pg=PA113 |title=Taariikhda Binu-aadanka: Qarnigii labaatanaad |first=Sigfried J. |last=de Laet |publisher=UNESCO |year=1994 |isbn=978-9231040832}} *{{cite web |ref={{harvid|Kenya Agricultural Research}} |url=http://www.kari.org/?q=content/kari-perkerra |title=KARI Perkerra |publisher=Machadka Cilmi-baarista Beeraha ee Kenya |access-date=2012-04-11}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lik9AAAAIAAJ&pg=PA22 |title=The Elusive Granary: Xoolo-dhaqato, Beeralay, iyo Dawlad ku taal Waqooyiga Kenya |first=Peter D. |last=Little |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |isbn=978-0521405522}} *{{cite web |ref={{harvid|Mau - ICS}} |url=http://www.maurestoration.go.ke/index.php/achievements/116-tour-of-the-rvca |date=Maarso 9, 2010 |title=Wasaaradda Biyaha iyo Waraabka ayaa hormuud ka ah ilaalinta aagagga biyaha ee Mau |publisher=Mau - ICS |access-date=2012-04-11 }}{{Dead link|date=Maajo 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *{{cite web |ref={{harvid|National Irrigation Board}} |url=http://www.nib.or.ke/index.php?option=com_content&task=view&id=35&Itemid=48 |title=Mashruuca Waraabka ee Perkerra |publisher=National Irrigation Board |access-date=2012-04-11}} *{{cite journal |title=Qiyaasidda Nabaad-guurka Ciidda ee Aagga Webiga Perkerra ee Kenya |last1=Onyando |first1=J. |last2=Kisoyan |first2=P. |last3=Chemelil |first3=M. |journal=Maareynta Khayraadka Biyaha |volume=19 |issue=2 |date=Abriil 2005 |pages=133–143 |publisher=Springer |doi=10.1007/s11269-005-2706-5|s2cid=154014304 }} *{{cite web |ref={{harvid|SoftKenya}} |url=http://softkenya.com/water/irrigation-in-kenya/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120512075726/http://softkenya.com/water/irrigation-in-kenya/ |url-status=usurped |archive-date=Maajo 12, 2012 |title=Waraabka Kenya |work=SoftKenya |access-date=2012-04-11}} {{refend}} 1jpszersm7uhzobardpxr4lvydfrxvu 0 48147 299783 2026-06-27T12:58:13Z Isma4l 41797 /* */ 299783 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Ol Arabel | pushpin_map = Kenya | pushpin_relief = 1 | mapsize = | map_caption = Goobta Ol Arabel | coordinates = {{coord|0.307959|N|36.211538|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Waddanka | subdivision_name = [[Kenya]] | population_density_km2 = auto | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''Ol Arabel''' (ama Olarabel) waa webi ku yaalla [[Great Rift Valley, Kenya|Great Rift Valley]] ee dalka [[Kenya]] kaas oo ku shuba biyaha [[Harada Baringo]]. Magaca webiga waxaa loogu magac daray kayn daboosha ilaha biyaha iyo gobol dhan. ==Webiga== Webiyada Ngusero iyo Ol Arabel ayaa ka soo qulqula dhinaca waqooyi ee [[Aberdare Range]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&pg=PA190 |page=190 |title=A Directory of African Wetlands |author=R. H. Hughes, J. S. Hughes |publisher=IUCN |year=1992 |ISBN=2880329493}}</ref> Webigu wuxuu sameeyaa delta marka uu ka galo koonfur-bari ee Harada Baringo goobta {{coord|0.531113|36.115837}}, taasina waxay samaysaa dhul-qoyan oo cufan xilliyada heerka haradu uu yahay mid sarreeya.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=XQYDPsQhCx0C&pg=PA563 |pages=563–564 |title=Lake Basins Through Space and Time |first1=Elizabeth |last1=Gierlowski-Kordesch |first2=K. R. |last2=Kelts |publisher=AAPG |year=2000 |ISBN=0891810528}}</ref> Webigu waa xilliyeed, xilligii abaaraha ee horraantii 2000-meeyadii ma gaarin harada.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=aCjIB5YRtnkC&pg=PA338 |page=338 |title=The East African Great Lakes: Limnology, Palaeolimnology, and Biodiversity |author=Eric Onyango Odada, Daniel O. Olago |publisher=Springer |year=2002 |ISBN=1402007728}}</ref> ==Isticmaalka dhulka ee taariikhiga ah== Waqtiyadii hore gobolka waxaa isticmaali jiray xoolo-dhaqatada [[Il Chamus]]. Sannadihii 1930-yadii, tirada sii kordhaysa ee xoolo-dhaqatada iyo beeralayda [[Tugen people|Tugen]] ayaa u guuray aagga, iyadoo xoogaa dhiirigelin rasmi ah la siiyay.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lik9AAAAIAAJ&pg=PA34 |page=34 |title=The Elusive Granary: Herder, Farmer, and State in Northern Kenya |first=Peter D. |last=Little |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |ISBN=0521405521}}</ref> Sannadihii 1940-yadii dadka deegaanka si sharci-darro ah u degay ayaa u guuray Kaydka Kaynta ee Ol Arabel ee [[Laikipia District]] waxayna beereen 84 acres oo dhul ah, ugu dambayntiina waxaa laga saaray 1947.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_go9AGqld1AC&pg=PA102 |page=102 |title=Squatters and the Roots of Mau Mau, 1905-63 |author=Tabitha M. Kanogo |publisher=East African Publishers |year=1987 |ISBN=9966463267|author-link=Tabitha Kanogo}}</ref> Sannadihii 1970-yadii dawladdu waxay maamushay qorshe deegaanayn oo ku yaalla Ol Arabel, laakiin markii dambe waxay isku dayday inay dhulka u beddesho kayn mar kale.<ref>{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=KHSYeqVpXDEC&pg=PT19 |page=1311 |journal=Kenya National Assembly Official Record (Hansard) |title=Banning of Forest Excisions |date=3 Luulyo 1996 |access-date=2012-04-12}}</ref> Qorshaha deegaanaynta ee Harambee wuxuu ku lug lahaa {{convert|6000|ha}} in loo isticmaalo dhaqashada xoolaha iyo beero hadhuudh ah.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_L37A_v4o9kC&pg=PA78 |title=Peak Revision K.C.S.E Agriculture |author=A. Nyanjom & J. K’Onyango |publisher=East African Publishers |ISBN=9966254625}}</ref> ==Kaydka kaynta== Kaydka Kaynta ee Ol Arabel waa qayb ka mid ah kaymaha Marmanet ee ku yaalla dhinaca bari ee dooxada Rift, waqooyiga [[Nyahururu]]. Kaydka kaynta, oo ah qayb ka mid ah qaybta sare ee webiga Ol Arabel, ayaa mar daboolay {{convert|9629|ha}}, laakiin {{convert|6273|ha}} ayaa la jaray 1993. Qorshe xuduud ah looma qeexin.<ref>{{cite web |url=http://www.unep.org/pdf/Mau-Complex_20May08.pdf |title=Mau Complex iyo kaymaha Marmanet |date=20 Maajo 2008 |publisher=UNEP |access-date=2012-04-12 |archive-date=2010-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122213800/http://www.unep.org/pdf/Mau-Complex_20May08.pdf |url-status=dead }}</ref> Natiijo ahaan, qiyaastii 80% kaynta waxaa degay qorshaha deegaanaynta [[Mochongoi]] ilaa 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.smenetwork.co.ke/index.php?option=com_content&view=article&id=59%3Aforest-allocation-in-kenya&Itemid=102 |work=SMS Network |title=Forest Allocation in Kenya |author=Hilary Kiprop |access-date=2012-04-12 }}{{Dead link|date=Abriil 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bishii Maajo 2007 waxaa lagu dhawaaqay in Midowga Yurub ay maalgelinayaan dadaallo lagu dib-u-beerayo kaymaha gobolka, oo ay ku jirto kaynta Ol Arabel. Tobankii sano ee la soo dhaafay Harada Baringo ayaa ciid ku soo ururaysay waxayna ku yaraanaysay aagga sababo la xiriira beeraha oo kordhay iyo kaynta oo yaraatay, iyadoo kaydka kalluunka ee dhaqaale ahaan muhiimka u ah uu si weyn u dhacay.<ref>{{cite web |url=http://desertification.wordpress.com/2007/05/30/kenya-investment-in-reforestation-environmental-and-community-devlopment-projects-fao-infosylva-allafrica-the-nation/ |title=Kenya: maalgashi muhiim ah oo lagu sameeyay dib-u-beerista, mashaariicda horumarinta deegaanka iyo bulshada |work=The Nation |date=Maajo 24, 2007 |access-date=2012-04-12}}</ref> Bishii Sebtembar 2011 sarkaal ka tirsan dhaqdhaqaaqa Green Belt ayaa sheegay in kaynta Ol Arabel ay ku dhowdahay inay dabar-go'do sababo la xiriira jarista sharci darrada ah iyo gaar ahaan kuwa dhuxusha guba. Booliiska ayaan dadaal ugu jirin sidii ay u joojin lahaayeen hawlahooda. Webiyada ay kayntu quudiso ayaa ku dhowaa inay qallalaan.<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/201109091317.html |title=Kenya: Greenbelt oo qaylo-dhaan ka muujisay burburka laba kayn oo Laikipia ah |author=WANJOHI GAKIO |date=9 Sebtembar 2011 |work=The Star |access-date=2012-04-12}}</ref> ==Tixraacyo== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *{{cite web |url=http://protectedplanet.net/sites/Olarabel_Forest_Reserve |work=Protected Planet |title=Ol Arabel Forest Reserve |access-date=2012-04-12}} 6jubtny6vfppvpxrbfafokfa2kd5mzm 300047 299783 2026-06-28T09:41:12Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300047 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Ol Arabel | pushpin_map = Kenya | pushpin_relief = 1 | mapsize = | map_caption = Goobta Ol Arabel | coordinates = {{coord|0.307959|N|36.211538|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Waddanka | subdivision_name = [[Kenya]] | population_density_km2 = auto | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''Ol Arabel''' (ama Olarabel) waa webi ku yaalla [[Great Rift Valley, Kenya|Great Rift Valley]] ee dalka [[Kenya]] kaas oo ku shuba biyaha [[Harada Baringo]]. Magaca webiga waxaa loogu magac daray kayn daboosha ilaha biyaha iyo gobol dhan. ==Webiga== Webiyada Ngusero iyo Ol Arabel ayaa ka soo qulqula dhinaca waqooyi ee [[Aberdare Range]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&pg=PA190 |page=190 |title=A Directory of African Wetlands |author=R. H. Hughes, J. S. Hughes |publisher=IUCN |year=1992 |ISBN=2880329493}}</ref> Webigu wuxuu sameeyaa delta marka uu ka galo koonfur-bari ee Harada Baringo goobta {{coord|0.531113|36.115837}}, taasina waxay samaysaa dhul-qoyan oo cufan xilliyada heerka haradu uu yahay mid sarreeya.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=XQYDPsQhCx0C&pg=PA563 |pages=563–564 |title=Lake Basins Through Space and Time |first1=Elizabeth |last1=Gierlowski-Kordesch |first2=K. R. |last2=Kelts |publisher=AAPG |year=2000 |ISBN=0891810528}}</ref> Webigu waa xilliyeed, xilligii abaaraha ee horraantii 2000-meeyadii ma gaarin harada.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=aCjIB5YRtnkC&pg=PA338 |page=338 |title=The East African Great Lakes: Limnology, Palaeolimnology, and Biodiversity |author=Eric Onyango Odada, Daniel O. Olago |publisher=Springer |year=2002 |ISBN=1402007728}}</ref> ==Isticmaalka dhulka ee taariikhiga ah== Waqtiyadii hore gobolka waxaa isticmaali jiray xoolo-dhaqatada [[Il Chamus]]. Sannadihii 1930-yadii, tirada sii kordhaysa ee xoolo-dhaqatada iyo beeralayda [[Tugen people|Tugen]] ayaa u guuray aagga, iyadoo xoogaa dhiirigelin rasmi ah la siiyay.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=lik9AAAAIAAJ&pg=PA34 |page=34 |title=The Elusive Granary: Herder, Farmer, and State in Northern Kenya |first=Peter D. |last=Little |publisher=Cambridge University Press |year=1992 |ISBN=0521405521}}</ref> Sannadihii 1940-yadii dadka deegaanka si sharci-darro ah u degay ayaa u guuray Kaydka Kaynta ee Ol Arabel ee [[Laikipia District]] waxayna beereen 84 acres oo dhul ah, ugu dambayntiina waxaa laga saaray 1947.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_go9AGqld1AC&pg=PA102 |page=102 |title=Squatters and the Roots of Mau Mau, 1905-63 |author=Tabitha M. Kanogo |publisher=East African Publishers |year=1987 |ISBN=9966463267|author-link=Tabitha Kanogo}}</ref> Sannadihii 1970-yadii dawladdu waxay maamushay qorshe deegaanayn oo ku yaalla Ol Arabel, laakiin markii dambe waxay isku dayday inay dhulka u beddesho kayn mar kale.<ref>{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=KHSYeqVpXDEC&pg=PT19 |page=1311 |journal=Kenya National Assembly Official Record (Hansard) |title=Banning of Forest Excisions |date=3 Luulyo 1996 |access-date=2012-04-12}}</ref> Qorshaha deegaanaynta ee Harambee wuxuu ku lug lahaa {{convert|6000|ha}} in loo isticmaalo dhaqashada xoolaha iyo beero hadhuudh ah.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_L37A_v4o9kC&pg=PA78 |title=Peak Revision K.C.S.E Agriculture |author=A. Nyanjom & J. K’Onyango |publisher=East African Publishers |ISBN=9966254625}}</ref> ==Kaydka kaynta== Kaydka Kaynta ee Ol Arabel waa qayb ka mid ah kaymaha Marmanet ee ku yaalla dhinaca bari ee dooxada Rift, waqooyiga [[Nyahururu]]. Kaydka kaynta, oo ah qayb ka mid ah qaybta sare ee webiga Ol Arabel, ayaa mar daboolay {{convert|9629|ha}}, laakiin {{convert|6273|ha}} ayaa la jaray 1993. Qorshe xuduud ah looma qeexin.<ref>{{cite web |url=http://www.unep.org/pdf/Mau-Complex_20May08.pdf |title=Mau Complex iyo kaymaha Marmanet |date=20 Maajo 2008 |publisher=UNEP |access-date=2012-04-12 |archive-date=2010-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122213800/http://www.unep.org/pdf/Mau-Complex_20May08.pdf |url-status=dead }}</ref> Natiijo ahaan, qiyaastii 80% kaynta waxaa degay qorshaha deegaanaynta [[Mochongoi]] ilaa 2008.<ref>{{cite web |url=http://www.smenetwork.co.ke/index.php?option=com_content&view=article&id=59%3Aforest-allocation-in-kenya&Itemid=102 |work=SMS Network |title=Forest Allocation in Kenya |author=Hilary Kiprop |access-date=2012-04-12 }}{{Dead link|date=Abriil 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bishii Maajo 2007 waxaa lagu dhawaaqay in Midowga Yurub ay maalgelinayaan dadaallo lagu dib-u-beerayo kaymaha gobolka, oo ay ku jirto kaynta Ol Arabel. Tobankii sano ee la soo dhaafay Harada Baringo ayaa ciid ku soo ururaysay waxayna ku yaraanaysay aagga sababo la xiriira beeraha oo kordhay iyo kaynta oo yaraatay, iyadoo kaydka kalluunka ee dhaqaale ahaan muhiimka u ah uu si weyn u dhacay.<ref>{{cite web |url=http://desertification.wordpress.com/2007/05/30/kenya-investment-in-reforestation-environmental-and-community-devlopment-projects-fao-infosylva-allafrica-the-nation/ |title=Kenya: maalgashi muhiim ah oo lagu sameeyay dib-u-beerista, mashaariicda horumarinta deegaanka iyo bulshada |work=The Nation |date=Maajo 24, 2007 |access-date=2012-04-12}}</ref> Bishii Sebtembar 2011 sarkaal ka tirsan dhaqdhaqaaqa Green Belt ayaa sheegay in kaynta Ol Arabel ay ku dhowdahay inay dabar-go'do sababo la xiriira jarista sharci darrada ah iyo gaar ahaan kuwa dhuxusha guba. Booliiska ayaan dadaal ugu jirin sidii ay u joojin lahaayeen hawlahooda. Webiyada ay kayntu quudiso ayaa ku dhowaa inay qallalaan.<ref>{{cite web |url=http://allafrica.com/stories/201109091317.html |title=Kenya: Greenbelt oo qaylo-dhaan ka muujisay burburka laba kayn oo Laikipia ah |author=WANJOHI GAKIO |date=9 Sebtembar 2011 |work=The Star |access-date=2012-04-12}}</ref> ==Tixraacyo== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *{{cite web |url=http://protectedplanet.net/sites/Olarabel_Forest_Reserve |work=Protected Planet |title=Ol Arabel Forest Reserve |access-date=2012-04-12 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} fcp7nozcyzhbh19qng8axo9n7cdlymn 0 48148 299784 2026-06-27T13:01:28Z Isma4l 41797 /* */ 299784 wikitext text/x-wiki [[File:Lake Victoria Basin in Kenia OSM.png|right|thumb|330px|Webiga Nzoia (bidixda sare)]] '''Webiga Nzoia''' waa webi dhererkiisu yahay {{convert|257|km|mi|adj=mid|-long}} oo ku yaalla dalka [[Kenya]], kaas oo ka soo bilowda buuraha [[Cherangany hills]]. Wuxuu maraa Kapsara, Springer, iyo Moi's Bridge ka dibna wuxuu u gudbaa degmada Kakamega. Wuxuu u qulqulaa koonfur ka dibna galbeed, ugu dambayntiina wuxuu ku shubaa [[Harada Victoria]] meel u dhow magaalada [[Port Victoria, Kenya|Port Victoria]]. Webigu wuxuu leeyahay qulqul biyo ah oo dhan qiyaastii 118 m³/s ama qiyaastii 3,721 milyan oo mitir kuyuub sanadkii, taas oo ka dhigaysa webiga labaad ee ugu weyn dalka marka loo eego qulqulka biyaha. Webigu wuxuu muhiim u yahay galbeedka Kenya, isagoo mara gobol lagu qiyaasay inay ku nool yihiin in ka badan 3.5 milyan oo qof. Biyihiisu waxay bixiyaan waraab sanadka oo dhan ah, halka daadadka sannadlaha ah ee ku hareeraysan aagga hoose ee Budalang'i ay dhigaan qashin (sediment) gacan ka geysta wax soo saarka beeraha ee aagga, in kasta oo ay barakiciyaan boqollaal qof oo ay burburiyaan deegaannada. Aagga warshadaha ee xaruntiisu tahay [[Webuye]], webigu wuxuu nuugaa qashin badan oo ka yimaada warshadaha [[waraaqaha]] iyo [[sonkorta]] ee aagga. Webigu wuxuu leeyahay dhowr biyo-dhac (waterfalls) wuxuuna leeyahay awood wanaagsan oo lagu dhalin karo korontada biyaha. Webigu wuxuu la kulmaa daadad sannadle ah oo ku dhaca dhinaca hoose ee siman oo qoyan sababo la xiriira qulqulka dib u noqoshada ee Harada Victoria. Tani waxay horseedaa dhibaato bini'aadantinimo oo joogto ah oo ka dhacda bannaannada fatahaadda ee Budalangi. == Xiriirinta dibadda == * [http://earthobservatory.nasa.gov/IOTD/view.php?id=35977 Fatahaadda Webiga Nzoia] ee [[NASA Earth Observatory]] {{Coord|format=dms|display=title}} olzus4xxelcueafjzo1zq3365teyjkc 0 48149 299785 2026-06-27T13:04:38Z Isma4l 41797 /* */ 299785 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Webiga Nayroobi | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = Nairobi river in the city.jpg | image_size = | image_caption = Webiga Nairobi oo mara xarunta magaalada | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Kenya | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= Goobta uu ku dhaco | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Waddanka | subdivision_name1 = [[Kenya]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = | source1_coordinates= <!-- {{Coord|...}} --> | source1_elevation = | mouth = | mouth_location = | mouth_coordinates = <!-- {{Coord|...|display=inline,title}} --> | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} [[File:Nairobi river pollution.jpg|thumb|300px|Wasakhda Webiga Nairobi.]] '''Webiga Nayroobi''' waa webi mara [[Nairobi]], oo ah caasimadda dalka [[Kenya]]. Waa webiga ugu weyn ee Dooxada Webiga Nairobi, iyadoo ay jiraan dhowr durdurro barbar socda oo u qulqula bari. Dhammaan webiyada dooxada Nairobi waxay ku biiraan bari ka xigta Nairobi waxayna la kulmaan [[Athi-Galana-Sabaki River|Webiga Athi]], kaas oo ugu dambayntiina ku shuba [[Badweynta Hindiya]]. Webiyadu inta badan waa kuwo ciriiri ah oo aad u wasakhaysan,<ref>Ndiritu, G. G., N. N. Gichuki, P. Kaur, and L. Triest. 2003. Webiga Nairobi waxaa inta badan isticmaala dadka deegaanka si ay u maydhaan, u dhaqdaan dharka, iyo inay nadiifiyaan guryahooda. Characterization of environmental gradients using physicochemical measurements and diatom densities in Nairobi River, Kenya. Aquatic Ecosystem Health & Management, 6 (3): 343–354.</ref> in kasta oo dadaalladii dhawaan la sameeyay ee lagu nadiifinayay webiyada ay hagaajiyeen tayada biyaha.<ref>{{cite web|url=http://www.unep.org/urban_environment/PDFs/ISWMLaunch_NairobiRiverBasin.pdf|title=Dooxada Webiga Nairobi|url-status=dead|access-date=2015-05-13|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304131216/http://www.unep.org/urban_environment/PDFs/ISWMLaunch_NairobiRiverBasin.pdf}}</ref> Durdurka ugu weyn, Webiga Nairobi, wuxuu xaddidaa bartamaha magaalada ee waqooyi, halkaas oo qayb ahaan loo sameeyay [[kanaal]]. == Durdurrada laamiga ah == Webiga Nairobi wuxuu ka soo bilowdaa [[Ondiri Wetland|Ondiri Swamp]] ee [[Kikuyu, Kenya|Kikuyu]].<ref>{{Cite web|title=Hawlaha bini'aadantinimo ee kordhay ayaa khatar ku ah isha Webiga Nairobi - Smart Harvest|url=https://www.farmers.co.ke/article/2001293527/increased-human-activities-threaten-source-of-nairobi-river|last=Obura|first=Fredrick|website=www.farmers.co.ke|access-date=2020-05-29}}</ref> Webiga Nairobi wuxuu leeyahay dhowr [[Tributary|durdurro laamo ah]]:<ref name="tributaries">{{Cite web|url=https://askumo.com/a-guide-to-nairobi-rivers-and-streams/ |title= Hage ku saabsan Webiyada iyo Durdurrada Nairobi |date=27 Maajo 2017 |author=Galimo Askumo}}</ref>{{Better source needed|date=Maajo 2021}} *[[Athi-Galana-Sabaki River|Webiga Athi]] *Webiga Gathara-ini *Webiga Gitathuru *Webiga Kiu *Webiga Mathari *[[Mbagathi River|Webiga Mbagathi]] *Webiga Nairobi *Webiga Ngong *Webiga RuiRuaka Webiga Motoine wuxuu u qulqulaa [[Nairobi Dam]], oo ah [[Reservoir (water)|harad macmal ah]] loogu talagalay in lagu siiyo biyo la cabi karo dadka deggen Nairobi. Durdurka ayaa u sii socda sida Webiga Ngong. [[Gatharaini]]<ref>Ndaruga, A. M., G. G. Ndiritu, N. N. Gichuki and W. N. Wamicha.N. 2004. Saamaynta isbeddellada tayada biyaha ee ku yimaada macroinvertebrates-ka webiga oo ay weheliyaan durdurro kulaylaha ah, [[Kenya]]. African Journal of Ecology 42: 208–216</ref> durdurku wuxuu ka soo bilowdaa dhulalka qoyan ee qaybaha hoose ee [[Aberdare Mountains|buuraha Aberdare]] wuxuuna maraa meelo kala duwan oo dadku deggan yihiin. Durdurka waxaa saameeya hawlaha bini'aadantinimada ee la socda kanaallada iyo aagga uu biyaha ka ururiyo. Qaybaha sare ee Kiambaa iyo Kanunga, durdurku wuxuu maraa meelo qoyan iyo dhul-dhoobo ah, iyadoo beerashada iyo deegaamaynta dadku ay yihiin noocyada ugu waaweyn ee isticmaalka dhulka. Qaybaha dhexe ee Kiambu, waxaa jira dalagyo bun ah oo ballaaran iyo [[beerasho isku dhafan]]. Bariga Nairobi wuxuu maraa Shirkadda Sewerage ee Nairobi ee Ngundu, [[Kamulu]]. Qaybaha hoose ee Githurai iyo Zimmerman, durdurka waxaa lagu gartaa beerashada bunka, beerasho isku dhafan oo xooggan, iyo warshado sida Kamiti Tannery Factory. Biyaha durdurka ee hoose waa kuwo milix leh oo uraya. Waqtiyadii hore, [[beerashada deegaanka]] ee [[arrowroot]] iyo [[kale]] waxay ahayd mid caadi ahayd guud ahaan aagga.{{Citation needed|date=Maajo 2021}} Dadaallada lagu ilaalinayo iyo ilaalinta webigan weli lama billaabin. Webiyada Nairobi waa kuwo wasakhaysan sababo la xiriira beeraha, xeryaha dadka danyarta ah (slums), iyo warshadaha.<ref>{{Cite web |url=http://www.biosafetynews.com/octnov02/story8.htm |title=Biosafety News, Oktoobar/Nofeembar 2002 |access-date=2006-10-13 |archive-date=2006-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061023152439/http://www.biosafetynews.com/octnov02/story8.htm |url-status=dead }}</ref><ref>Ndiritu, G. G., N. N. Gichuki and L. Triest. 2006. Qaybinta epilithic diatoms iyada oo laga jawaabayo xaaladaha deegaanka ee durdurrada magaalooyinka kulaylaha ah, Bartamaha Kenya. Biodiversity and conservation 15:3267-3293</ref> Inta lagu jiro [[Wet season|xilliyada roobka]], webiyada ku yaalla bangiyada webiga ee hoose ayaa fataha. Kenya waxay leedahay webi labaad oo magaciisu yahay Nairobi oo ka bilaabma [[Mount Kenya]] waana durdur laan u ah Sagana iyo [[Tana River (Kenya)|Tana]], oo ah webiga ugu dheer dalka.<ref>{{cite map | publisher = Rough Guide | title = Rough Guide Map Kenya | edition = 9| year = 2006 | cartography = World Mapping Project | scale = 1:900,000 | series = Rough Guide Map | isbn = 1-84353-359-6}}</ref> [[File:Gathara-ini river.jpg|thumb|Webiga Gathara-ini wuxuu ku yaalla degmada Kasarani; degmada Nairobi.]] == Sidoo kale eeg == * [[Sahayda biyaha iyo fayadhowrka ee Kenya]] == Tixraacyo == {{Reflist}} {{Authority control}} {{Coord|1|11|59|S|37|09|26|E|region:KE-200_type:waterbody_source:kolossus-dewiki|display=title}} 2wto0erelkvrd7mow6bzks8zt8louph 0 48150 299786 2026-06-27T13:07:56Z Isma4l 41797 /* */ 299786 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Gucha - Migori | native_name = | native_name_lang = | name_other = Kuja | name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = | image_size = | image_caption = | map = Lake Victoria Basin in Kenia OSM.png | map_size = | map_caption = Webiga Gucha (dhexda bidixda) | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | mapframe = yes <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Waddanka | subdivision_name1 = [[Kenya]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length_km = 149 | length_ref = <ref name="jica_2014"/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|58 <ref name="jica_2014"/>|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = [[Nyamira County]] | source1_coordinates= {{coord|-0.563813|34.993856|display=inline}} | source1_elevation = | mouth = [[Harada Victoria]] | mouth_location = [[Migori County]] | mouth_coordinates = {{coord|-0.905|34.144|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size_km2 = 6900 | basin_size_ref = <ref name="jica_2014"/><ref name="lbda_2008" /> | tributaries_left = Webiga Sare, Webiga Oyani, [[Migori River|Webiga Migori]], Webiga Ongoche | tributaries_right = Webiga Riana | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Webiga Gucha''', oo ay bulshada [[Luo (family of ethnic groups)|Luo]] ugu yeeraan Webiga Kuja, wuxuu ka soo bilowdaa dhul-sareeyaha Kiabonyoru ee [[Nyamira County]], wuxuuna maraa wadnaha [[Gucha District]], isagoo u socda galbeed ilaa uu ka gaaro dalka Migori halkaas oo uu kula biiro Webiga Migori uuna u qulqulo sida Webiga Kuja-Migori ilaa [[Harada Victoria]]<ref>{{Cite thesis |last=Mang’era |first=Ondemo, Fredrick |title=Evaluating Fish Community Structure In Relation To Water Quality Along Nyangweta Tributary, Kuja- Migori River Basin, Kenya |date=2023 |publisher=Kisii University |url=http://repository.kisiiuniversity.ac.ke:8080/xmlui/handle/123456789/8309 |language=en |archive-url=http://web.archive.org/web/20260112175532/http://repository.kisiiuniversity.ac.ke:8080/xmlui/handle/123456789/8309 |archive-date=2026-01-12}}</ref>. Marka uu maraayo dhulka Gusii, qayb ka mid ah waxay noqotaa Webiga Mogonga, kaas oo caan ku ah saamayntiisa dhimashada leh marka uu fataho. Mogonga iyo Gucha cabbirkoodu waa isku mid, waxayna kulmaan hal mayl ka hor inta aysan dhex marin xarunta magaalada [[Ogembo]]. Webiga Gucha-Migori wuxuu beddelay wadadiisii meel u dhow afkiisa intii u dhaxaysay 2001–2002, isagoo u guuray waqooyi ilaa uu ka gaaro halka uu hadda joogo.<ref name="jica_2014">{{cite web|last1=WRMA and JICA|title=Appendix 3-4 Qorshaha Maareynta Fatahaadda ee Dooxada Webiga Gucha Migori (Nuqul)|url=http://open_jicareport.jica.go.jp/pdf/1000018470_03.pdf|accessdate=4 Diseembar 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161204174450/http://open_jicareport.jica.go.jp/pdf/1000018470_03.pdf|archivedate=4 Diseembar 2016|date=Luulyo 2014}}</ref> Qiyaastii 45 km u jirta [[Migori]], biyo-xireenka [[Gogo Falls]] ayaa la dhammaystiray 1956, kaas oo leh awood koronto oo dhan 2MW, waxaana lagu xiray shabakadda qaranka ee Kenya.<ref name="lbda_2008">{{cite web|last1=Lake Basin Development Authority|title=SOOJEEDIN KU SAABSAN DARAASAD FARSAMO OO KU SAABSAN MASHRUUCA UJEEDDOOYINKA BADAN EE WEBIGA KUJA|url=http://www.lbda.co.ke/downloads/HEP_projects/HEP%20Kuja.pdf|accessdate=4 Diseembar 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161204152121/http://www.lbda.co.ke/downloads/HEP_projects/HEP%20Kuja.pdf|archivedate=2016-12-04|date=Juun 2008}}</ref> Biyo-xireenka waxaa maamusha [[Kenya Electricity Generating Company]] (Kengen).<ref>{{cite web|title=XARUNTA KORONTADA BIYAHA|url=http://www.kengen.co.ke/?q=content/hydro-power-stations|website=www.kengen.co.ke|accessdate=4 Diseembar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417203736/http://www.kengen.co.ke/?q=content%2Fhydro-power-stations|archive-date=17 Abriil 2016|url-status=dead}}</ref> Sannadkii 2014, dawladda Kenya ayaa ku dhawaaqday casriyayn lagu samaynayo biyo-xireenka, si kor loogu qaado awoodda ilaa 12MW, si loo nidaamiyo qulqulka si looga hortago fatahaadda, loona oggolaado waraabinta qiyaastii 25,000ha.<ref>{{cite web|title=Dawladda oo kor u qaadaysa awoodda tamarta ee Gogo Falls|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2000105509/government-to-boost-energy-capacity-of-gogo-falls|website=Standard Digital News|date=Febraayo 2014|accessdate=4 Diseembar 2016}}</ref> Laga bilaabo Febraayo 2016, qaadashada biyaha waraabka ee Orango iyo kanaallada ayaa laga dhisay biyo-xireenka hoostiisa si ay u isticmaalaan beeralayda Okenge iyo Owiro ee [[Migori County]], laakiin dhismaha kanaallada qaybinta ayaa dib u dhacay.<ref>{{cite web|title=Sugitaanka aan dhammaadka lahayn ee biyaha waraabka ayaa hoos u dhigay rajooyinka beeralayda Nyatike|url=http://kenyanewsagency.go.ke/en/endless-wait-for-irrigation-water-dampens-nyatike-farmers-hopes/|website=Kenya News Agency|date=Febraayo 2016|accessdate=4 Diseembar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220045247/http://kenyanewsagency.go.ke/en/endless-wait-for-irrigation-water-dampens-nyatike-farmers-hopes/|archive-date=20 Diseembar 2016|url-status=dead}}</ref> Goobta qadiimiga ah ee [[Gogo Falls]] ayaa ku taal meel u dhow biyo-xireenka. == Tixraacyo == {{Reflist}} {{Authority control}} eeowsibwq8zjtc1k6srfnmnawkzqlmm 0 48151 299787 2026-06-27T13:10:17Z Isma4l 41797 /* */ 299787 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Webiga Gilgil | image = | image_size = | image_alt = | image_caption = | map = | map_size = | map_alt = | map_caption = | source1_location = | mouth_location = | mouth_coordinates = {{coord|0.714951|S|36.335993|E|display=inline,title}} | progression = | subdivision_type1 = Waddanka | subdivision_name1 = Kenya | location = | length = | source1_elevation = | mouth_elevation = | discharge1_avg = | basin_size = | river_system = | tributaries_left = | tributaries_right = }} '''Webiga Gilgil''' wuxuu qulqulaa qayb ka mid ah dhulka [[Great Rift Valley, Kenya]] iyo dhul-sareeyaha dhinaca bari ee dooxada, isagoo ka soo qulqulaya waqooyiga kuna shubaya [[Harada Naivasha]]. Webigu wuxuu u socdaa dhinaca bari ee magaalada [[Gilgil]], taas oo ku taal meel sare oo dhul ah oo u dhaxaysa dooxooyinka Harada Naivasha iyo [[Lake Elmenteita]]. Webigu wuxuu ka soo bilowdaa meel ka sarreeya {{convert|2500|m|ft}}, halkaas oo roobabku ay yihiin qiyaastii {{convert|1100|mm|in}} sanadkii. Wuxuu leeyahay biyo sanadka oo dhan.{{sfn|Harper|2003|p=1}} Gilgil wuxuu leeyahay saddex durdur oo waaweyn oo uu ka soo askumo. Morindati wuxuu ka soo askumaa {{convert|2700|m|ft}}, Kiriundu wuxuu ka soo askumaa {{convert|2710|m|ft}} iyo Gilgil-ka Yar oo ka soo askuma {{convert|2400|m|ft}}.{{sfn|Harper|2003|p=19}} Dhererka ugu badan ee kanaalka jiifka ah waa {{convert|60|km|mi}} iyo hoos u dhaca ugu badan waa {{convert|873|m|ft}}.{{sfn|Harper|2003|p=16}} Dhinaca waqooyi ee harada, webigu wuxuu u furmaa bannaannada fatahaadda oo ballaaran, kuwaas oo kanaallo loo qoday si ay u taageeraan beeraha waraabka ah.{{sfn|Harper|2003|p=19}} Gelitaanka webiga ee Harada Naivasha waxaa qariya geedka Papyrus, cawska sedges-ka iyo Typha.{{sfn|Lake Naivasha - Birdlife}} Gilgil iyo [[Malewa River|Malewa]] oo aad uga ballaaran ayaa ah isha ugu weyn ee biyaha Harada Naivasha. Labaduba waxay u qaadaan qadar badan oo qashin ah (sediment) harada xilliyada roobka. Hal xal oo la soo jeediyay ayaa ahaa in la beero safafka [[Vetiver grass]] ee dhinaca aagga delta-ga, taas oo meelo kale looga arkay inay waxtar u leedahay qabashada ciidda iyo sidoo kale inay gacan ka geysato dib-u-soo-nolaynta dhulalka qoyan.{{sfn|Vetiver|2009}} Khabiirka dhulka [[J.W. Gregory]] wuxuu ogaaday deegaan qadiimi ah oo ku yaalla Webiga Gilgil oo leh aalado dhagax obsidian ah iyo dhoobo qallafsan, oo ka horreeyay Da'da Birta. Aaladaha waxaa ka mid ahaa qalabka maqaarka lagu xoqo, kuwa wax lagu dalooliyo iyo mindiyo yaryar.{{sfn|Gregory|1896|p=323}} ==Tixraacyo== {{Reflist |colwidth=30em}} ==Isha== {{Refbegin}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=JRtkpqANIB4C&pg=PA323 |title=The Great Rift Valley... |first=John Walter |last=Gregory |publisher=J. Murray |year=1896|isbn = 9780714618128}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=3Q1pfcjMae8C&pg=PA1 |title=Lake Naivasha, Kenya |first=David M. |last=Harper |publisher=Springer |year=2003 |isbn=1-4020-1236-5}} *{{cite web |ref={{harvid|Lake Naivasha - Birdlife}} |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6438 |title=Lake Naivasha |publisher=Birdlife International |access-date=2012-01-02}} *{{cite web |url=http://www.vetiver.org/KEN-Lake%20Naivasha_o.pdf |title=Lake Naivasha: A Lake in Trouble - A Possible Solution? |last=Vetiver Network International |year=2009 |ref={{sfnref|Vetiver|2009}}}} {{Refend}} {{Authority control}} qbkh7965jc7oajpsix0knfnfiwb5pej 0 48152 299788 2026-06-27T13:13:07Z Isma4l 41797 /* */ 299788 wikitext text/x-wiki [[File:Tsavo national park map en.png|thumb|Nidaamka Webiga Athi-Galana-Sabaki.]] Webiga '''Athi-Galana-Sabaki''' waa webiga labaad ee ugu dheer dalka [[Kenya]] (ka dib [[Webiga Tana]]). Waxa uu leeyahay dherer dhan {{convert|390|km}} wuxuuna ka qulqulaa aag dhan {{convert|58,639|km2}}.<ref name=":0" /> Webigu waxa uu ka soo bilowdaa Kaynta Gatamaiyo isagoo loo yaqaanno '''Webiga Athi''' wuxuuna ku shubaa [[Badweynta Hindiya]] isagoo loo yaqaanno '''Webiga Galana''' (sidoo kale loo yaqaanno '''Webiga Sabaki'''). == Qulqulka == Webiga Athi waxa uu maraa bannaannada Kapote iyo Athi, isagoo dhex mara magaalada [[Athi River (town)|Athi River]], ka dibna waxa uu u leexdaa dhinaca waqooyi-bari halkaas oo uu kula kulmo [[Nairobi River|Webiga Nairobi]]. Meel u dhow [[Thika]], webigu waxa uu sameeyaa Fourteen Falls (Toddoba-iyo-Toddoba Biyo-dhac) wuxuuna u leexdaa koonfur-bari dhinaca hoose ee kaynta leh ee Yatta ridge, kaas oo ka xira dooxadiisa dhinaca bari. Marka laga reebo durdurrada yaryar ee badan ee webiga sare, [[tributary|durdurka]] kale ee kaliya waa [[Webiga Tsavo]], oo ka yimaada dhinaca bari ee [[Kilimanjaro]], kaas oo gala qiyaastii 3° S. Ka dib waxa uu u leexdaa bari, waxaana qaybta hoose loogu yaqaannaa Webiga Sabaki (ama Galana), kaas oo mara [[quartz]]-ta aan tarmin ee [[plateau|dhul-sareeyaha]] dibadda. Dooxadu waa mid hoose oo siman, kuna daboolan kayn iyo dhir, waxaana ku jira harooyin yaryar iyo biyo fadhiisin ah oo ku xirma webiga xilliga roobka. Xilliga roobka, webigu waxa uu kor u kacaa ilaa {{convert|10|m}} meelo ka mid ah, hadda si xooggan ugu qulqula midab huruud ah oo dhoobo leh, socodka waxaa kala gooyay taxane biyo-dhacyo ah, oo ku yaalla Lugard falls. Isagoo u qulqulaya bari, waxa uu galaa Badweynta Hindiya {{convert|10|km}} waqooyi ka xigta [[Malindi]].<ref>{{EB1911 |wstitle=Sabaki |volume=23 |page=958 |inline=y}}</ref> <gallery> File:GalanaRiverKenya.jpg|Muuqaal ka mid ah Webiga Galana ee [[Kenya]] File:Fourteen falls Thika,Kenya.JPG|Fourteen Falls oo u dhow [[Thika]] File:Flickr - don macauley - A drongo at Sabaki River.jpg|[[drongo|Shimbir drongo]] oo joogta Webiga Sabaka </gallery> == Duurjoogta == Webigu waxa uu maraa [[Tsavo East National Park]] wuxuuna hoy u yahay kalluun kala duwan, iyo sidoo kale [[hippopotamus|hippo]], [[crocodile|yaxaasyo]], iyo shimbiraha sida [[African fish eagle|qoryaha kalluunka ee Afrika]]. Qayb weyn oo ka mid ah dadka reer Kenya ayaa ku tiirsan webiga si ay u helaan biyo la cabbo iyo waraab.<ref name=":0">{{Cite web |last=nick |date=2023-10-27 |title=Halkii labada webi ay kulmaan: la dagaallanka wasakhda Webiga Athi |url=https://tsavotrust.org/where-two-rivers-meet-battling-pollution-in-the-athi-river/ |access-date=2025-07-03 |website=Tsavo Trust |language=en-US}}</ref> == Horumarinta == === Biyo-xireenka Thwake === {{Excerpt|Thwake Dam}} == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == {{Commons}} *[https://www.google.com.au/maps/@-3.1675064,40.0870486,12z Google Maps, Webiga Galana] {{coord|3|10|S|40|09|E|region:KE_type:river_source:dewiki|display=title}} qn0lr5lcpi4elqs8qfgir4kug78pvw1 0 48153 299789 2026-06-27T13:16:54Z Isma4l 41797 /* */ 299789 wikitext text/x-wiki [[File:WinamGulf.jpg|thumb|upright=1.5|Winam Gulf, Harada Victoria, Kenya. Muuqaal laga soo qaaday dusha [[Ndere Island]], iyadoo loo jeedo koonfur.]] [[File:Lake_Victoria_1968.jpg|thumb|upright=1.5|''Kavirondo Gulf'' oo ku yaalla waqooyi-bari ee khariidadda [[Harada Victoria]]]] '''Winam Gulf''' waa qayb ballaaran oo ka mid ah waqooyi-bari [[Harada Victoria]] oo ku taal galbeedka [[Kenya]].<ref name="v641">{{cite web | title=Jaantuska 5. Goobta Winam Gulf ee Harada Victoria, Kenya. | website=ResearchGate | url=https://www.researchgate.net/figure/The-location-of-the-Winam-Gulf-of-Lake-Victoria-Kenya_fig4_352991109 | access-date=2025-11-11}}</ref> Sannadihii hore waxaa loo yiqiin '''[[Kavirondo]] Gulf''', '''Nyanza Gulf''', iyo '''Lake Nyanza Gulf''', waa [[inlet|gacan]] biyo-gacmeed ah waxaana lagu xiraa harada weyn iyada oo la marayo [[Rusinga Channel]] (ballaciisu yahay {{cvt|3|mi|km}}), kaas oo qayb ahaan ka qarsoon jirka ugu weyn ee harada iyada oo loo sii marayo jasiirado.<ref name="u420">{{cite web | title=Winam Gulf. Ururinta Online | website=British Museum | url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/x57821 | access-date=2025-11-11}}</ref> Dekedda [[Kisumu]], oo ah magaalada saddexaad ee ugu weyn Kenya, waxay ku taal xeebteeda waqooyi-bari. Gacanku wuxuu leeyahay ballac celcelis ahaan ah {{cvt|25|km|mi}} wuxuuna fidsan yahay {{cvt|64|km|mi}} laga soo bilaabo Kisumu ilaa marinka. Gacammada muhiimka ah ee ku yaalla gacanka waxaa ka mid ah [[Naya Bay]], [[Nyakach Bay]], [[Osodo Bay]], [[Kendu Bay]], [[Homa Bay]], [[Ruri Bay]], [[Mirunda Bay]], [[Asembo|Asembo Bay]], iyo [[Olambwe Bay]]. Jasiiradaha ku yaalla gacanka waxaa ka mid ah [[Maboko Island|Maboko]], [[Rusinga Island|Rusinga]], iyo [[Ndere Island|Ndere]]. ==Tixraacyo== {{reflist}} == Xiriirinta dibadda == *[http://www.lib.utexas.edu/maps/ams/east_africa_250k/txu-pclmaps-oclc-6595692-kisumu-sa-36-4.jpg Xaashida khariidadda Topographic ''Kisumu''] {{coord|0|14|24|S|34|34|48|E|source:kolossus-frwiki|display=title}} m3sohn4p1bmwypjn9q93cr2ckjnrg2s 0 48154 299790 2026-06-27T13:19:38Z Isma4l 41797 Bog cusub: {{Infobox historic site | name = Gogo Falls | native_name = | alternate_name = | image = | alt = | caption = | map_type = Kenya | map_alt = Gogo Falls oo ku yaalla Kenya | map_caption = Goobta ay ku taal Kenya | elevation = {{cvt|1296|m}} | map_relief = yes | coordinates = {{coord|0|54|S|34|35|E|display=inline,title}} | location = [[Kenya]] | region = [[Migori County]] | type = | par... 299790 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = Gogo Falls | native_name = | alternate_name = | image = | alt = | caption = | map_type = Kenya | map_alt = Gogo Falls oo ku yaalla Kenya | map_caption = Goobta ay ku taal Kenya | elevation = {{cvt|1296|m}} | map_relief = yes | coordinates = {{coord|0|54|S|34|35|E|display=inline,title}} | location = [[Kenya]] | region = [[Migori County]] | type = | part_of = | length = | width = | area = | height = | builder = | material = | built = | abandoned = | epochs = [[Neolithic|Neolithic (Da'da Dhagaxa cusub)]] | cultures = [[Elmenteitan]] | dependency_of = | occupants = dadyowgii xoolo-dhaqatada ahaa ee qadiimiga ahaa | event = | excavations = ilaa 1983 | archaeologists = Karega-Munene, Samuel Kahinju<ref>{{cite web |url=http://www.actforlibraries.org/the-archaelology-dig-at-gogo-falls-yields-an-exclusive-pottery/ |title=Qodista qadiimiga ah ee Gogo Falls waxay soo saartay dhoobo gaar ah |publisher= Actforlibraries |date= |accessdate=December 4, 2016}}</ref> | condition = | ownership = | management = | public_access = | website = | notes = }} '''Gogo Falls''' waa goob qadiimi ah oo u dhow biyo-dhac hore oo la xiray tan iyo 1956, waxaana ay ku taalla [[Harada Victoria]] Basin ee [[Migori County]], galbeedka [[Kenya]].<ref>{{cite web |url=http://mapcarta.com/12739926 |title=Gogo Falls |publisher= Mapcarta |date= |accessdate=December 4, 2016}}</ref> Goobtani waxay muhiim u tahay [[archaeology|cilmiga qadiimiga]] maadaama ay ku jiraan qaar ka mid ah waxyaabihii ugu horreeyay ee farshaxan iyo [[domestic animal|xoolaha]] ee aaggaas.<ref>{{Cite journal |last=Robertshaw |first=Peter |date=February 26, 2010 |title=Qodista Gogo Falls ee goob qadiimi ah oo adag oo ku taal bariga Harada Victoria |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00672709109511425 |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=63–195 |doi=10.1080/00672709109511425 |issn=0067-270X|url-access=subscription }}</ref> Natiijooyinka laga helay goobta waxay gacan ka geystaan dib-u-dhiska [[prehistory|taariikh-horeyada]] dambe ee hareeraha Harada Victoria, oo ay ku jirto qabsashadii [[Pastoral Neolithic]] ee dadyowga [[Elmenteitan]] iyo qabsashadii dambe ee Da'da Birta. Farshaxannadii laga helay goobta waxaa ka mid ahaa [[pottery|dhoobo]] iyo [[iron|bir]]<ref>{{Cite journal |last=Robertshaw |first=Peter |date=January 1, 1991 |title=Gogo Falls: Qodista goob qadiimi ah oo adag oo ku taal bariga Harada Victoria |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00672709109511425 |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=63–195 |doi=10.1080/00672709109511425 |issn=0067-270X|url-access=subscription }}</ref>. Farshaxannadan ayaa la ogaaday qaar ka mid ah dhaqamada dadyowgii ku noolaa meel u dhow Gogo Falls.<ref name="chritz_2015"/> ==Goobta iyo deegaanka== Gogo Falls waxay ku taalla Harada Victoria Basin ee Kenya. Gogo Falls waxay ku taalla Kanyamkago Hillside meel u dhow biyo-xireenka casriga ah ee dhinaca galbeed ee [[Webiga Gucha]] (oo sidoo kale loo yaqaanno Webiga Kuja). Kanyamkago Hills waxaa laga sameeyay dhagaxyo [[Precambrian|Pre-Cambrian]].<ref name="robertshaw_1991">{{Cite journal |last=Robertshaw |first=Peter |date=January 1991 |title=Gogo Falls: Qodista goob qadiimi ah oo adag oo ku taal bariga Harada Victoria |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00672709109511425 |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |language=en |volume=26 |issue=1 |pages=63–195 |doi=10.1080/00672709109511425 |issn=0067-270X|url-access=subscription }}</ref>{{rp|69}} Biyo-xireenka casriga ah ayaa aad ugu dhow Gogo Falls laakiin ma samayn wax biyo-dhac ah oo aagga ka mid ah; biyo-dhacyadu waxay u samaysmeen si dabiici ah.<ref name="robertshaw_1991" />{{rp|69}} Biyo-dhacyadu waxay ahaayeen meel wanaagsan oo lagu ururiyo kalluunka sababtoo ah waxay siiyeen gelitaan fudud kuwa degan aagga. ==Taariikhda cilmi-baarista== Cilmibaaraha qadiimiga ah ee ugu horreeyay ee ka shaqeeya gobolka Harada Victoria ee Kenya wuxuu ahaa Archdeacon [[Walter Edwin Owen|W. E. Owen]]; wuxuu markii dambe ka codsaday caawimaad [[Louis Leakey]].<ref name="robertshaw_1991" />{{rp|63}} Shaqadooda ka dib, waxaa jiray dhawr godad oo la qoday laakiin ma aysan soo bandhigin wax farshaxan oo muhiim ah. Taasi waxay ahayd shaqadii laga qabtay Harada Victoria Basin ilaa 1980 markii Peter Robertshaw uu bilaabay shaqadiisa Gogo Falls.<ref name="robertshaw_1991" />{{rp|65}} Robertshaw iyo David Collett waxay booqdeen Gogo Falls 1981, waxay ogaadeen in qaar ka mid ah dhulka la [[Disturbance (archaeology)|dhibay]] sababtoo ah shaqada laga qabtay biyo-xireenka deegaanka. Laga soo bilaabo khalkhalka muuqda waxay ogaadeen in dhulku lahaa caddayn qadiimi ah oo ay tahay in si dheeraad ah loo baaro. Waxyaabaha la helay waxay ahaayeen dambas [[midden]] oo ay ku jiraan dhoobada Oltome (dhoobada [[Kansyore Pottery|Kansyore]]), hadhaagii xayawaanka iyo farshaxannada dhagaxa. Waxaa jiray ilko lo'aad oo laga helay aagga laakiin cilmi-baaris dheeraad ah waxay u muuqatay in lo'da iyo dhoobada aysan isku xirnayn.<ref name="robertshaw_1991" />{{rp|65}} Robertshaw wuxuu ku soo laabtay Gogo Falls 1983 si uu u sii qodo goobta iyadoo leh godad cusub oo ku yaalla meelo kala duwan oo ka mid ah biyo-dhacyada. 1989, Karega-Munene wuxuu qoday Gogo Falls miisaan ballaaran isagoo isticmaalaya farsamooyin qodis oo la mid ah kuwii Robertshaw 1983. ==Cilmibaarista iyo istiraatiijiyadda qodista== 1983, Robertshaw wuxuu qoday shan godad oo cabbirkoodu kala duwan yahay oo ku saabsan 2m x 2m. Istiraatiijiyadda qodista ee shanta godad waxaa ka mid ahaa ka saarista ciidda sare oo leh majarafado.<ref name="robertshaw_1991" />{{rp|71}} Markii ay ka hooseeyaan ciidda sare, trowels ayaa loo isticmaalay inta ka hartay qodista. Deposit-ka waxaa markaas loo kala saaray 10 cm unugyo qoto dheer kuwaas oo markaas lagu aqoonsaday labadaba lambar iyo xaraf. Ka dib markii deposit-ka loo kala saaray unugyo, waxaa markaas lagu qalajiyey-sieved iyadoo la isticmaalayo shaandho leh 5 mm mesh. Qodistii 1989 ee aaggan waxaa sameeyay Karega-Munene. Qodista waxay go'aansatay inay diiradda saarto aagga ku xiga webiga. Waxay dhisteen grid taas oo keentay 52 labajibbaaran, mid kasta wuxuu cabbiri jiray 5m x 5m. Waxaa jiray laba goobood oo soo saaray waxyaabaha ugu badan oo waxaa lagu aqoonsaday Area A.<ref name="Karega-Mũnene_2002">{{Cite book |last=Karega-Mũnene |title=Holocene foragers, fishers and herders of western Kenya |date=2002 |publisher=Archaopress |isbn=9781841714172 |series=BAR international series |location=Oxford |oclc=ocm50177136}}</ref>{{rp|59}} Ka dib markii goobahaas ay bixiyeen waxyaabo badan oo la helay waxay qodeen labajibbaaran oo kale aaggaas kuwaas oo lagu calaamadeeyay 1 ilaa 30.<ref name="Karega-Mũnene_2002" />{{rp|59}} Qodista labajibbaarradan waxay kaga duwanaayeen qodistii Robertshaw sababtoo ah ciidda sare lagama saarin majarafado, laakiin waxaa loo kala saaray 10 cm spits. ==Taariikhayn== Noocyo kala duwan oo taariikhayn ah ayaa loo isticmaalay Gogo Falls. Cilmibaarayaasha qadiimiga ah waxay u direen muunado dhuxul yar oo ku yaalla [[University of Oxford]] si loogu sameeyo [[Radiocarbon dating|radiocarbon]].<ref name="Karega-Mũnene_2002" />{{rp|69}} Si kastaba ha ahaatee, muunadaha dhuxusha ee la helay waxay ahaayeen wax ka yar 30g, taas oo macnaheedu yahay taariikhaha waxay ahaayeen kaliya taariikhaha celceliska sababtoo ah muunadaha waxay ahaayeen kuwo ka yar waxa loo baahan yahay si loo helo taariikh sax ah.<ref name="Karega-Mũnene_2002" /> Muunaduhu ma aysan awoodin inay bixiyaan taariikhaha saxda ah sababtoo ah waxay ka imaan karaan heerarka sare ama hoose ee heerka la taariikhaynayay. Inkasta oo muunaduhu ay lahaayeen dhibaatooyin yaryar oo loogu talagalay helitaanka taariikhaha, waxay ahaayeen doorashada ugu fiican ee taariikhaha heerarkaas.<ref name="Karega-Mũnene_2002" />{{rp|70}} Si kastaba ha ahaatee, waxaa jiray walxo la taariikhaynayay iyadoo la isticmaalayo habkan oo taageeray fahamka goobta.<ref name="robertshaw_1991" />{{rp|73}} Taariikhaha la helay mar walba ma aysan dhigmin [[stratigraphy]] laakiin taariikhaha laftoodu ma ahayn kuwo tirakoob ahaan ka duwan.<ref name="robertshaw_1991" />{{rp|73}} Farsamada kale ee loo isticmaalo walxaha taariikhda ee Gogo Falls waxay ahayd [[Obsidian hydration dating|obsidian hydration]]. Qodista 1983, J.W. Michele wuxuu sameeyay taariikhaynta obsidian hydration ee MOHLAB.<ref name="robertshaw_1991" />{{rp|72}} Waxaa sidoo kale jiray dhibaatooyin noocan ah taariikhaynta sababtoo ah qiimaha hydration mar walba ma aha mid joogto ah oo ku filan taariikhda si sax ah. Taariikhda walaxdu waxay isbeddeli kartaa iyadoo ku xiran inta qorraxda ee ay hesho iyo halabuurka kiimikada ee ku jira deegaankeeda.<ref name="Karega-Mũnene_2002" />{{rp|70}} Qaar ka mid ah taariikhaha muunadaha la helay ma aysan dhigmin sababtoo ah waxaa jiray farqi 1500-sano ah inta u dhaxaysa labada iyo qaar ka mid ah taariikhaha kale waxay ahaayeen kuwo ka weyn kuwa laga helay lakabyada qoto dheer.<ref name="Karega-Mũnene_2002" />{{rp|70}} Si kastaba ha ahaatee, waxaa jiray taariikhaha kale oo muujiyay joogtaynta stratigraphic sababtoo ah waxaa jiray lakabyo ku yaalla godadka kuwaas oo muujiyay heerarka qoto dheer ay ka weyn yihiin kuwa sare. Taariikhaha laga helay qodista waxay taariikhaysan yihiin ilaa 2000 BP waxayna u dhexeeyaan sannadihii 1510-990 BC iyo AD 4 iyo AD 410.<ref name="robertshaw_1991" />{{rp|73–74}} <ref name="Karega-Mũnene_2002" />{{rp|71}} ==Waxyaabaha la helay== Waxaa jiray waxyaabo badan oo kala duwan oo laga qoday Gogo Falls, waxaa la helay dambas midden, dhoobada Akira, dhoobada [[Kansyore Pottery|Kansyore]], dhoobada [[Elmenteitan|Elementeitan]], dhoobada Urewe, birta, [[Shell jewelry|dahabka qolofka]], [[ostrich eggshell beads|xayawaannada ukunta gorgorrada]], hadhaagii xayawaanka, farshaxannada dhagaxa iyo dhuxusha. Farshaxannada dhagaxa waxaa ka mid ah obsidian, quartz, [[microlith]]s yaryar iyo mindiyo la beddelay oo cabbirro kala duwan leh.<ref name="robertshaw_1991" />{{rp|77–78}} 1989, qodista waxay heshay farshaxanno dhagax ah oo badan oo horay loo helay laakiin waxay sidoo kale heleen fallaaro.<ref name="Karega-Mũnene_2002" />{{rp|73}} 1983, waxaa jiray qaar ka mid ah farshaxannada lafaha la helay, oo ay ku jirto hal [[harpoon]] oo suurtagal ah, taas oo ka dhigi lahayd midda ugu horreysa ee Harada Victoria Basin.<ref name="robertshaw_1991" />{{rp|147}} Hadhaagii xayawaanka waxaa ka mid ah xayawaanka naasleyda ah kuwaas oo ahaa lafo iyo ilko ka yimid lo'da, lafaha kalluunka oo la rumeysan yahay inay yihiin kuwii ugu horreeyay ee la xiriira dhoobada Elementeitan, qolofka iyo hadhaagii dhirta. Iyada oo ku saleysan caddaynta, Gogo Falls waxay ahayd goob loogu talagalay daaqsinta lo'da, idaha iyo riyaha.<ref name="marshall_1995">{{Cite journal |last1=Marshall |first1=Fiona |last2=Stewart |first2=Kathlyn |date=1995 |title=Hunting, Fishing and herding pastoralists of Western Kenya: the fauna from Gogo Falls |journal=Archaeozoologia |volume=7 |issue=1}}</ref>{{rp|8}} Dadka ku nool Gogo Falls waxay sidoo kale ugaarsadeen; lafaha zebra, warthog, bush pig, iyo oribi ayaa laga helay goobta.<ref name="marshall_1995" />{{rp|8}} Waxyaabaha la helay ayaa lagu faafiyay meelo kala duwan oo la qoday laakiin dhammaan aagagga waxay la jaanqaadeen kuwa kale. ==Dood== Gogo Falls waxay ka caawisaa cilmibaarayaasha qadiimiga ah maanta sababtoo ah iyada oo ku saleysan [[Isotope analysis|cilmibaarista dhawaan ee stable isotopes]] ee ilmaha xayawaanka, waddo ayaa la helay taas oo u oggolaan lahayd dadka inay u safraan Koonfurta Afrika.<ref name="chritz_2015">{{cite journal|last1=Chritz|first1=Kendra L.|last2=Marshall|first2=Fiona B.|last3=Zagal|first3=M. Esperanza|last4=Kirera|first4=Francis|last5=Cerling|first5=Thure E.|title=Environments and trypanosomiasis risks for early herders in the later Holocene of the Lake Victoria basin, Kenya|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=112|issue=12|pages=3674–3679|date=2015|doi=10.1073/pnas.1423953112|pmid=25775535|pmc=4378429|bibcode=2015PNAS..112.3674C|doi-access=free}}</ref>{{rp|3674}} Maadaama la og yahay in ay jireen tiro badan oo xoolo ah iyo xayawaan duurjoog ah goobta, tani waxay caddaynaysaa in aysan jirin [[tsetse flies]] aagga. Haddii ay jiri lahaayeen duqsiga tsetse, markaas ma jiri lahayn caddayn ku saabsan xoolaha Gogo Falls. Stable isotopes-ka waxay sidoo kale caddaynayaan in aagga uu ku daboolan yahay cawska 2000-kii sano ee la soo dhaafay sababtoo ah korodhka roobka ee Holocene dambe, deegaanku wuxuu ahaa mid ku habboon inuu taageero xoolaha.<ref name="chritz_2015"/>{{rp|3677}} Caddayntani waxay ka caawisaa inay caddayso in laga yaabo inay jirtay dhaqdhaqaaqa dadka ka yimid bariga Afrika ilaa koonfurta Afrika, sababtoo ah isha ugu weyn ee cuntada dadka waxay ahayd xayawaanka waxayna ahayd inay u safraan meelo xayawaanku ka badbaadi karaan. ==Tixraacyo== {{Reflist|2}} 4p57580blv5hmwjrbqngstg104i2img 0 48155 299791 2026-06-27T13:25:30Z Isma4l 41797 /* */ 299791 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Biyaha Ghana | logo = | logo_size = 200px | former_name = Ghana Water Company Limited | type = Dawladdu leedahay | industry = Adeegyada Biyaha | founded = 1993 | hq_location = Accra, Ghana | area_served = Deegaannada magaalooyinka ee Ghana | products = Daweynta Biyaha, Bixinta Biyaha, Biyaha dhalooyinka iyo bacaha | website = https://www.gwcl.com.gh/ }} '''Biyaha Ghana (GWL)''' (hore loogu yaqaannay '''Ghana Water Company Limited''', oo horay loogu yiqiin '''Ghana Water and Sewerage Corporation, Aqua Vitens, iyo Rand Limited)''' waa shirkadda kaliya ee adeegga biyaha ee ay dowladdu leedahay ee ku taal Ghana. Waxay mas'uul ka tahay wax-soo-saarka, gudbinta, iyo qaybinta biyaha la cabbo ee magaalooyinka dalka oo dhan. Laga soo bilaabo Juun 2024, GWL waxay maamushaa oo ay ka hawlgelisaa siddeetan iyo afar (84) nidaam oo sahayda biyaha ah, kuwaas oo ka kooban lixdan iyo hal (61) nidaam oo biyaha dusha sare ah iyo labaatan iyo saddex (23) nidaam oo biyaha dhulka hoostiisa ah, iyadoo u adeegta qiyaastii 14 milyan oo qof oo dalka oo dhan ah. Shirkaddu waxay haysataa 15 xafiis oo heer gobol ah iyo 103 xafiis oo heer degmo ah. Celcelis ahaan, GWL waxay soo saartaa 950,995 m³ oo biyo ah maalintii (oo u dhiganta 209 milyan oo gallon maalintii) marka loo eego baahida qaranka ee 1,129,361 m³ maalintii (248 milyan oo gallon maalintii). Caymiska sahayda biyaha ee magaalooyinka ayaa taagan 84.2%, iyadoo u adeegta 1,008,301 macaamiil, kuwaas oo 89% ay yihiin mitir.<ref>{{Cite web |title=Profile-ka Shirkadda – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/company-profile/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> ==Taariikh== Ka hor xukunka gumaystaha, bulshooyinka ku nool waxa hadda loo yaqaanno Ghana waxay ku tiirsanaayeen ilo dabiici ah sida durdurrada, webiyada, iyo harooyinka si ay biyo u helaan. Nidaamkii ugu horreeyay ee sahayda biyaha dadweynaha ee la soo agaasimay ayaa waxaa horumariyay British-ka Gold Coast ka hor [[World War I|Dagaalkii Koowaad ee Adduunka]]. Intii lagu jiray 1920-yadii, nidaamyada biyaha waxaa lagu kordhiyay magaalooyin kale, oo ay ku jiraan [[Winneba]], Kumasi, iyo Cape Coast, oo markaas ahaa caasimadda gumaystaha.{{fact|date=September 2025}} Ghana Water Limited waxaa si rasmi ah loo aasaasay 1 Luulyo 1999 ka dib markii shirkadda Ghana Water and Sewerage corporation loo beddelay shirkad xaddidan oo ay dawladdu leedahay iyada oo la raacayo sharciga shirkadaha dastuuriga ah (u beddelidda shirkadaha) act 461 ee 1993, sida lagu beddelay LI 1648.<ref>{{Cite web |title=Ghana Water Company Limited – Hay'adda Danaha Dawladda iyo Maamulka |url=https://siga.gov.gh/entity/ghana-water-company-limited/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> == Qaab-dhismeedka maamulka == Wasaaradda Fayadhowrka iyo Kheyraadka Biyaha ayaa mas'uul ka ah dejinta siyaasadaha qaranka ee sahayda biyaha, kormeeridda hawlaha Ghana Water Limited (GWL), abaabulidda maalgelinta laga helo wakaaladaha taageerada dibadda, iyo isku-dubbarididda qorshayaasha maalgashiga qaybta.{{fact|date=September 2025}} Iyadoo la raacayo kormeerka Wasaaradda, GWL waxaa maamula Guddi Agaasimeyaal ka kooban kow iyo toban xubnood, kaas oo bixiya jihaynta siyaasadda guud iyo xakamaynta shirkadda. Maamulka maalinlaha ah ee shirkadda waxaa loo dhiibay Maareeye Guud, oo ay taageerayaan saddex Maareeye Guud: mid mas'uul ka ah Maaliyadda iyo Maamulka, mid Hawlaha, iyo mid hawlo gaar ah (oo diiradda saaraya dhimista daymaha).{{fact|date=September 2025}} Maamulayaashan waxaa intaas u dheer lix iyo toban Maareeye Sare oo madax u ah waaxyaha soo socda ee Xafiiska Madaxa: [[Project planning|Qorshaynta Mashruuca]] iyo Horumarinta, Kheyraadka Aadanaha iyo Adeegyada Maamulka, Adeegyada Sharciga, Xiriirka Dadweynaha, Qorshaynta Shirkadaha, [[Monitoring and evaluation|Kormeerka iyo Qiimaynta]], Tiknoolajiyada iyo Hal-abuurka, Maaliyadda, Qalabka, Ganacsiga iyo Suuq-geynta, Hanti-dhawrka, Xaqiijinta Tayada Biyaha/Kheyraadka Biyaha, Hawlaha Gaarka ah, Taageerada Macaamiisha Dakhligoodu Hooseeyo (LICSD), Hawlaha iyo Dayactirka, Warshadda Dhalada G-Water, iyo Dhulka iyo Hantida.{{fact|date=September 2025}} Heer gobol, shan iyo toban Maareeye Sare oo Gobol ah ayaa kormeera hawlaha goboladooda, iyadoo ay taageerayaan Madaxda Qaybta (Maareeyayaasha Khadka). Heer degmo, Maareeyayaasha Degmadu waxay mas'uul ka yihiin kormeeridda iyo jihaynta hawlaha GWL ee dalka oo dhan.<ref>{{Cite web |title=Profile-ka Shirkadda – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/company-profile/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> == Mas'uuliyadaha iyo Waajibaadka == * Soo-saarista, daweynta iyo sahayda biyaha ee bulshooyinka magaalooyinka ee Ghana * Qorshaynta iyo horumarinta qaybta biyaha magaalooyinka * Qorshaynta maalgashiga * Maamulka maaliyadda qaybta * Maamulka hantida * Qandaraas-qaadista naqshadeynta, dhismaha, dib-u-dhiska iyo ballaarinta kaabayaasha sahayda biyaha ee hadda jira iyo kuwa cusub<ref>{{Cite web |title=Profile-ka Shirkadda – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/company-profile/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> == Waaxyaha == * Tiknoolajiyada iyo Hal-abuurka * Xaqiijinta Tayada Biyaha/Kheyraadka Biyaha * Ganacsiga * Kheyraadka Aadanaha iyo Adeegga Maamulka * Qorshaynta Iskaashiga, Kormeerka iyo Qiimaynta * Qorshaynta Mashruuca iyo Horumarinta * Hawlaha Gaarka ah * Maaliyadda iyo Xisaabaadka * Dhulka iyo Hantida * Adeegyada Sharciga * Qalabka * Xiriirka Dadweynaha<ref>{{Cite web |title=Waaxyaha – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/departments/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> == Headworks (Goobaha Shaqada) == * Dalun Headworks * Barekese Headworks<ref>{{Cite web |title=A/R: GWL waxay ku dhawaaqday xiritaan ku-meel-gaar ah oo ah Warshadda Daweynta Biyaha Barekese |url=https://www.modernghana.com/news/1418394/ar-gwl-announces-temporary-shutdown-of-barekese.html |access-date=2025-09-05 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref> * Weija Headworks<ref>{{Cite web |title=Weija Headworks in la xiro maanta si loo dayactiro |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Weija-Headworks-to-be-shut-down-today-for-repairs-987712?gallery=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250103074630/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Weija-Headworks-to-be-shut-down-today-for-repairs-987712?gallery=1 |archive-date=2025-01-03 |access-date=2025-09-05 |website=GhanaWeb |language=en-US}}</ref> * Kpong Headworks<ref>{{Cite web |last=AG |first=ANDRITZ |title=Ghana, Kpong - Kulanka baahiyaha tamarta waarta |url=https://www.andritz.com/hydro-en/hydronews/hn34/kpong-ghana |access-date=2025-09-05 |website=www.andritz.com |language=en}}</ref> * Keseve Headworks<ref>{{Cite web |title=ATMA Production – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/atma-production/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> * Winneba Headworks * [[Breman Asikuma]] Headworks * Essakyir Headworks * Brimsu Headworks * Baifikrom Headworks * Sekyere Hemang Headworks * Kwanyaku Headworks<ref>{{Cite web |title=Central – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/central/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> == Gobollada iyo Degmooyinka == * Accra Galbeed (Degmada [[Kasoa]], Degmada Nyanyarno, Degmada Bortianor, Degmada Weija, Darkuman/Gbawe, Degmada Mamprobi, Degmada Dansoman Waqooyi, Degmada Dansoman Koonfur, Degmada Odorkor, Degmada Kaneshie, Degmada Sowutuom, Degmada Amasaman) * Accra Barri * Ashanti Koonfur * Ashanti Waqooyi * Ashanti Wax-soo-saarka * ATMA Wax-soo-saarka * Central * Eastern * Northern * Tema (Degmada Warshadaha Tema, Degmada Tema Galbeed, Degmada Tema Barri, Gbetsile, Degmada Ashaiman Barri, Degmada Prampram, Degmada Ada, Degmada Kpong Akuse, Degmada Ashaiman Galbeed, Degmada Sakumono/Baatsonaa) * Bariga Sare * Galbeedka Sare * Volta * Galbeed * Brong Ahafo ==Tixraacyo== <references /> [[Category:Sahayda biyaha iyo fayadhowrka ee Ghana]] s6h6kak669kb35v6c9n6ovl12gbb5pe 299792 299791 2026-06-27T13:27:05Z Isma4l 41797 /* */ 299792 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = Biyaha Ghana | logo = Ghana Water Company Logo B002a.svg | logo_size = 200px | former_name = Ghana Water Company Limited | type = Dawladdu leedahay | industry = Adeegyada Biyaha | founded = 1993 | hq_location = Accra, Ghana | area_served = Deegaannada magaalooyinka ee Ghana | products = Daweynta Biyaha, Bixinta Biyaha, Biyaha dhalooyinka iyo bacaha | website = https://www.gwcl.com.gh/ }} '''Biyaha Ghana (GWL)''' (hore loogu yaqaannay '''Ghana Water Company Limited''', oo horay loogu yiqiin '''Ghana Water and Sewerage Corporation, Aqua Vitens, iyo Rand Limited)''' waa shirkadda kaliya ee adeegga biyaha ee ay dowladdu leedahay ee ku taal Ghana. Waxay mas'uul ka tahay wax-soo-saarka, gudbinta, iyo qaybinta biyaha la cabbo ee magaalooyinka dalka oo dhan. Laga soo bilaabo Juun 2024, GWL waxay maamushaa oo ay ka hawlgelisaa siddeetan iyo afar (84) nidaam oo sahayda biyaha ah, kuwaas oo ka kooban lixdan iyo hal (61) nidaam oo biyaha dusha sare ah iyo labaatan iyo saddex (23) nidaam oo biyaha dhulka hoostiisa ah, iyadoo u adeegta qiyaastii 14 milyan oo qof oo dalka oo dhan ah. Shirkaddu waxay haysataa 15 xafiis oo heer gobol ah iyo 103 xafiis oo heer degmo ah. Celcelis ahaan, GWL waxay soo saartaa 950,995 m³ oo biyo ah maalintii (oo u dhiganta 209 milyan oo gallon maalintii) marka loo eego baahida qaranka ee 1,129,361 m³ maalintii (248 milyan oo gallon maalintii). Caymiska sahayda biyaha ee magaalooyinka ayaa taagan 84.2%, iyadoo u adeegta 1,008,301 macaamiil, kuwaas oo 89% ay yihiin mitir.<ref>{{Cite web |title=Profile-ka Shirkadda – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/company-profile/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> ==Taariikh== Ka hor xukunka gumaystaha, bulshooyinka ku nool waxa hadda loo yaqaanno Ghana waxay ku tiirsanaayeen ilo dabiici ah sida durdurrada, webiyada, iyo harooyinka si ay biyo u helaan. Nidaamkii ugu horreeyay ee sahayda biyaha dadweynaha ee la soo agaasimay ayaa waxaa horumariyay British-ka Gold Coast ka hor [[World War I|Dagaalkii Koowaad ee Adduunka]]. Intii lagu jiray 1920-yadii, nidaamyada biyaha waxaa lagu kordhiyay magaalooyin kale, oo ay ku jiraan [[Winneba]], Kumasi, iyo Cape Coast, oo markaas ahaa caasimadda gumaystaha.{{fact|date=September 2025}} Ghana Water Limited waxaa si rasmi ah loo aasaasay 1 Luulyo 1999 ka dib markii shirkadda Ghana Water and Sewerage corporation loo beddelay shirkad xaddidan oo ay dawladdu leedahay iyada oo la raacayo sharciga shirkadaha dastuuriga ah (u beddelidda shirkadaha) act 461 ee 1993, sida lagu beddelay LI 1648.<ref>{{Cite web |title=Ghana Water Company Limited – Hay'adda Danaha Dawladda iyo Maamulka |url=https://siga.gov.gh/entity/ghana-water-company-limited/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> == Qaab-dhismeedka maamulka == Wasaaradda Fayadhowrka iyo Kheyraadka Biyaha ayaa mas'uul ka ah dejinta siyaasadaha qaranka ee sahayda biyaha, kormeeridda hawlaha Ghana Water Limited (GWL), abaabulidda maalgelinta laga helo wakaaladaha taageerada dibadda, iyo isku-dubbarididda qorshayaasha maalgashiga qaybta.{{fact|date=September 2025}} Iyadoo la raacayo kormeerka Wasaaradda, GWL waxaa maamula Guddi Agaasimeyaal ka kooban kow iyo toban xubnood, kaas oo bixiya jihaynta siyaasadda guud iyo xakamaynta shirkadda. Maamulka maalinlaha ah ee shirkadda waxaa loo dhiibay Maareeye Guud, oo ay taageerayaan saddex Maareeye Guud: mid mas'uul ka ah Maaliyadda iyo Maamulka, mid Hawlaha, iyo mid hawlo gaar ah (oo diiradda saaraya dhimista daymaha).{{fact|date=September 2025}} Maamulayaashan waxaa intaas u dheer lix iyo toban Maareeye Sare oo madax u ah waaxyaha soo socda ee Xafiiska Madaxa: [[Project planning|Qorshaynta Mashruuca]] iyo Horumarinta, Kheyraadka Aadanaha iyo Adeegyada Maamulka, Adeegyada Sharciga, Xiriirka Dadweynaha, Qorshaynta Shirkadaha, [[Monitoring and evaluation|Kormeerka iyo Qiimaynta]], Tiknoolajiyada iyo Hal-abuurka, Maaliyadda, Qalabka, Ganacsiga iyo Suuq-geynta, Hanti-dhawrka, Xaqiijinta Tayada Biyaha/Kheyraadka Biyaha, Hawlaha Gaarka ah, Taageerada Macaamiisha Dakhligoodu Hooseeyo (LICSD), Hawlaha iyo Dayactirka, Warshadda Dhalada G-Water, iyo Dhulka iyo Hantida.{{fact|date=September 2025}} Heer gobol, shan iyo toban Maareeye Sare oo Gobol ah ayaa kormeera hawlaha goboladooda, iyadoo ay taageerayaan Madaxda Qaybta (Maareeyayaasha Khadka). Heer degmo, Maareeyayaasha Degmadu waxay mas'uul ka yihiin kormeeridda iyo jihaynta hawlaha GWL ee dalka oo dhan.<ref>{{Cite web |title=Profile-ka Shirkadda – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/company-profile/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> == Mas'uuliyadaha iyo Waajibaadka == * Soo-saarista, daweynta iyo sahayda biyaha ee bulshooyinka magaalooyinka ee Ghana * Qorshaynta iyo horumarinta qaybta biyaha magaalooyinka * Qorshaynta maalgashiga * Maamulka maaliyadda qaybta * Maamulka hantida * Qandaraas-qaadista naqshadeynta, dhismaha, dib-u-dhiska iyo ballaarinta kaabayaasha sahayda biyaha ee hadda jira iyo kuwa cusub<ref>{{Cite web |title=Profile-ka Shirkadda – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/company-profile/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> == Waaxyaha == * Tiknoolajiyada iyo Hal-abuurka * Xaqiijinta Tayada Biyaha/Kheyraadka Biyaha * Ganacsiga * Kheyraadka Aadanaha iyo Adeegga Maamulka * Qorshaynta Iskaashiga, Kormeerka iyo Qiimaynta * Qorshaynta Mashruuca iyo Horumarinta * Hawlaha Gaarka ah * Maaliyadda iyo Xisaabaadka * Dhulka iyo Hantida * Adeegyada Sharciga * Qalabka * Xiriirka Dadweynaha<ref>{{Cite web |title=Waaxyaha – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/departments/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> == Headworks (Goobaha Shaqada) == * Dalun Headworks * Barekese Headworks<ref>{{Cite web |title=A/R: GWL waxay ku dhawaaqday xiritaan ku-meel-gaar ah oo ah Warshadda Daweynta Biyaha Barekese |url=https://www.modernghana.com/news/1418394/ar-gwl-announces-temporary-shutdown-of-barekese.html |access-date=2025-09-05 |website=Modern Ghana |language=en}}</ref> * Weija Headworks<ref>{{Cite web |title=Weija Headworks in la xiro maanta si loo dayactiro |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Weija-Headworks-to-be-shut-down-today-for-repairs-987712?gallery=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250103074630/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Weija-Headworks-to-be-shut-down-today-for-repairs-987712?gallery=1 |archive-date=2025-01-03 |access-date=2025-09-05 |website=GhanaWeb |language=en-US}}</ref> * Kpong Headworks<ref>{{Cite web |last=AG |first=ANDRITZ |title=Ghana, Kpong - Kulanka baahiyaha tamarta waarta |url=https://www.andritz.com/hydro-en/hydronews/hn34/kpong-ghana |access-date=2025-09-05 |website=www.andritz.com |language=en}}</ref> * Keseve Headworks<ref>{{Cite web |title=ATMA Production – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/atma-production/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> * Winneba Headworks * [[Breman Asikuma]] Headworks * Essakyir Headworks * Brimsu Headworks * Baifikrom Headworks * Sekyere Hemang Headworks * Kwanyaku Headworks<ref>{{Cite web |title=Central – GWL – Soo dhowow |url=https://www.gwcl.com.gh/central/ |access-date=2025-09-05 |language=en-US}}</ref> == Gobollada iyo Degmooyinka == * Accra Galbeed (Degmada [[Kasoa]], Degmada Nyanyarno, Degmada Bortianor, Degmada Weija, Darkuman/Gbawe, Degmada Mamprobi, Degmada Dansoman Waqooyi, Degmada Dansoman Koonfur, Degmada Odorkor, Degmada Kaneshie, Degmada Sowutuom, Degmada Amasaman) * Accra Barri * Ashanti Koonfur * Ashanti Waqooyi * Ashanti Wax-soo-saarka * ATMA Wax-soo-saarka * Central * Eastern * Northern * Tema (Degmada Warshadaha Tema, Degmada Tema Galbeed, Degmada Tema Barri, Gbetsile, Degmada Ashaiman Barri, Degmada Prampram, Degmada Ada, Degmada Kpong Akuse, Degmada Ashaiman Galbeed, Degmada Sakumono/Baatsonaa) * Bariga Sare * Galbeedka Sare * Volta * Galbeed * Brong Ahafo ==Tixraacyo== <references /> [[Category:Sahayda biyaha iyo fayadhowrka ee Ghana]] dlheac6nbn25fkv5jzy8v017hhczpyr 0 48156 299793 2026-06-27T13:29:10Z Isma4l 41797 /* */ 299793 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Godew | image = 30. Godew pond.jpg | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{coord|13.44388992|N|39.54534603|E|type:waterbody_region:ET|display=inline,title}} | type = Haro macmal ah oo biyo macaan ah | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[Itoobiya]] | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|2280|m|abbr=on}} | frozen = | islands = |pushpin_map = Ethiopia |pushpin_label_position = right<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize =  | cities = [[Ashegoda]] | reference = }} '''Godew''' waa [[kayd-biyood]] ku yaalla degmada [[Enderta (woreda)|Inderta]] ee [[Tigray Region]] ee dalka [[Itoobiya]]. [[Biyo-xireenka carrada ah]] ee haya kaydka biyaha waxaa la dhisay 1990-kii ayadoo ay dhistay [[Xafiiska Beeraha iyo Kheyraadka Dabiiciga ah ee Tigray]].<ref name="joke">{{cite book |last1=De Wit |first1=Joke |title=Stuwmeren in Tigray (Noord-Ethiopië): kenmerken, sedimentatie en sediment-bronnen. Unpub. M.Sc. thesis |date=2003 |publisher=Department of Geography, K.U.Leuven}}</ref> == Deegaanka == [[Goobta biyuhu ka yimaadaan]] (catchment) ee kaydka biyaha waa 4 km² oo weyn, oo leh wareeg dhan 10.45 km (kaas oo 326 mitir uu mashquuliyay biyo-xireenku) iyo dherer dhan 3260 mitir. Kaydka biyuhu wuxuu la ildaran yahay [[siltation|huuri]] degdeg ah.<ref>{{cite journal |last1=Nigussie Haregeweyn |first1=iyo asxaabtiisa |title=Reservoirs in Tigray: characteristics and sediment deposition problems |journal=Land Degradation and Development |date=2006 |volume=17 |pages=211–230 |doi=10.1002/ldr.698 |s2cid=129834993 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite book |last1=Vanmaercke|first1=M. iyo asxaabtiisa |title=Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains |chapter=Sediment Yield and Reservoir Siltation in Tigray |series=GeoGuide |date=2019 |publisher=Springer Nature |location=Cham (CH) |pages=345–357|doi=10.1007/978-3-030-04955-3_23 |isbn=978-3-030-04954-6 |s2cid=199112876 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-04955-3_23}}</ref> Dhagaxaanta deegaanka (lithology) ee biyuhu ka yimaadaan waa Mekelle Dolerite iyo Agula Shale.<ref name="joke"/> Qayb ka mid ah biyaha loo isticmaali karo waraabka ayaa ka luma [[seepage|dhuuxidda]] dhulka; dhinaca wanaagsan ee tan ayaa ah inay gacan ka geysato [[groundwater recharge|buuxinta biyaha dhulka hoostiisa]].<ref>{{cite journal |last1=Nigussie Haregeweyn |first1=iyo asxaabtiisa |title=Sediment yield variability in Northern Ethiopia: A quantitative analysis of its controlling factors |journal=Catena |date=2008 |volume=75 |issue=1 |pages=65–76 |doi=10.1016/j.catena.2008.04.011 |bibcode=2008Caten..75...65H }}</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} 2tc4r441spr7ad2evmzun8gym7sdi8b 299794 299793 2026-06-27T13:29:44Z Isma4l 41797 /* */ 299794 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Godew | image = 30. Godew pond.jpg | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{coord|13.44388992|N|39.54534603|E|type:waterbody_region:ET|display=inline,title}} | type = Haro macmal ah oo biyo macaan ah | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[Itoobiya]] | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|2280|m|abbr=on}} | frozen = | islands = |pushpin_map = Ethiopia |pushpin_label_position = right<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize =  | cities = [[Ashegoda]] | reference = }} '''Godew''' waa [[kayd-biyood]] ku yaalla degmada [[Enderta (woreda)|Inderta]] ee [[Gobolka Tigray]] ee dalka [[Itoobiya]]. [[Biyo-xireenka carrada ah]] ee haya kaydka biyaha waxaa la dhisay 1990-kii ayadoo ay dhistay [[Xafiiska Beeraha iyo Kheyraadka Dabiiciga ah ee Tigray]].<ref name="joke">{{cite book |last1=De Wit |first1=Joke |title=Stuwmeren in Tigray (Noord-Ethiopië): kenmerken, sedimentatie en sediment-bronnen. Unpub. M.Sc. thesis |date=2003 |publisher=Department of Geography, K.U.Leuven}}</ref> == Deegaanka == [[Goobta biyuhu ka yimaadaan]] (catchment) ee kaydka biyaha waa 4 km² oo weyn, oo leh wareeg dhan 10.45 km (kaas oo 326 mitir uu mashquuliyay biyo-xireenku) iyo dherer dhan 3260 mitir. Kaydka biyuhu wuxuu la ildaran yahay [[siltation|huuri]] degdeg ah.<ref>{{cite journal |last1=Nigussie Haregeweyn |first1=iyo asxaabtiisa |title=Reservoirs in Tigray: characteristics and sediment deposition problems |journal=Land Degradation and Development |date=2006 |volume=17 |pages=211–230 |doi=10.1002/ldr.698 |s2cid=129834993 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite book |last1=Vanmaercke|first1=M. iyo asxaabtiisa |title=Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains |chapter=Sediment Yield and Reservoir Siltation in Tigray |series=GeoGuide |date=2019 |publisher=Springer Nature |location=Cham (CH) |pages=345–357|doi=10.1007/978-3-030-04955-3_23 |isbn=978-3-030-04954-6 |s2cid=199112876 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-04955-3_23}}</ref> Dhagaxaanta deegaanka (lithology) ee biyuhu ka yimaadaan waa Mekelle Dolerite iyo Agula Shale.<ref name="joke"/> Qayb ka mid ah biyaha loo isticmaali karo waraabka ayaa ka luma [[seepage|dhuuxidda]] dhulka; dhinaca wanaagsan ee tan ayaa ah inay gacan ka geysato [[groundwater recharge|buuxinta biyaha dhulka hoostiisa]].<ref>{{cite journal |last1=Nigussie Haregeweyn |first1=iyo asxaabtiisa |title=Sediment yield variability in Northern Ethiopia: A quantitative analysis of its controlling factors |journal=Catena |date=2008 |volume=75 |issue=1 |pages=65–76 |doi=10.1016/j.catena.2008.04.011 |bibcode=2008Caten..75...65H }}</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} 6onef18su77xfv9zf7pngt94kc9jal2 0 48157 299795 2026-06-27T13:32:35Z Isma4l 41797 /* */ 299795 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Harada Giba | image = Giba dam under construction.jpg | caption = Goobta laga dhisayo biyo-xireenka Giba | image_bathymetry = |pushpin_map=Ethiopia Tigray Region | caption_bathymetry = | location = Degmooyinka [[Enderta (woreda)|Inderta]], [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]], iyo [[Kilte Awulaelo|Kilte Awula'ilo]] | coords = {{coord|13.620559|N|39.402124|E|type:waterbody_region:ET|display=inline,title}} | type = Haro macmal ah oo biyo macaan ah | inflow = Webiyada [[Sulluh]], [[Genfel]] iyo [[Agula'i River|Agula'i]] | outflow = [[Giba River]] | catchment = {{convert|2394|km²|abbr=on}} | basin_countries = [[Itoobiya]] | length = {{convert|7|km|abbr=on}} | width = {{convert|1.5|km|abbr=on}} | area = {{convert|9|km2|abbr=on}} | depth = | max-depth = {{convert|75|m|abbr=on}} | volume = {{convert|350|e6m3|acre.ft|abbr=on}} | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|2320|m|abbr=on}} | frozen = | islands = | cities = [[Romanat, Ethiopia|Romanat]], [[Qarano]] | reference = }} '''Harada Giba''' waa [[kayd-biyood]] (reservoir) ku jira marxaladda dhismaha oo ku yaalla xadka degmooyinka [[Enderta (woreda)|Inderta]]; [[Kilte Awulaelo|Kilte Awula'ilo]] iyo [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]] ee [[Tigray Region]] ee dalka [[Itoobiya]].<ref name="gerre">{{cite journal |last1=Gebremedhin Berhane |first1=iyo asxaabtiisa |title=Caqabadaha juqraafiyeed ee dhismaha goobta biyo-xireenka Geba ee la soo jeediyay, waqooyiga Itoobiya |journal=Bulletin of Engineering Geology and the Environment |date=2013 |volume=72 |issue=3–4 |pages=339–352 |doi=10.1007/s10064-013-0480-9 |s2cid=128713402 |id={{ProQuest|1655734342}} }}</ref> Laga soo bilaabo [[2020|sannadkii 2020]], [[Biyo-xireenka carrada ah]] ee haya kaydka biyaha ayaa ku jira marxalad dhisme. Wuxuu ururin doonaa biyaha ka yimaada goobaha ay maraan webiyada [[Sulluh]] (969 km²), [[Genfel]] (733 km²), iyo [[Agula'i River|Agula'i]] (692 km²).<ref name="aman">{{cite journal |last1=Amanuel Zenebe |first1=iyo asxaabtiisa |title=Isbeddelka meelaha iyo waqtiga ee socodka webiyada ee buuraha kuleylaha ah ee waqooyiga Itoobiya oo sii xumaanaya |journal=Zeitschrift für Geomorphologie |date=2013 |volume=57 |issue=2 |pages=143–169 |doi=10.1127/0372-8854/2012/0080 |bibcode=2013ZGm....57..143Z |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/400687 |url-access=subscription }}</ref> == Astaamaha Biyo-xireenka == Biyo-xireenku wuxuu hiigsanayaa inuu siiyo biyo la cabbo magaalada Mekelle iyo inuu nidaamiyo socodka webiga.<ref name="gerre"/> * Dhererka biyo-xireenka: 80 mitir * Dhererka dusha sare ee biyo-xireenka: 1000 mitir == Awoodda == * Awoodda asalka ah:<ref name="gerre"/> 350 milyan oo m³ * Bedka kaydka biyaha: 9 km² Celceliska dhoobada sanadlaha ah ee soo gasha kaydka biyaha ee webiyada waaweyn ayaa lagu xisaabiyay 3.8 milyan oo tan:<ref>{{cite journal |last1=Vanmaercke |first1=M. iyo asxaabtiisa |title=Dhaqdhaqaaqa dhoobada iyo doorka daadadka kediska ah ee dhoobada laga soo saaro goobaha dhexe: daraasad kiis oo ka timid buuraha kuleylaha ah ee waqooyiga Itoobiya |journal=Journal of Soils and Sediments |date=2010 |volume=10 |issue=4 |pages=611–627 |doi=10.1007/s11368-010-0203-9 |s2cid=53365853 |url=https://biblio.ugent.be/publication/854315 |hdl=1854/LU-854315 |hdl-access=free }}</ref> * [[Sulluh]]: 862,410 t * [[Genfel]]: 364,301 t * [[Agula'i River]]: 2,618,528 t == Fatahaadda == Biyo-xireenku wuxuu qabsan doonaa gunta dooxada ballaaran ee isgoysyada webiga, taas oo hadda ay ku jiraan beeraha iyo dhulalka kaynta leh. Kaydka biyuhu wuxuu ku fidi doonaa gunta hoose ee Genfel iyo Suluh gorges, meel la yiraahdo Shugu’a Shugu’i. Ma jiraan dad si joogto ah u deggan aagga la fatahi doono. Tuulooyinka dhul-qallalan ee hadda jira Ch’in Feres (ee [[Enderta (woreda)|Inderta]]), Addi Atereman iyo Worgesha (ee [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]]) waxay noqon doonaan tuulooyin xeebta harada ah, kaniisadda Genfel ee gorge-ka isku magaca ahna waxay ku ahaan doontaa geeska Harada Giba.<ref>{{cite book |last1=Jacob |first1=M |last2=Nyssen |first2=J |title=Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains |chapter=Geo-Trekking Map of Dogu'a Tembien (1:50,000) |date=2019 |publisher=Springer Nature |location=Cham (CH) |pages=531–536 |doi=10.1007/978-3-030-04955-3_36 |series=GeoGuide |isbn=978-3-030-04954-6 |s2cid=199232439 }}</ref> == Dhuuxidda la filayo == Dhagaxaanta dhismaha biyo-xireenka waa [[Antalo Limestone]].<ref name="gerre"/> Qayb ka mid ah biyaha ayaa la filayaa inay ku lumaan [[seepage|dhuuxidda]];<ref>{{cite journal |last1=Gebremedhin Berhane |first1=iyo asxaabtiisa |title=Baadhista daadinta biyaha ee kaydka biyo-xireennada yaryar ee taxanaha sediment-ka Mesozoic ee Waqooyiga Itoobiya |journal=Journal of African Earth Sciences |date=2013 |volume=79 |pages=98–110 |doi=10.1016/j.jafrearsci.2012.10.004 |bibcode=2013JAfES..79...98B }}</ref> dhinaca wanaagsan ee tan ayaa ah inay gacan ka geysato [[groundwater recharge|buuxinta biyaha dhulka hoostiisa]] ee aagagga hoose.<ref>{{cite journal |last1=Nigussie Haregeweyn |first1=iyo asxaabtiisa |title=Reservoirs in Tigray: characteristics and sediment deposition problems |journal=Land Degradation and Development |date=2006 |volume=17 |pages=211–230 |doi=10.1002/ldr.698 |s2cid=129834993 |doi-access=free }}</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} m97u7rgyjzcn9obxjgymc0yp99qg67p 299796 299795 2026-06-27T13:33:36Z Isma4l 41797 /* */ 299796 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Harada Giba | image = Giba dam under construction.jpg | caption = Goobta laga dhisayo biyo-xireenka Giba | image_bathymetry = |pushpin_map=Ethiopia Tigray Region | caption_bathymetry = | location = Degmooyinka [[Enderta (woreda)|Inderta]], [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]], iyo [[Kilte Awulaelo|Kilte Awula'ilo]] | coords = {{coord|13.620559|N|39.402124|E|type:waterbody_region:ET|display=inline,title}} | type = Haro macmal ah oo biyo macaan ah | inflow = Webiyada [[Sulluh]], [[Genfel]] iyo [[Agula'i River|Agula'i]] | outflow = [[Giba River]] | catchment = {{convert|2394|km²|abbr=on}} | basin_countries = [[Itoobiya]] | length = {{convert|7|km|abbr=on}} | width = {{convert|1.5|km|abbr=on}} | area = {{convert|9|km2|abbr=on}} | depth = | max-depth = {{convert|75|m|abbr=on}} | volume = {{convert|350|e6m3|acre.ft|abbr=on}} | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|2320|m|abbr=on}} | frozen = | islands = | cities = [[Romanat, Ethiopia|Romanat]], [[Qarano]] | reference = }} '''Harada Giba''' waa [[kayd-biyood]] ku jira marxaladda dhismaha oo ku yaalla xadka degmooyinka [[Inderta]]; [[Kilte Awulaelo|Kilte Awula'ilo]] iyo [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]] ee [[Gobolka Tigray]] ee dalka [[Itoobiya]].<ref name="gerre">{{cite journal |last1=Gebremedhin Berhane |first1=iyo asxaabtiisa |title=Caqabadaha juqraafiyeed ee dhismaha goobta biyo-xireenka Geba ee la soo jeediyay, waqooyiga Itoobiya |journal=Bulletin of Engineering Geology and the Environment |date=2013 |volume=72 |issue=3–4 |pages=339–352 |doi=10.1007/s10064-013-0480-9 |s2cid=128713402 |id={{ProQuest|1655734342}} }}</ref> Laga soo bilaabo [[2020|sannadkii 2020]], [[Biyo-xireenka carrada ah]] ee haya kaydka biyaha ayaa ku jira marxalad dhisme. Wuxuu ururin doonaa biyaha ka yimaada goobaha ay maraan webiyada [[Sulluh]] (969 km²), [[Genfel]] (733 km²), iyo [[Agula'i River|Agula'i]] (692 km²).<ref name="aman">{{cite journal |last1=Amanuel Zenebe |first1=iyo asxaabtiisa |title=Isbeddelka meelaha iyo waqtiga ee socodka webiyada ee buuraha kuleylaha ah ee waqooyiga Itoobiya oo sii xumaanaya |journal=Zeitschrift für Geomorphologie |date=2013 |volume=57 |issue=2 |pages=143–169 |doi=10.1127/0372-8854/2012/0080 |bibcode=2013ZGm....57..143Z |url=https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/400687 |url-access=subscription }}</ref> == Astaamaha Biyo-xireenka == Biyo-xireenku wuxuu hiigsanayaa inuu siiyo biyo la cabbo magaalada Mekelle iyo inuu nidaamiyo socodka webiga.<ref name="gerre"/> * Dhererka biyo-xireenka: 80 mitir * Dhererka dusha sare ee biyo-xireenka: 1000 mitir == Awoodda == * Awoodda asalka ah:<ref name="gerre"/> 350 milyan oo m³ * Bedka kaydka biyaha: 9 km² Celceliska dhoobada sanadlaha ah ee soo gasha kaydka biyaha ee webiyada waaweyn ayaa lagu xisaabiyay 3.8 milyan oo tan:<ref>{{cite journal |last1=Vanmaercke |first1=M. iyo asxaabtiisa |title=Dhaqdhaqaaqa dhoobada iyo doorka daadadka kediska ah ee dhoobada laga soo saaro goobaha dhexe: daraasad kiis oo ka timid buuraha kuleylaha ah ee waqooyiga Itoobiya |journal=Journal of Soils and Sediments |date=2010 |volume=10 |issue=4 |pages=611–627 |doi=10.1007/s11368-010-0203-9 |s2cid=53365853 |url=https://biblio.ugent.be/publication/854315 |hdl=1854/LU-854315 |hdl-access=free }}</ref> * [[Sulluh]]: 862,410 t * [[Genfel]]: 364,301 t * [[Agula'i River]]: 2,618,528 t == Fatahaadda == Biyo-xireenku wuxuu qabsan doonaa gunta dooxada ballaaran ee isgoysyada webiga, taas oo hadda ay ku jiraan beeraha iyo dhulalka kaynta leh. Kaydka biyuhu wuxuu ku fidi doonaa gunta hoose ee Genfel iyo Suluh gorges, meel la yiraahdo Shugu’a Shugu’i. Ma jiraan dad si joogto ah u deggan aagga la fatahi doono. Tuulooyinka dhul-qallalan ee hadda jira Ch’in Feres (ee [[Enderta (woreda)|Inderta]]), Addi Atereman iyo Worgesha (ee [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]]) waxay noqon doonaan tuulooyin xeebta harada ah, kaniisadda Genfel ee gorge-ka isku magaca ahna waxay ku ahaan doontaa geeska Harada Giba.<ref>{{cite book |last1=Jacob |first1=M |last2=Nyssen |first2=J |title=Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains |chapter=Geo-Trekking Map of Dogu'a Tembien (1:50,000) |date=2019 |publisher=Springer Nature |location=Cham (CH) |pages=531–536 |doi=10.1007/978-3-030-04955-3_36 |series=GeoGuide |isbn=978-3-030-04954-6 |s2cid=199232439 }}</ref> == Dhuuxidda la filayo == Dhagaxaanta dhismaha biyo-xireenka waa [[Antalo Limestone]].<ref name="gerre"/> Qayb ka mid ah biyaha ayaa la filayaa inay ku lumaan [[seepage|dhuuxidda]];<ref>{{cite journal |last1=Gebremedhin Berhane |first1=iyo asxaabtiisa |title=Baadhista daadinta biyaha ee kaydka biyo-xireennada yaryar ee taxanaha sediment-ka Mesozoic ee Waqooyiga Itoobiya |journal=Journal of African Earth Sciences |date=2013 |volume=79 |pages=98–110 |doi=10.1016/j.jafrearsci.2012.10.004 |bibcode=2013JAfES..79...98B }}</ref> dhinaca wanaagsan ee tan ayaa ah inay gacan ka geysato [[groundwater recharge|buuxinta biyaha dhulka hoostiisa]] ee aagagga hoose.<ref>{{cite journal |last1=Nigussie Haregeweyn |first1=iyo asxaabtiisa |title=Reservoirs in Tigray: characteristics and sediment deposition problems |journal=Land Degradation and Development |date=2006 |volume=17 |pages=211–230 |doi=10.1002/ldr.698 |s2cid=129834993 |doi-access=free }}</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} e6pb11qyxvkmle4j0zn40txv77zbzn4 0 48158 299797 2026-06-27T13:37:11Z Isma4l 41797 /* */ 299797 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Gereb Shegal | image = 28. Gereb Shegal.jpg | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{coord|13.58772585|N|39.45243401|E|type:waterbody_region:ET|display=inline,title}} | type = Haro macmal ah oo biyo macaan ah | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[Itoobiya]] | length = | width = | area = {{convert|0.171|km2|abbr=on}} | depth = | max-depth = | volume = {{convert|1|e6m3|acre.ft|abbr=on}} | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1900|m|abbr=on}} | frozen = | islands = |pushpin_map = Ethiopia |pushpin_label_position = right<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize =  | cities = [[Romanat, Ethiopia|Romanat]] | reference = }} '''Gereb Shegal''' waa [[kayd-biyood]] (reservoir) ku yaalla degmada [[Enderta (woreda)|Inderta]] ee [[Tigray Region]] ee dalka [[Itoobiya]]. [[Biyo-xireenka carrada ah]] ee haya kaydka biyaha waxaa la dhisay 1998-kii ayadoo ay dhistay [[SAERT]].<ref name="joke">{{cite book |last1=De Wit |first1=Joke |title=Stuwmeren in Tigray (Noord-Ethiopië): kenmerken, sedimentatie en sediment-bronnen. Unpub. M.Sc. thesis |date=2003 |publisher=Department of Geography, K.U.Leuven}}</ref> == Astaamaha Biyo-xireenka == * Dhererka biyo-xireenka: 20 mitir * Dhererka dusha sare ee biyo-xireenka: 363 mitir == Awoodda == * Awoodda asalka ah: 1000000 m³ * Bedka kaydka biyaha: 17.1 ha == Waraabka == * Bedka waraabka ee loo qorsheeyay: 52 ha * Bedka waraabka ee dhabta ah sannadkii 2002: 14 ha == Deegaanka == [[Goobta biyuhu ka yimaadaan]] (catchment) ee kaydka biyaha waa 8.67 km² oo weyn, oo leh wareeg dhan 12.12 km iyo dherer dhan 4320 mitir. Kaydka biyuhu wuxuu la ildaran yahay [[siltation|huuri]] degdeg ah.<ref>{{cite journal |last1=Nigussie Haregeweyn |first1=iyo asxaabtiisa |title=Reservoirs in Tigray: characteristics and sediment deposition problems |journal=Land Degradation and Development |date=2006 |volume=17 |pages=211–230 |doi=10.1002/ldr.698 |s2cid=129834993 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite book |last1=Vanmaercke|first1=M. iyo asxaabtiisa |title=Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains |chapter=Sediment Yield and Reservoir Siltation in Tigray |series=GeoGuide |date=2019 |publisher=Springer Nature |location=Cham (CH) |pages=345–357|doi=10.1007/978-3-030-04955-3_23 |isbn=978-3-030-04954-6 |s2cid=199112876 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-04955-3_23}}</ref> Dhagaxaanta deegaanka (lithology) ee biyuhu ka yimaadaan waa Mekelle Dolerite iyo [[Antalo Limestone]].<ref name="joke"/> Qayb ka mid ah biyaha loo isticmaali karo waraabka ayaa ka luma [[seepage|dhuuxidda]] dhulka; dhinaca wanaagsan ee tan ayaa ah inay gacan ka geysato [[groundwater recharge|buuxinta biyaha dhulka hoostiisa]].<ref>{{cite journal |last1=Nigussie Haregeweyn |first1=iyo asxaabtiisa |title=Sediment yield variability in Northern Ethiopia: A quantitative analysis of its controlling factors |journal=Catena |date=2008 |volume=75 |issue=1 |pages=65–76 |doi=10.1016/j.catena.2008.04.011 |bibcode=2008Caten..75...65H }}</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} 6qmeo0b27ad0ygajbw7632u5i2kwy5e 299798 299797 2026-06-27T13:37:41Z Isma4l 41797 /* */ 299798 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Gereb Shegal | image = 28. Gereb Shegal.jpg | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{coord|13.58772585|N|39.45243401|E|type:waterbody_region:ET|display=inline,title}} | type = Haro macmal ah oo biyo macaan ah | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[Itoobiya]] | length = | width = | area = {{convert|0.171|km2|abbr=on}} | depth = | max-depth = | volume = {{convert|1|e6m3|acre.ft|abbr=on}} | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1900|m|abbr=on}} | frozen = | islands = |pushpin_map = Ethiopia |pushpin_label_position = right<!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = |pushpin_mapsize =  | cities = [[Romanat, Ethiopia|Romanat]] | reference = }} '''Gereb Shegal''' waa [[kayd-biyood]] ku yaalla degmada [[Enderta (woreda)|Inderta]] ee [[Gobolka Tigray]] ee dalka [[Itoobiya]]. [[Biyo-xireenka carrada ah]] ee haya kaydka biyaha waxaa la dhisay 1998-kii ayadoo ay dhistay [[SAERT]].<ref name="joke">{{cite book |last1=De Wit |first1=Joke |title=Stuwmeren in Tigray (Noord-Ethiopië): kenmerken, sedimentatie en sediment-bronnen. Unpub. M.Sc. thesis |date=2003 |publisher=Department of Geography, K.U.Leuven}}</ref> == Astaamaha Biyo-xireenka == * Dhererka biyo-xireenka: 20 mitir * Dhererka dusha sare ee biyo-xireenka: 363 mitir == Awoodda == * Awoodda asalka ah: 1000000 m³ * Bedka kaydka biyaha: 17.1 ha == Waraabka == * Bedka waraabka ee loo qorsheeyay: 52 ha * Bedka waraabka ee dhabta ah sannadkii 2002: 14 ha == Deegaanka == [[Goobta biyuhu ka yimaadaan]] (catchment) ee kaydka biyaha waa 8.67 km² oo weyn, oo leh wareeg dhan 12.12 km iyo dherer dhan 4320 mitir. Kaydka biyuhu wuxuu la ildaran yahay [[siltation|huuri]] degdeg ah.<ref>{{cite journal |last1=Nigussie Haregeweyn |first1=iyo asxaabtiisa |title=Reservoirs in Tigray: characteristics and sediment deposition problems |journal=Land Degradation and Development |date=2006 |volume=17 |pages=211–230 |doi=10.1002/ldr.698 |s2cid=129834993 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite book |last1=Vanmaercke|first1=M. iyo asxaabtiisa |title=Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains |chapter=Sediment Yield and Reservoir Siltation in Tigray |series=GeoGuide |date=2019 |publisher=Springer Nature |location=Cham (CH) |pages=345–357|doi=10.1007/978-3-030-04955-3_23 |isbn=978-3-030-04954-6 |s2cid=199112876 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-04955-3_23}}</ref> Dhagaxaanta deegaanka (lithology) ee biyuhu ka yimaadaan waa Mekelle Dolerite iyo [[Antalo Limestone]].<ref name="joke"/> Qayb ka mid ah biyaha loo isticmaali karo waraabka ayaa ka luma [[seepage|dhuuxidda]] dhulka; dhinaca wanaagsan ee tan ayaa ah inay gacan ka geysato [[groundwater recharge|buuxinta biyaha dhulka hoostiisa]].<ref>{{cite journal |last1=Nigussie Haregeweyn |first1=iyo asxaabtiisa |title=Sediment yield variability in Northern Ethiopia: A quantitative analysis of its controlling factors |journal=Catena |date=2008 |volume=75 |issue=1 |pages=65–76 |doi=10.1016/j.catena.2008.04.011 |bibcode=2008Caten..75...65H }}</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} bh62bqglib3tvcaij3mjr4l9onrcdgz 0 48159 299799 2026-06-27T13:41:06Z Isma4l 41797 /* */ 299799 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Vaal / ǀHai | native_name = {{native name|kqz|ǀHaiǃarib}} | name_other = Lekwa, IliKwa | name_etymology = ǀHai "Midab-xun" + ǃArib "Wabi" <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = VaalFromN3.jpg | image_size = | image_caption = Wabiga Vaal oo laga arkay waddada weyn ee [[N3 (South Africa)|N3]], oo ku taal kor webiga [[Vaal Dam]]. Halkan wuxuu ka samaystaa xadka u dhexeeya gobollada [[Mpumalanga Province|Mpumalanga]] iyo [[Free State Province|Free State]]. | mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | mapframe-point = none | map_size = | map_caption = | pushpin_map = South Africa | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= Goobta uu afka ka galo Wabiga Vaal <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Waddan | subdivision_name1 = [[Koonfur Afrika]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = Gobol | subdivision_name3 = [[Free State (South African province)|Free State]], [[Gauteng]], [[Northern Cape]], [[Mpumalanga]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|1458|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= [[Orange River]] | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|125|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = Meel u dhow [[Breyten]] | source1_coordinates= | source1_elevation = | mouth = [[Orange River]] | mouth_location = Meel u dhow [[Douglas, Northern Cape|Douglas]] | mouth_coordinates = {{coord|29|4|15|S|23|38|10|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|1241|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|196438|km2|abbr=on}} | tributaries_left = [[Vet River]] | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Wabiga Vaal''' ({{IPAc-en|ˈ|v|ɑː|l}} {{IPA|af|ˈfɑːl}}; [[Khoemana]]: {{lang|kqz|'''ǀHaiǃarib'''|italic=no}}) waa laanta ugu weyn ee [[Wabiga Orange]] ee dalka [[Koonfur Afrika]]. Wabigu wuxuu ka soo bilaawdaa meel u dhow [[Breyten]] oo ka tirsan gobolka [[Mpumalanga]], dhanka bari ee [[Johannesburg]] iyo qiyaastii {{convert|30|km|mi}} waqooyi ka xigta [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] isla markaana kaliya {{convert|240|km|mi}} u jira [[Badweynta Hindiya]].<ref>Times Comprehensive Atlas, 12th ed. Times Books, London, 2007</ref> Wuxuu markaas u qulqulaa dhanka galbeed ilaa uu ka gaaro [[kulanka]] uu la leeyahay Wabiga Orange koonfur-galbeed ee [[Kimberley, Northern Cape|Kimberley]] oo ku taal [[Northern Cape]]. Wuxuu dhererkiisu yahay {{convert|1458|km|mi}}, wuxuuna ka samaystaa xadka u dhexeeya Mpumalanga, [[Gauteng]] iyo [[North West Province (South Africa)|Gobolka North West]] ee dhanka waqooyi, iyo [[Free State (South African province)|Free State]] dhanka koonfurta. Waa wabiga saddexaad ee ugu weyn [[Koonfur Afrika]] ka dib [[Wabiga Orange]] (2200 km) iyo [[Wabiga Limpopo]] (1750 km), waxaana loo aasaasay inuu noqdo isha ugu weyn ee biyaha ee aagga weyn ee Witswatersrand ka dib [[Witwatersrand Gold Rush|duulaankii dahabka ee qarnigii 19-aad]].<ref name="Longest rivers">{{Cite web |url=http://www.sa9.co.za/category/9-longest-rivers/ |title=9 longest rivers. SA9. Accessed 2 April 2018. |access-date=30 April 2018 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918163332/http://www.sa9.co.za/category/9-longest-rivers/ |url-status=dead }}</ref> [[Vaal Dam]] wuxuu ku yaallaa Wabiga Vaal ee [[Deneysville]] oo wax yar ka xiga koonfurta xadka u dhexeeya [[Gauteng]] iyo Free State. Wabiga Vaal waa wabiga ugu dheer ee gebi ahaanba ku dhex yaalla xuduudaha Koonfur Afrika. ''Vaal'' waa magac [[Af-Holland|Hollandi]] ah (oo hadhow noqday [[Af-Afrikaans]]), kaas oo ay u tarjumeen [[dadka Griqua|Griqua-da]] ama [[Boers]]<ref>{{cite book|last=Thompson|first = G.|title=Travels and Adventures in Southern Africa I|publisher=Henry Colburn, London|year=1827|pages=74}}</ref> magac hore oo Kora [[Khoekhoe]] ama [[Khoemana|!Orakobab]] ah, mararka qaarkood loo qoro ''Tky-Gariep'' (oo higgaadda [[Khoekhoegowab]] ah ''ǀHai!garib'', wabi midab-xun).<ref name="OB"> {{cite book|last = du Plessis|first = E.J.|title=Suid-Afrikaanse berg- en riviername|publisher=Tafelberg-uitgewers, Cape Town|year=1973|pages=326, 221|isbn = 0-624-00273-X}}</ref> Labada Vaal iyo ''Tky'' (oo higgaadda casriga ah '''ǀHai''') waxay labaduba ka dhigan yihiin "midab-xun" ama "caajis", taas oo tixraacaysa midabka biyaha, gaar ahaan xilliga fatahaadda marka wabigu uu la yimaado dhoobo badan. Meelaha sare ee wabiga waxaa loogu magac daray ''iLigwa'' ([[Af-Sindebele]]), ''Ikwa ama Igwa'' ([[isiZulu]]), ''ilikwa'' ([[Af-Swati]]), ''lekwa'' ([[Af-Sesotho]]), ama ''cuoa'' oo ay yiraahdeen Khoekhoe, kuwaas oo dhammaantood tixraacaya bannaanka uu maro.<ref name="OB"/> ==Taariikh== [[File:SA1899 pg136 A Pont . Vaal River.jpg|thumb|left|340px|Pont (dooni) ku taal Wabiga Vaal (sannadkii 1899)]] Taariikh ahaan, wabigu wuxuu sameeyay xadka waqooyi ee boqortooyada [[Basotho]] ee [[Moshoeshoe I]] xilligii uu ugu sarreeyay{{citation needed|date=March 2012}} bartamihii qarnigii 19-aad, ka dibna wuxuu noqday xadka u dhexeeya laba [[jamhuuriyadood oo Boer ah]]: [[Jamhuuriyadda Koonfur Afrika]] (oo hadhow noqotay gobolka [[Transvaal (province)|Transvaal]]) iyo [[Orange Free State]]. Magaca juqraafiyeed ee "Transvaal" wuxuu ka yimid magaca wabigan, oo macnihiisu yahay "ka baxsan wabiga Vaal". Tani waxay ahayd iyadoo la tixraacayo [[Cape Colony]] iyo [[Colony of Natal|Natal]], oo ahaa meelaha ugu waaweyn ee degitaanka Yurub xilligaas, kuwaas oo ku yaallay koonfurta Vaal. Intii lagu jiray dabayaaqadii qarnigii 19-aad, waxaa jiray qulqul dad u soo haajiray [[Witwatersrand]] iyagoo raadinaya [[dahab]]. Wabiga Vaal wuxuu ugu dambeyntii noqon doonaa isha ugu weyn ee biyaha ee Witwatersrand. Dadka sii kordhaya ayaa markii hore isticmaali jiray biyaha dhulka hoostiisa ee [[Zuurbekom]] Wells oo ku taal West Rand ee [[Gauteng]]. Ugu dambeyntii kuwan ayaa qallali doona, dadkuna waxay u baahan doonaan il cusub oo bixin karta baahidooda gudaha, beeraha iyo hawlaha warshadaha.<ref name="Rand Water">{{cite web | title=Water Origination | website=Home | date=2019-02-07 | url=http://www.randwater.co.za/CorporateResponsibility/WWE/Pages/WaterOrigination.aspx | ref={{sfnref | Home | 2019}} | access-date=2019-02-07 | publisher=[[Rand Water]] | archive-date=2015-09-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924084656/http://www.randwater.co.za/CorporateResponsibility/WWE/Pages/WaterOrigination.aspx | url-status=dead }}</ref> Qorshayaasha biyaha waxaa markii hore aasaasay qaybta gaarka loo leeyahay si wax looga qabto baahida sii kordhaysa. Kuwaas waxaa ka mid ahaa [[Braamfontein]] Water Company's Vierfontein Syndicate oo aasaasay 1893 iyo Sivewright Concession oo aasaasay 1887 shirkadda Johannesburg Waterworks and Exploration Company. Biyuhu waxay ahaayeen kuwo qaali ah oo inta badan aan la heli karin dadka deggan inta badan.<ref name="randwaterbg">{{cite web|title=Background / History of Rand Water|website=Home|url=http://www.randwater.co.za/AboutUs/Pages/Background.aspx|access-date=2019-02-07|author=Crooks, J.|year=2004|publisher=[[Rand Water]]|archive-date=2019-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124346/http://www.randwater.co.za/AboutUs/Pages/Background.aspx|url-status=dead}}</ref> ===Rand Water Board=== {{Main|Rand Water}} Guddiga Biyaha Rand (Rand Water Board) waxaa la aasaasay 1903 si ay ula wareegaan hawlaha qaybta gaarka loo leeyahay iyada oo leh waajibaad ah inay baaraan sahayda biyaha waarta iyo adeegyada [[fayadhowrka]]. Ururku wuxuu si buuxda u bilaabi doonaa hawlgalka 1905, isagoo si ballaaran u siinaya biyo [[Witwatersrand]]. Xubnaha ururka waxaa ka mid ahaa saraakiil ka tirsan Golaha Magaalada Johannesburg, Rugta Macdanta iyo maamulada kale ee maxalliga ah ee gudaha Witwatersrand.<ref name="randwaterbg" /> Rand Water waxay kaga jawaabeen [[yaraanta biyaha]] iyagoo soo rogay xannibaado dadka deggan Witwatersrand 1913. Waxay kaloo horumariyeen qorshayaal biyood waaweyn oo ka jawaabi doona baahida sii kordhaysa. Intii u dhaxaysay 1914 iyo 1998, ururku wuxuu la shaqeeyay hay'ado kala duwan oo dawladeed iyo kuwo gaar loo leeyahay si ay u wadaan qorshaha Wabiga Vaal iyo [[Vaal Barrage|barrage]] (1914–1924). Qorshaha Wabiga Vaal wuxuu ahaa hindise loo aasaasay in lagu maamulo qaybinta biyaha. Guddiga Biyaha Rand waxay kaloo aasaaseen Xarunta Bamka Vereeniging (1924), Xarunta Bamka Zwartkopjes, Vaal Dam (1938), Xarunta Bamka Zuikerbosch (1949) iyo [[Lesotho Highlands Water Project]] (1998).<ref name="randwaterbg" /> ==Kaydka Wabiga== [[File:Vaal Basin OSM.png|thumb|Kaydka Wabiga Vaal. Kaydka Vaal oo jaalle ah iyo Kaydka Oranje oo liin ah.]] Roobka iyo biyaha dhulka hoostiisa ayaa ku urura meelo, [[vlei]]s iyo durdurro iyo meelaha ay ku xirmaan, waxaa dhasha Wabiga Vaal ee u qulqula dhanka galbeed. Wabigu wuxuu u qulqulaa galbeedka ilaa [[Grootdraai Dam]] ee meel u dhow [[Standerton]], [[Mpumalanga]]. Socodkiisa ku wajahan Vaal Dam ee Vereeniging, wabiga waxaa ku biira dhowr laamood. Wabiga Yar ee Vaal (Little Vaal River) wuxuu ka bilaabmaa [[escarpment]] meel u dhow Ermelo. Meel u dhow Memel ee [[Free State (province)|Free State]] waa halka uu ka bilaabmo [[Klip River (Gauteng)|Klip River]]. Wabiga Watervals wuxuu ka bilaabmaa Secunda, Mpumalanga. [[Wilge River]] waxay ku kulmi jirtay Wabiga Vaal ka hor inta aan la dhisin [[Vaal Dam]] 1938; hadda biyuhu waxay toos ugu qulqulaan biyo-xireenka.<ref name="Rand Water" /> [[Kromelmboogspruit]] waxay ku biirtaa Vaal meel u dhow [[Vaal Barrage]]. [[File:Vaal River near Venterskroon.jpg|thumb|Wabiga Vaal meel u dhow [[Venterskroon]]]] ===Vaal Dam=== {{Main|Vaal Dam}} [[File:Vaal Dam full 2010.jpg|340px|thumb|Vaal Dam oo buuxa 2010]] Maadaama [[socodka biyaha]] ee Wabiga Vaal uu yahay mid aan joogto ahayn, biyo-xireenno waaweyn ayaa lagu dhisay jidkiisa si loo ururiyo biyaha. Waqtiyadii hore, ka hor inta aan wabiga loo aasaasin il rasmi ah oo biyo ah oo loogu talagalay qayb ka mid ah [[Gauteng]], dhowr biyo-xireenno yaryar ayaa ay beeralaydu u dhisteen [[waraabka]]. Markii dhismaha [[Vaal Dam]] la dhammeeyey 1938, biyo-xireenku wuxuu xaqiijiyay sahayda biyaha sannad walba xitaa marka wabigu uusan buuxin. Biyo-xireenku wuxuu heli doonaa biyo ka yimaada [[goobaha biyuhu ka yimaadaan]] (catchment areas) iyada oo loo marayo mashaariic kala duwan.<ref name="Rand Water" /> ===Qorshaha Wareejinta Tugela-Vaal=== {{Main|Tugela Vaal Transfer Scheme}} Laba qorshe oo wareejinta biyaha ah ayaa la horumariyay si loo siiyo xudunta dhaqaalaha ee dalka (oo markaas loo aqoonsaday xarunta Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging) iyada oo loo marinayo biyaha Wabiga Vaal meelo kale oo [[catchment area]] ah intii u dhaxaysay 1970-yadii iyo 1990-yadii. Kuwaas waxaa ka mid ah [[Lesotho Highlands Water Project]] iyo Qorshaha Wareejinta Biyaha Tugela-Vaal ee [[KwaZulu-Natal]].<ref name="Waterwise">{{Cite web |url=http://www.waterwise.co.za/export/sites/water-wise/downloads/fun/Manzi_News_May_2016_-_Final.pdf |title=Rivers of South Africa. Manzi's News. Accessed 31 March 2018. |access-date=30 April 2018 |archive-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101102132/http://www.waterwise.co.za/export/sites/water-wise/downloads/fun/Manzi_News_May_2016_-_Final.pdf |url-status=dead }}</ref> Qorshaha Wareejinta Tugela-Vaal waxaa la dhammeeyey 1974 si looga wareejiyo [[Wabiga Tugela]] ee [[KwaZulu Natal]] iyada oo loo marayo kanaalo, tuubooyin iyo biyo-xireenno loona gudbiyo nidaamka Wabiga Vaal <ref name="Rand Water" /> ===Mashruuca Biyaha ee Buuraleyda Lesotho=== [[File:LHWP map resized.jpg|400px|left|thumb|Khariidadda Mashruuca Biyaha ee Buuraleyda Lesotho]] {{Main| Lesotho Highlands Water Project}} [[Lesotho Highlands Water Project]] waxaa ugu dambeyntii la bilaabay 1997, waxaana uu ku lug lahaa dhismaha saddex waji oo kordhin doona biyaha ka yimaada [[Lesotho]] loona gudbin doono Wabiga Vaal, oo ay ku jiraan afar biyo-xireen oo waaweyn. Laga soo bilaabo 1954, Golaha Horumarinta Kheyraadka Dabiiciga ah ayaa soo jeediyay in [[Koonfur Afrika]] ay hesho xoogaa biyo ah oo ka yimaada Lesotho dariska ah. Wadahadallo u dhexeeya labada waddan ayaa bilaabmay dabayaaqadii 1970-yadii. Heshiis ku saabsan horumarinta qorshaha waxaa la saxiixay 24 Oktoobar 1987 wakiillo ka socda Lesotho, Koonfur Afrika, [[Midowga Yurub]], [[Qaramada Midoobay]] iyo [[Bangiga Adduunka]]. Waxaa markaas lagu qiyaasay inay ku kacayso R9.1 bilyan wajiga koowaad ee mashruuca oo kaliya.<ref name="randwaterbg" /> Koonfur Afrika waxay Lesotho siisaa R150 milyan sannad kasta iyadoon loo eegin inay isticmaalaan dhammaan biyaha la bixiyo iyo in kale.<ref name="randwaterbg" /> ===Deegaanka Kaydka=== Sida uu qabo Hogan, qaybta sare ee kaydka ayaa taageerta [[endemism]] sare oo reptiles ah, halka meelaha hoose ee watershed-ka ay yihiin heerar sare oo endemism ah oo loogu talagalay naasleyda yaryar.<ref>C. Michael Hogan. 2013. [http://www.eoearth.org/article/Vaal_River?topic=78166 ''Vaal River'']. ed. P. Saundry. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington DC</ref> ==Warshadaha iyo Beeraha== Biyaha waxaa laga soo saaraa Vaal si loogu daboolo baahiyaha warshadeed ee [[Greater Johannesburg Metropolitan Area]] iyo qayb weyn oo ka mid ah Free State. 1881, Kimberley Waterworks Company, waxay bixisay biyo laga keenay Vaal ilaa Cape Diamond Fields iyada oo qiimihiisu yahay hal [[shilling]] halkii {{convert|100|impgal}}.<ref>{{cite news|title=The Kimberley Waterworks|work=The Cornishman|issue=155|date=30 June 1881|page=6}}</ref><ref>{{cite news|title=The Kimberley Waterworks|work=The Cornishman|issue=156|date=7 July 1881|page=4}}</ref> Iyada oo qayb ka ah [[Vaalharts Irrigation Scheme|Qorshaha Vaal-Hartz]], waa isha ugu weyn ee biyaha ee waraabka. Biyaha laga soo saaro Vaal waxay taageeraan 12 milyan oo macaamiil ah oo ku nool Gauteng iyo aagagga ku xeeran.<ref>{{Cite web |url=http://www.ngo.grida.no/soesa/nsoer/issues/water/state2.htm |title=State of the Environment of South Africa (SOESA), Annual National State of the Environment Report |access-date=2012-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209084811/http://www.ngo.grida.no/soesa/nsoer/issues/water/state2.htm |archive-date=2012-02-09 |url-status=dead }}</ref> ==Isticmaalka Hadda== Inta badan biyaha Wabiga Vaal ee ka sarreeya [[Vaal Dam]] waxaa loo isticmaalaa [[macdanta]] iyo isticmaalka warshadaha sida macdanta dhuxusha iyo hawlaha la xiriira tamarta iyo kiimikada ee [[Sasol]], iyo sidoo kale isticmaalka magaalooyinka iyo tamarta. Meelaha ka hooseeya biyo-xireenka, biyaha waxaa inta badan loo hibeeyaa baahiyaha magaalooyinka, in kasta oo si qiyaas ahaan ka yar, qayb weyn oo ka mid ah qaybtan ayaa sidoo kale loo isticmaalaa macdanta iyo warshadaha, [[waraabka]] iyo tamarta.<ref name="Dam uses">{{Cite web |url=http://www.dwaf.gov.za/Documents/Other/WMA/8/optimised/overview/UPPER%20VAAL%20REPORT.pdf |title=Upper Vaal WMA: Overview of water resources availability and utilisation. Department of Water Affairs. Accessed 2 April 2018. |access-date=30 April 2018 |archive-date=30 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180430181645/http://www.dwaf.gov.za/Documents/Other/WMA/8/optimised/overview/UPPER%20VAAL%20REPORT.pdf |url-status=dead }}</ref> Wabigu wuxuu si joogto ah ula kulmaa wasakheynta meelihiisa sare, taasina waxay saameysaa isticmaalayaasha hoose. Intii lagu jiray 2019, xarunta ugu weyn ee daweynta biyaha ee [[Lekwa Local Municipality]] ee [[Standerton]] waxay ku jirtay dayactir la'aan waxayna keentay dhibaatooyin wasakheyn joogto ah. Si loo caawiyo isticmaalayaasha hoose, biyo nadiif ah ayaa lagu qasbay inay galaan wabiga si loo milo heerarka cusbada leh ee sare, sidaasna loo khasaariyo qadar weyn oo ka mid ah kheyraadkan yar.<ref name="saba1">{{cite news |last1=Saba |first1=Athandiwe |title=Tens of millions spent on repairs but sewage still flows in the Vaal |url=https://mg.co.za/article/2019-11-11-hundreds-of-millions-spent-on-repairs-but-sewage-still-flows-in-the-vaal |access-date=22 November 2019 |agency=Mail&Guardian |date=11 Nov 2019}}</ref> 2021, warbixin ay soo saartay [[Guddiga Xuquuqda Aadanaha ee Koonfur Afrika]] waxay ogaatay in wabigu wasakheysan yahay heer aan la aqbali karin, oo ay ku jirto qulqulka wasakhda ceeriin ee Wabiga.<ref>{{Cite journal |last=Mnguni |first=Elkington Sibusiso |date=2022 |title=Pollution of the Vaal River System in South Africa: A Case Study |url=https://www.witpress.com/Secure/elibrary/papers/WMEI22/WMEI22002FU1.pdf |journal=WIT Transactions on Ecology and the Environment |volume=257 |pages=17 |via=Wits Press}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bhengu |first=Lwandile |title=Flow of raw sewage into Vaal River a violation of human rights, SAHRC rules |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/flow-of-raw-sewage-into-vaal-river-a-violation-of-human-rights-sahrc-rules-20210217 |access-date=2023-04-21 |website=News24 |language=en-US}}</ref> ==Dalxiiska== [[File:Vaal Dam at Deneysville.jpg|340px|thumb|Vaal Dam ee [[Deneysville]]]] Wabiga Vaal wuxuu ka kooban yahay 50 km oo biyo la mari karo. [[kaydka wabiga]] wuxuu sidaas darteed bixiyaa noocyo kala duwan oo hawlo biyo ah oo madadaalo leh kuwaas oo soo jiita dalxiisayaasha maxalliga ah iyo kuwa caalamiga ah sannadka oo dhan. Hawlaha waxaa ka mid ah [[doonida]], [[yachting]] iyo [[water skiing]]. [[Deneysville]] waa magaalo ku taal dhanka [[Free State (province)|Free State]] ee Wabiga Vaal waana xarun biyo oo caan ah halkaas oo booqdayaashu ay ku raaxaysan karaan [[dabbaasha]], [[kiteboarding]], [[yachting]], [[doonida]], [[catamaran]] dalxiis, [[jet skiing]], [[windsurfing]], [[snorkeling|snorkelling]] iyo [[kalluumaysiga]]. ==Sidoo kale eeg== *[[Wabiga Orange]] *[[Liiska webiyada Koonfur Afrika]] *[[Lower Vaal Water Management Area]] *[[Vaal Dam]] *[[Witwatersrand basin]] *[[Witwatersrand Gold Rush]] *[[Kaydka biyaha ee Koonfur Afrika]] ==Tixraacyo== {{reflist|30em}} ==Xiriirka dibadda== {{Commons category}} {{EB1911 poster|Vaal}} * [http://www.parys.info Parys.info] * [http://www.parys.co.za Parys on the Vaal] * [http://www.vaalmeander.co.za Vaal Meander] * [http://www.liquidlounge.co.za Vaal River Cruises] * [http://www.annalien.com Vaal River Properties] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708114935/http://www.annalien.com/ |date=8 July 2017 }} * [http://www.islandestate.co.za Vaal de Grace Estate] * [http://www.nwu.ac.za/content/nwu-vaal-triangle-campus-profile-vaal-triangle-campus Jaamacadda Campaska oo ku taal bangiyada wabiga Vaal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325001818/http://www.nwu.ac.za/content/nwu-vaal-triangle-campus-profile-vaal-triangle-campus |date=2013-03-25 }} * [http://www.lhda.org.ls/ Lesotho Highlands Development Authority] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317001022/http://www.lhda.org.ls/ |date=17 March 2022 }} {{Authority control}} bwqdzcwe3gv49sbu4kj33pvpt75818p 828 48160 299800 2026-06-27T13:47:44Z Isma4l 41797 Bog cusub: return { name = 'Free State (South African province)', top = -26.5, bottom = -31, left = 24.25, right = 30, image = 'South Africa Free State location map.svg', image1 = 'South Africa Free State relief location map.svg' } 299800 Scribunto text/plain return { name = 'Free State (South African province)', top = -26.5, bottom = -31, left = 24.25, right = 30, image = 'South Africa Free State location map.svg', image1 = 'South Africa Free State relief location map.svg' } j8b7n70dfp5pyhmo0cc2p1l8p7cn6wb 0 48161 299801 2026-06-27T13:48:03Z Isma4l 41797 /* */ 299801 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Debeerspruit | name_other = De Beersspruit | subdivision_type1 = Waddan | subdivision_name1 = {{flag|Koonfur Afrika}} | subdivision_type2 = Gobol | subdivision_name2 = [[Free State]] | subdivision_type3 = Degmada maamulka | subdivision_name3 = [[Thabo Mofutsanyana District Municipality|Thabo Mofutsanyana]] | subdivision_type4 = Degmooyinka maxalliga ah | subdivision_name4 = [[Setsoto Local Municipality|Setsoto]], [[Dihlabeng Local Municipality|Dihlabeng]] | length = qiyaastii 24 km {{Citation needed|reason=Dhererka qiyaasta ah; ilaa xog la helayo.|date=Sebtembar 2025}} | source1_coordinates = {{coord|28|09|52|S|27|44|55|E|region:ZA-FS|display=inline}} | mouth_coordinates = {{coord|28|21|34.3|S|27|52|10.8|E|region:ZA-FS|display=inline}} | river_system = [[Wabiga Orange]] | map = South Africa Free State location map.svg | map_caption = Goobta Debeerspruit ee Free State | pushpin_map = South Africa Free State | pushpin_map_caption = Goobta afka wabiga ee Free State }} '''Debeerspruit''' waa durdur yar oo ku yaal bartamaha gudaha [[Free State (province)|Free State]], Koonfur Afrika. Magaca ''Debeerspruit'' wuxuu ka muuqdaa Getamap.net,.<ref>{{cite web |title=Debeerspruit, Free State, South Africa |url=https://www.getamap.net/maps/south_africa/free_state/_debeerspruit/ |website=Getamap.net |access-date=31 Luulyo 2025}}</ref> waxaana sidoo kale liis gareeyay GeoNames.org.<ref name="gn1011592">{{cite web |title=Debeerspruit |url=https://www.geonames.org/1011592/debeerspruit.html |publisher=GeoNames |access-date=31 Luulyo 2025}}</ref> Wuxuu qayb ka yahay [[Wabiga Orange]] watershed waana laan ka mid ah [[Sand River (Free State)]], kaas oo quudiya [[Wabiga Vaal]].<ref>{{cite web |title=Saamaynta Waraabka ee Laamaha Sand River |url=https://core.ac.uk/download/pdf/196546504.pdf |access-date=31 Luulyo 2025}}</ref> == Juqraafi == Debeerspruit wuxuu u qulqulaa meel u dhow magaalada [[Senekal]], oo ku taal waqooyiga wadada durdurka. Waa muuqaal la aqoonsan karo oo ku yaal khariidadaha maxalliga ah iyo gudaha aagagga beeralayda ee ku xeeran. Waddada [[N5 road (South Africa)|N5 road]] (ku xirta Senekal iyo [[Paul Roux]]) ayaa ka tallaabta Debeerspruit waxayna u adeegtaa sidii waddo muhiim u ah gobolka. Durdurku wuxuu ka bilaawdaa meel u dhow {{coord|28|09|52|S|27|44|55|E|display=inline,title}} / (-28.164813, 27.749059), gudaha [[Setsoto Local Municipality]], meel jooggeedu yahay qiyaastii 1,472 mitir (4,829 ft). Ilaha ka soo bilaawda, wuxuu u qulqulaa koonfur-bari, isagoo maraya dhul baadiye ah oo u dhexeeya [[Arlington, Free State|Arlington]] iyo Senekal, wuxuuna ku sii jeedaa [[Rosendal, Free State|Rosendal]]. Wuxuu galaa [[Dihlabeng Local Municipality]] agagaarka {{coord|28|21|34.3|S|27|52|10.8|E|display=inline}}. Calaamad waddo oo ku taal isgoyska ayaa si fudud u qorta "De Beer", oo u badan qaab la soo gaabiyay oo ah "Debeerspruit", maadaama muuqaalka dhow iyo macnaha khariidadda ay ka dhigayaan magaca buuxa mid aan loo baahnayn. Calaamadan ayaa laga arki karaa Google Street View oo ku taal N5 u dhaxaysa Senekal iyo Paul Roux.<ref>{{cite web |title=Street View image of Debeerspruit sign on the N5 road |url=https://www.google.com/maps/@-28.3110262,27.8658155,3a,75y,283.72h,89.25t/data=!3m7!1e1!3m5!1soQUgXBIzUi78SbWouWMBEQ!2e0!6shttps:%2F%2Fstreetviewpixels-pa.googleapis.com%2Fv1%2Fthumbnail%3Fcb_client%3Dmaps_sv.tactile%26w%3D900%26h%3D600%26pitch%3D0.7487406615950221%26panoid%3DoQUgXBIzUi78SbWouWMBEQ%26yaw%3D283.7243235893598!7i16384!8i8192 |website=Google Maps |access-date=31 Luulyo 2025}}</ref> == Biyo-baxa == Debeerspruit wuxuu ka go'aa Sand River, oo ah laan ka mid ah [[Wabiga Vaal]], oo qayb ka ah nidaamka [[Wabiga Orange]], oo ah webiga ugu weyn Koonfur Afrika. Durdurku wuxuu ku dhacaa gudaha Orange–Senqu River Basin, kaas oo ay maamusho Orange–Senqu River Commission (ORASECOM) si loo taageero isticmaalka caddaaladda iyo waara ee kheyraadka biyaha ee la wadaago.<ref>{{cite web |title=About ORASECOM |url=https://orasecom.org/about-us/ |access-date=6 Ogosto 2025}}</ref> == Muhiimadda == In kasta oo uu yar yahay, Debeerspruit wuxuu gacan ka geystaa biyaha beeraha maxalliga ah wuxuuna ku dhacaa gudaha [[Upper Orange Water Management Area]].<ref>{{cite web |title=Upper Orange Water Management Area Overview |url=https://www.dws.gov.za/Documents/Other/WMA/13/OrangeOverarchingISPFeb04chap2.pdf |publisher=Department of Water Affairs and Forestry |access-date=31 Luulyo 2025}}</ref> Durdurka ayaa sidoo kale lagu xusay ilo taariikhi ah iyo kuwo gobol ah, oo ay ku jiraan "A History of the Batswana and Origin of Certain Customs" (bogga 357)<ref>{{cite book |title=A History of the Batswana and Origin of Certain Customs |url=https://books.google.com/books?id=x89BAAAAYAAJ&q=%22Debeerspruit%22%20-wikipedia |page=357 |author=Motsamai Mpho |publisher=Longman Botswana |year=1980 | isbn=978-0-620-13969-4 }}</ref> iyo "The War Letters of an English Burgher" (bogga 11),<ref>{{cite book |title=The War Letters of an English Burgher |url=https://books.google.com/books?id=N_4vAQAAIAAJ&q=%22Debeerspruit%22+-wikipedia |author=Ferrar Reginald Mostyn Cleaver |page=11 |year=1903 |publisher=Longmans, Green}}</ref> oo uu qoray Ferrar Reginald Mostyn Cleaver (oo sidoo kale loo yaqaan Reggie Cleaver). Cleaver wuxuu ku dhashay beer ku taal Zuringkrans meel u dhow Debeerspruit<ref>[https://www.google.com/maps/place/28%C2%B018'28.7%22S+27%C2%B051'50.1%22E/@-28.3078601,27.8615071,697m/data=!3m1!1e3!4m13!1m8!3m7!1s0x1e926bb6f28305bd:0x8b22b167831e36c!2sSenekal!3b1!8m2!3d-28.3196962!4d27.6214575!16zL20vMDRfdDI1 Google Maps]</ref> waxaana markii dambe loo haystay maxbuus Boer ah oo ku sugnaa xero lagu hayo dadka [[Diyatalawa]] ee Ceylon, halkaas oo uu ku dhintay 1900. Intaa waxaa dheer, Debeerspruit waxaa lagu qoray ilo juqraafiyeed rasmi ah sida Amptelike plekname in die Unie en Suidwes-Afrika (bogga 89), kaas oo bixiya magacyo rasmi ah oo ku yaal Koonfur Afrika.<ref>{{cite book |title=Amptelike plekname in die Unie en Suidwes-Afrika |date=1951 |page=89 |publisher=Government Printer |url=https://books.google.com/books?id=fLs5AQAAIAAJ&q=%22Debeerspruit%22+-wikipedia}}</ref> == Etymology (Asalka Magaca) == Magaca Debeerspruit wuxuu ka samaysan yahay "[[De Beer]]," kaas oo ah magac qoys oo caadi ah oo asal ahaan ka soo jeeda Holland, iyo "spruit", oo macnaheedu yahay "durdur" ama "badi" oo afka Afrikaans ah. Isticmaalka labada qaybood ee isla socda—De Beer iyo spruit—waxaa loo fahmi karaa "Durdurkii De Beer." Ma jiraan magacyo kale oo rasmi ah oo loo diiwaan geliyay durdurka, inkasta oo kala duwanaansho sida “De Beer Spruit” ama “De Beer se spruit” ay ka soo muuqan karaan adeegsiga aan rasmiga ahayn ama kan maxalliga ah, gaar ahaan hadalka Afrikaans. == Tixraacyo == {{reflist}} 8dkrcmzln0ilr860wksou5940yo1vyn 0 48162 299802 2026-06-27T13:54:05Z Isma4l 41797 /* */ 299802 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Wabiga Tekezé | image = Tekeze.jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = | map = Tekeze-Senit River Basin.png | map_size = | map_alt = | map_caption = Tekezé-Senit River Watershed ([https://mghydro.com/watersheds/shared/27A0CF.html Khariidad la isku dhex-galin karo]) | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | name_native = | name_other = | source1 = [[Buuraleyda Itoobiya]] | source1_location = Birkumit, Itoobiya | source1_coordinates = {{Coord|12.087|39.338|format=dms|display=i}} | source1_elevation = {{Convert|3110|m|ft|abbr=on}} | mouth = [[Wabiga Atbarah]] | mouth_location = meel u dhow Wad Muzammil, xadka Eratareya / Itoobiya / Suudaan | mouth_coordinates = {{coord|14.257|36.560|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{Convert|540|m|ft|abbr=on}} | subdivision_type1 = Waddamo | subdivision_name1 = {{hlist|[[Eratareya]]|[[Itoobiya]]|[[Suudaan]]}} | etymology = | length = {{Convert|608|km|mi|abbr=on}} | discharge1_avg = | basin_size = {{Convert|64210|km2|mi2|abbr=on}} | progression = [[Wabiga Atbarah]] → [[Niil]] → [[Badda Miditareeniya]] | river_system = [[Niil]] | tributaries_left = | tributaries_right = | other_name = Wabiga Setit }} '''Wabiga Tekezé'''<ref>Ritler, Alfons. 2010. "Täkkäze." In Encyclopaedia Aethiopica: O-X: Vol. 4, edited by Siegbert Uhlig, 823–825. Wiesbaden: Harrassowitz.</ref> ({{langx|am|ተከዜ}}; {{langx|ti|ተከዘ}}, oo asal ahaan uga jeeda "wabi" afka Geez; {{Langx|ar|تكازي}}, oo sidoo kale loo qoro '''Takkaze'''; {{langx|it|fiume Tacazzè}}),<ref>''Webster{{'}}s New Geographical Dictionary'', Springfield, Massachusetts: Merriam-Webster Inc., 1988, {{ISBN|0-87779-446-4}}, p. 1,194.</ref> waa wabi weyn oo ku yaal [[Itoobiya]]. Qayb ka mid ah socodkiisa wuxuu sameeyaa qayb ka mid ah xadka ugu galbeedsan ee Itoobiya iyo [[Eratareya]]. Wabiga waxaa sidoo kale loo yaqaan '''Setit''' ({{Langx|ar|سيتيت}}) maadaama uu ku biiro laanta Niil ee [[Wabiga Atbarah]] meel wax yar ka shisheysa xadka [[Suudaan]]. Sida lagu sheegay agabka ay daabacday [[Wakaaladda Tirakoobka Dhexe (Itoobiya)|Central Statistical Agency]] ee Itoobiya, Wabiga Tekezé wuxuu dhererkiisu yahay {{convert|608|km|mi|sp=us}}.<ref>[http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20Climate.pdf "Climate, 2012 National Statistics (Abstract)"]{{Dead link|date=June 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=no }}, Table A.2. Central Statistical Agency website (accessed 25 October 2015)</ref> [[Dooxada]] uu abuuray waa tan ugu qoto dheer Afrika iyo mid ka mid ah kuwa ugu qoto dheer dunida, iyadoo meelaha qaar ay gaarayso qoto dheer ka badan 2000 mitir (6,562 cagood).<ref>{{cite web |url= http://www.irn.org/pubs/wrr/issues/WRR.V21.N4.pdf |title= Ethiopia's Water Dilemma |url-status= dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070208070126/http://www.irn.org/pubs/wrr/issues/WRR.V21.N4.pdf |archivedate= 2007-02-08 }}</ref> == Socodka == Wabiga Tekezé wuxuu ka soo bilowdaa bartamaha [[Buuraleyda Itoobiya]] meel u dhow [[Buurta Qachen]] oo ku taal [[Lasta]], halkaas oo uu u qulqulo galbeed, waqooyi, ka dibna mar kale galbeed, isagoo sameynaya xadka ugu galbeedsan ee Itoobiya iyo Eratareya laga bilaabo halka uu ku kulmo Tomsa iyo Tekezé ee {{coord|14|11|N|37|31.7|E|display=inline}} ilaa barta saddex-geesoodka ah ee u dhexeysa labada waddan iyo Suudaan ee {{coord|14|15|27|N|36|33|37|E|display=inline}}.<ref>[https://www.un.org/NewLinks/eebcarbitration/EEBC-Decision.pdf Eritrea - Ethiopia Boundary Commission Decision Regarding Delimitation of the Border...], pp. 97, 101</ref> Ka dib markii uu galo waqooyi-bari Suudaan xagga barta saddex-geesoodka ah, wuxuu ku biiraa [[Wabiga Atbarah]], oo ah [[laanta]] [[Wabiga Niil]]. Tekezé waxaa laga yaabaa inuu yahay koorsada sare ee dhabta ah ee Atbarah, maadaama kii hore uu raaco koorsada dheer ka hor [[kulanka]] labada wabi. Magacyada laamaha ugu waaweyn ee Itoobiya laga bilaabo halka uu ka soo bilowdo waa: dhanka midig ee bangiga Tahali, Meri, [[Wabiga Tellare|Tellare]], Sullo, Arekwa, Gheoa, [[Wabiga Wari|Wari]], Firafira, Tocoro, iyo Wabiyada Gumalo; dhanka bidix ee bangiga [[Wabiga Nili|Nili]], [[Wabiga Balagas|Balagas]], Saha, Bembea, [[Wabiga Ataba|Ataba]], [[Wabiga Zarima|Zarima]], iyo Wabiyada Kwalema. == Taariikh == Xusitaankii ugu horreeyay ee la ogyahay ee Tekezé wuxuu ku yaal qoraal ka soo jeeda [[Boqortooyada Aksum]] oo uu qoray boqor [[Ezana oo Aksum ah]], halkaas oo uu ku faano guul uu ka gaaray dagaal ka dhacay bangiyadiisa hoose, meel u dhow "dhaafitaanka Kemalke".<ref>Translated with commentary in G.W.B. Huntingford, ''The Historical Geography of Ethiopia'' (London: British Academy, 1989), pp. 56–59.</ref> Tekezé wuxuu u adeegay sidii xiriiriye hore oo u dhexeeya Itoobiya iyo Masar; tusaale ahaan, ''[[Kebra Nagast]]'', oo qaabkiisa hadda qaatay qarnigii 13-aad, wuxuu sheegayaa in boqor [[Menelik I]] uu ku soo laabtay Itoobiya isagoo raacaya wabigan isagoo ka yimid Masar (cutubka 53). [[Augustus B. Wylde]] wuxuu diiwaangeliyay dhaqan la xiriira in meel u dhow isha Tekezé, goobta kaniisadda Eyela Kudus Michael, ay tahay meesha dhabta ah ee lagu nasto ee [[Ark of the Covenant]].<ref>Augustus B. Wylde, ''Modern Abyssinia'' (London: Methuen, 1901), p. 352</ref> Intii u dhaxaysay Febraayo iyo Maarso 1936, intii lagu jiray [[Dagaalkii Labaad ee Italo-Abyssinian]], kumanaan askari oo Itoobiyaan ah ayaa la dilay markii Ciidamada Cirka ee Talyaaniga (''[[Regia Aeronautica]]'') ay ku weerareen bambooyin iyo [[gaas mustard]] ah markii ay u gurteen Tekezé.<ref>Barker, A. J., ''The Rape of Ethiopia 1936'', New York: Ballantine Books Inc., 1971, pp. 84, 91.</ref> Weerar rogaal celis ah oo guuleystay oo Itoobiyaanka ay sameeyeen, Talyaaniga waxaa lagu qasbay inay dib uga gurtaan Tekezé ilaa Aksum ka dib [[Dagaalkii Dembeguina Pass]]. 1 Luulyo 2021, buundada ka gudubta wabiga Tekezé ayaa la burburiyay intii lagu jiray [[Dagaalkii Tigray]]. Guddiga Badbaadinta Caalamiga ah (International Rescue Committee) wuxuu ka walaacsanaa in dadaallada gargaarka bini'aadantinimo ee gobolka ay noqon doonaan "xitaa si aad ah loo horjoogsaday sidii hore."<ref>{{Cite web|date=2021-07-01|title=Bridge on Tekeze River in Ethiopia's Tigray destroyed - aid group|url=https://www.reuters.com/world/africa/bridge-tekeze-river-ethiopias-tigray-destroyed-aid-group-2021-07-01/|access-date=2021-07-14|website=Reuters}}</ref> == Biyo-xireenka Tekezé == {{Main|Tekezé Dam}} Dawladda Itoobiya waxay ku dhawaaqday bishii Luulyo 2002 inay sameeyeen iskaashi lala yeesho [[China National Water Resources and Hydropower Engineering Corporation]] si loo dhiso biyo-xireen koronto oo ku yaal Tekezé, kaas oo dhalin doona 300 megawatts oo koronto ah. Mashruucu wuxuu ku kici doonaa US$224 milyan wuxuuna qaadan doonaa shan sano in la dhammaystiro.<ref>[http://english.people.com.cn/200205/31/eng20020531_96901.shtml China People's Daily Online]. Accessed 20 April 2006.</ref> Oweys Ibrahim, oo ah isuduwaha mashruuca, wuxuu ku dhawaaqay 12 Diseembar 2007 in dhismaha uu 82% dhameystiran yahay, wuxuuna ku daray xarig koronto oo 105-kilomitir ah oo u socda [[Mekele]].<ref>[http://www.waltainfo.com/EnNews/2007/Dec/03Dec07/40194.htm "Construction of Tekeze Hydro Electric Power Project nearing completion"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205163603/http://www.waltainfo.com/EnNews/2007/Dec/03Dec07/40194.htm |date=2007-12-05 }} ([[Walta Information Center]]), accessed 2 December 2007.</ref> Mashruuca Korontada Biyaha ee Tekeze wuxuu dhisay biyo-xireenkii ugu sarreeyay ee arch-ka laba-laabka ah ee Afrika, isagoo dhaafay kii hore ee ugu sarreeyay, ee Lesotho. Qandaraaslayaasha ka dambeeya mashruuca waxay ahaayeen CWGS waxaana la dhammaystiray 2009. Kaydka biyaha ee ka dhashay waa 105 km² oo baaxad leh waxayna leedahay awood dhan 9.3 bilyan m³ oo biyo ah.<ref>[https://www.mdpi.com/2073-4441/12/8/2237 ANNYS, Sofie; GHEBREYOHANNES, Tesfaalem; NYSSEN, Jan. Impact of hydropower dam operation and management on downstream hydrogeomorphology in semi-arid environments (Tekeze, Northern Ethiopia). Water, 2020, 12.8: 2237.]</ref> == Gallery == <gallery style="text-align:center; align:center;" widths="200" heights="150"> File:Tekezze gorge.jpg|Dooxada Tekezé, dhawr km oo hoos u maraysa kaydka File:Takezé Crocodile.jpg|[[Yaxaas]] ku yaal Wabiga Tekezé File:Tekeze-Fluss, Tigray. 20. Jan. 2013-von der Brücke aus.JPG|Meel laga gudbo oo ku taal Tekezé File:Henry Salt - A view of the mountains of Samen & the River Tacazze 1248729.jpg|"Muuqaalka buuraha Samen & Wabiga Tacazze", by [[Henry Salt (Egyptologist)|Henry Salt]] iyo [[Charles Heath]] (1814) File:Esterházy-Galántha - Erlegtes Krokodil am Fluss Setit.jpg|Qof aan la aqoon oo fadhiya agtiisa yaxaas la dilay, 1881 File:Tekeze bridge in between Kafta Humera and Tahtay Adiyabo Woredas in Tigray.jpg|Buundada Tekeze, 2017 </gallery> == Qoraallo == {{Reflist|2}} == Xiriirinta dibadda == * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ethiopia.html Khariidadaha Itoobiya] - Perry–Castañeda Library Map Collection, [[Jaamacadda Texas ee Austin]] {{DEFAULTSORT:Tekeze River}} 6kvn0yirbmkmeb2vggjvc4mtrqoxfj5 299803 299802 2026-06-27T13:54:21Z Isma4l 41797 /* Sawiro */ 299803 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Wabiga Tekezé | image = Tekeze.jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = | map = Tekeze-Senit River Basin.png | map_size = | map_alt = | map_caption = Tekezé-Senit River Watershed ([https://mghydro.com/watersheds/shared/27A0CF.html Khariidad la isku dhex-galin karo]) | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | name_native = | name_other = | source1 = [[Buuraleyda Itoobiya]] | source1_location = Birkumit, Itoobiya | source1_coordinates = {{Coord|12.087|39.338|format=dms|display=i}} | source1_elevation = {{Convert|3110|m|ft|abbr=on}} | mouth = [[Wabiga Atbarah]] | mouth_location = meel u dhow Wad Muzammil, xadka Eratareya / Itoobiya / Suudaan | mouth_coordinates = {{coord|14.257|36.560|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{Convert|540|m|ft|abbr=on}} | subdivision_type1 = Waddamo | subdivision_name1 = {{hlist|[[Eratareya]]|[[Itoobiya]]|[[Suudaan]]}} | etymology = | length = {{Convert|608|km|mi|abbr=on}} | discharge1_avg = | basin_size = {{Convert|64210|km2|mi2|abbr=on}} | progression = [[Wabiga Atbarah]] → [[Niil]] → [[Badda Miditareeniya]] | river_system = [[Niil]] | tributaries_left = | tributaries_right = | other_name = Wabiga Setit }} '''Wabiga Tekezé'''<ref>Ritler, Alfons. 2010. "Täkkäze." In Encyclopaedia Aethiopica: O-X: Vol. 4, edited by Siegbert Uhlig, 823–825. Wiesbaden: Harrassowitz.</ref> ({{langx|am|ተከዜ}}; {{langx|ti|ተከዘ}}, oo asal ahaan uga jeeda "wabi" afka Geez; {{Langx|ar|تكازي}}, oo sidoo kale loo qoro '''Takkaze'''; {{langx|it|fiume Tacazzè}}),<ref>''Webster{{'}}s New Geographical Dictionary'', Springfield, Massachusetts: Merriam-Webster Inc., 1988, {{ISBN|0-87779-446-4}}, p. 1,194.</ref> waa wabi weyn oo ku yaal [[Itoobiya]]. Qayb ka mid ah socodkiisa wuxuu sameeyaa qayb ka mid ah xadka ugu galbeedsan ee Itoobiya iyo [[Eratareya]]. Wabiga waxaa sidoo kale loo yaqaan '''Setit''' ({{Langx|ar|سيتيت}}) maadaama uu ku biiro laanta Niil ee [[Wabiga Atbarah]] meel wax yar ka shisheysa xadka [[Suudaan]]. Sida lagu sheegay agabka ay daabacday [[Wakaaladda Tirakoobka Dhexe (Itoobiya)|Central Statistical Agency]] ee Itoobiya, Wabiga Tekezé wuxuu dhererkiisu yahay {{convert|608|km|mi|sp=us}}.<ref>[http://www.csa.gov.et/images/documents/pdf_files/nationalstatisticsabstract/2012/2012%20Climate.pdf "Climate, 2012 National Statistics (Abstract)"]{{Dead link|date=June 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=no }}, Table A.2. Central Statistical Agency website (accessed 25 October 2015)</ref> [[Dooxada]] uu abuuray waa tan ugu qoto dheer Afrika iyo mid ka mid ah kuwa ugu qoto dheer dunida, iyadoo meelaha qaar ay gaarayso qoto dheer ka badan 2000 mitir (6,562 cagood).<ref>{{cite web |url= http://www.irn.org/pubs/wrr/issues/WRR.V21.N4.pdf |title= Ethiopia's Water Dilemma |url-status= dead |archiveurl= https://web.archive.org/web/20070208070126/http://www.irn.org/pubs/wrr/issues/WRR.V21.N4.pdf |archivedate= 2007-02-08 }}</ref> == Socodka == Wabiga Tekezé wuxuu ka soo bilowdaa bartamaha [[Buuraleyda Itoobiya]] meel u dhow [[Buurta Qachen]] oo ku taal [[Lasta]], halkaas oo uu u qulqulo galbeed, waqooyi, ka dibna mar kale galbeed, isagoo sameynaya xadka ugu galbeedsan ee Itoobiya iyo Eratareya laga bilaabo halka uu ku kulmo Tomsa iyo Tekezé ee {{coord|14|11|N|37|31.7|E|display=inline}} ilaa barta saddex-geesoodka ah ee u dhexeysa labada waddan iyo Suudaan ee {{coord|14|15|27|N|36|33|37|E|display=inline}}.<ref>[https://www.un.org/NewLinks/eebcarbitration/EEBC-Decision.pdf Eritrea - Ethiopia Boundary Commission Decision Regarding Delimitation of the Border...], pp. 97, 101</ref> Ka dib markii uu galo waqooyi-bari Suudaan xagga barta saddex-geesoodka ah, wuxuu ku biiraa [[Wabiga Atbarah]], oo ah [[laanta]] [[Wabiga Niil]]. Tekezé waxaa laga yaabaa inuu yahay koorsada sare ee dhabta ah ee Atbarah, maadaama kii hore uu raaco koorsada dheer ka hor [[kulanka]] labada wabi. Magacyada laamaha ugu waaweyn ee Itoobiya laga bilaabo halka uu ka soo bilowdo waa: dhanka midig ee bangiga Tahali, Meri, [[Wabiga Tellare|Tellare]], Sullo, Arekwa, Gheoa, [[Wabiga Wari|Wari]], Firafira, Tocoro, iyo Wabiyada Gumalo; dhanka bidix ee bangiga [[Wabiga Nili|Nili]], [[Wabiga Balagas|Balagas]], Saha, Bembea, [[Wabiga Ataba|Ataba]], [[Wabiga Zarima|Zarima]], iyo Wabiyada Kwalema. == Taariikh == Xusitaankii ugu horreeyay ee la ogyahay ee Tekezé wuxuu ku yaal qoraal ka soo jeeda [[Boqortooyada Aksum]] oo uu qoray boqor [[Ezana oo Aksum ah]], halkaas oo uu ku faano guul uu ka gaaray dagaal ka dhacay bangiyadiisa hoose, meel u dhow "dhaafitaanka Kemalke".<ref>Translated with commentary in G.W.B. Huntingford, ''The Historical Geography of Ethiopia'' (London: British Academy, 1989), pp. 56–59.</ref> Tekezé wuxuu u adeegay sidii xiriiriye hore oo u dhexeeya Itoobiya iyo Masar; tusaale ahaan, ''[[Kebra Nagast]]'', oo qaabkiisa hadda qaatay qarnigii 13-aad, wuxuu sheegayaa in boqor [[Menelik I]] uu ku soo laabtay Itoobiya isagoo raacaya wabigan isagoo ka yimid Masar (cutubka 53). [[Augustus B. Wylde]] wuxuu diiwaangeliyay dhaqan la xiriira in meel u dhow isha Tekezé, goobta kaniisadda Eyela Kudus Michael, ay tahay meesha dhabta ah ee lagu nasto ee [[Ark of the Covenant]].<ref>Augustus B. Wylde, ''Modern Abyssinia'' (London: Methuen, 1901), p. 352</ref> Intii u dhaxaysay Febraayo iyo Maarso 1936, intii lagu jiray [[Dagaalkii Labaad ee Italo-Abyssinian]], kumanaan askari oo Itoobiyaan ah ayaa la dilay markii Ciidamada Cirka ee Talyaaniga (''[[Regia Aeronautica]]'') ay ku weerareen bambooyin iyo [[gaas mustard]] ah markii ay u gurteen Tekezé.<ref>Barker, A. J., ''The Rape of Ethiopia 1936'', New York: Ballantine Books Inc., 1971, pp. 84, 91.</ref> Weerar rogaal celis ah oo guuleystay oo Itoobiyaanka ay sameeyeen, Talyaaniga waxaa lagu qasbay inay dib uga gurtaan Tekezé ilaa Aksum ka dib [[Dagaalkii Dembeguina Pass]]. 1 Luulyo 2021, buundada ka gudubta wabiga Tekezé ayaa la burburiyay intii lagu jiray [[Dagaalkii Tigray]]. Guddiga Badbaadinta Caalamiga ah (International Rescue Committee) wuxuu ka walaacsanaa in dadaallada gargaarka bini'aadantinimo ee gobolka ay noqon doonaan "xitaa si aad ah loo horjoogsaday sidii hore."<ref>{{Cite web|date=2021-07-01|title=Bridge on Tekeze River in Ethiopia's Tigray destroyed - aid group|url=https://www.reuters.com/world/africa/bridge-tekeze-river-ethiopias-tigray-destroyed-aid-group-2021-07-01/|access-date=2021-07-14|website=Reuters}}</ref> == Biyo-xireenka Tekezé == {{Main|Tekezé Dam}} Dawladda Itoobiya waxay ku dhawaaqday bishii Luulyo 2002 inay sameeyeen iskaashi lala yeesho [[China National Water Resources and Hydropower Engineering Corporation]] si loo dhiso biyo-xireen koronto oo ku yaal Tekezé, kaas oo dhalin doona 300 megawatts oo koronto ah. Mashruucu wuxuu ku kici doonaa US$224 milyan wuxuuna qaadan doonaa shan sano in la dhammaystiro.<ref>[http://english.people.com.cn/200205/31/eng20020531_96901.shtml China People's Daily Online]. Accessed 20 April 2006.</ref> Oweys Ibrahim, oo ah isuduwaha mashruuca, wuxuu ku dhawaaqay 12 Diseembar 2007 in dhismaha uu 82% dhameystiran yahay, wuxuuna ku daray xarig koronto oo 105-kilomitir ah oo u socda [[Mekele]].<ref>[http://www.waltainfo.com/EnNews/2007/Dec/03Dec07/40194.htm "Construction of Tekeze Hydro Electric Power Project nearing completion"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071205163603/http://www.waltainfo.com/EnNews/2007/Dec/03Dec07/40194.htm |date=2007-12-05 }} ([[Walta Information Center]]), accessed 2 December 2007.</ref> Mashruuca Korontada Biyaha ee Tekeze wuxuu dhisay biyo-xireenkii ugu sarreeyay ee arch-ka laba-laabka ah ee Afrika, isagoo dhaafay kii hore ee ugu sarreeyay, ee Lesotho. Qandaraaslayaasha ka dambeeya mashruuca waxay ahaayeen CWGS waxaana la dhammaystiray 2009. Kaydka biyaha ee ka dhashay waa 105 km² oo baaxad leh waxayna leedahay awood dhan 9.3 bilyan m³ oo biyo ah.<ref>[https://www.mdpi.com/2073-4441/12/8/2237 ANNYS, Sofie; GHEBREYOHANNES, Tesfaalem; NYSSEN, Jan. Impact of hydropower dam operation and management on downstream hydrogeomorphology in semi-arid environments (Tekeze, Northern Ethiopia). Water, 2020, 12.8: 2237.]</ref> == Sawiro == <gallery style="text-align:center; align:center;" widths="200" heights="150"> File:Tekezze gorge.jpg|Dooxada Tekezé, dhawr km oo hoos u maraysa kaydka File:Takezé Crocodile.jpg|[[Yaxaas]] ku yaal Wabiga Tekezé File:Tekeze-Fluss, Tigray. 20. Jan. 2013-von der Brücke aus.JPG|Meel laga gudbo oo ku taal Tekezé File:Henry Salt - A view of the mountains of Samen & the River Tacazze 1248729.jpg|"Muuqaalka buuraha Samen & Wabiga Tacazze", by [[Henry Salt (Egyptologist)|Henry Salt]] iyo [[Charles Heath]] (1814) File:Esterházy-Galántha - Erlegtes Krokodil am Fluss Setit.jpg|Qof aan la aqoon oo fadhiya agtiisa yaxaas la dilay, 1881 File:Tekeze bridge in between Kafta Humera and Tahtay Adiyabo Woredas in Tigray.jpg|Buundada Tekeze, 2017 </gallery> == Qoraallo == {{Reflist|2}} == Xiriirinta dibadda == * [http://www.lib.utexas.edu/maps/ethiopia.html Khariidadaha Itoobiya] - Perry–Castañeda Library Map Collection, [[Jaamacadda Texas ee Austin]] {{DEFAULTSORT:Tekeze River}} edwa0mr97z7dh1y2hygaf8tnt8i7ab7 0 48163 299804 2026-06-27T14:05:52Z Isma4l 41797 /* */ 299804 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Assiut | name_official = | image = Assiut Barrage 1.jpg | image_size = | image_caption = Biyo-xireenka Assiut oo la dhammeeyey 1903 | image_alt = | location_map = | location_map_size = | location_map_caption = | location_map_alt = | coordinates = <!-- {{coord|..|..|type:landmark|display=inline,title}}--> | country = [[Masar]] | location = [[Asyut]] | purpose = | status = | construction_began = 1898 | opening = 1903 | demolished = | cost = £870,000 | builder = [[John Aird & Co.]] | owner = | operator = | dam_type = B | dam_crosses = [[Niil|Wabiga Niil]] | dam_height_foundation = | dam_height_thalweg = {{convert|48|ft|m}} | dam_length = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = 111 | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive = | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = {{convert|33.5|ft|m}} | res_elevation = | res_tidal_range = | lower_dam_type = | lower_dam_crosses = | lower_dam_height_foundation = | lower_dam_height_thalweg = | lower_dam_length = | lower_dam_elevation_crest = | lower_dam_width_crest = | lower_dam_width_base = | lower_dam_volume = | lower_spillway_count = | lower_spillway_type = | lower_spillway_capacity = | lower_res_name = | lower_res_capacity_total = | lower_res_capacity_active = | lower_res_capacity_inactive = | lower_res_catchment = | lower_res_surface = | lower_res_max_length = | lower_res_max_width = | lower_res_max_depth = | lower_res_elevation = | lower_res_tidal_range = | plant_name = | plant_coordinates = <!-- {{coord|..|..|type:landmark|display=inline}}--> | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_hydraulic_head = | plant_turbines = | plant_pumpgenerators = | plant_pumps = | plant_capacity = | plant_capacity_factor = | plant_efficiency = | plant_storage_hours = | plant_annual_gen = | plant_annual_gen_year = | website = | extra = }} '''Biyo-xireenka Assiut''' waa biyo-xireen ku yaal [[Niil|Wabiga Niil]] oo ku yaal magaalada [[Asyut]] ee [[Masar Sare]] (250 mayl koonfurta [[Qaahira]]). Waxaa la dhammeeyey 1903. == Asalka == Waxaa naqshadeeyey injineerkii caanka ahaa ee Britishka ahaa Sir [[William Willcocks]] kaas oo sidoo kale naqshadeeyey oo dhisay [[Biyo-xireenka Aswan ee Hoose]], oo ah kii ugu horreeyey ee biyo-xireenada [[Niil]], qiyaastii {{convert|350|mi|km}} dhinaca sare ee wabiga. Biyo-xireenka [[Asyut]] waxaa la dhisay intii u dhaxaysay 1898 iyo 1903, iyadoo la kaashanaysa biyo-xireenka, waxay bixisay leexinta biyaha wabiga oo loo jiheeyey kanaalka ugu weyn [[Masar]], [[Kanaalka Ibrahimiya]], intii lagu jiray xilliga biyaha yar. Biyo-xireenka waxaa lagu qiyaasay inuu ku kacayo £525,000 laakiin markii la dhammeeyey wuxuu dhab ahaan ku kacay £870,000. Qandaraaslaha ugu weyn ee mashruuca wuxuu ahaa qandaraaslihii Britishka ahaa ee [[John Aird & Co.]]<ref name=bond>[http://www.collectstocks.com/egyptbond.html Egypt bond] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050513224447/http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |date=May 13, 2005 }}</ref> Baaxadda weyn ee mashruucu waxay ku lug lahayd 2,400,000 cubic yards oo shaqo dhul ah, 125,000 cubic yards oo sibidh ah, 85,000 cubic yards oo dhagax ah, 125,000 cubic yards oo dhagax-dhig ah iyo in ka badan 4,000 tan oo tuubooyin bir ah.<ref>{{cite book|author=William Willcocks|title=Egyptian Irrigation Volume II|edition=Third|location=London|publisher=E & F. N. Spon. Ltd|year=1913|page=659}}</ref> Biyo-xireenku wuxuu ka kooban yahay biyo-xireen dhagax ah oo dhererkiisu yahay qiyaastii {{convert|2769|ft|m}} oo labada dhinacba looga fidiyey bangiyo carra ah, taas oo ka dhigaysa dherer guud oo qiyaastii {{convert|3937|ft|m}}. Waxaa jira 111 meelood oo qaansooyin ah oo leh {{convert|5|m|ftin|abbr=off}} oo ku yaal biyo-xireenka dhagaxa. Waxaa lagu xiri karaa irridaha biyaha ee birta ah oo leh {{convert|16|ft|m}} oo dherer ah. Tiirarka iyo qaansooyinka waxaa lagu dhisay madal dhagax ah oo leh {{convert|87|ft|m}} oo ballac ah iyo {{convert|10|ft|m}} oo dhumuc ah. Madashan waxaa laga ilaaliyaa dhinacyada sare iyo hoose ee wabiga iyada oo la raacayo khad joogto ah oo aan biyuhu karin oo bir ah oo leh kala-goysyo sibidh leh. Qoditaankani wuxuu ku fidayo sariirta ciidda ee wabiga ilaa qoto dheer oo {{convert|23|ft|m}} ka hooseeya dusha sare ee madasha wuxuuna ka hortagayaa in la wiiqo. Sariirta wabiga waxaa laga ilaaliyaa nabaad-guurka ballac dhan {{convert|67|ft|m}} oo dhanka sare ah iyada oo la dhigayo dhagax la saaray buste dhoobo ah si loo hubiyo dhuunta biyaha, dhanka hoosena ballac isku mid ah oo leh dhagax la saaray oo leh miiraha hoos ku yaal, si il kasta oo ay biyuhu keeni karaan aysan ciid ula imaan. Tiirarka u dhexeeya meelaha furan waxay leeyihiin dherer dhan {{convert|51|ft|m}} kor iyo hoos wabiga waxayna leeyihiin {{convert|6.56|ft|m}} oo ballac ah marka laga reebo tiir kasta oo soddonaad, kaas oo leh labanlaab ballacan. Waddada baabuurta ayaa {{convert|41|ft|m}} ka sarreysa dusha sare ee madasha dhagaxa. Biyo-xireenku wuxuu leeyahay dherer ugu badan oo qiyaastii {{convert|48|ft|m}}, iyadoo biyaha ugu badan ee la hayo ay yihiin qiyaastii {{convert|33.5|ft|m}}. Waxaa laga dhisay granite, madasha aasaasiga ah ee kor ku xusan waxay ka samaysan tahay sibidh. Quful dhererkiisu yahay {{convert|262.5|ft|m}} iyo ballac dhan {{convert|52.8|ft|m}} oo awood u leh inuu dhaafo maraakiibta xamuulka ugu weyn ee Niil iyo doonyaha ayaa lagu dhisay biyo-xireenka.<ref>Edward Wegmann, (1918) ''The Design and Construction of Dams'', John Wiley & Sons, Inc., New York</ref> Qaab-dhismeedka maamulaha madaxa Ibrahimiya, oo la dhisay waqti isku mid ah markii la dhisayey Biyo-xireenka Assiut, wuxuu ahaa naqshad la mid ah biyo-xireenka marka laga reebo inuu lahaa sagaal 5 m oo ballac ah oo irridaha biyaha ah, iyo quful 9 m oo ballac ah. [[Image:Assiut Barrage 2.jpg|thumb|300px|right|[[Kanaalka Ibrahimiya]] Intake Regulator, sidoo kale la dhammeeyey 1902]] == Dayactirka iyo Kor-u-qaadista Biyo-xireenka Assiut == Intii u dhaxaysay 1934 iyo 1938 Dawladda Masar waxay fulisay shaqooyin dib-u-qaabayn ballaaran oo lagu sameeyey biyo-xireenka iyo maamulaha madaxa [[Kanaalka Ibrahimiya|Ibrahimiya]], iyada oo inta badan la kordhiyey tiirarka, la buuxiyey kala-goysyada, la kordhiyey sagxadaha u dhow iyo cusboonaysiinta qalabka korontada iyo mashiinada. Biyo-xireenka waxaa dib loo qaabeeyey 1938 si loo kordhiyo madaxa la oggol yahay ilaa {{convert|13.8|ft|m|adj=on}} laga bilaabo {{convert|13.0|ft|m|adj=on}} oo madax ah oo lagu oggolaa naqshadiisa asalka ah. 1956 shaqooyin ayaa lagu sameeyey maamulaha madaxa Ibrahimiya natiijadii ka dhalatay godad nabaad-guur oo muhiim ah oo ka dhashay dhanka hoose ee qaab-dhismeedka. Fidinta sagxadda sibidhka ee dhanka hoose ayaa la dhammeeyey iyo sidoo kale dhereraynta derbiga qufulka koonfureed. Qaar ka mid ah shaqooyin buuxin ah iyo beddelka irridaha qufulka ayaa dhacay 1970-yadii. 1979 buundo dadka lugeeya oo ka samaysan sibidh xooggan ayaa laga dhisay dhanka hoose ee maamulaha madaxa. Intii u dhaxaysay 1984 iyo 1986 barnaamij shaqooyin buuxin sibidh ah ayaa laga qabtay biyo-xireenka, in kasta oo aysan jirin diiwaanno muujinaya in maamulaha madaxa uu helay daaweyn la mid ah. Ka dib in ka badan 100 sano oo adeeg ah, shaqooyinka madaniga ah waxaa saameeyey da'da iyo sidoo kale nabaad-guurka biyaha ee ka dhashay nidaamka wabiga oo wax laga beddelay ka dib dhismaha [[Biyo-xireenka Aswan ee Sare]]. == Biyo-xireenka Cusub ee La Qorsheeyey == Iyada oo la socota [[Biyo-xireenka Aswan ee Hoose]], Biyo-xireenka Assiut maanta wuxuu ahaanayaa mid shaqeeya sida biyo-xireenka ugu da'da weyn ee Niil ee Masar Sare. Labada kale ee biyo-xireenada hore (Naga Hamadi iyo Isna Barrages) waxaa lagu beddelay biyo-xireeno cusub 1990-yadii. Intii u dhaxaysay 2000 iyo 2005, dawladda Masar waxay u wakiilatay Daraasad Farsamo oo la ballaariyey (FS) oo ay maalgelisay dawladda Jarmalka si loo baaro xulashooyinka dib-u-habaynta Biyo-xireenka Assiut ee jira iyo maamulaha madaxa Ibrahimiya marka loo eego dib-u-dhiska biyo-xireen cusub oo leh warshad koronto-biyood. La-taliyayaasha Jarmalka oo ay maalgelisay [[KfW|Kreditanstalt für Wiederaufbau]] (KfW) ayaa sameeyey daraasadda waxayna ku soo gabagabeeyeen in biyo-xireen cusub oo leh awoodo koronto-dhalin ay noqon doonto xulashada ugu dhaqaale badan. Biyo-xireenkan cusub wuxuu bixin doonaa koror ku yimaada madaxa la oggol yahay, taas oo u oggolaanaysa dheecaan badan oo biyo ah inay galaan [[Kanaalka Ibrahimiya]] waxayna hagaajin doontaa xaaladaha hagidda maraakiibta. Biyo-xireenka cusub wuxuu sidoo kale ku dari doonaa warshad koronto-biyood oo madax hoose ah oo bixisa qiyaastii 40 Megawatts. Go'aanka laga qaatay natiijooyinka daraasadda farsamada wuxuu ahaa in lagu sii wado mashruuca dhismaha biyo-xireen cusub 200-300m dhanka hoose ee biyo-xireenka jira. Qaybaha biyo-xireenka la soo jeediyey waa: #Sluiceway: 8 irridood oo shucaac leh, 17m ballac ah #Warshadda koronto-biyoodka: 4 marawaxadood x 8MW #Quful dheeraad ah oo hagidda maraakiibta: 120 x 17m qol #Biyo-xireenka xiritaanka: nooca bangiga, 11m dherer ah #Dib-u-habaynta qufulka hagidda ee jira; iyo #Dib-u-habaynta maamulaha madaxa Ibrahimiya ee jira<ref>Wasaaradda Kheyraadka Biyaha iyo Waraabka ee Masar, ''Codsiga Nidaamka Horudhaca ee Adeegyada La-talinta ee Naqshadaynta Ugu Dambaysa iyo Kormeerka Dhismaha ee Mashruuca Biyo-xireenka Cusub ee Assiut iyo Warshadda Koronto-biyoodka''</ref> Waxaa jira walaac ah in heerka barkadda ugu sarreeya ee cusub uu kordhin doono heerarka biyaha dhulka hoostooda ee magaalada Assiut iyo meelaha qaar ee dhanka sare ah. Si wax looga qabto xaaladdan, qaabab kala duwan oo mashruuca ah ayaa lagu darsooday daraasadda farsamada waxaana la soo jeediyey qaar ka mid ah tallaabooyinka yaraynta. == Tixraacyo == {{reflist}} {{coord|27.20292|31.19021|format=dms|display=title|type:landmark}} 5w4zldqx7rv13xtojyqu6mo99xgewcb 299878 299804 2026-06-28T01:39:58Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299878 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Assiut | name_official = | image = Assiut Barrage 1.jpg | image_size = | image_caption = Biyo-xireenka Assiut oo la dhammeeyey 1903 | image_alt = | location_map = | location_map_size = | location_map_caption = | location_map_alt = | coordinates = <!-- {{coord|..|..|type:landmark|display=inline,title}}--> | country = [[Masar]] | location = [[Asyut]] | purpose = | status = | construction_began = 1898 | opening = 1903 | demolished = | cost = £870,000 | builder = [[John Aird & Co.]] | owner = | operator = | dam_type = B | dam_crosses = [[Niil|Wabiga Niil]] | dam_height_foundation = | dam_height_thalweg = {{convert|48|ft|m}} | dam_length = | dam_elevation_crest = | dam_width_crest = | dam_width_base = | dam_volume = | spillway_count = 111 | spillway_type = | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = | res_capacity_active = | res_capacity_inactive = | res_catchment = | res_surface = | res_max_length = | res_max_width = | res_max_depth = {{convert|33.5|ft|m}} | res_elevation = | res_tidal_range = | lower_dam_type = | lower_dam_crosses = | lower_dam_height_foundation = | lower_dam_height_thalweg = | lower_dam_length = | lower_dam_elevation_crest = | lower_dam_width_crest = | lower_dam_width_base = | lower_dam_volume = | lower_spillway_count = | lower_spillway_type = | lower_spillway_capacity = | lower_res_name = | lower_res_capacity_total = | lower_res_capacity_active = | lower_res_capacity_inactive = | lower_res_catchment = | lower_res_surface = | lower_res_max_length = | lower_res_max_width = | lower_res_max_depth = | lower_res_elevation = | lower_res_tidal_range = | plant_name = | plant_coordinates = <!-- {{coord|..|..|type:landmark|display=inline}}--> | plant_operator = | plant_commission = | plant_decommission = | plant_type = | plant_hydraulic_head = | plant_turbines = | plant_pumpgenerators = | plant_pumps = | plant_capacity = | plant_capacity_factor = | plant_efficiency = | plant_storage_hours = | plant_annual_gen = | plant_annual_gen_year = | website = | extra = }} '''Biyo-xireenka Assiut''' waa biyo-xireen ku yaal [[Niil|Wabiga Niil]] oo ku yaal magaalada [[Asyut]] ee [[Masar Sare]] (250 mayl koonfurta [[Qaahira]]). Waxaa la dhammeeyey 1903. == Asalka == Waxaa naqshadeeyey injineerkii caanka ahaa ee Britishka ahaa Sir [[William Willcocks]] kaas oo sidoo kale naqshadeeyey oo dhisay [[Biyo-xireenka Aswan ee Hoose]], oo ah kii ugu horreeyey ee biyo-xireenada [[Niil]], qiyaastii {{convert|350|mi|km}} dhinaca sare ee wabiga. Biyo-xireenka [[Asyut]] waxaa la dhisay intii u dhaxaysay 1898 iyo 1903, iyadoo la kaashanaysa biyo-xireenka, waxay bixisay leexinta biyaha wabiga oo loo jiheeyey kanaalka ugu weyn [[Masar]], [[Kanaalka Ibrahimiya]], intii lagu jiray xilliga biyaha yar. Biyo-xireenka waxaa lagu qiyaasay inuu ku kacayo £525,000 laakiin markii la dhammeeyey wuxuu dhab ahaan ku kacay £870,000. Qandaraaslaha ugu weyn ee mashruuca wuxuu ahaa qandaraaslihii Britishka ahaa ee [[John Aird & Co.]]<ref name=bond>[http://www.collectstocks.com/egyptbond.html Egypt bond] {{Wayback|url=http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |date=20050513224447 }} {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050513224447/http://www.collectstocks.com/egyptbond.html |date=May 13, 2005 }}</ref> Baaxadda weyn ee mashruucu waxay ku lug lahayd 2,400,000 cubic yards oo shaqo dhul ah, 125,000 cubic yards oo sibidh ah, 85,000 cubic yards oo dhagax ah, 125,000 cubic yards oo dhagax-dhig ah iyo in ka badan 4,000 tan oo tuubooyin bir ah.<ref>{{cite book|author=William Willcocks|title=Egyptian Irrigation Volume II|edition=Third|location=London|publisher=E & F. N. Spon. Ltd|year=1913|page=659}}</ref> Biyo-xireenku wuxuu ka kooban yahay biyo-xireen dhagax ah oo dhererkiisu yahay qiyaastii {{convert|2769|ft|m}} oo labada dhinacba looga fidiyey bangiyo carra ah, taas oo ka dhigaysa dherer guud oo qiyaastii {{convert|3937|ft|m}}. Waxaa jira 111 meelood oo qaansooyin ah oo leh {{convert|5|m|ftin|abbr=off}} oo ku yaal biyo-xireenka dhagaxa. Waxaa lagu xiri karaa irridaha biyaha ee birta ah oo leh {{convert|16|ft|m}} oo dherer ah. Tiirarka iyo qaansooyinka waxaa lagu dhisay madal dhagax ah oo leh {{convert|87|ft|m}} oo ballac ah iyo {{convert|10|ft|m}} oo dhumuc ah. Madashan waxaa laga ilaaliyaa dhinacyada sare iyo hoose ee wabiga iyada oo la raacayo khad joogto ah oo aan biyuhu karin oo bir ah oo leh kala-goysyo sibidh leh. Qoditaankani wuxuu ku fidayo sariirta ciidda ee wabiga ilaa qoto dheer oo {{convert|23|ft|m}} ka hooseeya dusha sare ee madasha wuxuuna ka hortagayaa in la wiiqo. Sariirta wabiga waxaa laga ilaaliyaa nabaad-guurka ballac dhan {{convert|67|ft|m}} oo dhanka sare ah iyada oo la dhigayo dhagax la saaray buste dhoobo ah si loo hubiyo dhuunta biyaha, dhanka hoosena ballac isku mid ah oo leh dhagax la saaray oo leh miiraha hoos ku yaal, si il kasta oo ay biyuhu keeni karaan aysan ciid ula imaan. Tiirarka u dhexeeya meelaha furan waxay leeyihiin dherer dhan {{convert|51|ft|m}} kor iyo hoos wabiga waxayna leeyihiin {{convert|6.56|ft|m}} oo ballac ah marka laga reebo tiir kasta oo soddonaad, kaas oo leh labanlaab ballacan. Waddada baabuurta ayaa {{convert|41|ft|m}} ka sarreysa dusha sare ee madasha dhagaxa. Biyo-xireenku wuxuu leeyahay dherer ugu badan oo qiyaastii {{convert|48|ft|m}}, iyadoo biyaha ugu badan ee la hayo ay yihiin qiyaastii {{convert|33.5|ft|m}}. Waxaa laga dhisay granite, madasha aasaasiga ah ee kor ku xusan waxay ka samaysan tahay sibidh. Quful dhererkiisu yahay {{convert|262.5|ft|m}} iyo ballac dhan {{convert|52.8|ft|m}} oo awood u leh inuu dhaafo maraakiibta xamuulka ugu weyn ee Niil iyo doonyaha ayaa lagu dhisay biyo-xireenka.<ref>Edward Wegmann, (1918) ''The Design and Construction of Dams'', John Wiley & Sons, Inc., New York</ref> Qaab-dhismeedka maamulaha madaxa Ibrahimiya, oo la dhisay waqti isku mid ah markii la dhisayey Biyo-xireenka Assiut, wuxuu ahaa naqshad la mid ah biyo-xireenka marka laga reebo inuu lahaa sagaal 5 m oo ballac ah oo irridaha biyaha ah, iyo quful 9 m oo ballac ah. [[Image:Assiut Barrage 2.jpg|thumb|300px|right|[[Kanaalka Ibrahimiya]] Intake Regulator, sidoo kale la dhammeeyey 1902]] == Dayactirka iyo Kor-u-qaadista Biyo-xireenka Assiut == Intii u dhaxaysay 1934 iyo 1938 Dawladda Masar waxay fulisay shaqooyin dib-u-qaabayn ballaaran oo lagu sameeyey biyo-xireenka iyo maamulaha madaxa [[Kanaalka Ibrahimiya|Ibrahimiya]], iyada oo inta badan la kordhiyey tiirarka, la buuxiyey kala-goysyada, la kordhiyey sagxadaha u dhow iyo cusboonaysiinta qalabka korontada iyo mashiinada. Biyo-xireenka waxaa dib loo qaabeeyey 1938 si loo kordhiyo madaxa la oggol yahay ilaa {{convert|13.8|ft|m|adj=on}} laga bilaabo {{convert|13.0|ft|m|adj=on}} oo madax ah oo lagu oggolaa naqshadiisa asalka ah. 1956 shaqooyin ayaa lagu sameeyey maamulaha madaxa Ibrahimiya natiijadii ka dhalatay godad nabaad-guur oo muhiim ah oo ka dhashay dhanka hoose ee qaab-dhismeedka. Fidinta sagxadda sibidhka ee dhanka hoose ayaa la dhammeeyey iyo sidoo kale dhereraynta derbiga qufulka koonfureed. Qaar ka mid ah shaqooyin buuxin ah iyo beddelka irridaha qufulka ayaa dhacay 1970-yadii. 1979 buundo dadka lugeeya oo ka samaysan sibidh xooggan ayaa laga dhisay dhanka hoose ee maamulaha madaxa. Intii u dhaxaysay 1984 iyo 1986 barnaamij shaqooyin buuxin sibidh ah ayaa laga qabtay biyo-xireenka, in kasta oo aysan jirin diiwaanno muujinaya in maamulaha madaxa uu helay daaweyn la mid ah. Ka dib in ka badan 100 sano oo adeeg ah, shaqooyinka madaniga ah waxaa saameeyey da'da iyo sidoo kale nabaad-guurka biyaha ee ka dhashay nidaamka wabiga oo wax laga beddelay ka dib dhismaha [[Biyo-xireenka Aswan ee Sare]]. == Biyo-xireenka Cusub ee La Qorsheeyey == Iyada oo la socota [[Biyo-xireenka Aswan ee Hoose]], Biyo-xireenka Assiut maanta wuxuu ahaanayaa mid shaqeeya sida biyo-xireenka ugu da'da weyn ee Niil ee Masar Sare. Labada kale ee biyo-xireenada hore (Naga Hamadi iyo Isna Barrages) waxaa lagu beddelay biyo-xireeno cusub 1990-yadii. Intii u dhaxaysay 2000 iyo 2005, dawladda Masar waxay u wakiilatay Daraasad Farsamo oo la ballaariyey (FS) oo ay maalgelisay dawladda Jarmalka si loo baaro xulashooyinka dib-u-habaynta Biyo-xireenka Assiut ee jira iyo maamulaha madaxa Ibrahimiya marka loo eego dib-u-dhiska biyo-xireen cusub oo leh warshad koronto-biyood. La-taliyayaasha Jarmalka oo ay maalgelisay [[KfW|Kreditanstalt für Wiederaufbau]] (KfW) ayaa sameeyey daraasadda waxayna ku soo gabagabeeyeen in biyo-xireen cusub oo leh awoodo koronto-dhalin ay noqon doonto xulashada ugu dhaqaale badan. Biyo-xireenkan cusub wuxuu bixin doonaa koror ku yimaada madaxa la oggol yahay, taas oo u oggolaanaysa dheecaan badan oo biyo ah inay galaan [[Kanaalka Ibrahimiya]] waxayna hagaajin doontaa xaaladaha hagidda maraakiibta. Biyo-xireenka cusub wuxuu sidoo kale ku dari doonaa warshad koronto-biyood oo madax hoose ah oo bixisa qiyaastii 40 Megawatts. Go'aanka laga qaatay natiijooyinka daraasadda farsamada wuxuu ahaa in lagu sii wado mashruuca dhismaha biyo-xireen cusub 200-300m dhanka hoose ee biyo-xireenka jira. Qaybaha biyo-xireenka la soo jeediyey waa: #Sluiceway: 8 irridood oo shucaac leh, 17m ballac ah #Warshadda koronto-biyoodka: 4 marawaxadood x 8MW #Quful dheeraad ah oo hagidda maraakiibta: 120 x 17m qol #Biyo-xireenka xiritaanka: nooca bangiga, 11m dherer ah #Dib-u-habaynta qufulka hagidda ee jira; iyo #Dib-u-habaynta maamulaha madaxa Ibrahimiya ee jira<ref>Wasaaradda Kheyraadka Biyaha iyo Waraabka ee Masar, ''Codsiga Nidaamka Horudhaca ee Adeegyada La-talinta ee Naqshadaynta Ugu Dambaysa iyo Kormeerka Dhismaha ee Mashruuca Biyo-xireenka Cusub ee Assiut iyo Warshadda Koronto-biyoodka''</ref> Waxaa jira walaac ah in heerka barkadda ugu sarreeya ee cusub uu kordhin doono heerarka biyaha dhulka hoostooda ee magaalada Assiut iyo meelaha qaar ee dhanka sare ah. Si wax looga qabto xaaladdan, qaabab kala duwan oo mashruuca ah ayaa lagu darsooday daraasadda farsamada waxaana la soo jeediyey qaar ka mid ah tallaabooyinka yaraynta. == Tixraacyo == {{reflist}} {{coord|27.20292|31.19021|format=dms|display=title|type:landmark}} qcmvog02jmbgtghqc1fx3hxwwo6b8gn 0 48164 299805 2026-06-27T14:07:49Z Isma4l 41797 /* */ 299805 wikitext text/x-wiki {{Infobox ship |section1={{Infobox ship/image | image = Aswan_Nile_6b.jpg | image_caption = PS ''Sudan'' oo ku yaal wabiga [[Niil]] ee [[Aswan]], Abriil 2010 }} |section2={{Infobox ship/career | hide_header = | country = Masar | flag = {{shipboxflag|Masar}} | name = '''PS ''Sudan''''' | namesake = [[Anglo-Egyptian Sudan|Suudaan]] | owner = Thomas Cook Egypt ilaa 1950; [[Fouad Serageddin]] 1950-55; LTI Hotels | operator = Thomas Cook Egypt ilaa 1950; [[Fouad Serageddin]] 1950-55; Eastmar Nile Cruises; Voyageurs du Monde / [[Original Travel]] tan iyo 2001 | registry = | route = [[Wabiga Niil]] | ordered = | builder = [[Bow, McLachlan and Company|Bow, McLachlan & Co]],<ref name=Clyde>{{cite web |last1= Cameron |first1= Stuart |last2=Asprey |first2=David |title=PS Sudan |work=Clyde-built Database |publisher= |date= |url=http://www.clydesite.co.uk/clydebuilt/viewship.asp?id=23211 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101207023714/http://clydesite.co.uk/clydebuilt/viewship.asp?id=23211 |url-status=usurped |archive-date=2010-12-07 |accessdate= 2011-05-22}}</ref> [[Paisley, Renfrewshire|Paisley]], Scotland | original_cost = | yard_number = 315<ref name=Clyde/> | way_number = | laid_down = | launched = 1921<ref>{{cite web|url=http://www.steam-ship-sudan.com/en/le-bateau/histoire/|title=History « Steam Ship sudan|website=www.steam-ship-sudan.com|accessdate=20 Abriil 2018|archive-date=18 Agoosto 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818032238/http://www.steam-ship-sudan.com/en/le-bateau/histoire/|url-status=dead}}</ref> | completed = | christened = | acquired = | maiden_voyage = | in_service = 1921<ref name=Clyde/> | out_of_service = | identification = | fate = | status = wuu shaqeeyaa 2024 | notes = }} |section3={{Infobox ship/characteristics | hide_header = | header_caption = | class = | type = markab uumiga oo rakaab ah<ref name=Clyde/> | tonnage = 600 tan<ref name=Clyde/> | displacement = | length = {{convert|228|ft|m|abbr=on}} ama {{convert|236|ft|m|abbr=on}}<ref name=Clyde/> | beam = {{convert|32|ft|m|abbr=on}}<ref name=Clyde/> | height = | draught = {{convert|9.5|ft|m|abbr=on}}<ref name=Clyde/> | draft = | depth = | decks = | deck_clearance = | ramps = | power = laba 500 [[Horsepower#Indicated horsepower|IHP]] [[Compound engine#Multiple expansion engines|mishiinada balaadhinta saddex-geesoodka ah]]<ref name=Clyde/> | propulsion = [[Paddle steamer#Types of paddle steamer|Side paddle wheel]]<ref name=Clyde/> | speed = {{convert|9.5|kn|km/h}}<ref name=Clyde/> | capacity = 23 qol oo ay ku jiraan 5 suites<ref>{{cite web |url=http://www.steam-ship-sudan.com/en/visit-of-the-vessel.asp |title=The Steam Ship Sudan as if you were there |author= |date= |work=Steam Ship Sudan Egypte |publisher= |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20111126025637/http://www.steam-ship-sudan.com/en/visit-of-the-vessel.asp |archive-date=26 Nofeembar 2011 |url-status=dead }}</ref> | crew = | notes = }} }} '''PS ''Sudan''''' waa markab uumi ah oo rakaab qaada oo leh [[paddle steamer]] dhinaca ka saaran, wuxuuna ka shaqeeyaa [[Wabiga Niil]] ee [[Masar]].<ref name=Clyde/> Isaga oo ay weheliso PS ''Arabia'', waxay ahayd mid ka mid ah maraakiibta uumiga ee ugu waaweyn ee Thomas Cook ee maraakiibta Niil.<ref>{{cite web |url=http://www.steam-ship-sudan.com/en/history/the-cook-era-of-travel-on-the-nile.asp |title=The Cook Era of travel on the Nile (1877-1950) |author= |date= |work=Steam Ship Sudan Egypte |publisher= |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110318101102/http://www.steam-ship-sudan.com/en/history/the-cook-era-of-travel-on-the-nile.asp |archive-date=18 Maarso 2011 |url-status=dead }}</ref> Markabka uumiga waxaa la dhisay 1885 qoyska boqortooyada Masar. Waxaa loo beddelay markab dalxiis 1921.<ref name="cruiser"/> 1933, [[Agatha Christie]] iyo seygeeda waxay u tageen dalxiis markabka PS ''Sudan'' saaran, taas oo ku dhiirigelisay inay qorto ''[[Death on the Nile]]''.<ref name="cruiser">https://thearabweekly.com/nile-cruiser-follows-trail-agatha-christie</ref> Markabka uumiga wuxuu qaatay sannadihii dambe ee qarnigii 20-aad isagoo taagan oo xaalad xun ku jira. Sannadkii 2000, shirkadda dalxiiska ee Faransiiska, Voyageurs du Monde, ayaa soo iibsatay waxayna dib ugu celisay shaqada 2001.<ref name=Rediscovered/><ref>{{Cite news |last=http://www.oxygene-conseil.fr |date=2011-09-25 |title=Voyage sur le Nil {{!}} Steam Ship sudan |url=http://www.steam-ship-sudan.com/en/le-bateau/histoire/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210818032238/http://www.steam-ship-sudan.com/en/le-bateau/histoire/ |archive-date=2021-08-18 |access-date=2025-11-12 |work=Steam Ship sudan {{!}} The most beautiful boat cruising down the Nile |language=en-US}}</ref> Iyada oo ay weheliso laanteeda UK, [[Original Travel]],<ref>{{Cite web |last=Goldsmith |first=Courtney |date=2017-01-09 |title=Voyageurs du Monde eyes English-speaking market with 60 per cent stake in UK travel company Original Travel |url=https://www.cityam.com/voyageurs-du-monde-eyes-english-speaking-market-60-per-cent/ |access-date=2025-11-12 |website=City AM |language=en-GB}}</ref> hadda waxay si gaar ah u maamulaan safarrada.<ref>{{Cite news |title=Contact & Booking - Steam Ship Sudan |url=http://www.steam-ship-sudan.com/en/contact-2/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222213728/http://www.steam-ship-sudan.com/en/contact-2/ |archive-date=2025-02-22 |access-date=2025-11-12 |work=Steam Ship Sudan |language=en-GB}}</ref> Sannadkii 2004 ee la qabsiga sheekada [[Agatha Christie]] ee ''[[Death on the Nile]]'' ee qaybta saddexaad ee taxanaha sagaalaad ee taxanaha telefishanka ITV ee ''[[Agatha Christie's Poirot]]'' oo uu jilay [[David Suchet]] sida Poirot, muuqaallo qaar ayaa lagu duubay goobta markabka ''Sudan'' saaran.<ref name=Rediscovered>{{cite web |url=http://www.steam-ship-sudan.com/en/history/the-sudan-is-rediscovered.asp |title=The Steam Ship Sudan is rediscovered (2000...) |author= |date= |work=Steam Ship Sudan Egypte |publisher= |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20100521045423/http://www.steam-ship-sudan.com/en/history/the-sudan-is-rediscovered.asp |archive-date=21 May 2010 |url-status=dead }}</ref><ref name="auto">{{cite book |last=Suchet |first=David |title=Poirot and Me |publisher=Headline Publishing Group |year=2013 |isbn=978-0-7553-6419-0 |pages=215, 310}}</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} == Xiriirinta dibadda == *[http://www.steam-ship-sudan.com/en/ Steam Ship Sudan Egypte] bogga rasmiga ah {{DEFAULTSORT:Sudan, PS}} ckanaip97zcz290pdf8g81et23rcbuq 0 48165 299807 2026-06-27T14:36:19Z Isma4l 41797 /* */ 299807 wikitext text/x-wiki [[File:Karima,nile silt.jpg|thumb|Karima, dhoobada Niil]] [[File:Oxfam and Medicin Sans Frontieres workers check silt levels at a point of the River Nile (11978145583).jpg|thumb|Shaqaalaha Oxfam iyo Medicin Sans Frontieres oo hubinaya heerarka dhoobada meel ka mid ah Wabiga Niil]] '''Dhoobada Niil''' ama '''dhiiqada Niil''' waa koollo [[dhoobo]] ah oo si weyn looga isticmaalo samaynta [[dheriga]] Masar hore, taas oo laga soo saaro fadhiyada Quaternary-ga ee deegaanka [[Wabiga Niil]]. ==Petrography== Dhoobada Niil si fudud ayaa loo aqoonsan karaa petrographically, haddii baaritaanka muuqaalka macroscopic uu shaki ka reebo asalka ama aqoonsiga. Dhoobada waxaa loo isticmaalaa in lagu beero dalagyo ka wanaagsan dadka ku nool hareeraha Niil. '''Astaamaha aasaasiga ah ee dhoobada Niil''', sida uu muujiyay mikroskoobka petrographic, waxaa ka mid ah:<ref name="GorenFinkelstein2004">{{cite book|author1=Yuval Goren|author2=Israel Finkelstein|author3=Nadav Naʼaman |author4=Michal Artzy |author5=Makhon le-arkheʼologyah ʻa. sh. Sonyah u-Marḳo Nadler|title=Inscribed in clay: provenance study of the Amarna tablets and other ancient Near Eastern texts|url=https://books.google.com/books?id=47piAAAAMAAJ&pg=PA26|accessdate=25 Diseembar 2011|year=2004|publisher=Emery and Claire Yass Publications in Archaeology|isbn=978-965-266-020-6|page=26}}</ref> *Waxay ka kooban tahay ciid si liidata loo kala soocay ilaa qaybo quartz ah oo cabbirkoodu yahay dhoobo, tirooyin aad u kala duwan iyo baaxad cabbir ah. *Qayb sare oo ka mid ah macdanta dheeriga ah iyo kuwa culus, inta badan oo ay ku jiraan opaques iyo macdanta [[mica]], amphibole, pyroxene iyo [[feldspar]] kooxaha. Macdano kale oo kala duwan (ilaa 45 nooc oo macdan ah) ayaa sidoo kale laga yaabaa inay jiraan.<ref name="Hassan1976">{{cite journal|last1=Hassan|first1=Fekri A.|title=Heavy minerals and the evolution of the modern Nile|journal=Quaternary Research|volume=6|issue=3|year=1976|pages=425–444|issn=0033-5894|doi=10.1016/0033-5894(67)90006-3|bibcode=1976QuRes...6..425H}}</ref> *Qaybo ka mid ah unugyada dhirta (tusaale hadhaaga dhirta) iyo walxaha la xiriira ([[phytolith]]s) ayaa caadi ahaan ka muuqda koollada dhoobada. *Matrix aan calcareous ahayn oo leh walxo dhir ah oo badan ama hadhaageeda sida phytoliths ama meelo bannaan. == Tixraacyo == {{reflist}} [[Category:Qalabka dhoobada]] [[Category:Niil]] kyfdwqoo1zh7evktptu25t7e68aew85 0 48166 299808 2026-06-27T14:39:09Z Isma4l 41797 /* */ 299808 wikitext text/x-wiki '''Dhul-qoyan Mara''' waa dhul-daad wabiyeed ku yaal meel u dhow [[Harada Fiktooriya]] halkaas oo [[Wabiga Mara]] uu ku shubo biyahiisa. [[File:Masai Mara River aerial.jpg|thumb|Wabiga Masai Mara oo laga arkay xagga sare]] Dhul-qoyankan waxaa inta badan quudiya [[Wabiga Mara]], kaas oo ka soo bilaabma [[Mau escarpment]] ee dalka Kenya.<ref>"MARA DRYLAND BECOMES WETLAND A social ecological and multi scale perspective on the adaptability of the livelihood system around the Tanzania Mara wetlands", Ewald Bogers, 2007 http://www.ethesis.net/dryland/MARAWETLAND.pdf</ref> == Arrimaha ugu waaweyn == Dhul-qoyanka Mara, sida dhul-qoyanada kale, waa il muhiim ah oo ka mid ah khayraadka dabiiciga ah iyo deegaan loogu talagalay noocyo kala duwan oo xayawaan iyo dhir ah. Waxaa la helaa noocyo badan oo dhir ah, kuwa ugu waaweyn waa [[Cyperus papyrus|babuun (papyrus)]] (''matende''/''matete'') iyo [[Typha domingensis|cattail]] (''mabilimbili''). Nolol-maalmeedka bulshooyinka ku nool agagaarka dhul-qoyanka waxay ku xiran tahay adeegyo kala duwan oo uu bixiyo dhul-qoyanku. Hawlaha ugu waaweyn ee bulsho-dhaqaale ee bulshooyinka ku nool agagaarka Dhul-qoyanka Mara waa kalluumeysiga iyo goynta babuunka.<ref>{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/5451536|title = Spatial Variation of Denitrification in Mara Wetland, Tanzania|last1 = Tshering|first1 = Kuenzang}}</ref> [[File:Fishing at the Mara Wetland.JPG|thumb|Kalluumeysato haysta kalluunka Kambale/Mumi (Clarias sp.) oo laga soo qabtay Dhul-qoyanka Mara. Kalluumeysiga Dhul-qoyanka Mara badanaa waa mid loogu talagalay cuntada reerka iyo iibinta]] In ka badan 80% dadka ku nool bulshooyinka deriska la ah dhul-qoyanka waxay nolol-maalmeedkooda ka helaan hawlaha kalluumeysiga. In kasta oo goynta babuunka ay ka mid tahay hawlaha dhaqaale ee ugu waaweyn ee bulshada ku nool agagaarka Dhul-qoyanka Mara, kaliya 5% babuunka ayaa la goostaa sannadkiiba. Babuunka waxaa inta badan loo isticmaalaa soo saarista badeecadaha reerka sida roogagga, dambiilaha, looxyada, saqafyada, weelasha khudradda, hadhka laambadaha, barkimooyinka iyo kuraasta gacmaha leh. == Khataraha == Dhul-qoyanka Mara waa mid si joogto ah u sii xumaanaya inkasta oo dadaallo badan loo galay in lagu badbaadiyo [[nooc-kala-duwanaanshihiisa (biodiversity)]]. Isbeddelka isticmaalka dhulka sannadihii la soo dhaafay waa dhibaatada ugu weyn ee ka jirta dooxada Wabiga Mara. Sidaa darteed, ilaalinta dhul-qoyanka ee ka hortagga [[lumitaanka nooc-kala-duwanaanshaha]] waa mid muhiim u ah hagaajinta caafimaadkiisa.<ref>{{Cite journal|url=https://www.academia.edu/5451536|title = Spatial Variation of Denitrification in Mara Wetland, Tanzania|last1 = Tshering|first1 = Kuenzang}}</ref> Intii u dhaxaysay 1950-meeyadii iyo 2006-dii, tirada biyaha xilliyeedka ee Mara ayaa isbeddelay si weyn taas oo macnaheedu yahay in hadda ay jiraan heerar sare iyo hoose oo ka duwan qulqulka wabiga. Dhaqdhaqaaqyadan waxaa lala xiriiriyaa isbeddellada isticmaalka dhulka ee aagga qabsashada biyaha: daboolka dhirta oo yaraanaya ayaa sababaya in biyaha roobka ay si dhakhso ah u qulqulaan.<ref>MARA DRYLAND BECOMES WETLAND A social ecological and multi scale perspective on the adaptability of the livelihood system around the Tanzania Mara wetlands", Ewald Bogers, 2007 http://www.ethesis.net/dryland/MARAWETLAND.pdf</ref><ref>{{Cite web| title=Land Cover Change Effects on Flow regime of Mara River | url=http://idl.iscram.org/files/mutie/2005/802_Mutie_etal2005.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20190119121331/http://idl.iscram.org/files/mutie/2005/802_Mutie_etal2005.pdf | archive-date=2019-01-19}}</ref> Meel u dhow afka wabiga ee Tanzania, heerarka biyaha ee si degdeg ah u isbedbeddelaya ee Harada Fiktooriya ee qarnigii hore ayaa ku daray dhibaatooyin dheeraad ah oo ku saabsan qulqulka Wabiga Mara. Sidaa darteed, daadadku waxay noqdeen kuwo aad u soo noqnoqda, qaybo badan oo ka mid ah dhul-qoyanada Mara ee Tanzania waxay noqdeen kuwo joogto ah halkii ay ka ahaan lahaayeen dhul-qoyan ku-meel-gaar ah. Dhaqdhaqaaqyadan ayaa sababay isbeddel ku yimaada daboolka dhulka oo ka beddelay dhul-qalalan (oo mararka qaarkood daadku qaado) una beddelay kaymaha dhul-qoyan, una beddelay dhirta dhul-qoyan oo leh dhir kala duwan oo biyaha la xiriira sida kor ku xusan, halkaas oo ugu dambeyntii ''[[Cyperus papyrus]]'' uu noqday mid ka mid ah noocyada ugu badan. Isbeddelladan degdegga ah ayaa saameyn weyn ku yeeshay deegaanka iyo nolosha ku tiirsan. Marxalad kastaa waxay saameyn kala duwan ku leedahay hawl kasta oo nololeed laakiin guud ahaan, xoolo-dhaqatada ayaa arkay daaqsinkoodii oo si degdeg ah u yaraanaya, kalluumeysatada ayaa arkay meelaha biyaha furan oo kordhaya ka dibna mar kale yaraanaya, iyo hawlo nololeed oo cusub sida samaynta roogagga babuunka ayaa kordhay si weyn.<ref>MARA DRYLAND BECOMES WETLAND A social ecological and multi scale perspective on the adaptability of the livelihood system around the Tanzania Mara wetlands", Ewald Bogers, 2007 http://www.ethesis.net/dryland/MARAWETLAND.pdf</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} cxlxocx8bck3s5mvgp6glhqhtg8q943 0 48167 299809 2026-06-27T14:41:23Z Isma4l 41797 /* */ 299809 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Wabiga Azef | name_etymology = | image = Amphitheatre at head of Azef gorge.jpg | image_size = | image_caption = Shalalada Azef | pushpin_map = Ethiopia | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = Wabiga Azef ee [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]] | pushpin_map_alt = | subdivision_type1 = Dal | subdivision_name1 = [[Itoobiya]] | subdivision_type2 = Gobol | subdivision_name2 = [[Gobolka Tigray]] | subdivision_type3 = Degmo (''woreda'') | subdivision_name3 = [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->| length = {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = {{Convert|12|m|ft|abbr=on}} | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = Iriya oo ka tirsan degmada [[Haddinnet]] | source1_coordinates = | source1_elevation = {{Convert|2475|m|ft|abbr=on}} | source2 = | source2_location = Azef oo ka tirsan degmada [[Haddinnet]] | source2_coordinates = | source2_elevation = | mouth = Wabiga [[Agefet]] | mouth_location = Da’eda’e oo ku taal xadka [[Degua Tembien|Dogu’a]] iyo [[Kola Tembien]] | mouth_coordinates = {{coord|13.796|N|39.239|E|display=inline, title}} | mouth_elevation = {{Convert|1725|m|ft|abbr=on}} | river_system = Wabi xilliyeed | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = Azef | bridges = | custom_label = Juqraafiga | custom_data = Buuro iyo dooxooyin qoto dheer | extra = | progression = [[Agefet]]→ [[Tsaliet]]→ [[Wari River|Wari]]→ [[Tekezé River|Tekezé]]→ [[Atbarah River|Atbarah]]→ [[Niil]]→ [[Badda Mediterranean]] }} '''Azef''' waa wabi ku yaal marin-biyoodka [[Niil]]. Isagoo ka soo burqanaya buuraha [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]] ee waqooyiga [[Itoobiya]], wuxuu u qulqulaa waqooyi si uu ugu dambeyntii ugu shubo [[Wabiga Wari|Weri’i]] kaas oo isna ku shuba [[Wabiga Tekezé]].<ref name="chapmap">{{cite book |last1=Jacob |first1=M. and colleagues |title=Geo-trekking map of Dogu'a Tembien (1:50,000). In: Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains - The Dogu'a Tembien District |date=2019 |publisher=SpringerNature |isbn=978-3-030-04954-6 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783030049546}}</ref> [[File:DT drainage.jpg|thumb|upright=2.5|Wabiga oo ku dhex yaal [[Drainage system (geomorphology)#Radial drainage pattern|shabakadda qulqulka radial]] ee Dogu’a Tembien]] == Astaamaha == [[File:Azef gorge.jpg|thumb|Dooxada Azef]] Waa wabi dhagaxeed ku kooban oo xilliyeed ah, lehna jiirada celcelis ahaan 63 mitir kiiloomitirkii. Isaga iyo marin-biyoodyadiisa, wabigu wuxuu gooyay doox qoto dheer.<ref name="chapriver">{{cite book |last1=Amanuel Zenebe |first1=and colleagues |title= The Giba, Tanqwa and Tsaliet rivers in the headwaters of the Tekezze basin. In: Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains - The Dogu'a Tembien District |date=2019 |publisher=SpringerNature |isbn=978-3-030-04954-6 |doi=10.1007/978-3-030-04955-3_14 |s2cid=199099067 }}</ref> == Daadadka kediska ah iyo ka hortagga daadadka == Qulqulka biyaha inta badan wuxuu dhacaa qaab munaasabado qulqul-biyood aad u sarreeya oo dhaca muddo aad u gaaban (oo loo yaqaan [[daadad kedis ah]]). Kuwan waxaa lala xiriiriyaa juqraafiga jiirada leh, daboolka dhirta oo inta badan yar iyo roobabka xooggan ee kulaylaha. Himada daadadkan kediska ah waxay inta badan leeyihiin qulqul 50 ilaa 100 jeer ka weyn kan [[qulqulka aasaasiga ah]] ee ka horreeyay.<ref name="chapriver"/> Baaxadda daadadka wabigan ayaa hase yeeshee hoos u dhacay sababo la xiriira faragelin laga sameeyay marin-biyoodka. Jiirada dhaadheer, waxaa la sameeyay [[xeryo xiran]] (exclosures); dhirta cufan ayaa inta badan gacan ka geysata kor u qaadista [[nuugista (biyo-baxa)]], daadad yar iyo [[qulqulka aasaasiga ah]] oo wanaagsan.<ref>{{cite journal |last1= Descheemaeker|first1= K. and colleagues| title= Runoff on slopes with restoring vegetation: A case study from the Tigray highlands, Ethiopia. |journal= Journal of Hydrology |date=2006 |volume=331 |issue=1–2 |pages=219–241 |doi= 10.1016/j.still.2006.07.011|url= https://biblio.ugent.be/publication/378900|hdl= 1854/LU-378900 |hdl-access= free }}</ref> Qaab-dhismeedka ilaalinta jirka sida [[Terrace (earthworks)|xirmooyinka dhagaxa]]<ref>{{cite journal |last1= Nyssen|first1= Jan|last2= Poesen|first2= Jean|last3= Gebremichael|first3= Desta|last4= Vancampenhout|first4= Karen|last5= d'Aes|first5= Margo|last6= Yihdego|first6= Gebremedhin|last7= Govers|first7= Gerard|last8= Leirs|first8= Herwig|last9= Moeyersons|first9= Jan|last10= Naudts|first10= Jozef|last11= Haregeweyn|first11= Nigussie|last12= Haile|first12= Mitiku|last13= Deckers|first13= Jozef|title= Interdisciplinary on-site evaluation of stone bunds to control soil erosion on cropland in Northern Ethiopia. |journal= Soil and Tillage Research |date=2007 |volume=94 |issue=1 |pages=151–163 |doi= 10.1016/j.still.2006.07.011|hdl= 1854/LU-378900|url= https://biblio.ugent.be/publication/378900|hdl-access= free}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Gebeyehu Taye and colleagues| title= Evolution of the effectiveness of stone bunds and trenches in reducing runoff and soil loss in the semi-arid Ethiopian highlands. |journal= Zeitschrift für Geomorphologie|date=2015 |volume=59 |issue=4 |pages=477–493 |doi= 10.1127/zfg/2015/0166| bibcode= 2015ZGm....59..477T }}</ref> iyo [[check dam]]s sidoo kale waxay joojiyaan qulqulka.<ref>{{cite journal |last1= Nyssen|first1= J.|last2= Veyret-Picot|first2= M.|last3= Poesen|first3= J.|last4= Moeyersons|first4= J.|last5= Haile|first5= Mitiku|last6= Deckers|first6= J.|last7= Govers|first7= G.|title= The effectiveness of loose rock check dams for gully control in Tigray, Northern Ethiopia. |journal= Soil Use and Management |date=2004 |volume=20 |pages=55–64 |doi= 10.1111/j.1475-2743.2004.tb00337.x}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Etefa Guyassa and colleagues|title= Effects of check dams on runoff characteristics along gully reaches, the case of Northern Ethiopia. |journal= Journal of Hydrology |date=2017 |volume=545 |issue=1 |pages=299–309 |doi= 10.1016/j.jhydrol.2016.12.019|bibcode= 2017JHyd..545..299G |url= https://biblio.ugent.be/publication/8518957 |hdl= 1854/LU-8518957 |hdl-access= free }}</ref> == Socdaalka xoolaha ee dooxada == [[Socdaalka xoolaha ee Itoobiya|Socdaalka xoolaha]] wuxuu dhacaa xilliga roobka ee xagaaga, marka dhulalka u dhow tuulooyinka ay ku mashquulsan yihiin dalagyo. Daaqsi-raacyada yaryar ayaa xoolaha tuulada u kaxeeya dooxada hoosteeda waxayna habeenkii ku hoydaan godad yar yar. Dooxooyinku waxay si gaar ah u yihiin meelo soo jiidasho leh oo loo safro, sababtoo ah waxaa ku yaal biyo iyo koritaan wanaagsan oo dhirta dabiiciga ah.<ref name="trans">{{cite journal |title=Transhumance in the Tigray highlands (Ethiopia) |journal=Mountain Research and Development |date=2009 |volume=29 |issue=3 |pages=255–264 |doi=10.1659/mrd.00033 |last1=Nyssen |first1=Jan |last2=Descheemaeker |first2=Katrien |last3=Zenebe |first3=Amanuel |last4=Poesen |first4=Jean |last5=Deckers |first5=Jozef |last6=Haile |first6=Mitiku |doi-access=free |hdl=1854/LU-854326 |hdl-access=free }}</ref> == Dhagaxyada waaweyn iyo kuwa yaryar ee sariirta wabiga == Dhagaxyada waaweyn iyo kuwa yaryar ee laga helo sariirta wabiga waxay ka iman karaan meel kasta oo ka sarreysa marin-biyoodka. Meelaha ugu sarreeya ee wabiga, kaliya jajabyada dhagaxyada ee cutubyada sare ee lithological ayaa ku jiri doona sariirta wabiga, halka hoos u dhaca wabiga qofku uu ka heli karo isku-dar dhammaystiran oo ka mid ah dhammaan lithologies-ka ay wabiga dhex marto. Laga soo bilaabo kor ilaa hoos, cutubyada lithological ee soo socda ayaa ka jira marin-biyoodka.<ref>{{cite book |last1=Sembroni |first1=A. |last2=Molin |first2=P. |last3=Dramis |first3=F. |title=Regional geology of the Dogu'a Tembien massif. In: Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains — The Dogu'a Tembien District |date=2019 |publisher=SpringerNature |isbn=978-3-030-04954-6 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783030049546}}</ref> * [[Alaji Basalts|Basalt sare]] * [[Intra-volcanic sedimentary rock in North Ethiopia|Dhigaalka harooyinka]] * [[Ashangi Basalts|Basalt hoose]] * [[Amba Aradam Formation]] * [[Antalo Limestone]] * [[Quaternary]] biyo nadiif ah [[tufa]]<ref>{{cite journal |last1=Moeyersons |first1=J. and colleagues |title=Age and backfill/overfill stratigraphy of two tufa dams, Tigray Highlands, Ethiopia: Evidence for Late Pleistocene and Holocene wet conditions. |journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |date=2006 |volume=230 |issue=1–2 |pages=162–178 |bibcode=2006PPP...230..165M |doi=10.1016/j.palaeo.2005.07.013 }}</ref> * [[Adigrat Sandstone]] == Xadka dabiiciga ah == Inta lagu jiro koorsadiisa oo dhan, wabigani wuxuu ka dhigan yahay xadka u dhexeeya degmooyinka [[Addi Walka]] iyo [[Haddinnet]].<ref name="chapmap"/> == Socodka wabiga == [[File:Footpath in Azef.jpg|thumb|Wadada lugta ee Azef]] Waddooyinka socodka ayaa laga aasaasay guud ahaan iyo hareeraha wabigan.<ref name="jnroutes">{{cite book |title=Description of trekking routes in Dogu'a Tembien. In: Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains - The Dogu'a Tembien District |date=2019 |publisher=SpringerNature |isbn=978-3-030-04954-6 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783030049546}}</ref> Raadadka laguma calaamadin dhulka laakiin waxaa la raaci karaa iyadoo la isticmaalayo faylasha .GPX ee la soo dejiyey.<ref>{{Cite web|url=https://www.openstreetmap.org/traces/tag/nyssen-jacob-frankl|title=Public GPS Traces tagged with nyssen-jacob-frankl}}</ref> * Socodka '''1''', laga bilaabo aagga ilaha ee wabiga Azef ilaa afkiisa ee [[Agefet]], inta badan raacaya cidhifka dooxada Azef Xilliga roobka, daadad kedis ah ayaa ka dhici kara [[Agefet]] waxaana lagula talinayaa in aan la raacin sariirta wabiga. Mararka qaarkood waxay noqon kartaa wax aan suurtagal ahayn in laga gudbo wabiga Agefet xilliga roobka.<ref>{{cite book |chapter=Logistics for the Trekker in a Rural Mountain District of Northern Ethiopia|date=2019 |publisher=Springer-Nature |pages=537–556 |doi=10.1007/978-3-030-04955-3_37 |title=Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains |series=GeoGuide |last1=Nyssen |first1=Jan |isbn=978-3-030-04954-6 |s2cid=199198251 }}</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} b0tev0pa5d7qeyh9k9up2n50myo5zf8 0 48168 299812 2026-06-27T14:44:22Z Isma4l 41797 /* */ 299812 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Wabiga Adawro | name_etymology = Magaca tuulada oo kale ah | image = Adawro r.jpg | image_size = | image_caption = Wabiga Adawro oo ku yaal [[Ksad Adawro]] | pushpin_map = Ethiopia | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = Wabiga Adawro ee [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]] | pushpin_map_alt = | subdivision_type1 = Dal | subdivision_name1 = [[Itoobiya]] | subdivision_type2 = Gobol | subdivision_name2 = [[Gobolka Tigray]] | subdivision_type3 = Degmo (''woreda'') | subdivision_name3 = [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]] <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->| length = {{Convert|1.8|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = {{Convert|7|m|ft|abbr=on}} | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Ts’ats’en Plateau | source1_location = Adawro oo ka tirsan degmada [[Lim'at]] | source1_coordinates = | source1_elevation = {{Convert|2625|m|ft|abbr=on}} | mouth = Zelekwa ama wabiga sare ee [[Tanqwa]] | mouth_location = Ksad Adawro oo ka tirsan degmada [[Lim'at]] | mouth_coordinates = {{coord|13.633|N|39.149|E|display=inline, title}} | mouth_elevation = {{Convert|2415|m|ft|abbr=on}} | river_system = Wabi xilliyeed | basin_size = | basin_landmarks = Dhagaxyada basaltka oo leh geedo eucalypts ah | basin_population = | bridges = Wadada weyn ee [[Mek'ele]]-[[Abiy Addi]] | custom_label = Juqraafiga | custom_data = Buuro iyo dooxooyin | extra = | progression = [[Tanqwa]]→ [[Giba River|Giba]]→ [[Tekezé River|Tekezé]]→ [[Atbarah River|Atbarah]]→ [[Niil]]→ [[Badda Mediterranean]] }} '''Adawro''' waa durdur ku yaal marin-biyoodka [[Niil]]. Isagoo ka soo burqanaya Ts’ats’en plateau ee [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]] ee waqooyiga [[Itoobiya]], wuxuu u qulqulaa waqooyi si uu ugu dambeyntii ugu shubo [[Giba River|Giba]] iyo [[Tekezé River]].<ref name="chapmap">{{cite book |last1=Jacob |first1=M. and colleagues |title=Geo-trekking map of Dogu'a Tembien (1:50,000). In: Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains - The Dogu'a Tembien District |date=2019 |publisher=SpringerNature |isbn=978-3-030-04954-6 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783030049546}}</ref> == Astaamaha == Adawro waa wabi dhagaxeed ku kooban, lehna jiirada celcelis ahaan 117 mitir kiiloomitirkii. Wabigu wuxuu gooyay doox ku yaal basaltka ku wareegsan.<ref name="chapriver">{{cite book |last1=Amanuel Zenebe |first1=and colleagues |title= The Giba, Tanqwa and Tsaliet rivers in the headwaters of the Tekezze basin. In: Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains - The Dogu'a Tembien District |date=2019 |publisher=SpringerNature |isbn=978-3-030-04954-6 |doi=10.1007/978-3-030-04955-3_14 |s2cid=199099067 }}</ref> [[File:Adawro.jpg|thumb|left|Wabiga Adawro]] == Daadadka kediska ah iyo ka hortagga daadadka == Qulqulka biyaha inta badan wuxuu dhacaa qaab munaasabado qulqul-biyood aad u sarreeya oo dhaca muddo aad u gaaban (oo loo yaqaan [[daadad kedis ah]]). Kuwan waxaa lala xiriiriyaa juqraafiga jiirada leh, daboolka dhirta oo inta badan yar iyo roobabka xooggan ee kulaylaha. Himada daadadkan kediska ah waxay inta badan leeyihiin qulqul 50 ilaa 100 jeer ka weyn kan [[qulqulka aasaasiga ah]] ee ka horreeyay.<ref name="chapriver"/> Baaxadda daadadka wabigan ayaa hase yeeshee hoos u dhacay sababo la xiriira faragelin laga sameeyay marin-biyoodka, oo ay ku jirto aasaasida [[Adawro exclosure]] ee jiirada sare ee marin-biyoodka. Qaab-dhismeedka ilaalinta jirka sida [[Terrace (earthworks)|xirmooyinka dhagaxa]]<ref>{{cite journal |last1= Nyssen|first1= Jan|last2= Poesen|first2= Jean|last3= Gebremichael|first3= Desta|last4= Vancampenhout|first4= Karen|last5= d'Aes|first5= Margo|last6= Yihdego|first6= Gebremedhin|last7= Govers|first7= Gerard|last8= Leirs|first8= Herwig|last9= Moeyersons|first9= Jan|last10= Naudts|first10= Jozef|last11= Haregeweyn|first11= Nigussie|last12= Haile|first12= Mitiku|last13= Deckers|first13= Jozef|title= Interdisciplinary on-site evaluation of stone bunds to control soil erosion on cropland in Northern Ethiopia. |journal= Soil and Tillage Research |date=2007 |volume=94 |issue=1 |pages=151–163 |doi= 10.1016/j.still.2006.07.011|hdl= 1854/LU-378900|url= https://biblio.ugent.be/publication/378900|hdl-access= free}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Gebeyehu Taye and colleagues| title= Evolution of the effectiveness of stone bunds and trenches in reducing runoff and soil loss in the semi-arid Ethiopian highlands. |journal= Zeitschrift für Geomorphologie|date=2015 |volume=59 |issue=4 |pages=477–493 |doi= 10.1127/zfg/2015/0166}}</ref> iyo [[check dam]]s sidoo kale waxay joojiyaan qulqulka.<ref>{{cite journal |last1= Nyssen|first1= J.|last2= Veyret-Picot|first2= M.|last3= Poesen|first3= J.|last4= Moeyersons|first4= J.|last5= Haile|first5= Mitiku|last6= Deckers|first6= J.|last7= Govers|first7= G.|title= The effectiveness of loose rock check dams for gully control in Tigray, Northern Ethiopia. |journal= Soil Use and Management |date=2004 |volume=20 |pages=55–64 |doi= 10.1111/j.1475-2743.2004.tb00337.x|s2cid= 98547102}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Etefa Guyassa and colleagues|title= Effects of check dams on runoff characteristics along gully reaches, the case of Northern Ethiopia. |journal= Journal of Hydrology |date=2017 |volume=545 |issue=1 |pages=299–309 |doi= 10.1016/j.jhydrol.2016.12.019|url= https://biblio.ugent.be/publication/8518957 |hdl= 1854/LU-8518957 |hdl-access= free }}</ref> [[File:Log dam in Adawro river.jpg|thumb|left|Dhaamka qoryaha ee wabiga Adawro]] [[File:Log dam building in Adawro.jpg|thumb| left|Dhismaha dhaamka qoryaha ee Adawro]] Iyadoo la ogaaday in, wabiyada leh [[bedload]] qallafsan, [[gabion]] [[check dam]]s ay burburiyeen [[Abrasion (mechanical)|abrasion]], dhaamyo [[check dam|qoryo]] leh weji dhagax ah ayaa si toos ah loogu rakibay durdurkan. Waxaa lagu dhex aasay bangiyada durdurka, 0.5–1 m ka sarreeya sariirta, dhinacyadooda sare ee wabiga waxaa lagu daboolay dhagaxyo waaweyn. Dhaamyadan oo kale waxay keenaan biyo-xireen ku-meel-gaar ah, faafinta qulqulka ugu sarreeya ee ballaca kanaalka oo dhan, iyo dhigaalka dhoobada. Ka dib markii la tijaabiyey xaaladaha qulqulka xad-dhaafka ah (oo ay ku jiraan laba duufaan oo xooggan) waxay u muuqatay in 60% dhaamyada ay iska caabiyeen daadad xooggan, gaar ahaan qaybta sare ee wabiga. Beeralayda deriska ah ayaa qadariya qaab-dhismeedka noocaas ah si ay u xakameeyaan [[Strahler number|first-order]] durdurrada leh qallafsan bed load sababtoo ah farsamadu waa raqiis waxaana si fudud loo rakibi karaa.<ref name="nyssen">{{cite journal |last1=Nyssen |first1= J. and colleagues|title= Boulder-Faced Log Dams as an Alternative for Gabion Check Dams in First-Order Ephemeral Streams with Coarse Bed Load in Ethiopia |journal=Journal of Hydraulic Engineering |date=2017 |volume=143 |doi=10.1061/(ASCE)HY.1943-7900.0001217|url= https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/580811|url-access=subscription }}</ref> [[File:Adawro river.jpg|thumb|left|Sariirta wabiga Adawro]] == Dhagaxyada waaweyn iyo kuwa yaryar ee sariirta wabiga == Dhagaxyada waaweyn iyo kuwa yaryar ee laga helo sariirta wabiga waxay ka iman karaan meel kasta oo ka sarreysa marin-biyoodka. Meelaha ugu sarreeya ee wabiga, kaliya jajabyada dhagaxyada ee cutubyada sare ee lithological ayaa ku jiri doona sariirta wabiga, halka hoos u dhaca wabiga qofku uu ka heli karo isku-dar dhammaystiran oo ka mid ah dhammaan lithologies-ka ay wabiga dhex marto. Laga soo bilaabo kor ilaa hoos, cutubyada lithological ee soo socda ayaa ka jira marin-biyoodka.<ref>{{cite book |last1=Sembroni |first1=A. |last2=Molin |first2=P. |last3=Dramis |first3=F. |title=Regional geology of the Dogu'a Tembien massif. In: Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains — The Dogu'a Tembien District |date=2019 |publisher=SpringerNature |isbn=978-3-030-04954-6 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783030049546}}</ref> * [[Alaji Basalts|Basalt sare]] * [[Intra-volcanic sedimentary rock in North Ethiopia|Dhigaalka harooyinka]] * [[Ashangi Basalts|Basalt hoose]] * [[Amba Aradam Formation]] [[File:DT drainage.jpg|thumb|upright=2.5|Wabiga oo ku dhex yaal [[Drainage system (geomorphology)#Radial drainage pattern|shabakadda qulqulka radial]] ee Dogu’a Tembien]] == Tixraacyo == {{reflist}} jmst7aqlu4ra15pv8rcuwjq0tefpr9t 0 48169 299815 2026-06-27T14:48:09Z Isma4l 41797 /* */ 299815 wikitext text/x-wiki [[File:List of monuments at risk in the 1960 UNESCO Courier - UNESCO documents regarding the International Campaign to Save the Monuments of Nubia.png|thumb|Nubia-da Hoose oo lagu soo bandhigay liis ka mid ah taallooyinka khatarta ku jira ee [[UNESCO Courier]]-kii 1960-kii]] '''Nubiya Hoose''' (oo sidoo kale loo yaqaan '''Wawat''')<ref>{{Cite web |last=Coates |first=Ta-Nehisi |date=2009-12-11 |title=The Gathering Of My Name |url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2009/12/the-gathering-of-my-name/31698/ |access-date=2023-09-29 |website=The Atlantic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ferreira |first=Eduardo |date=2019-01-05 |title=The Lower Nubian Egyptian Fortresses in the Middle Kingdom: A Strategic Point of View |url=https://www.athensjournals.gr/history/2019-5-1-2-Ferreira.pdf |journal=Athens Journal of History |volume=5 |issue=1 |pages=32|doi=10.30958/ajhis.5-1-2 }}</ref> waa qaybta ugu waqooyiga ee [[Nubia]], taas oo ku dhowaad la jaanqaadaysa [[Lake Nasser]]-ka casriga ah, kaas oo qariyey gobolka taariikhiga ah 1960-meeyadii dhismaha [[Aswan High Dam]]. Taallooyin badan oo qadiimi ah oo Nubia-da Hoose ah, iyo dhammaan dadkeeda casriga ah, ayaa loo raray qayb ka mid ah [[International Campaign to Save the Monuments of Nubia]]; [[Qasr Ibrim]] waa goobta kaliya ee weyn ee qadiimiga ah ee aan la rarin ama aan la qarin.<ref name="Cappers 2007 p. 157">{{cite book |author1=A.J. Clapham |author2=P.A. Rowley-Conwy |editor=R.T.J. Cappers | title=Fields of Change: Progress in African Archaeobotany | publisher=David Brown Book Company | series=Groningen archaeological studies | year=2007 | isbn=978-90-77922-30-9 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=gTnffH-elc0C&pg=PA157 | access-date=2022-11-05 | page=157|chapter=New Discoveries at Qasr Ibrim|quote=... Qasr Ibrim is the only in situ site left in Lower Nubia since the flooding of the Nile valley}}</ref><ref name="Ruffini 2012 p. ">{{cite book | last=Ruffini | first=G.R. | title=Medieval Nubia: A Social and Economic History | publisher=Oxford University Press | year=2012 | isbn=978-0-19-999620-9 | url=https://books.google.com/books?id=99gg1AJRmzcC | access-date=2022-11-05 | quote= Qasr Ibrim is critically important in a number of ways. It is the only site in Lower Nubia that remained above water after the completion of the Aswan high dam.}}</ref> Shaqada qadiimiga ah ee xooggan ee la qabtay ka hor fatahaadda ayaa ka dhigan in taariikhda aagga si aad ah looga yaqaan tan Nubia-da Sare. Sida uu qabo [[David Wengrow]], qoomiyadda A-Group Nubian ee dhammaadkii millennium-kii 4aad ee BCE si liidata ayaa loo fahmay maadaama inta badan haraaga qadiimiga ah ay ku hoos jiraan Lake Nasser.<ref>{{cite book |last1=Wengrow |first1=David |title="Ancient Egypt and Nubian: Kings of Flood and Kings of Rain" in Great Kingdoms of Africa, John Parker (eds) |date=2023 |publisher=THAMES & HUDSON |location=[S.l.] |isbn=978-0500252529 |pages=1–40}}</ref> Taariikhdeeda waxaa sidoo kale laga yaqaan xiriirkeeda dheer ee ay la lahayd [[Itoobiya|Masar]], gaar ahaan [[Masar-ta Sare]] ee deriska ah. Gobolka waxaa taariikh ahaan lagu qeexay inuu u dhexeeyo [[First Cataract|Katarakta Koowaad]] iyo [[Second Cataract|Katarakta Labaad]] ee taariikhiga ah, kuwaas oo hadda labaduba ku jira Lake Nasser. Gobolka waxaa juqraafiga [[Greco-Roman]] u yaqaaneen [[Triakontaschoinos]]. Waa hoos-u-socodka [[Niil]]-ka laga bilaabo [[Nubia-da Sare]]. == Taariikh == [[File:NileCataractReaches.jpg|thumb|{{center|Nubia-da Hoose waxay inta badan u dhaxaysaa katarakta koowaad iyo labaad iyadoo ay jiraan qaar ka mid ah is-dulsaarida taariikhiga ah.}}]] Intii lagu jiray [[Middle Kingdom of Egypt|Middle Kingdom]], Nubia-da Hoose waxaa qabsaday Masar. markii Masar ay ka baxeen intii lagu jiray [[second Intermediate Period]], Nubia-da Hoose waxay u muuqataa inay qayb ka noqotay [[Kingdom of Kerma|Boqortooyada Kerma]] ee Nubia-da Sare. [[New Kingdom of Egypt|New Kingdom]] waxay qabsatay dhammaan Nubia iyo Nubia-da Hoose waxay si gaar ah si dhow ugu dhex milantay Masar, laakiin [[Third Intermediate Period]] waxay noqotay xarunta dawladda madaxa-bannaan ee [[Kingdom of Kush|Kush]] oo ku salaysan [[Napata]] meel gaar ah. Waxaa laga yaabaa in qiyaastii 591 BC caasimadda Kush loo wareejiyay koonfurta [[Meroe]] iyo Nubia-da Hoose waxaa xukumi jiray Jasiiradda Meroe. Markii ay dhacday Boqortooyadii Meroitic qarnigii afraad ee AD aaggu wuxuu noqday hoyga [[X-Group]], oo sidoo kale loo yaqaan [[Ballana culture]] kuwaas oo u badnaa [[Nobatae]]. Tani waxay u xuubsiibatay dawladdii [[Christians|Christian]] ee [[Nobatia]] qarnigii shanaad. Nobatia waxaa lagu biiriyay dawladdii Nubia-da Sare ee [[Makuria]], laakiin Nubia-da Hoose waxay si joogto ah u noqotay mid [[Arabized]] iyo [[Islam]]icized oo ugu dambeyntii noqotay mid madax-bannaan de facto oo ah dawladda [[al-Maris (region)|al-Maris]]. Inta badan Nubia-da Hoose waxaa si rasmi ah ugu biiriyay Masar intii lagu jiray qabsashadii Cismaaniyiinta ee 1517, waxayna qayb ka ahayd Masar ilaa wakhtigaas, iyadoo koonfurta oo kaliya ay tahay [[Sudan]]. == Luuqad == Caddaymaha luuqadeed waxay muujinayaan in [[Cushitic languages]] looga hadli jiray Nubia-da Hoose, oo ah gobol qadiimi ah oo ku yaal koonfurta Masar ee hadda iyo qayb ka mid ah waqooyiga Sudan, iyo in luuqadaha Nilo-Saharan looga hadli jiray Nubia-da Sare ee koonfurta (dadka [[Kerma culture]]), iyadoo luuqadaha North Eastern Sudanic ee ka yimid Nubia-da Sare ay markii dambe beddeleen luuqadaha Cushitic ee Nubia-da Hoose.<ref name="Rilly2010">{{cite journal | vauthors = Rilly C | title = Recent Research on Meroitic, the Ancient Language of Sudan | date = 2010 |url = http://www.ityopis.org/Issues-1_files/ITYOPIS-I-Rilly.pdf}}</ref><ref name="Rilly200162">{{cite journal | vauthors = Rilly C | title = The Wadi Howar Diaspora and its role in the spread of East Sudanic languages from the fourth to the first millennia BCE | journal = Faits de Langues | volume = 47 | date = January 2016 | pages = 151–163 |url = https://brill.com/view/journals/fdl/47/1/article-p151.xml | doi = 10.1163/19589514-047-01-900000010 | s2cid = 134352296 | url-access = subscription }}</ref><ref name="Rilly2008">{{cite book | vauthors = Rilly C | title = Between the Cataracts. Proceedings of the 11th International Conference for Nubian Studies Warsaw University 27 August-2 September 2006. Part 1. Main Papers | chapter = Enemy brothers. Kinship and relationship between Meroites and Nubians (Noba) | date = 2008 |url = https://www.academia.edu/36487671 | doi = 10.31338/uw.9788323533269.pp.211-226 | isbn = 9788323533269 }}</ref><ref name="Cooper">{{cite journal | vauthors = Cooper J | title = Toponymic Strata in Ancient Nubian placenames in the Third and Second Millennium BCE: a view from Egyptian Records | journal = Dotawo: A Journal of Nubian Studies | volume = 4 | date = 2017 | url = https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:7d8a387b-f850-4d56-8105-f84a30bf121a/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Cooper%252C%2BToponymic%2BStrata%2Bin%2BAncient%2BNubian%2BPlacenames%252C%2BDotawo%2B4.pdf&type_of_work=Journal+article | archive-url = https://web.archive.org/web/20200523123606/https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:7d8a387b-f850-4d56-8105-f84a30bf121a/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Cooper%252C%2BToponymic%2BStrata%2Bin%2BAncient%2BNubian%2BPlacenames%252C%2BDotawo%2B4.pdf&type_of_work=Journal+article | url-status = dead | archive-date = 2020-05-23 }}</ref> Julien Cooper (2017) wuxuu sheegay in qadiimiga, luuqadaha Cushitic looga hadli jiray Nubia-da Hoose (qaybta ugu waqooyiga ee Sudan-ta casriga ah):<blockquote>Qadiimiga, luuqadaha Afroasiatic ee Sudan waxay badanaa ka tirsanaayeen phylum-ka loo yaqaan Cushitic, oo looga hadlo xeebta bari ee Afrika iyo laga bilaabo Sudan ilaa Kenya, oo ay ku jiraan Buuraleyda Itoobiya.<ref>{{cite book |last1=Cooper |first1=Julien|title=Toponymic Strata in Ancient Nubian placenames in the Third and Second Millennium BCE: a view from Egyptian Records. Dotawo: A Journal of Nubian Studies: Vol. 4, Article 3|chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:7d8a387b-f850-4d56-8105-f84a30bf121a/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Cooper%252C%2BToponymic%2BStrata%2Bin%2BAncient%2BNubian%2BPlacenames%252C%2BDotawo%2B4.pdf&type_of_work=Journal+article|access-date=2019-11-20 |year=2017|pages=208–209 |chapter=Conclusion|quote="In antiquity, Afroasiatic languages in Sudan belonged chiefly to the phylum known as Cushitic, spoken on the eastern seaboard of Africa and from Sudan to Kenya, including the Ethiopian Highlands.}}</ref></blockquote> Julien Cooper (2017) wuxuu sidoo kale sheegay in dadka ku hadla [[Eastern Sudanic languages|Eastern Sudanic]] ee ka yimid koonfurta iyo galbeedka Nubia ay si tartiib tartiib ah u beddeleen dadkii hore ee ku hadli jiray Cushitic ee gobolkan: <blockquote>Nubia-da Hoose waxaa ku jiray luuqad Afroasiatic ah, oo u badan laan ka mid ah Cushitic. Dhammaadkii millennium-kii koowaad ee CE gobolkan waxaa ku soo duulay oo beddelay dad ku hadla Eastern Sudanic oo ka yimid koonfurta iyo galbeedka, si marka hore loogu aqoonsado Meroitic iyo ka dib socdaalka loo nisbeeyo dadka ku hadla Nubian.<ref>{{cite book |last1=Cooper |first1=Julien|title=Toponymic Strata in Ancient Nubian placenames in the Third and Second Millennium BCE: a view from Egyptian Records. Dotawo: A Journal of Nubian Studies: Vol. 4, Article 3|chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:7d8a387b-f850-4d56-8105-f84a30bf121a/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Cooper%252C%2BToponymic%2BStrata%2Bin%2BAncient%2BNubian%2BPlacenames%252C%2BDotawo%2B4.pdf&type_of_work=Journal+article|access-date=2019-11-20 |year=2017|pages=208–209 |chapter=Conclusion|quote="The toponymic data in Egyptian texts has broadly identified at least three linguistic blocs in the Middle Nile region of the second and first millennium BCE, each of which probably exhibited a great degree of internal variation. In Lower Nubia there was an Afroasiatic language, likely a branch of Cushitic. By the end of the first millennium CE this region had been encroached upon and replaced by Eastern Sudanic speakers arriving from the south and west, to be identified first with Meroitic and later migrations attributable to Nubian speakers.}}</ref></blockquote> Buugga Handbook of Ancient Nubia, Claude Rilly (2019) wuxuu sheegay in luuqadaha Cushitic ay mar Nubia-da Hoose u talin jireen oo ay la socdeen luuqadda [[Egyptian language|Ancient Egyptian]]. Rilly (2019) wuxuu sheegay: "Laba luuqadood oo Afro-Asiatic ah ayaa ka jiray qadiimiga Nubia, kuwaas oo ah Ancient Egyptian iyo Cushitic."<ref>{{cite book |last1=Rilly |first1=Claude|title=Handbook of Ancient Nubia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mXWcDwAAQBAJ&q=cushitic+nubia&pg=PA134|access-date=2019-11-20 |year=2019|chapter=Languages of Ancient Nubia|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110420388|quote="Two Afro-Asiatic languages were present in antiquity in Nubia, namely Ancient Egyptian and Cushitic.}}</ref> Rilly (2019) wuxuu soo xigtay diiwaanno taariikhi ah oo ku saabsan qawmiyad awood badan oo ku hadasha Cushitic taas oo maamuli jirtay Nubia-da Hoose iyo magaalooyin qaar ka mid ah Masar-ta Sare. Rilly (2019) wuxuu sheegay: "Blemmyes waa qabiil kale oo ku hadla Cushitic, ama waxay u badan tahay qayb ka mid ah dadka Medjay/Beja, taas oo lagu caddeeyey qoraallada Napatan iyo Masar laga bilaabo qarnigii 6aad BC."<ref>{{cite book |last1=Rilly |first1=Claude|title=Handbook of Ancient Nubia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mXWcDwAAQBAJ&q=cushitic+nubia&pg=PA134|access-date=2019-11-20 |year=2019|chapter=Languages of Ancient Nubia|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110420388|quote="The Blemmyes are another Cushitic speaking tribe, or more likely a subdivision of the Medjay/Beja people, which is attested in Napatan and Egyptian texts from the 6th century BC on.}}</ref> Bogga 134: "Laga bilaabo dhammaadkii qarnigii 4aad ilaa qarnigii 6aad AD, waxay haysteen qaybo ka mid ah Nubia-da Hoose iyo magaalooyin qaar ka mid ah Masar-ta Sare."<ref>{{cite book |last1=Rilly |first1=Claude|title=Handbook of Ancient Nubia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mXWcDwAAQBAJ&q=cushitic+nubia&pg=PA134|access-date=2019-11-20 |year=2019|chapter=Languages of Ancient Nubia|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110420388|quote="From the end of the 4th century until the 6th century AD, they held parts of Lower Nubia and some cities of Upper Egypt.}}</ref> Wuxuu soo xigtay xiriirka luuqadeed ee ka dhexeeya luuqadda casriga ah [[Beja language]] iyo luuqadda qadiimiga ah ee Cushitic Blemmyan ee maamuli jirtay Nubia-da Hoose iyo in Blemmyes loo tixgelin karo qabiil gaar ah oo Medjay ah: <blockquote>Luuqadda Blemmyan waxay aad ugu dhowdahay Beja-da casriga ah oo waxay u badan tahay inay tahay lahjad hore oo isku luuqad ah. Xaaladdan oo kale, Blemmyes waxaa loo tixgelin karaa qabiil gaar ah oo Medjay ah.<ref>{{cite book |last1=Rilly |first1=Claude|title=Handbook of Ancient Nubia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mXWcDwAAQBAJ&q=cushitic+nubia&pg=PA134|access-date=2019-11-20 |year=2019|chapter=Languages of Ancient Nubia|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110420388|quote="The Blemmyan language is so close to modern Beja that it is probably nothing else than an early dialect of the same language In this case, the Blemmyes can be regarded as a particular tribe of the Medjay.}}</ref></blockquote> Masar-ta Sare iyo Nubia-da Hoose ee Waqooyi waxaa ka jiray taxane dhaqamo, [[Badarian]], [[Amratian]], [[Gerzean]], [[A-Group]], [[B-Group]], iyo [[C-Group]]. Caddaymaha luuqadeed waxay muujinayaan in luuqadaha Cushitic looga hadli jiray Nubia-da Hoose, oo ah gobol qadiimi ah oo ku yaal koonfurta Masar ee hadda iyo waqooyiga Sudan, ka hor imaatinka luuqadaha North Eastern Sudanic ee Dooxada Dhexe ee Niil.<ref>Cooper, Julien (2017) "Toponymic Strata in Ancient Nubia Until the Common Era", Dotawo: A Journal of Nubian Studies: Vol. 4, Article 3. Available at: https://digitalcommons.fairfield.edu/djns/vol4/iss1/3</ref> == Bibliography == *Roxana Flammini, "Ancient Core-Periphery Interactions: Lower Nubia During Middle Kingdom Egypt (ca. 2050–1640 B.C.)", in Journal of World Systems Research, Volume XIV, Number 1 (2008) [https://www.researchgate.net/publication/237535596_Ancient_Core-Periphery_Interactions_Lower_Nubia_During_Middle_Kingdom_Egypt_ca_2050-1640_BC PDF] (wuxuu ka hadlayaa aragtida Masar ee Nubia intii lagu jiray Boqortooyadii Dhexe iyo Cusub). == Tixraacyo == {{reflist}} go4u3zin7onvgdgbvgegbiom7tps1pn 299816 299815 2026-06-27T14:48:32Z Isma4l 41797 /* Taariikhnololeed */ 299816 wikitext text/x-wiki [[File:List of monuments at risk in the 1960 UNESCO Courier - UNESCO documents regarding the International Campaign to Save the Monuments of Nubia.png|thumb|Nubia-da Hoose oo lagu soo bandhigay liis ka mid ah taallooyinka khatarta ku jira ee [[UNESCO Courier]]-kii 1960-kii]] '''Nubiya Hoose''' (oo sidoo kale loo yaqaan '''Wawat''')<ref>{{Cite web |last=Coates |first=Ta-Nehisi |date=2009-12-11 |title=The Gathering Of My Name |url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2009/12/the-gathering-of-my-name/31698/ |access-date=2023-09-29 |website=The Atlantic |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Ferreira |first=Eduardo |date=2019-01-05 |title=The Lower Nubian Egyptian Fortresses in the Middle Kingdom: A Strategic Point of View |url=https://www.athensjournals.gr/history/2019-5-1-2-Ferreira.pdf |journal=Athens Journal of History |volume=5 |issue=1 |pages=32|doi=10.30958/ajhis.5-1-2 }}</ref> waa qaybta ugu waqooyiga ee [[Nubia]], taas oo ku dhowaad la jaanqaadaysa [[Lake Nasser]]-ka casriga ah, kaas oo qariyey gobolka taariikhiga ah 1960-meeyadii dhismaha [[Aswan High Dam]]. Taallooyin badan oo qadiimi ah oo Nubia-da Hoose ah, iyo dhammaan dadkeeda casriga ah, ayaa loo raray qayb ka mid ah [[International Campaign to Save the Monuments of Nubia]]; [[Qasr Ibrim]] waa goobta kaliya ee weyn ee qadiimiga ah ee aan la rarin ama aan la qarin.<ref name="Cappers 2007 p. 157">{{cite book |author1=A.J. Clapham |author2=P.A. Rowley-Conwy |editor=R.T.J. Cappers | title=Fields of Change: Progress in African Archaeobotany | publisher=David Brown Book Company | series=Groningen archaeological studies | year=2007 | isbn=978-90-77922-30-9 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=gTnffH-elc0C&pg=PA157 | access-date=2022-11-05 | page=157|chapter=New Discoveries at Qasr Ibrim|quote=... Qasr Ibrim is the only in situ site left in Lower Nubia since the flooding of the Nile valley}}</ref><ref name="Ruffini 2012 p. ">{{cite book | last=Ruffini | first=G.R. | title=Medieval Nubia: A Social and Economic History | publisher=Oxford University Press | year=2012 | isbn=978-0-19-999620-9 | url=https://books.google.com/books?id=99gg1AJRmzcC | access-date=2022-11-05 | quote= Qasr Ibrim is critically important in a number of ways. It is the only site in Lower Nubia that remained above water after the completion of the Aswan high dam.}}</ref> Shaqada qadiimiga ah ee xooggan ee la qabtay ka hor fatahaadda ayaa ka dhigan in taariikhda aagga si aad ah looga yaqaan tan Nubia-da Sare. Sida uu qabo [[David Wengrow]], qoomiyadda A-Group Nubian ee dhammaadkii millennium-kii 4aad ee BCE si liidata ayaa loo fahmay maadaama inta badan haraaga qadiimiga ah ay ku hoos jiraan Lake Nasser.<ref>{{cite book |last1=Wengrow |first1=David |title="Ancient Egypt and Nubian: Kings of Flood and Kings of Rain" in Great Kingdoms of Africa, John Parker (eds) |date=2023 |publisher=THAMES & HUDSON |location=[S.l.] |isbn=978-0500252529 |pages=1–40}}</ref> Taariikhdeeda waxaa sidoo kale laga yaqaan xiriirkeeda dheer ee ay la lahayd [[Itoobiya|Masar]], gaar ahaan [[Masar-ta Sare]] ee deriska ah. Gobolka waxaa taariikh ahaan lagu qeexay inuu u dhexeeyo [[First Cataract|Katarakta Koowaad]] iyo [[Second Cataract|Katarakta Labaad]] ee taariikhiga ah, kuwaas oo hadda labaduba ku jira Lake Nasser. Gobolka waxaa juqraafiga [[Greco-Roman]] u yaqaaneen [[Triakontaschoinos]]. Waa hoos-u-socodka [[Niil]]-ka laga bilaabo [[Nubia-da Sare]]. == Taariikh == [[File:NileCataractReaches.jpg|thumb|{{center|Nubia-da Hoose waxay inta badan u dhaxaysaa katarakta koowaad iyo labaad iyadoo ay jiraan qaar ka mid ah is-dulsaarida taariikhiga ah.}}]] Intii lagu jiray [[Middle Kingdom of Egypt|Middle Kingdom]], Nubia-da Hoose waxaa qabsaday Masar. markii Masar ay ka baxeen intii lagu jiray [[second Intermediate Period]], Nubia-da Hoose waxay u muuqataa inay qayb ka noqotay [[Kingdom of Kerma|Boqortooyada Kerma]] ee Nubia-da Sare. [[New Kingdom of Egypt|New Kingdom]] waxay qabsatay dhammaan Nubia iyo Nubia-da Hoose waxay si gaar ah si dhow ugu dhex milantay Masar, laakiin [[Third Intermediate Period]] waxay noqotay xarunta dawladda madaxa-bannaan ee [[Kingdom of Kush|Kush]] oo ku salaysan [[Napata]] meel gaar ah. Waxaa laga yaabaa in qiyaastii 591 BC caasimadda Kush loo wareejiyay koonfurta [[Meroe]] iyo Nubia-da Hoose waxaa xukumi jiray Jasiiradda Meroe. Markii ay dhacday Boqortooyadii Meroitic qarnigii afraad ee AD aaggu wuxuu noqday hoyga [[X-Group]], oo sidoo kale loo yaqaan [[Ballana culture]] kuwaas oo u badnaa [[Nobatae]]. Tani waxay u xuubsiibatay dawladdii [[Christians|Christian]] ee [[Nobatia]] qarnigii shanaad. Nobatia waxaa lagu biiriyay dawladdii Nubia-da Sare ee [[Makuria]], laakiin Nubia-da Hoose waxay si joogto ah u noqotay mid [[Arabized]] iyo [[Islam]]icized oo ugu dambeyntii noqotay mid madax-bannaan de facto oo ah dawladda [[al-Maris (region)|al-Maris]]. Inta badan Nubia-da Hoose waxaa si rasmi ah ugu biiriyay Masar intii lagu jiray qabsashadii Cismaaniyiinta ee 1517, waxayna qayb ka ahayd Masar ilaa wakhtigaas, iyadoo koonfurta oo kaliya ay tahay [[Sudan]]. == Luuqad == Caddaymaha luuqadeed waxay muujinayaan in [[Cushitic languages]] looga hadli jiray Nubia-da Hoose, oo ah gobol qadiimi ah oo ku yaal koonfurta Masar ee hadda iyo qayb ka mid ah waqooyiga Sudan, iyo in luuqadaha Nilo-Saharan looga hadli jiray Nubia-da Sare ee koonfurta (dadka [[Kerma culture]]), iyadoo luuqadaha North Eastern Sudanic ee ka yimid Nubia-da Sare ay markii dambe beddeleen luuqadaha Cushitic ee Nubia-da Hoose.<ref name="Rilly2010">{{cite journal | vauthors = Rilly C | title = Recent Research on Meroitic, the Ancient Language of Sudan | date = 2010 |url = http://www.ityopis.org/Issues-1_files/ITYOPIS-I-Rilly.pdf}}</ref><ref name="Rilly200162">{{cite journal | vauthors = Rilly C | title = The Wadi Howar Diaspora and its role in the spread of East Sudanic languages from the fourth to the first millennia BCE | journal = Faits de Langues | volume = 47 | date = January 2016 | pages = 151–163 |url = https://brill.com/view/journals/fdl/47/1/article-p151.xml | doi = 10.1163/19589514-047-01-900000010 | s2cid = 134352296 | url-access = subscription }}</ref><ref name="Rilly2008">{{cite book | vauthors = Rilly C | title = Between the Cataracts. Proceedings of the 11th International Conference for Nubian Studies Warsaw University 27 August-2 September 2006. Part 1. Main Papers | chapter = Enemy brothers. Kinship and relationship between Meroites and Nubians (Noba) | date = 2008 |url = https://www.academia.edu/36487671 | doi = 10.31338/uw.9788323533269.pp.211-226 | isbn = 9788323533269 }}</ref><ref name="Cooper">{{cite journal | vauthors = Cooper J | title = Toponymic Strata in Ancient Nubian placenames in the Third and Second Millennium BCE: a view from Egyptian Records | journal = Dotawo: A Journal of Nubian Studies | volume = 4 | date = 2017 | url = https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:7d8a387b-f850-4d56-8105-f84a30bf121a/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Cooper%252C%2BToponymic%2BStrata%2Bin%2BAncient%2BNubian%2BPlacenames%252C%2BDotawo%2B4.pdf&type_of_work=Journal+article | archive-url = https://web.archive.org/web/20200523123606/https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:7d8a387b-f850-4d56-8105-f84a30bf121a/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Cooper%252C%2BToponymic%2BStrata%2Bin%2BAncient%2BNubian%2BPlacenames%252C%2BDotawo%2B4.pdf&type_of_work=Journal+article | url-status = dead | archive-date = 2020-05-23 }}</ref> Julien Cooper (2017) wuxuu sheegay in qadiimiga, luuqadaha Cushitic looga hadli jiray Nubia-da Hoose (qaybta ugu waqooyiga ee Sudan-ta casriga ah):<blockquote>Qadiimiga, luuqadaha Afroasiatic ee Sudan waxay badanaa ka tirsanaayeen phylum-ka loo yaqaan Cushitic, oo looga hadlo xeebta bari ee Afrika iyo laga bilaabo Sudan ilaa Kenya, oo ay ku jiraan Buuraleyda Itoobiya.<ref>{{cite book |last1=Cooper |first1=Julien|title=Toponymic Strata in Ancient Nubian placenames in the Third and Second Millennium BCE: a view from Egyptian Records. Dotawo: A Journal of Nubian Studies: Vol. 4, Article 3|chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:7d8a387b-f850-4d56-8105-f84a30bf121a/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Cooper%252C%2BToponymic%2BStrata%2Bin%2BAncient%2BNubian%2BPlacenames%252C%2BDotawo%2B4.pdf&type_of_work=Journal+article|access-date=2019-11-20 |year=2017|pages=208–209 |chapter=Conclusion|quote="In antiquity, Afroasiatic languages in Sudan belonged chiefly to the phylum known as Cushitic, spoken on the eastern seaboard of Africa and from Sudan to Kenya, including the Ethiopian Highlands.}}</ref></blockquote> Julien Cooper (2017) wuxuu sidoo kale sheegay in dadka ku hadla [[Eastern Sudanic languages|Eastern Sudanic]] ee ka yimid koonfurta iyo galbeedka Nubia ay si tartiib tartiib ah u beddeleen dadkii hore ee ku hadli jiray Cushitic ee gobolkan: <blockquote>Nubia-da Hoose waxaa ku jiray luuqad Afroasiatic ah, oo u badan laan ka mid ah Cushitic. Dhammaadkii millennium-kii koowaad ee CE gobolkan waxaa ku soo duulay oo beddelay dad ku hadla Eastern Sudanic oo ka yimid koonfurta iyo galbeedka, si marka hore loogu aqoonsado Meroitic iyo ka dib socdaalka loo nisbeeyo dadka ku hadla Nubian.<ref>{{cite book |last1=Cooper |first1=Julien|title=Toponymic Strata in Ancient Nubian placenames in the Third and Second Millennium BCE: a view from Egyptian Records. Dotawo: A Journal of Nubian Studies: Vol. 4, Article 3|chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:7d8a387b-f850-4d56-8105-f84a30bf121a/download_file?file_format=pdf&safe_filename=Cooper%252C%2BToponymic%2BStrata%2Bin%2BAncient%2BNubian%2BPlacenames%252C%2BDotawo%2B4.pdf&type_of_work=Journal+article|access-date=2019-11-20 |year=2017|pages=208–209 |chapter=Conclusion|quote="The toponymic data in Egyptian texts has broadly identified at least three linguistic blocs in the Middle Nile region of the second and first millennium BCE, each of which probably exhibited a great degree of internal variation. In Lower Nubia there was an Afroasiatic language, likely a branch of Cushitic. By the end of the first millennium CE this region had been encroached upon and replaced by Eastern Sudanic speakers arriving from the south and west, to be identified first with Meroitic and later migrations attributable to Nubian speakers.}}</ref></blockquote> Buugga Handbook of Ancient Nubia, Claude Rilly (2019) wuxuu sheegay in luuqadaha Cushitic ay mar Nubia-da Hoose u talin jireen oo ay la socdeen luuqadda [[Egyptian language|Ancient Egyptian]]. Rilly (2019) wuxuu sheegay: "Laba luuqadood oo Afro-Asiatic ah ayaa ka jiray qadiimiga Nubia, kuwaas oo ah Ancient Egyptian iyo Cushitic."<ref>{{cite book |last1=Rilly |first1=Claude|title=Handbook of Ancient Nubia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mXWcDwAAQBAJ&q=cushitic+nubia&pg=PA134|access-date=2019-11-20 |year=2019|chapter=Languages of Ancient Nubia|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110420388|quote="Two Afro-Asiatic languages were present in antiquity in Nubia, namely Ancient Egyptian and Cushitic.}}</ref> Rilly (2019) wuxuu soo xigtay diiwaanno taariikhi ah oo ku saabsan qawmiyad awood badan oo ku hadasha Cushitic taas oo maamuli jirtay Nubia-da Hoose iyo magaalooyin qaar ka mid ah Masar-ta Sare. Rilly (2019) wuxuu sheegay: "Blemmyes waa qabiil kale oo ku hadla Cushitic, ama waxay u badan tahay qayb ka mid ah dadka Medjay/Beja, taas oo lagu caddeeyey qoraallada Napatan iyo Masar laga bilaabo qarnigii 6aad BC."<ref>{{cite book |last1=Rilly |first1=Claude|title=Handbook of Ancient Nubia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mXWcDwAAQBAJ&q=cushitic+nubia&pg=PA134|access-date=2019-11-20 |year=2019|chapter=Languages of Ancient Nubia|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110420388|quote="The Blemmyes are another Cushitic speaking tribe, or more likely a subdivision of the Medjay/Beja people, which is attested in Napatan and Egyptian texts from the 6th century BC on.}}</ref> Bogga 134: "Laga bilaabo dhammaadkii qarnigii 4aad ilaa qarnigii 6aad AD, waxay haysteen qaybo ka mid ah Nubia-da Hoose iyo magaalooyin qaar ka mid ah Masar-ta Sare."<ref>{{cite book |last1=Rilly |first1=Claude|title=Handbook of Ancient Nubia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mXWcDwAAQBAJ&q=cushitic+nubia&pg=PA134|access-date=2019-11-20 |year=2019|chapter=Languages of Ancient Nubia|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110420388|quote="From the end of the 4th century until the 6th century AD, they held parts of Lower Nubia and some cities of Upper Egypt.}}</ref> Wuxuu soo xigtay xiriirka luuqadeed ee ka dhexeeya luuqadda casriga ah [[Beja language]] iyo luuqadda qadiimiga ah ee Cushitic Blemmyan ee maamuli jirtay Nubia-da Hoose iyo in Blemmyes loo tixgelin karo qabiil gaar ah oo Medjay ah: <blockquote>Luuqadda Blemmyan waxay aad ugu dhowdahay Beja-da casriga ah oo waxay u badan tahay inay tahay lahjad hore oo isku luuqad ah. Xaaladdan oo kale, Blemmyes waxaa loo tixgelin karaa qabiil gaar ah oo Medjay ah.<ref>{{cite book |last1=Rilly |first1=Claude|title=Handbook of Ancient Nubia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mXWcDwAAQBAJ&q=cushitic+nubia&pg=PA134|access-date=2019-11-20 |year=2019|chapter=Languages of Ancient Nubia|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=9783110420388|quote="The Blemmyan language is so close to modern Beja that it is probably nothing else than an early dialect of the same language In this case, the Blemmyes can be regarded as a particular tribe of the Medjay.}}</ref></blockquote> Masar-ta Sare iyo Nubia-da Hoose ee Waqooyi waxaa ka jiray taxane dhaqamo, [[Badarian]], [[Amratian]], [[Gerzean]], [[A-Group]], [[B-Group]], iyo [[C-Group]]. Caddaymaha luuqadeed waxay muujinayaan in luuqadaha Cushitic looga hadli jiray Nubia-da Hoose, oo ah gobol qadiimi ah oo ku yaal koonfurta Masar ee hadda iyo waqooyiga Sudan, ka hor imaatinka luuqadaha North Eastern Sudanic ee Dooxada Dhexe ee Niil.<ref>Cooper, Julien (2017) "Toponymic Strata in Ancient Nubia Until the Common Era", Dotawo: A Journal of Nubian Studies: Vol. 4, Article 3. Available at: https://digitalcommons.fairfield.edu/djns/vol4/iss1/3</ref> == Taariikh nololeed== *Roxana Flammini, "Ancient Core-Periphery Interactions: Lower Nubia During Middle Kingdom Egypt (ca. 2050–1640 B.C.)", in Journal of World Systems Research, Volume XIV, Number 1 (2008) [https://www.researchgate.net/publication/237535596_Ancient_Core-Periphery_Interactions_Lower_Nubia_During_Middle_Kingdom_Egypt_ca_2050-1640_BC PDF] (wuxuu ka hadlayaa aragtida Masar ee Nubia intii lagu jiray Boqortooyadii Dhexe iyo Cusub). == Tixraacyo == {{reflist}} mrb9npljlmh93kgp7h8v3325k8w5mvg 0 48170 299817 2026-06-27T14:51:08Z Isma4l 41797 /* */ 299817 wikitext text/x-wiki '''Kerma Basin''' waa aag dhul hoose oo barwaaqo ah oo ku yaal xagga hoose ee [[Cataracts of the Nile|Katarakta]] Saddexaad ee [[Niil]] ee [[Northern, Sudan|Gobolka Waqooyi]], Sudan. Isagoo ku fidsan masaafad dhan ilaa 60 km, waa [[flood plain|dhul-daad]] ku yaal [[Dongola Reach]] oo samaynaya qaybta ugu weyn ee dhulka beerashada ah ee u dhexeeya [[Aswan]] iyo Katarakta Afraad ee Niil. Marka ugu sarreysa, qiyaastii 70,000 oo acre (283 km²) ayaa waxaa qulquli kara daadka sannadlaha ah ee Niil, laakiin sannad caadi ah ayaa waxaa qulqula qiyaastii kala badh taas. Tani waxay horseedday cufnaan dad oo sarreysa taariikhda taas oo muddo dheer ka dhigtay ''Kerma Basin'' mid ka mid ah qaybaha dhexe ee [[Nubia]]. Magaaladii qadiimiga ahayd ee [[Kerma]] waxay ku tiilay dooxadan. Muddadaas, Niil wuxuu ku socday kanaallo lagu kala dhex beeray sagxadda dooxada,<ref>[https://www.researchgate.net/figure/Neolithic-to-Medieval-archaeology-red-dots-and-channel-dynamics-in-the-Northern-Dongola_fig2_259479951 Khariidadda kanaallada qadiimiga ah ee Niil ee Kerma Basin]</ref> taas oo kordhisay xadiga dhulka beerashada ah isla markaana kor u qaadday soo ifbixida bulshooyinka horumaray sida [[Kingdom of Kerma|Boqortooyada Kerma]].<ref>The Oxford Handbook of African Archaeology; 2013; {{ISBN|9780199569885}}; p.754.</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} {{coord|19|36|0|N|30|24|0|E|type:landmark_region:SD|display=title}} 5sq6uu1b4pe6nvf3bq44c9utouei1yc 0 48171 299820 2026-06-27T14:53:54Z Isma4l 41797 /* */ 299820 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--Fiiri miiska ku yaal Infobox Settlement wixii faahfaahin ah --> <!-- Macluumaadka aasaasiga ah ----------------> |official_name = El Jebelein |other_name = Al Jabalayn |native_name = {{Nobold|{{lang|ar|الجبلين}}}} |nickname = |settlement_type = <!--Magaalo ama Tuulo --> |motto = <!-- sawirada iyo khariidadaha -----------> |image_skyline =طريق الجبلين (cropped).jpg |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = Goobta El Jebelein ee Sudan dhexdeeda |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Sudan |pushpin_label_position =bottom |pushpin_map_caption =Goobta Sudan <!-- Goobta ------------------> |subdivision_type = Dal |subdivision_name = [[Image:Flag of Sudan.svg|25px]] [[Sudan]] |subdivision_type1 = Gobol |subdivision_name1 = [[Gobolka Niilka Cad]] |subdivision_type2 = Degmo |subdivision_name2 = [[Al Jabalian District|Al Jabalian]] <!-- Siyaasadda -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = |established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> |established_date2 = |established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> |established_date3 = <!-- Bedka ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref =Imperial |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |area_blank1_title = |area_blank1_km2 = |area_blank1_sq_mi = <!-- Dadweynaha -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_sq_mi = |population_blank1_title =Qoomiyadaha |population_blank1 =[[Shilluk people|Shilluk]], [[Collo people|Collo]] |population_blank2_title =Diimaha |population_blank2 = |population_density_blank1_km2 = |population_density_blank1_sq_mi = <!-- Macluumaad guud ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|12|35|07|N|32|48|26|E|region:SD|display=inline,title}} |elevation_footnotes = |elevation_m = 380 |elevation_ft = <!-- Koodhka boostada & kuwa kale --------> |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |blank1_info = |website = |footnotes = }} '''El Jebelein''' ({{langx|ar|الجبلين}}), oo sidoo kale loo yaqaan '''Al Jabalayn''', waa magaalo ku taal bartamaha [[Sudan]] oo ku taal xeebta bari ee [[Wabiga Niil]]. == Taariikh == Magaaladu waxay mar qayb ka ahayd [[Boqortooyadii Shilluk]], taas oo ka jirtay [[Niilka Cad]] isla markaana lala xiriiriyay dadka asaliga ah ee [[Shilluk]] ee gobolka. Dad badan oo deegaanka ah ayaa ka shaqeyn jiray beeraha sababtoo ah magaaladu waxay u dhowdahay Niilka Cad.<ref>{{cite web|url=https://sudaneseonline.com/board/285/msg/%D9%85%D8%B0%D8%A8%D8%AD%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%AC%D8%A8%D9%84%D9%8A%D9%86-28-%D8%AF%D9%8A%D8%B3%D9%85%D8%A8%D8%B1-1989-1185693024.html|trans-title=Xasuuqii Jabalayn, 28-kii Diseembar, 1989|title=مذبحة الجبلين 28/ديسمبر/1989|date=28 Diseembar 2003|access-date=22 Abriil 2026}}</ref> Laga soo bilaabo 28 ilaa 29 Diseembar 1989, [[1989 El Jebelein massacre|Xasuuqii El Jebelein]] ayaa ka dhacay deegaanka, iyadoo lala beegsaday shaqaalaha Shilluk.<ref>{{cite web |title=Ku dhawaad 200 la soo wariyay in lagu dilay isku dhac Sudan - UPI Archives |url=https://www.upi.com/Archives/1990/01/03/Nearly-200-reported-killed-in-Sudan-clash/2297631342800/ |website=UPI |access-date=20 Abriil 2026 |language=en}}</ref> Qiyaasaha dowladda ayaa sheegay in dhimashadu u dhaxaysay 150 ilaa 250, halka ilo wareedyo maxalli ah ay ku qiyaaseen in ilaa 1,500 oo rayid ah la dilay. Laga soo bilaabo 2 ilaa 3 Diseembar 2024, qiyaastii 3,069 qoys ayaa ka barakacay lix tuulo oo ku yaal El Jebelein iyo hareeraheeda sababo la xiriira weeraro ay fuliyeen [[Rapid Support Forces|RSF]].<ref>{{cite web|url=https://reliefweb.int/report/sudan/dtm-sudan-flash-alert-conflict-aj-jabalain-altboon-village-white-nile-update-001-05-december-2024|title=DTM Sudan Flash Alert: Isku dhaca Aj Jabalain (Tuulada Altboon), Niilka Cad (Cusbooneysiin 001): 05 Diseembar 2024|publisher=[[ReliefWeb]]|work=[[International Organization for Migration]]|date=5 Diseembar 2024|access-date=20 Abriil 2026}}</ref> 1-dii Abriil 2026, intii lagu jiray [[Dagaalkii sokeeye ee Sudan (2023-hadda)]], laba weerar oo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (drone) ah oo ay fuliyeen RSF ayaa lala beegsaday isbitaalka El Jebelein, waxaana ku dhintay 7 ilaa 12 qof, oo ay ku jiraan toddobo dhakhtar. Laba iyo labaatan qof ayaa ku dhaawacmay weerarka.<ref>{{cite news|url=https://reliefweb.int/report/sudan/statement-attack-al-jabalain-hospital-white-nile-state|title=Bayaan ku saabsan weerarkii isbitaalka Al-Jabalain, Gobolka Niilka Cad|publisher=[[ReliefWeb]]|work=Plan International|date=7 Abriil 2026|access-date=20 Abriil 2026}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/3/drone-strike-on-sudan-hospital-kills-10-medical-charity-msf-says|title=Weerar drone oo lagu qaaday isbitaal Sudan oo dilay 10, hay'adda samafalka caafimaadka MSF ayaa tiri|work=[[Al Jazeera]]|date=3 Abriil 2026|access-date=20 Abriil 2026}}</ref> Waxay dhacday maalin ka dib markii duqeyn kale ay bartilmaameedsatay bakhaar daawo oo ku yaal Gobolka Niilka Cad taasoo dhaawacday saddex qof, oo ay ku jiraan farmashiiste.<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/312373|title=Weerar drone oo lagu qaaday isbitaalka Al-Jabalain ee Sudan oo dilay 12|work=[[Sudan Tribune]]|date=3 Abriil 2026|access-date=20 Abriil 2026}}</ref> [[Muslim World League]] ayaa si adag u cambaareysay weerarkii lagu qaaday xarunta caafimaadka, iyadoo sheegtay inuu ahaa "xadgudub halis ah oo ka dhan ah dhammaan qiyamka diinta, iyo sharciyada iyo qawaaniinta caalamiga ah iyo kuwa bani'aadamnimada." Wasaaradda Arrimaha Dibadda ee Sudan ayaa sidoo kale cambaareysay weerarka, iyadoo ku tilmaantay "dambi arxan darro ah" oo xadgudub ku ah sharciyada iyo qawaaniinta bani'aadamnimada.<ref>{{cite news|url=https://al24news.dz/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7%D8%A8%D8%B7%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85-%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%AA%D8%AF%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D8%B3/|title=Sudan: Muslim World League oo cambaareysay beegsiga RSF ee isbitaal ku yaal Gobolka Niilka Cad|trans-title=Sudan: Muslim World League oo cambaareysay beegsiga RSF ee isbitaal ku yaal Gobolka Niilka Cad.|work=[[AL24 News]]|date=Abriil 2026|access-date=22 Abriil 2026}}</ref> == Kaabayaasha dhaqaalaha == Waxaa adeegsan jiray laan ka mid ah [[Sudan Railways]] laga bilaabo 1943 ilaa 1950.<ref>{{cite web |title=SUDAN RAILWAYS - Saldhigyada Rakaabka & Joogsiyada |url=https://www.branchline.uk/jfpdf/sudanrlys.pdf |access-date=20 Abriil 2026 |pages=Maarso 2002}}</ref> Saldhigga El Jebelain ee magaalada waa qayb ka mid ah kaabayaasha gaadiidka saliidda oo isku xira goobaha saliidda ee [[Gobolka Niilka Sare]], [[South Sudan]], iyo terminalka dhoofinta saliidda ceyriin ee Marsa Bashayer Port ee ku yaal [[Badda Cas]], koonfurta [[Port Sudan]].<ref>{{cite web|url=https://ports.marinelink.com/ports/port/marsa-bashayer|title=MARSA BASHAYER|website=[[World Ports Directory]]|access-date=22 Abriil 2026}}</ref> Nofeembar 2025, saldhigga waxaa ku dhacay diyaaradaha aan duuliyaha lahayn iyo gantaallo ay soo ridayeen ciidamada RSF, taasoo keentay burburka xarumaha goobta. Afar ka mid ah weerarada drone-ka ayaa lala beegsaday xarunta bamgareynta saliidda ee aagga, iyadoo lagu dilay hal injineer oo ka shaqaynayay goobta iyo dhaawaca afar kale.<ref>{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/ar/%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%B8%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9/%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%88%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%AA%D9%8A%D9%84-%D9%884-%D8%AC%D8%B1%D8%AD%D9%89-%D8%A8%D9%82%D8%B5%D9%81-%D9%85%D8%B3%D9%8A%D8%B1%D8%A9-%D9%85%D8%AD%D8%B7%D8%A9-%D8%B6%D8%AE-%D9%86%D9%81%D8%B7-%D8%A8%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8A%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%8A%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%A3%D8%A8%D9%8A%D8%B6/3744835|title=Sudan.. hal qof oo dhintay iyo 4 dhaawac ah oo ka dhashay weerar drone oo lagu qaaday saldhigga bamgareynta saliidda ee Gobolka Niilka Cad|trans-title=Sudan: Hal qof oo dhintay iyo afar dhaawac ah weerar drone ah oo lagu qaaday xarunta bamgareynta saliidda ee Gobolka Niilka Cad|language=ar|work=[[Anadolu Agency]]|date=15 Nofeembar 2025|access-date=22 Abriil 2026}}</ref> Shirkadda Bashayer Pipeline ayaa amar ku bixisay in goobta si degdeg ah loo xiro. Agaasimaheeda, Mohamed Awad, ayaa warqad u diray saraakiil sarsare oo ka tirsan Wasaaradda Saliidda iyo Shirkadda Saliidda ee South Sudan oo ku saabsan dhacdada.<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/307205|title=Hal injineer oo lagu dilay weerar drone ah oo lagu qaaday saldhigga saliidda ee Bashayer|date=15 Nofeembar 2025|access-date=22 Abriil 2026}}</ref> == Sidoo kale eeg == {{Portal|Africa}} == Tixraacyo == {{Reflist}} d8kylcntdsd64lm9d8aucwyxo5dobng 0 48172 299822 2026-06-27T14:56:37Z Isma4l 41797 /* */ 299822 wikitext text/x-wiki [[File:NileCataractReaches.jpg|thumb|{{center|Aagagga cilmiga dhulka ee u dhigma qaybaha kala duwan ee Niil}}]] '''Dongola Reach''' waa [[Reach (geography)|qayb]] qiyaastii 160 km dherer ah oo ka bilaabata Katarakta Afraad una socota ilaa Katarakta Saddexaad ee [[Cataracts of the Nile|Niil]] ee [[Upper Nubia]], [[Sudan]].<ref>{{Cite web |title=Nubia |url=http://geography.name/nubia/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427070210/https://geography.name/nubia/ |archive-date=Apr 27, 2025 |website=Geography}}</ref> Magaca waxaa looga bixiyay magaalada Sudan ee [[Dongola]] oo ku taal qaybtan wabiga, qaybtanina waxay ahayd xudunta [[Nubia]] qadiimiga ah.<ref>{{cite book |first=Derek A. |last=Welsby |title=Life on the Desert Edge: Seven Thousand Years of Settlement in the Northern Dongola Reach, Sudan |series=Sudan Archaeological Research Society Publication no. 7 |year=2001 |isbn=1-84171-264-7 }}</ref> == Southern iyo Northern Dongola Reach == Aagga uu [[Niil]] ka soo qulqulo Katarakta Afraad dhanka koonfur-galbeed isagoo samaynaya qalooc weyn oo S-u eg oo raacaya qaab-dhismeedka [[Central African Shear Zone]] waa '''Southern Dongola Reach'''. Aagga uu u qulqulo dhanka waqooyi ee qalooca ka soo baxa ilaa Katarakta Saddexaad waa '''Northern Dongola Reach'''. == Juqraafiga == Gudaha ''Dongola Reach'', Niilku ma laha wax durdurro [[Perennial stream|sannad-guura ah]] oo muhiim ah. Wuxuu maraa inta badan [[sandstone]] (dhagax-ciideed) waxaana hareereeyay [[flood plain|dhul-daadyo]] ballaaran. Gudaha ''Southern Dongola Reach'', Niilka waxaa ku biira nidaamyo wabiyo dabar-go'ay oo kala ah [[Wadi Abu Dom]], [[Wadi Muqaddam]], [[Wadi Howar]] iyo [[Wadi Al-Malik]]. ''Northern Dongola Reach'' wuxuu ka kooban yahay dooxooyin beerasho ku habboon oo ku yaal dhinaca bari ee sagxadda dooxada Niil sida [[Kerma Basin]], oo ah dhul-daad ballaaran oo barwaaqo ah oo ay dhex maraan taxane [[palaeochannel|kanaallo qadiimi ah]].<ref>{{cite journal |first1=Jamie |last1=Woodward |first2=Mark |last2=Macklin |first3=Laura |last3=Fielding |first4=Ian |last4=Millar |first5=Neal |last5=Spencer |first6=Derek |last6=Welsby |first7=Martin |last7=Williams |display-authors=1 |title=Shifting sediment sources in the world's longest river: A strontium isotope record for the Holocene Nile |journal=Quaternary Science Reviews |volume=130 |year=2015 |issue= |pages=124–140 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.10.040 |bibcode=2015QSRv..130..124W }}</ref> == Taariikh == ''Dongola Reach'' wuxuu ka kooban yahay agab qadiimi ah oo ka yimid kooxo dhaqameed badan oo ka kala yimid taariikhda gobolka Niilka Dhexe, oo ay ku jiraan [[Kerma culture|dhaqankii Kerma]], [[Kingdom of Kush|Boqortooyadii Kush]], iyo boqortooyadii dhexe ee [[Makuria]].<ref>{{cite book |first1=Derek A. |last1=Welsby |first2=Mark G. |last2=Macklin |first3=Jamie C. |last3=Woodward |chapter=Human Responses to Holocene Environmental Changes in the Northern Dongola Reach of the Nile, Sudan |title=Egypt and Nubia. Gifts of the Desert |year=2002 |publisher=British Museum Press |isbn=0-7141-1954-7 }}</ref> Aagga ''Southern Dongola Reach'' wuxuu u adeegi jiray xiriiriye ka dhexeeya [[Badda Cas]] ee bariga iyo Wadi Howar ee galbeedka, isagoo isku xiraya Dooxada Niil iyo gudaha Afrika.<ref>{{cite book |first=Bogdan |last=Żurawski |chapter-url=https://pcma.uw.edu.pl/wp-content/uploads/pam/PAM_2002_XIV/134.pdf |chapter=The Dongola Reach, The Southern Dongola Reach Survey Project |title=Polish Archaeology in the Mediterranean |volume=XIV |year=2003 }}</ref> Goobo qadiimi ah oo badan oo ka tirsan xilliyo qadiimi ah oo kala duwan ayaa ku yaal xeebaha kanaallada qadiimiga ah ee Niil ee ''Northern Dongola Reach''.<ref>{{cite book |first1=Jamie |last1=Woodward |first2=Mark G. |last2=Macklin |first3=Michael D. |last3=Krom |first4=Martin |last4=Williams |chapter=The Nile: Evolution, Quaternary River Environments and Material Fluxes |title=Large Rivers: Geomorphology and Management |year=2007 |editor-first=Avijit |editor-last=Gupta |location=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley |isbn=978-0-470-84987-3 |pages=261–292 }}</ref> [[Affad 23]] waa [[archaeological site|goob qadiimi ah]] oo ku taal gobolka [[Affad Basin|Affad]] ee koonfurta Dongola Reach ee waqooyiga [[Sudan]],<ref name="Osypiński">{{cite journal |last1=Osypiński |first1=Piotr |last2=Osypińska |first2=Marta |last3=Gautier |first3=Achilles |title=Affad 23, a Late Middle Palaeolithic Site With Refitted Lithics and Animal Remains in the Southern Dongola Reach, Sudan |journal=Journal of African Archaeology |date=2011 |volume=9 |issue=2 |pages=177–188 |doi=10.3213/2191-5784-10186 |issn=1612-1651 |oclc=7787802958 |jstor=43135549 |s2cid=161078189}}</ref> taas oo martigelisa "haraaga si wanaagsan loo ilaaliyay ee xeryaha qadiimiga ah (hadhaaga [[Natural environment|bannaanka]] [[hut|aqal]] ugu da'da weyn adduunka) iyo meelo kala duwan oo [[hunting|ugaarsi]] iyo [[Hunter-gatherer|gurasho]] ah oo qiyaastii 50,000 oo sano jir ah".<ref name="Osypiński II">{{cite web |last1=Osypiński |first1=Piotr |title=Unearthing Pan-African crossroad? Significance of the middle Nile valley in prehistory |url=https://projekty.ncn.gov.pl/opisy/480275-en.pdf |publisher=National Science Centre |date=2020}}</ref><ref name="Osypińska">{{cite book |last1=Osypińska |first1=Marta |title=From Faras to Soba: 60 years of Sudanese–Polish cooperation in saving the heritage of Sudan |date=2021 |publisher=Polish Centre of Mediterranean Archaeology/University of Warsaw |isbn=978-83-953362-5-6 |oclc=1374884636 |page=460 |chapter-url=https://depot.ceon.pl/bitstream/handle/123456789/21580/Katalog%20wystawy%20From%20Faras%20to%20Soba%20-%20ONLINE%20o2.pdf?sequence=1&isAllowed=y |chapter=Animals in the history of the Middle Nile}}</ref><ref name="Osypińska II">{{cite book |last1=Osypińska |first1=Marta |last2=Osypiński |first2=Piotr |title=From Faras to Soba: 60 years of Sudanese–Polish cooperation in saving the heritage of Sudan |date=2021 |publisher=Polish Centre of Mediterranean Archaeology/University of Warsaw |isbn=978-83-953362-5-6 |oclc=1374884636 |pages=187–188 |chapter-url=https://depot.ceon.pl/bitstream/handle/123456789/21580/Katalog%20wystawy%20From%20Faras%20to%20Soba%20-%20ONLINE%20o2.pdf?sequence=1&isAllowed=y |chapter=Exploring the oldest huts and the first cattle keepers in Africa}}</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} {{coord|19|15|0|N|30|30|0|E|type:landmark_region:SD|display=title}} j8t2ujsjb3bc496n8j65f4uqziso3uv 299823 299822 2026-06-27T14:57:09Z Isma4l 41797 /* Koonfureed iyo Waqooyiga Dongola Gaaritaanka */ 299823 wikitext text/x-wiki [[File:NileCataractReaches.jpg|thumb|{{center|Aagagga cilmiga dhulka ee u dhigma qaybaha kala duwan ee Niil}}]] '''Dongola Reach''' waa [[Reach (geography)|qayb]] qiyaastii 160 km dherer ah oo ka bilaabata Katarakta Afraad una socota ilaa Katarakta Saddexaad ee [[Cataracts of the Nile|Niil]] ee [[Upper Nubia]], [[Sudan]].<ref>{{Cite web |title=Nubia |url=http://geography.name/nubia/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20250427070210/https://geography.name/nubia/ |archive-date=Apr 27, 2025 |website=Geography}}</ref> Magaca waxaa looga bixiyay magaalada Sudan ee [[Dongola]] oo ku taal qaybtan wabiga, qaybtanina waxay ahayd xudunta [[Nubia]] qadiimiga ah.<ref>{{cite book |first=Derek A. |last=Welsby |title=Life on the Desert Edge: Seven Thousand Years of Settlement in the Northern Dongola Reach, Sudan |series=Sudan Archaeological Research Society Publication no. 7 |year=2001 |isbn=1-84171-264-7 }}</ref> == Koonfureed iyo Waqooyiga Dongola Gaaritaanka == Aagga uu [[Niil]] ka soo qulqulo Katarakta Afraad dhanka koonfur-galbeed isagoo samaynaya qalooc weyn oo S-u eg oo raacaya qaab-dhismeedka [[Central African Shear Zone]] waa '''Southern Dongola Reach'''. Aagga uu u qulqulo dhanka waqooyi ee qalooca ka soo baxa ilaa Katarakta Saddexaad waa '''Northern Dongola Reach'''. == Juqraafiga == Gudaha ''Dongola Reach'', Niilku ma laha wax durdurro [[Perennial stream|sannad-guura ah]] oo muhiim ah. Wuxuu maraa inta badan [[sandstone]] (dhagax-ciideed) waxaana hareereeyay [[flood plain|dhul-daadyo]] ballaaran. Gudaha ''Southern Dongola Reach'', Niilka waxaa ku biira nidaamyo wabiyo dabar-go'ay oo kala ah [[Wadi Abu Dom]], [[Wadi Muqaddam]], [[Wadi Howar]] iyo [[Wadi Al-Malik]]. ''Northern Dongola Reach'' wuxuu ka kooban yahay dooxooyin beerasho ku habboon oo ku yaal dhinaca bari ee sagxadda dooxada Niil sida [[Kerma Basin]], oo ah dhul-daad ballaaran oo barwaaqo ah oo ay dhex maraan taxane [[palaeochannel|kanaallo qadiimi ah]].<ref>{{cite journal |first1=Jamie |last1=Woodward |first2=Mark |last2=Macklin |first3=Laura |last3=Fielding |first4=Ian |last4=Millar |first5=Neal |last5=Spencer |first6=Derek |last6=Welsby |first7=Martin |last7=Williams |display-authors=1 |title=Shifting sediment sources in the world's longest river: A strontium isotope record for the Holocene Nile |journal=Quaternary Science Reviews |volume=130 |year=2015 |issue= |pages=124–140 |doi=10.1016/j.quascirev.2015.10.040 |bibcode=2015QSRv..130..124W }}</ref> == Taariikh == ''Dongola Reach'' wuxuu ka kooban yahay agab qadiimi ah oo ka yimid kooxo dhaqameed badan oo ka kala yimid taariikhda gobolka Niilka Dhexe, oo ay ku jiraan [[Kerma culture|dhaqankii Kerma]], [[Kingdom of Kush|Boqortooyadii Kush]], iyo boqortooyadii dhexe ee [[Makuria]].<ref>{{cite book |first1=Derek A. |last1=Welsby |first2=Mark G. |last2=Macklin |first3=Jamie C. |last3=Woodward |chapter=Human Responses to Holocene Environmental Changes in the Northern Dongola Reach of the Nile, Sudan |title=Egypt and Nubia. Gifts of the Desert |year=2002 |publisher=British Museum Press |isbn=0-7141-1954-7 }}</ref> Aagga ''Southern Dongola Reach'' wuxuu u adeegi jiray xiriiriye ka dhexeeya [[Badda Cas]] ee bariga iyo Wadi Howar ee galbeedka, isagoo isku xiraya Dooxada Niil iyo gudaha Afrika.<ref>{{cite book |first=Bogdan |last=Żurawski |chapter-url=https://pcma.uw.edu.pl/wp-content/uploads/pam/PAM_2002_XIV/134.pdf |chapter=The Dongola Reach, The Southern Dongola Reach Survey Project |title=Polish Archaeology in the Mediterranean |volume=XIV |year=2003 }}</ref> Goobo qadiimi ah oo badan oo ka tirsan xilliyo qadiimi ah oo kala duwan ayaa ku yaal xeebaha kanaallada qadiimiga ah ee Niil ee ''Northern Dongola Reach''.<ref>{{cite book |first1=Jamie |last1=Woodward |first2=Mark G. |last2=Macklin |first3=Michael D. |last3=Krom |first4=Martin |last4=Williams |chapter=The Nile: Evolution, Quaternary River Environments and Material Fluxes |title=Large Rivers: Geomorphology and Management |year=2007 |editor-first=Avijit |editor-last=Gupta |location=Hoboken, NJ |publisher=John Wiley |isbn=978-0-470-84987-3 |pages=261–292 }}</ref> [[Affad 23]] waa [[archaeological site|goob qadiimi ah]] oo ku taal gobolka [[Affad Basin|Affad]] ee koonfurta Dongola Reach ee waqooyiga [[Sudan]],<ref name="Osypiński">{{cite journal |last1=Osypiński |first1=Piotr |last2=Osypińska |first2=Marta |last3=Gautier |first3=Achilles |title=Affad 23, a Late Middle Palaeolithic Site With Refitted Lithics and Animal Remains in the Southern Dongola Reach, Sudan |journal=Journal of African Archaeology |date=2011 |volume=9 |issue=2 |pages=177–188 |doi=10.3213/2191-5784-10186 |issn=1612-1651 |oclc=7787802958 |jstor=43135549 |s2cid=161078189}}</ref> taas oo martigelisa "haraaga si wanaagsan loo ilaaliyay ee xeryaha qadiimiga ah (hadhaaga [[Natural environment|bannaanka]] [[hut|aqal]] ugu da'da weyn adduunka) iyo meelo kala duwan oo [[hunting|ugaarsi]] iyo [[Hunter-gatherer|gurasho]] ah oo qiyaastii 50,000 oo sano jir ah".<ref name="Osypiński II">{{cite web |last1=Osypiński |first1=Piotr |title=Unearthing Pan-African crossroad? Significance of the middle Nile valley in prehistory |url=https://projekty.ncn.gov.pl/opisy/480275-en.pdf |publisher=National Science Centre |date=2020}}</ref><ref name="Osypińska">{{cite book |last1=Osypińska |first1=Marta |title=From Faras to Soba: 60 years of Sudanese–Polish cooperation in saving the heritage of Sudan |date=2021 |publisher=Polish Centre of Mediterranean Archaeology/University of Warsaw |isbn=978-83-953362-5-6 |oclc=1374884636 |page=460 |chapter-url=https://depot.ceon.pl/bitstream/handle/123456789/21580/Katalog%20wystawy%20From%20Faras%20to%20Soba%20-%20ONLINE%20o2.pdf?sequence=1&isAllowed=y |chapter=Animals in the history of the Middle Nile}}</ref><ref name="Osypińska II">{{cite book |last1=Osypińska |first1=Marta |last2=Osypiński |first2=Piotr |title=From Faras to Soba: 60 years of Sudanese–Polish cooperation in saving the heritage of Sudan |date=2021 |publisher=Polish Centre of Mediterranean Archaeology/University of Warsaw |isbn=978-83-953362-5-6 |oclc=1374884636 |pages=187–188 |chapter-url=https://depot.ceon.pl/bitstream/handle/123456789/21580/Katalog%20wystawy%20From%20Faras%20to%20Soba%20-%20ONLINE%20o2.pdf?sequence=1&isAllowed=y |chapter=Exploring the oldest huts and the first cattle keepers in Africa}}</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} {{coord|19|15|0|N|30|30|0|E|type:landmark_region:SD|display=title}} r5wftzsl435c4w2en6pam1cviul79ok 0 48173 299825 2026-06-27T14:59:23Z Isma4l 41797 /* */ 299825 wikitext text/x-wiki [[File:Gebel musa near wadi kirbekan.jpg|thumb|Dar al-Manasir sida laga arkay dusheeda Gebel Musa]] '''Dar al-Manasir''' ({{langx|ar|دار المناصير}}) waa gobolka [[Fourth Cataract]], oo ah meesha ugu adag ee la maro ee dhammaan hirarka [[Niil]]. Waa hooyo-dhuleedka qabiilka [[Carabta]] ee [[Manasir]] waana meesha ay magaca ka heleen. Ilaa maanta hirarka biyuhu laguma gudbi karo wax doonyo waaweyn ah taasoo ka dhigaysa gobolka mid la gali karo oo keliya iyadoo la marayo waddo saxare ah oo ciid iyo dhagax leh. Dhererka [[Muqrat|Jasiiradda Muqrat]] (N 19°30') wabiga [[Niil]] waxaa laga hor joogsadaa socodkiisii woqooyi isagoo u weecda xagga koonfur-galbeed (SSW) masaafo dhan 280 kiilomitir ka hor inta uusan u sii socon woqooyi. Bartamaha qaloocan S-u-eg ee u dhexeeya [[Bayudah Desert]] ee koonfurta iyo [[Nubian Desert]] ee woqooyiga, Niilka waxaa ku qasba [[topography|juqraafiyadda]] inuu u qaybsamo [[tributaries|durdurro]] badan oo samaynaya hawd-wabi barwaaqo ah oo ka kooban jasiirado dhagaxyo yaryar ah oo uu safarkii GRAY (1949:120) ku tilmaamay ereyadan: "Halka caadi ahaan [beerashada] ee Dooxada Niil [...] ay ku kooban tahay suunka labada xeebood ee uu wabigu dhigay [[silt|dhoobada]], aaggan [[cataract waterfall|katarakta]], halkaas oo jasiiraduhu u firdhisan yihiin sidii adhi, tirada xeebaha wabiga ee dhoobadu dabooshay ee 10-kii kiilomitirba waxay gaari kartaa ilaa darsin". Dar al-Manasir waxaa{{needs update|date=Sebteembar 2024}} si isdaba joog ah u qarqiyay mashruuca [[Merowe Dam]]. == Baaxadda == [[File:Map dar almanasir shiri.JPG|thumb|Khariidadda maxalliga ah ee Dar al-Manasir ee Shiri]] Dar al-Manasir waxaa xuduud la leh qabiilka [[Rubatab]] ({{lang|ar|الرباطاب}}) ee ku nool kor-webiga aagga ''Abu Hamed'' ({{lang|ar|أبو حمد}}) (E 33.18°) iyo qabiilka [[Shaigiya|Shaiqiyah]] ({{lang|ar|الشايقية}}) ee hoos-webiga ka dambeeya tuulada ''Birti'' (E 32.15°), (cf. LAGNAH 2005:2). Dar al-Manasir waxay dabooshaa masaafo dhan qiyaastii 130 km oo ku teedsan Niilka iyadoo inta badan tuulooyinku ay safan yihiin dhinaca bidix ee wabiga oo loo yaqaan "Dhinaca Galbeed" (…). Laakiin wadnaha Dar al-Manasir wuxuu ka kooban yahay 14 jasiiradood, laba iyo toban ka mid ah ayaa si joogto ah loo deggan yahay; ''al-Qanaweit'' ({{lang|ar|القناويت}}), ''Shiri'' ({{lang|ar|شري}}), ''Kidir'' ({{lang|ar|كدر}}), ''Sherari'' ({{lang|ar|شرري}}), ''Sur'' ({{lang|ar|سور}}), ''Us'' ({{lang|ar|اوز}}), ''Tibit'' (…), ''Dumag'' ({{lang|ar|دماج}}), ''Buni'' ({{lang|ar|بوني}}), ''Arag'' ({{lang|ar|ارج}}), ''Dirbi'' ({{lang|ar|دربي}}) iyo ''Birti'' ({{lang|ar|برتي}}), (cf. SALIH 1999:8, LAGNAH 2005:2). == Cimilada == [[File:Marha dar almanasir.JPG|thumb|Muuqaal ka dul-eg Marha, Jasiiradda Sur ee Dar al-Manasir]] Cimiladu waa mid engegan iyadoo roobabka sannadlaha ahi yihiin qiyaastii 50 mm sannadaha wanaagsan. Qaddarka saxda ah iyo qaybinta roobabka inta lagu jiro xilliga roobka ee billaha Agoosto ilaa Oktoobar waa mid aad u kala duwan sidaas darteedna lama saadaalin karo. Xilliga roobku wuxuu ku beegan yahay xilliga fatahaadda Niil (cf. SALIH 1999:9). == Dhaqaalaha == [[File:Gebel us downstream.JPG|thumb|Dar al-Manasir sida laga arkay dusheeda Gebel Us]] Manasir waxay ku dhaqmaan beerasho yar oo ku taal hareeraha dhow ee Niilka. Jeebab yaryar oo dhoobo ah iyo dhulka xeebta ee xilliyada qaarkood fatahaaduhu saameeyaan ayaa si xooggan loo waraabiyaa loona beertaa. Dalagyada ugu muhiimsan ee lacagta laga helo ee gobolka waa [[date palm|timirta]] (cf. [[Beerashada timirta ee Dar al-Manasir]]). Inta lagu jiro xilliyada roobka ee wanaagsan, oo daaqu uu faro badan yahay, rag badan oo Manasir ah ayaa ku biira xubnaha qabiilkooda ee Saxaraha Bayudah ee ku dhow. == Maamulka == [[File:Nile sunset dar almanasir.JPG|thumb|Qorrax dhaca Dar al-Manasir]] Siyaasad ahaan Dar al-Manasir waxay ka tirsan tahay [[River Nile (state)|Gobolka Niilka]] ({{lang|ar|ولاية نهر النيل}} ''Wilāya nahr an-Nīl''). Xarunta maamulka oo leh saldhigga booliska ee kaliya ee maxalliga ah, laanta Bangiga Beeraha iyo Dugsiyada Sare ee labada jinsi waa ''Shiri'' ({{lang|ar|شري}}) oo ku taal Jasiiradda Shiri. Dar al-Manasir waa mid ka mid ah meelaha ugu dayacan ee Waqooyiga [[Sudan]]. Marka laga reebo xarumaha waxbarashada ee aasaasiga ah, ma jiraan wax kaabayaal dadweyne ah sida waddooyin laami ah, buundooyin ama doonyo iyo isbitaallo. Laakiin Manasir waxay kaloo ka warqabaan faa'iidooyinka xaaladdan waxayna ku tilmaamaan xagga ammaanka iyo daacadnimada aan caadiga ahayn ({{lang|ar|في أمان}}), xasillooni ({{lang|ar|الجوّ هادئ و نظيف}}), quruxda saafiga ah ee dalkooda ({{lang|ar|البلد سمح}}) iyo nadiifnimada biyaha oo ay si toos ah uga cabbaan Niilka. Muuqaalka, oo uu Innes (1931:184) ku tilmaamay ''"midda ugu engegan uguna quruxda badan"'' ee hareeraha Niil, waa dhagax, qurux badan oo dadka deegaanku si farxad leh ugu yeeraan ''"dhagaxyadayada"'' ({{lang|ar|حجرنا}}). Dar al-Manasir iyadoo wata dhammaan tuulooyinkeeda iyo dhulkeeda beerashada waxaa{{needs update|date=Sebteembar 2024}} si isdaba joog ah ugu qarqiyay bilihii la soo dhaafay mashruuca [[Merowe Dam]]. Dadka deggan waa la rarayaa, laakiin aagga rasmiga ah ee loo rarayo weli ma cadda waana arrin weli laga doodayo.{{needs update|date=Sebteembar 2024}} == Sidoo kale eeg == *[[Beerashada timirta ee Dar al-Manasir]] == Tixraacyo == *Gray, T. (1949): "The Fourth Cataract". In: ''Sudan Notes and Records'', Vol.30, p. 120-121. *Innes, N. MCL. (1930): "The Monasir Country". In: ''Sudan Notes and Records'', Vol.14, p. 185-191. *Lagnah al-Tanfidhiyah lil-Muta'thirin (2005): ''Khasan al-Hamdab wa Qissah Tahgir Ahali al-Manasir''. 20 p. *Salih, A. M. (1999): ''The Manasir of the Northern Sudan: Land and People. A Riverain Society and Resource Scarcity''. 282 p. === Tixraacyo dheeraad ah === *Al-Hakem, A.M.A. (1993): "Merowe (Hamdab) High Dam and its Impacts". In: ''Kush'' XVI, 25 p. *Beck. K. (1997): "Wer kennt schon Hamdab? Ein Staudammvorhaben im Sudan". In: Pörtge, K.-H. (ed.): ''Forschungen im Sudan''. Erfurter Geographische Studien, Bd.5, pp. 79–88. *Beck, K. (1999): "Escaping from the Narrow Confines – Returning to Tight Communities. Manasir Labour Migration from the Area of the Fourth Nile Cataract". In: Hahn, H.P. & G. Spittler (ed.): ''Afrika und die Globalisierung'', pp. 201–211. *Beck, K. (2001): "Die Aneignung der Maschine". In: Kohl, K.-H. & N. Schafhausen (ed.): ''New Heimat''. Katalog zur Ausstellung im Frankfurter Kunstverein, pp. 66–77. *Cavendish, M. W. (1966): "The Custom of Placing Pebbles on Nubian Graves". In: ''Sudan Notes and Records'', Vol.47. pp. 151–156. *Corkill N.L. (1948): "Weight Equivalent of Sudan Foods sold by Measures of Capacity". In: ''Sudan Notes and Records'', Vol.29, pp. 126–127. *Crowfoot, J. W. (1918): "Customs of the Rubatab". In: ''Sudan Notes and Records'', Vol.1. pp. 119–134. *Gray, T. (1949): "The Fourth Cataract". In: ''Sudan Notes and Records'', Vol.30, p. 120-121. *Innes, N. McL. (1930): "The Monasir Country". In: ''Sudan Notes and Records'', Vol.14, pp. 185–191. *Jackson, H.C. (1926): "A Trek in Abu Hamed District". In: ''Sudan Notes and Records'', Vol.9 No.2, pp. 1–35. *Lagnah aL-Tanfidhiyah lil-Muta'thirin (2005): ''Khasan al-Hamdab wa Qissah Tahgir Ahali al-Manasir''. pp. 20 (اللجنة التنفيذية للمتأثرين (2005): خزان الحامداب و قصة تهجير أهالي المناصير) *Leach, T.A. (1919): "Date-Trees in Halfa Province". In: ''Sudan Notes and Records'', Vol.2, pp. 98–104. *Nicholls, W. (1918): "The Sakia in Dongola Province". In: ''Sudan Notes and Records'', Vol.1. pp. 21–24. == Buugaag la xiriira == *Bashir, al-N. T. al-S. (ed.), (1997): Diwan 'Abqariah al-Manasir. Li-Ustadh Ibrahim 'Ali al-Sha'ir. 189 p. (النذير تاج السر البشير(جمع وإعداد), (1997): ديوان عبقرية المناصير. للأستاذ إبراهيم علي الشاعر) *[[Awn Alsharif Qasim|Qasim, 'A. al-Sh]]. (2002): ''Qamus al-Lahgah al-'Amiya fi al-Sudan'', 3rd ed. 1076 p. (عون الشريف قاسم (2002): قاموس اللهجة العامية في السودان. الطبعة الثالثة. الدار السودانية للكتب) *Salih, A. M. (1999): ''The Manasir of the Northern Sudan: Land and People. A Riverain Society and Resource Scarcity''. 282 p. *Taiyeb, M. Al-T. et al. (1969): ''Al-Turath al-Sha'ibi li-Qabilah al-Manasir. Salsalah Dirasat fi al-Turath al-Sudani''. Khartoum University Faculty of Adab. 155 p. (الطيب محمد الطيب و عبد السلام سليمان و علي سعد (1969): التراث الشعبي لقبيلة المناصير. سلسلة دراسات في التراث السوداني, جامعة الخرطوم, كلية الآداب) *Yusif, A.A. (1995): ''Al-Nakhil'' (First Part), Khartoum. 349 p. (عبدلله أحمد يوسف (1995): النخيل – الجزء الأولى الخرطوم) {{commons category|Dar al-Manasir}} == Xiriirinta dibadda == * [http://www2.hu-berlin.de/daralmanasir/ Homepage of Dar al-Manasir] * [http://www2.hu-berlin.de/daralmanasir/gallery/ Gallery of Dar al-Manasir] * [https://web.archive.org/web/20060404133819/http://www.haberlah.com/manasir/turath_manasir.pdf Al-Turath al-Sha'ibi li-Qabilah al-Manasir] * [https://web.archive.org/web/20060404133808/http://www.haberlah.com/manasir/diwan_manasir.pdf Diwan 'Abqariah al-Manasir. Li-Ustadh Ibrahim 'Ali al-Sha'ir] * [http://www2.hu-berlin.de/aknoa/hune/hune.htm Homepage of the Humboldt University Nubian Expedition ('''H.U.N.E.''')] {{coord|18|59|N|32|25|E|region:SD-04_type:landmark_source:kolossus-dewiki|display=title}} e506im9q0qzbwqt9nu7cjq8pmi7qcu8 0 48174 299826 2026-06-27T15:02:10Z Isma4l 41797 /* */ 299826 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Tsech'i | name_etymology = | image = Menachike.jpg | image_size = | image_caption = Dooxada Wabiga Tsech'i ee [[Menachek]] | pushpin_map = Ethiopia | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = Wabiga Tsech'i ee [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]] | pushpin_map_alt = | subdivision_type1 = Dal | subdivision_name1 = [[Itoobiya]] | subdivision_type2 = Gobol | subdivision_name2 = [[Gobolka Tigray]] | subdivision_type3 = Degmo (''woreda'') | subdivision_name3 = [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]] <!---------------------- ASTAAMAHA JIRNIKA -->| length = {{Convert|14.5|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = {{Convert|20|m|ft|abbr=on}} | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = <!---------------------- QAYBAHA BASIN-KA --> | source1 = | source1_location = Inda Maryam Qorar ee degmada [[Seret (Dogu'a Tembien)|Seret]] | source1_coordinates = | source1_elevation = {{Convert|2552|m|ft|abbr=on}} | mouth = Wabiga [[Tanqwa]] | mouth_location = May Lomin oo ku taal xadka [[Aregen]] iyo [[Abiy Addi]] | mouth_coordinates = {{coord|13.62|N|39.021|E|display=inline, title}} | mouth_elevation = {{Convert|1888|m|ft|abbr=on}} | river_system = Wabi joogto ah | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = [[May Qoqah]], [[Arwadito]], [[Wabiga Adawro]] <ref name="chapmap"/> | waterfalls = dhowr | bridges = | custom_label = Juqraafiga | custom_data = Buuro iyo dooxooyin qoto dheer | extra = | progression = [[Tanqwa]]→ [[Wabiga Giba]]→ [[Wabiga Tekezé|Tekezé]]→ [[Wabiga Atbarah|Atbarah]]→ [[Niil]]→ [[Badda Dhexe]] }} '''Tsech'i''' waa wabi ka tirsan basin-ka [[Niil]]. Isagoo ka soo burqanaya buuraha [[Degua Tembien|Dogu’a Tembien]] ee waqooyiga [[Itoobiya]], wuxuu u qulqulaa dhanka galbeed si uu ugu dambeyntii ugu shubo [[Wabiga Giba|Giba]] iyo [[Wabiga Tekezé|Tekezé]].<ref name="chapmap">{{cite book |last1=Jacob |first1=M. and colleagues |title=Geo-trekking map of Dogu'a Tembien (1:50,000). In: Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains - The Dogu'a Tembien District |date=2019 |publisher=SpringerNature |isbn=978-3-030-04954-6 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783030049546}}</ref> [[File:DT drainage.jpg|thumb|upright=2.5|Wabiga oo ku dhex yaal [[Drainage system (geomorphology)#Radial drainage pattern|shabakadda bullaacadaha radial-ka]] ee Dogu’a Tembien]] == Astaamaha == Waa wabi xilliyeed xaddidan, oo maxalli ahaan [[meander|qalooca]] ku samaynaya bannaankiisa alluvium-ka ee cidhiidhiga ah, isagoo leh jiirada celcelis ahaan 46 mitir kiilomitirkiiba. Iyadoo ay weheliyaan durdurradiisa, wabigu wuxuu gooyay doox qoto dheer.<ref name="chapriver">{{cite book |last1=Amanuel Zenebe |first1=and colleagues |title= The Giba, Tanqwa and Tsaliet rivers in the headwaters of the Tekezze basin. In: Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains - The Dogu'a Tembien District |date=2019 |publisher=SpringerNature |isbn=978-3-030-04955-3 |doi=10.1007/978-3-030-04955-3_14 |s2cid=199099067 }}</ref> == Daadadka iyo buffering-ka daadadka == Biyaha soo qulqula badanaa waxay ku dhacaan qaab daadad xoog leh oo dhaca muddo aad u gaaban (oo loo yaqaan [[flash floods|daadad kedis ah]]). Kuwan waxaa lala xiriiriyaa juqraafiyadda adag, badanaa daboolka dhirta oo yar iyo roobabka xooggan. Meelaha ugu sarreeya ee daadadkan kediska ah waxay badanaa leeyihiin 50 ilaa 100 jeer qulqul weyn marka loo eego [[baseflow|qulqulka salka]] ee ka horreeyay.<ref name="chapriver"/> Si kastaba ha ahaatee, baaxadda daadadka wabigan ayaa hoos u dhacay sababo la xiriira faragelin lagu sameeyay catchment-ka. Meelaha jiirada leh, [[exclosure|xayndaabyo]] ayaa la aasaasay; dhirta cufan waxay gacan weyn ka geysataa kor u qaadista [[infiltration (hydrology)|nuugista biyaha]], daadadka oo yaraada iyo [[baseflow|qulqulka salka]] oo fiicnaada.<ref>{{cite journal |last1= Descheemaeker|first1= K. and colleagues| title= Runoff on slopes with restoring vegetation: A case study from the Tigray highlands, Ethiopia. |journal= Journal of Hydrology |date=2006 |volume=331 |issue=1–2 |pages=219–241 |doi= 10.1016/j.still.2006.07.011|url= https://biblio.ugent.be/publication/378900|hdl= 1854/LU-378900 |hdl-access= free }}</ref> Qaab-dhismeedyada ilaalinta jirka sida [[Terrace (earthworks)|derbiyada dhagaxa]]<ref>{{cite journal |last1= Nyssen|first1= Jan|last2= Poesen|first2= Jean|last3= Gebremichael|first3= Desta|last4= Vancampenhout|first4= Karen|last5= d'Aes|first5= Margo|last6= Yihdego|first6= Gebremedhin|last7= Govers|first7= Gerard|last8= Leirs|first8= Herwig|last9= Moeyersons|first9= Jan|last10= Naudts|first10= Jozef|last11= Haregeweyn|first11= Nigussie|last12= Haile|first12= Mitiku|last13= Deckers|first13= Jozef|title= Interdisciplinary on-site evaluation of stone bunds to control soil erosion on cropland in Northern Ethiopia. |journal= Soil and Tillage Research |date=2007 |volume=94 |issue=1 |pages=151–163 |doi= 10.1016/j.still.2006.07.011|hdl= 1854/LU-378900|url= https://biblio.ugent.be/publication/378900|hdl-access= free}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Gebeyehu Taye and colleagues| title= Evolution of the effectiveness of stone bunds and trenches in reducing runoff and soil loss in the semi-arid Ethiopian highlands. |journal= Zeitschrift für Geomorphologie|date=2015 |volume=59 |issue=4 |pages=477–493 |doi= 10.1127/zfg/2015/0166| bibcode= 2015ZGm....59..477T }}</ref> iyo [[check dam|biyo-xireennada yaryar]] ayaa sidoo kale qabta biyaha soo qulqulaya.<ref>{{cite journal |last1= Nyssen|first1= J.|last2= Veyret-Picot|first2= M.|last3= Poesen|first3= J.|last4= Moeyersons|first4= J.|last5= Haile|first5= Mitiku|last6= Deckers|first6= J.|last7= Govers|first7= G.|title= The effectiveness of loose rock check dams for gully control in Tigray, Northern Ethiopia. |journal= Soil Use and Management |date=2004 |volume=20 |pages=55–64 |doi= 10.1111/j.1475-2743.2004.tb00337.x|s2cid= 98547102}}</ref><ref>{{cite journal |last1= Etefa Guyassa and colleagues|title= Effects of check dams on runoff characteristics along gully reaches, the case of Northern Ethiopia. |journal= Journal of Hydrology |date=2017 |volume=545 |issue=1 |pages=299–309 |doi= 10.1016/j.jhydrol.2016.12.019|bibcode= 2017JHyd..545..299G |url= https://biblio.ugent.be/publication/8518957 |hdl= 1854/LU-8518957 |hdl-access= free }}</ref> == Transhumance ee loo socdo dooxada == [[Transhumance in Ethiopia|Transhumance]] (dhaqashada xoolaha xilliyeed) waxay dhacdaa xilliga roobka ee xagaaga, marka dhulka u dhow tuulooyinka ay ku jiraan dalagyo. Daajis-yada da'da yar waxay xoolaha tuulada u kaxeeyaan dooxada waxayna habeenkii ku hoydaan godad yaryar. Dooxooyinka ayaa si gaar ah u soo jiidasho leh sida meel loo tago, sababtoo ah waxaa jira biyo iyo koritaan wanaagsan oo dhirta dabiiciga ah.<ref name="trans">{{cite journal |title=Transhumance in the Tigray highlands (Ethiopia) |journal=Mountain Research and Development |date=2009 |volume=29 |issue=3 |pages=255–264 |doi=10.1659/mrd.00033 |last1=Nyssen |first1=Jan |last2=Descheemaeker |first2=Katrien |last3=Zenebe |first3=Amanuel |last4=Poesen |first4=Jean |last5=Deckers |first5=Jozef |last6=Haile |first6=Mitiku |doi-access=free |hdl=1854/LU-854326 |hdl-access=free }}</ref> == Dhagaxyo waaweyn iyo kuwo yaryar oo ku yaal sariirta wabiga == Dhagaxyada waaweyn iyo kuwa yaryar ee laga helo sariirta wabiga waxay ka iman karaan meel kasta oo sare oo ka mid ah catchment-ka. Qaybaha sare ee wabiga, kaliya jajabyada dhagaxyada ee cutubyada sare ee lithological-ka ayaa joogi doona sariirta wabiga, halka hoos loo sii socdo qofku laga yaabo inuu helo isku-dar dhammaystiran oo dhammaan noocyada dhagaxyada ee wabigu dhex maro. Laga soo bilaabo kor ilaa hoos, qaybaha lithological-ka ee soo socda ayaa ka dhaca catchment-ka.<ref>{{cite book |last1=Sembroni |first1=A. |last2=Molin |first2=P. |last3=Dramis |first3=F. |title=Regional geology of the Dogu'a Tembien massif. In: Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains — The Dogu'a Tembien District |date=2019 |publisher=SpringerNature |isbn=978-3-030-04954-6 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783030049546}}</ref> * [[Alaji Basalts|Basalt-ka sare]] * [[Intra-volcanic sedimentary rock in North Ethiopia|Dhigaalka lacustrine ee isku dhex jira]] * [[Ashangi Basalts|Basalt-ka hoose]] * [[Amba Aradam Formation]] * [[Antalo Limestone]] * [[Quaternary|Tufa]] biyo macaan oo Quaternary ah<ref>{{cite journal |last1=Moeyersons |first1=J. and colleagues |title=Age and backfill/overfill stratigraphy of two tufa dams, Tigray Highlands, Ethiopia: Evidence for Late Pleistocene and Holocene wet conditions. |journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |date=2006 |volume=230 |issue=1–2 |pages=162–178 |bibcode=2006PPP...230..165M |doi=10.1016/j.palaeo.2005.07.013 }}</ref> * [[Adigrat Sandstone]] == Xadka dabiiciga ah == Inta lagu jiro socodkiisa, wabiga Tsech'i wuxuu maraa saddex degmo ([[Seret (Dogu'a Tembien)|Seret]], [[Menachek]] iyo koorsada hoose waa xadka u dhexeeya Menachek iyo [[Aregen]]).<ref name="chapmap"/> == Socodka wabiga == Waddooyin socod ah ayaa laga dhisay waddada wabiga.<ref>{{cite book |title=Description of trekking routes in Dogu'a Tembien. In: Geo-trekking in Ethiopia's Tropical Mountains - The Dogu'a Tembien District |date=2019 |publisher=SpringerNature |isbn=978-3-030-04954-6 |url=https://www.springer.com/gp/book/9783030049546}}</ref> Waddadu kuma calaamadeysan dhulka laakiin waxaa lagu raaci karaa iyadoo la isticmaalayo faylasha .GPX ee la soo dejiyay.<ref>{{cite web|url=https://www.openstreetmap.org/traces/tag/nyssen-jacob-frankl |title=Public GPS Traces tagged with nyssen-jacob-frankl |publisher=OpenStreetMap |date=2018-12-27 |accessdate=2022-05-05}}</ref> Socodka '''7''' iyo '''19''' waxay raacaan buurta dhinaca koonfureed ee catchment-ka iyagoo leh muuqaallo joogto ah oo ku saabsan dooxada Tsech'i. == Tixraacyo == {{reflist}} boesrz8394inr8ovttr3zud6mxd8hzz 0 48175 299855 2026-06-28T00:27:16Z Ayanfo189 46015 Bog cusub: '''Maamulka Isgaarsiinta Qaranka (South Sudan)''' waa [[Regulatory body|hay'adda sharciyeynta]] qaranka ee mas'uulka ka ah maaraynta qaybaha [[isgaarsiinta]], [[Broadcasting|baahinta]], [[Information and communications technology|macluumaadka iyo tignoolajiyada isgaarsiinta]] (ICT), iyo [[Boosto|adeegyada boostada]] ee [[Koonfur Suudaan|Jamhuuriyadda Koonfurta Suudaan]] . Waxay ku shaqeysaa waajibaadka Xeerka Isgaarsiinta Qaranka, 2012 waxaana si rasmi ah loo bilaabay Juun 2015.... 299855 wikitext text/x-wiki '''Maamulka Isgaarsiinta Qaranka (South Sudan)''' waa [[Regulatory body|hay'adda sharciyeynta]] qaranka ee mas'uulka ka ah maaraynta qaybaha [[isgaarsiinta]], [[Broadcasting|baahinta]], [[Information and communications technology|macluumaadka iyo tignoolajiyada isgaarsiinta]] (ICT), iyo [[Boosto|adeegyada boostada]] ee [[Koonfur Suudaan|Jamhuuriyadda Koonfurta Suudaan]] . Waxay ku shaqeysaa waajibaadka Xeerka Isgaarsiinta Qaranka, 2012 waxaana si rasmi ah loo bilaabay Juun 2015. <ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/National_Communication_Authority_(South_Sudan)#cite_note-:0-1</ref> <ref>https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/opinion-the-role-of-national-communication-authority-as-south-sudan-prepares-for-elections</ref> Talaadadii, Maajo 13, 2025, Gieth Kon Mathiang Kun wuxuu qabtay xilka [[Director general|Agaasimaha Guud]] ee hay'adda, maalin ka dib magacaabistiisa, iyada oo loo marayo Digreeto Jamhuuri ah si uu u beddelo madaxweynihii ka horreeyay, Adok Napoleon. <ref>https://www.africa-press.net/south-sudan/all-news/nca-new-boss-gieth-kon-takes-office</ref> == Taariikh == Hay'adda NCA waxaa la aasaasay ka dib markii la ansixiyay Xeerka Isgaarsiinta Qaranka, 2012. Hay'addu waxay si buuxda u shaqeysay 2015 waxayna tan iyo markaas maamulaysay deegaanka ICT-ga iyo [[isgaarsiinta]] ee Koonfurta Suudaan. <ref name=":02">https://www.nca.gov.ss/</ref> <ref name=":1">https://www.nca.gov.ss/mandate</ref> <ref name=":2">https://www.nca.gov.ss/board-of-directors</ref> == Hoggaanka iyo abaabulka == Hay'adda waxaa madax ka ah [[Director general|Agaasimaha Guud]], oo hadda ah Gieth Kon Mathiang Kun, waxayna ka hoos shaqeysaa [[Board of directors|guddi agaasimeyaal ah]] . <ref>https://www.nca.gov.ss/</ref> <ref>https://techafricanews.com/2024/07/15/south-sudan-partners-with-starlink-for-affordable-national-internet-access/</ref> Waxay leedahay 9 shaqaale maamul iyo 8 agaasime oo ay ku jiraan: * Arrimaha Shirkadda * Maaliyadda * Cilmi-baaris & Qorsheyn * Xeerarka & Fulinta * Adeegyada Farsamada * Maareynta Spectrum-ka * Kheyraadka Aadanaha * Maamulka & Saadka == Waajibaadka Hay'adda Qaranka ee Qaranka (NCA) == Sida ku cad Xeerka 2012 iyo waajibaadkiisa [[Statutory|sharciga ah]], NCA waxay mas'uul ka tahay: * [[Licensing|Shatiyeynta]] iyo nidaaminta bixiyeyaasha adeegga isgaarsiinta, baahinta, boostada, iyo ICT. <ref name=":12">https://www.connectingafrica.com/regulation/south-sudan-unveils-approved-starlink-tariffs</ref> <ref name=":22">https://www.connectingafrica.com/regulation/south-sudan-unveils-approved-starlink-tariffs</ref> * Maareynta [[Radio-frequency spectrum|spectrum-ka raadiyaha]] iyo agabka lambarrada. <ref>https://thedawn.com.ss/2025/04/14/government-signs-15-year-license-with-mtn-south-sudan/</ref> * Horumarinta tartanka cadaaladda ah ee suuqa [[Communication|isgaarsiinta]] iyadoo la ilaalinayo [[Consumer rights|xuquuqda macaamiisha]] . <ref name=":03">https://thedawn.com.ss/2025/04/14/government-signs-15-year-license-with-mtn-south-sudan/</ref> * Hirgelinta heerarka qalabka isgaarsiinta iyo adeegyada (nooca oggolaanshaha, tayada iyo u hoggaansanaanta). <ref name=":03" /> * Maareynta waajibaadka marin u helidda guud (tusaale ahaan iyada oo loo marayo Sanduuqa Adeegga iyo Helitaanka Guud) si loo ballaariyo adeegyada isgaarsiinta iyo ICT-ga meelaha [[Underserved|aan la dabooli karin]] ama [[Baadiye|miyiga]] . <ref name=":12" /> == Hindisayaasha iyo hawlaha muhiimka ah == === Kaabayaasha dhaqaalaha iyo helitaanka dijitaalka ah === Hay'adda NCA waxay ka shaqeysaa ballaarinta kaabayaasha dijitaalka ah ee [[Koonfur Suudaan|Koonfurta Suudaan]] . Sannadkii 2024, waxay iskaashi la sameysay '''[[Starlink]]''', oo ah shirkad bixisa internetka dayax-gacmeedka, si loo kordhiyo daboolida ballaaran ee meelaha miyiga ah iyo meelaha aan adeegyada lahayn. Waxay sidoo kale heshiis shati oo 15 sano ah la saxiixatay '''[[MTN South Sudan|MTN Koonfurta Suudaan]]''' sannadkii 2025, si loo horumariyo bixinta adeegga iyo maalgashiga isgaarsiinta. <ref>https://gogirlsict.org/nca-mou/</ref> <ref>https://www.africa-press.net/south-sudan/all-news/nca-partners-with-afralti-to-promote-cross-border-mobile-technologies</ref> <ref>https://www.eyeradio.org/adok-says-nca-collects-close-to-ssp-5-billion-in-revenue-monthly/</ref> == Tixraacyada == hop33xet7pt2glh4hg6h5oanggwd0tb 299990 299855 2026-06-28T08:04:33Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299990 wikitext text/x-wiki '''Maamulka Isgaarsiinta Qaranka (South Sudan)''' waa [[Regulatory body|hay'adda sharciyeynta]] qaranka ee mas'uulka ka ah maaraynta qaybaha [[isgaarsiinta]], [[Broadcasting|baahinta]], [[Information and communications technology|macluumaadka iyo tignoolajiyada isgaarsiinta]] (ICT), iyo [[Boosto|adeegyada boostada]] ee [[Koonfur Suudaan|Jamhuuriyadda Koonfurta Suudaan]] . Waxay ku shaqeysaa waajibaadka Xeerka Isgaarsiinta Qaranka, 2012 waxaana si rasmi ah loo bilaabay Juun 2015. <ref name=":0">https://en.wikipedia.org/wiki/National_Communication_Authority_(South_Sudan)#cite_note-:0-1</ref> <ref>https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/opinion-the-role-of-national-communication-authority-as-south-sudan-prepares-for-elections</ref> Talaadadii, Maajo 13, 2025, Gieth Kon Mathiang Kun wuxuu qabtay xilka [[Director general|Agaasimaha Guud]] ee hay'adda, maalin ka dib magacaabistiisa, iyada oo loo marayo Digreeto Jamhuuri ah si uu u beddelo madaxweynihii ka horreeyay, Adok Napoleon. <ref>https://www.africa-press.net/south-sudan/all-news/nca-new-boss-gieth-kon-takes-office</ref> == Taariikh == Hay'adda NCA waxaa la aasaasay ka dib markii la ansixiyay Xeerka Isgaarsiinta Qaranka, 2012. Hay'addu waxay si buuxda u shaqeysay 2015 waxayna tan iyo markaas maamulaysay deegaanka ICT-ga iyo [[isgaarsiinta]] ee Koonfurta Suudaan. <ref name=":02">https://www.nca.gov.ss/</ref> <ref name=":1">https://www.nca.gov.ss/mandate</ref> <ref name=":2">https://www.nca.gov.ss/board-of-directors</ref> == Hoggaanka iyo abaabulka == Hay'adda waxaa madax ka ah [[Director general|Agaasimaha Guud]], oo hadda ah Gieth Kon Mathiang Kun, waxayna ka hoos shaqeysaa [[Board of directors|guddi agaasimeyaal ah]] . <ref>https://www.nca.gov.ss/</ref> <ref>https://techafricanews.com/2024/07/15/south-sudan-partners-with-starlink-for-affordable-national-internet-access/</ref> Waxay leedahay 9 shaqaale maamul iyo 8 agaasime oo ay ku jiraan: * Arrimaha Shirkadda * Maaliyadda * Cilmi-baaris & Qorsheyn * Xeerarka & Fulinta * Adeegyada Farsamada * Maareynta Spectrum-ka * Kheyraadka Aadanaha * Maamulka & Saadka == Waajibaadka Hay'adda Qaranka ee Qaranka (NCA) == Sida ku cad Xeerka 2012 iyo waajibaadkiisa [[Statutory|sharciga ah]], NCA waxay mas'uul ka tahay: * [[Licensing|Shatiyeynta]] iyo nidaaminta bixiyeyaasha adeegga isgaarsiinta, baahinta, boostada, iyo ICT. <ref name=":12">https://www.connectingafrica.com/regulation/south-sudan-unveils-approved-starlink-tariffs</ref> <ref name=":22">https://www.connectingafrica.com/regulation/south-sudan-unveils-approved-starlink-tariffs</ref> * Maareynta [[Radio-frequency spectrum|spectrum-ka raadiyaha]] iyo agabka lambarrada. <ref>https://thedawn.com.ss/2025/04/14/government-signs-15-year-license-with-mtn-south-sudan/{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Horumarinta tartanka cadaaladda ah ee suuqa [[Communication|isgaarsiinta]] iyadoo la ilaalinayo [[Consumer rights|xuquuqda macaamiisha]] . <ref name=":03">https://thedawn.com.ss/2025/04/14/government-signs-15-year-license-with-mtn-south-sudan/{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Hirgelinta heerarka qalabka isgaarsiinta iyo adeegyada (nooca oggolaanshaha, tayada iyo u hoggaansanaanta). <ref name=":03" /> * Maareynta waajibaadka marin u helidda guud (tusaale ahaan iyada oo loo marayo Sanduuqa Adeegga iyo Helitaanka Guud) si loo ballaariyo adeegyada isgaarsiinta iyo ICT-ga meelaha [[Underserved|aan la dabooli karin]] ama [[Baadiye|miyiga]] . <ref name=":12" /> == Hindisayaasha iyo hawlaha muhiimka ah == === Kaabayaasha dhaqaalaha iyo helitaanka dijitaalka ah === Hay'adda NCA waxay ka shaqeysaa ballaarinta kaabayaasha dijitaalka ah ee [[Koonfur Suudaan|Koonfurta Suudaan]] . Sannadkii 2024, waxay iskaashi la sameysay '''[[Starlink]]''', oo ah shirkad bixisa internetka dayax-gacmeedka, si loo kordhiyo daboolida ballaaran ee meelaha miyiga ah iyo meelaha aan adeegyada lahayn. Waxay sidoo kale heshiis shati oo 15 sano ah la saxiixatay '''[[MTN South Sudan|MTN Koonfurta Suudaan]]''' sannadkii 2025, si loo horumariyo bixinta adeegga iyo maalgashiga isgaarsiinta. <ref>https://gogirlsict.org/nca-mou/</ref> <ref>https://www.africa-press.net/south-sudan/all-news/nca-partners-with-afralti-to-promote-cross-border-mobile-technologies</ref> <ref>https://www.eyeradio.org/adok-says-nca-collects-close-to-ssp-5-billion-in-revenue-monthly/</ref> == Tixraacyada == 60h7zm48nyviuqmug5b0sl6wh2bsxlv 0 48176 299857 2026-06-28T00:34:33Z Ayanfo189 46015 Bog cusub: '''Komishanka Doorashooyinka Qaranka Suudaan''' ( {{Langx|ar|المفوضية القومية للإنتخابات}} ; oo inta badan loogu yeero '''NEC''') waa [[Election management body|hay'adda maaraynta doorashooyinka]] ee [[Suudaan]], oo ah urur madax-bannaan oo lagu aasaasay [[National Elections Act of 2008|Xeerka Doorashooyinka Qaranka ee 2008.]] '''<ref>https://www.refworld.org/legal/legislation/natlegbod/2008/en/72521</ref>''' == Taariikh == Guddiga Doorashooyinka Qaranka... 299857 wikitext text/x-wiki '''Komishanka Doorashooyinka Qaranka Suudaan''' ( {{Langx|ar|المفوضية القومية للإنتخابات}} ; oo inta badan loogu yeero '''NEC''') waa [[Election management body|hay'adda maaraynta doorashooyinka]] ee [[Suudaan]], oo ah urur madax-bannaan oo lagu aasaasay [[National Elections Act of 2008|Xeerka Doorashooyinka Qaranka ee 2008.]] '''<ref>https://www.refworld.org/legal/legislation/natlegbod/2008/en/72521</ref>''' == Taariikh == Guddiga Doorashooyinka Qaranka ee Suudaan (NEC) waxaa la aasaasay 2008 iyadoo la raacayo [[National Elections Act (Sudan)|Xeerka Doorashooyinka Qaranka]] iyadoo qayb ka ah qaab-dhismeed ballaaran oo lagu hagaajinayo geeddi-socodka doorashada Suudaan. Dhismaheeda wuxuu raacay [[Comprehensive Peace Agreement|Heshiiskii Nabadda ee Dhammaystiran]] (CPA) ee 2005, kaas oo lagu doonayay in lagu xalliyo khilaafaadka laguna abuuro jawi siyaasadeed oo loo dhan yahay oo dalka ka jira. Guddiga Doorashooyinka Qaranka ee Suudaan ayaa beddelay Hay'adda Doorashooyinka Qaranka ee Suudaan, oo hore u kormeeraysay hababka doorashada ee Suudaan. <ref>https://peaceaccords.nd.edu/accord/sudan-comprehensive-peace-agreement</ref> <ref>https://www.refworld.org/legal/agreements/natlegbod/2002/en/121411</ref> Abuuritaanka NEC waxay ahayd tallaabo muhiim ah oo ku aaddan u gudubka maamulka dimuqraadiga ah, oo loo xilsaaray hubinta doorashooyin xor ah oo caddaalad ah, kormeerka diiwaangelinta codbixiyayaasha, iyo maaraynta doorashooyinka madaxweynaha iyo baarlamaanka labadaba. Waajibaadka NEC waxaa sidoo kale ka mid ah abaabulka afti dadweyne, sida [[2011 South Sudanese independence referendum|aftidii taariikhiga ahayd ee 2011]], halkaas oo Koonfurta Suudaan ay u codeysay madaxbannaani. <ref>https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/unmis/referendum.shtml</ref> <ref>https://www.bbc.com/news/world-africa-12317927</ref> Hoggaanka NEC waxaa magacaaba Madaxweynaha, laakiin waxay u shaqeysaa sidii hay'ad madax-bannaan, taasoo ka dhigaysa inay mas'uul ka tahay ilaalinta dhexdhexaadnimada iyo dhexdhexaadnimada geeddi-socodka doorashada. Guddiga waxaa guddoomiye ka ahaa shakhsiyaad kala duwan, iyadoo Professor Abdul-Rahman Ibrahim Al-Dahir uu hadda yahay guddoomiyaha. Waqti ka dib, NEC waxay la kulantay caqabado, gaar ahaan kuwa ku saabsan xasillooni darrada siyaasadeed iyo arrimaha saadka inta lagu jiro xilliyada doorashada. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Wikipedia:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2024)">xigasho ayaa loo baahan yahay</span>]]'' &#x5D;</sup> == Tixraacyada == 2ak2x6y6jffg5hpxaj2ok0h15w9rja7 0 48177 299859 2026-06-28T00:40:24Z Ayanfo189 46015 Bog cusub: '''Guddiga Xuquuqda Aadanaha ee Koonfurta Suudaan''' waa [[United Nations commission of inquiry|guddi baaritaan oo Qaramada Midoobay ah]] oo ay aasaastay [[Golaha Xuquuqda Dadka Qaramada Midoobay|Golaha Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay]] . <ref>https://sgp.fas.org/crs/row/R43344.pdf</ref> <ref>https://www.ungeneva.org/es/news-media/meeting-summary/2016/03/human-rights-council-establishes-commission-human-rights-south</ref> Guddiga oo lagu aasaasay [https://ap.ohchr.org/docu... 299859 wikitext text/x-wiki '''Guddiga Xuquuqda Aadanaha ee Koonfurta Suudaan''' waa [[United Nations commission of inquiry|guddi baaritaan oo Qaramada Midoobay ah]] oo ay aasaastay [[Golaha Xuquuqda Dadka Qaramada Midoobay|Golaha Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay]] . <ref>https://sgp.fas.org/crs/row/R43344.pdf</ref> <ref>https://www.ungeneva.org/es/news-media/meeting-summary/2016/03/human-rights-council-establishes-commission-human-rights-south</ref> Guddiga oo lagu aasaasay [https://ap.ohchr.org/documents/dpage_e.aspx?si=A/HRC/RES/31/20 Qaraarkii 31/20] 23 Maarso 2016, waxaa loo xilsaaray inuu la socdo oo uu baaro xadgudubyada [[Xuquuqda dadka|xuquuqda aadanaha]] ee ka dhaca [[Koonfur Suudaan|Koonfurta Suudaan]] . Waajibaadkiisa waxaa la cusbooneysiiyaa sannad kasta iyadoo lagu saleynayo go'aanka 47-ka waddan ee xubnaha ka ah [[Golaha Xuquuqda Dadka Qaramada Midoobay|Golaha Xuquuqda Aadanaha]] . <ref>https://www.hrw.org/news/2024/02/26/joint-ngo-letter-calls-renewal-un-commission-human-rights-south-sudan-critical</ref> == Qaab-dhismeedka == Guddiga waxaa madax u ah saddex Guddoomiye, oo ay magacawday [[Golaha Xuquuqda Dadka Qaramada Midoobay|Golaha Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay]] . <ref>https://sudantribune.com/article57589/</ref> Hadda, xubnaha Guddiga waa Marwo [[Yasmin Sooka]] <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2016/06/president-human-rights-council-appoints-members-monitoring-mission-south?LangID=E&NewsID=20097</ref> <ref>https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/co-h-south-sudan/bio#sooka</ref> (Guddoomiye, oo ka timid [[Koonfur Afrika]] ), Mudane Barney Afako (oo ka timid [[Yugandha|Uganda]] ), Mudane Carlos Castresana Fernandes <ref>{{Cite web}}</ref> <ref>{{Cite web}}</ref> <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2018/06/human-rights-council-president-appoints-barney-afako-uganda-new-member-south</ref> (oo ka timid [[Isbania|Spain]] ). Guddiga waxaa taageera xoghayn fadhigeedu yahay [[Juba]], [[Koonfur Suudaan|Koonfurta Suudaan]] . == Warbixinta == Guddigu wuxuu daabacaa warbixinnada baaritaanka sanadlaha ah (oo sidoo kale loo yaqaan Warbixinnada Waajibaadka) isagoo faahfaahinaya xaaladda guud [[Xuquuqda dadka|ee xuquuqda aadanaha]] ee [[Koonfur Suudaan|Koonfurta Suudaan]], wuxuuna sidoo kale daabacaa warbixinno mawduucyo ah oo loo yaqaan Warqadaha Qolka Shirarka (CRPs). Warbixinnadani waxay inta badan diiradda saaraan xadgudubyada ba'an ee [[International human rights law|Sharciga Xuquuqda Aadanaha ee Caalamiga ah]] iyo [[International humanitarian law|Sharciga Caalamiga ah ee Bani'aadamnimada]], iyadoo si weyn diiradda loo saarayo rabshadaha galmada ee la xiriira colaadaha. <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2018/06/human-rights-council-president-appoints-barney-afako-uganda-new-member-south</ref> <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/07/human-rights-council-president-appoints-carlos-castresana-fernandez-serve</ref> Shaqaalaha xoghaynta Guddiga iyo saddexda Guddoomiye waxay sameeyaan hawlgallo xaqiiqo-raadin ah oo ka socda Koonfurta Suudaan iyo waddamada deriska ah si ay u wareystaan dhibanayaasha iyo markhaatiyaasha. Natiijooyinkan baaritaanka ayaa aasaas u ah warbixinnada Guddiga. Warbixinnada Guddiga waxaa isticmaala bulshooyinka caalamiga ah, oo ay ku jiraan dowladaha iyo [[Non-governmental organization|NGO-yada]], si ay u xoojiyaan dadaalladooda u doodista iyo inay wargeliyaan go'aannada dejinta siyaasadda/jawaabta. <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/07/human-rights-council-president-appoints-carlos-castresana-fernandez-serve</ref> Warbixinadii ugu dambeeyay ee uu Guddigu soo saaray qaarkood waa sidan hoos ku qoran: * Warbixinta Maarso 2024: <ref>{{Cite web}}</ref> waxay faahfaahin ka bixinaysaa xaaladda guud ee xuquuqda aadanaha ee Koonfurta Suudaan waxayna tilmaamaysaa in suurtagalnimada xadgudubyo badan ay sarreyso haddii aysan dowladdu qaadin tallaabooyin degdeg ah oo u heellan si wax looga qabto waxyaabaha sababa khilaafaadka <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/07/human-rights-council-president-appoints-carlos-castresana-fernandez-serve</ref> * Warbixinta Oktoobar 2023 (CRP): waxay faahfaahin ka bixinaysaa xaaladda mawqifka madaniga ah iyo siyaasadeed ee Koonfurta Suudaan. Waxay sheegaysaa sida qalab nidaamsan loogu isticmaalo caburinta, xakamaynta iyo xakamaynta [[Civil society organization|ururada bulshada rayidka ah]] iyo [[Media (communication)|warbaahinta]] * Warbixinta Abriil 2023 (CRP): oo la sii daayay 3-dii Abriil, ayaa si faahfaahsan uga hadashay khilaafaadkii ka dhacay Koonfurta Suudaan intii lagu jiray 2022 waxayna muujinaysaa sida [[Impunity|ciqaab la'aantu]] u hurinayso rabshadaha dalka. Waxay diiwaangelisay xadgudubyada ka dhacay macnaha guud ee khilaafaadkan waxayna magacowday shaqsiyaadka mas'uulka ka ah isla arrintaas * Warbixinta Maarso 2023: waxay faahfaahin ka bixinaysaa xaaladda guud ee xuquuqda aadanaha ee Koonfurta Suudaan iyadoo la raacayo natiijooyinka baaritaannada Guddiga intii lagu jiray 2022 waxayna sheegaysaa sida ciqaab la'aantu u horseeddo dhammaan khilaafaadka iyo xadgudubyada ka dhaca dalka. <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/07/human-rights-council-president-appoints-carlos-castresana-fernandez-serve</ref> == Tixraacyada == 6v2t5bqlw9uqcjnmv85lbjlfu62oj5d 299860 299859 2026-06-28T00:40:56Z Ayanfo189 46015 299860 wikitext text/x-wiki '''Guddiga Xuquuqda Aadanaha ee Koonfurta Suudaan''' waa [[United Nations commission of inquiry|guddi baaritaan oo Qaramada Midoobay ah]] oo ay aasaastay [[Golaha Xuquuqda Dadka Qaramada Midoobay|Golaha Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay]] . <ref>https://sgp.fas.org/crs/row/R43344.pdf</ref> <ref>https://www.ungeneva.org/es/news-media/meeting-summary/2016/03/human-rights-council-establishes-commission-human-rights-south</ref> Guddiga oo lagu aasaasay [https://ap.ohchr.org/documents/dpage_e.aspx?si=A/HRC/RES/31/20 Qaraarkii 31/20] 23 Maarso 2016, waxaa loo xilsaaray inuu la socdo oo uu baaro xadgudubyada [[Xuquuqda dadka|xuquuqda aadanaha]] ee ka dhaca [[Koonfur Suudaan|Koonfurta Suudaan]] . Waajibaadkiisa waxaa la cusbooneysiiyaa sannad kasta iyadoo lagu saleynayo go'aanka 47-ka waddan ee xubnaha ka ah [[Golaha Xuquuqda Dadka Qaramada Midoobay|Golaha Xuquuqda Aadanaha]] . <ref>https://www.hrw.org/news/2024/02/26/joint-ngo-letter-calls-renewal-un-commission-human-rights-south-sudan-critical</ref> == Qaab-dhismeedka == Guddiga waxaa madax u ah saddex Guddoomiye, oo ay magacawday [[Golaha Xuquuqda Dadka Qaramada Midoobay|Golaha Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay]] . <ref>https://sudantribune.com/article57589/</ref> Hadda, xubnaha Guddiga waa Marwo [[Yasmin Sooka]] <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2016/06/president-human-rights-council-appoints-members-monitoring-mission-south?LangID=E&NewsID=20097</ref> <ref>https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/hrc/co-h-south-sudan/bio#sooka</ref> (Guddoomiye, oo ka timid [[Koonfur Afrika]] ), Mudane Barney Afako (oo ka timid [[Yugandha|Uganda]] ), Mudane Carlos Castresana Fernandes <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/07/human-rights-council-president-appoints-carlos-castresana-fernandez-serve</ref> <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2018/06/human-rights-council-president-appoints-barney-afako-uganda-new-member-south</ref> (oo ka timid [[Isbania|Spain]] ). Guddiga waxaa taageera xoghayn fadhigeedu yahay [[Juba]], [[Koonfur Suudaan|Koonfurta Suudaan]] . == Warbixinta == Guddigu wuxuu daabacaa warbixinnada baaritaanka sanadlaha ah (oo sidoo kale loo yaqaan Warbixinnada Waajibaadka) isagoo faahfaahinaya xaaladda guud [[Xuquuqda dadka|ee xuquuqda aadanaha]] ee [[Koonfur Suudaan|Koonfurta Suudaan]], wuxuuna sidoo kale daabacaa warbixinno mawduucyo ah oo loo yaqaan Warqadaha Qolka Shirarka (CRPs). Warbixinnadani waxay inta badan diiradda saaraan xadgudubyada ba'an ee [[International human rights law|Sharciga Xuquuqda Aadanaha ee Caalamiga ah]] iyo [[International humanitarian law|Sharciga Caalamiga ah ee Bani'aadamnimada]], iyadoo si weyn diiradda loo saarayo rabshadaha galmada ee la xiriira colaadaha. <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2018/06/human-rights-council-president-appoints-barney-afako-uganda-new-member-south</ref> <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/07/human-rights-council-president-appoints-carlos-castresana-fernandez-serve</ref> Shaqaalaha xoghaynta Guddiga iyo saddexda Guddoomiye waxay sameeyaan hawlgallo xaqiiqo-raadin ah oo ka socda Koonfurta Suudaan iyo waddamada deriska ah si ay u wareystaan dhibanayaasha iyo markhaatiyaasha. Natiijooyinkan baaritaanka ayaa aasaas u ah warbixinnada Guddiga. Warbixinnada Guddiga waxaa isticmaala bulshooyinka caalamiga ah, oo ay ku jiraan dowladaha iyo [[Non-governmental organization|NGO-yada]], si ay u xoojiyaan dadaalladooda u doodista iyo inay wargeliyaan go'aannada dejinta siyaasadda/jawaabta. <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/07/human-rights-council-president-appoints-carlos-castresana-fernandez-serve</ref> Warbixinadii ugu dambeeyay ee uu Guddigu soo saaray qaarkood waa sidan hoos ku qoran: * Warbixinta Maarso 2024: <ref>https://literaturfestival.com/en/authors/carlos-castresana-fernandez/</ref> waxay faahfaahin ka bixinaysaa xaaladda guud ee xuquuqda aadanaha ee Koonfurta Suudaan waxayna tilmaamaysaa in suurtagalnimada xadgudubyo badan ay sarreyso haddii aysan dowladdu qaadin tallaabooyin degdeg ah oo u heellan si wax looga qabto waxyaabaha sababa khilaafaadka <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/07/human-rights-council-president-appoints-carlos-castresana-fernandez-serve</ref> * Warbixinta Oktoobar 2023 (CRP): waxay faahfaahin ka bixinaysaa xaaladda mawqifka madaniga ah iyo siyaasadeed ee Koonfurta Suudaan. Waxay sheegaysaa sida qalab nidaamsan loogu isticmaalo caburinta, xakamaynta iyo xakamaynta [[Civil society organization|ururada bulshada rayidka ah]] iyo [[Media (communication)|warbaahinta]] * Warbixinta Abriil 2023 (CRP): oo la sii daayay 3-dii Abriil, ayaa si faahfaahsan uga hadashay khilaafaadkii ka dhacay Koonfurta Suudaan intii lagu jiray 2022 waxayna muujinaysaa sida [[Impunity|ciqaab la'aantu]] u hurinayso rabshadaha dalka. Waxay diiwaangelisay xadgudubyada ka dhacay macnaha guud ee khilaafaadkan waxayna magacowday shaqsiyaadka mas'uulka ka ah isla arrintaas * Warbixinta Maarso 2023: waxay faahfaahin ka bixinaysaa xaaladda guud ee xuquuqda aadanaha ee Koonfurta Suudaan iyadoo la raacayo natiijooyinka baaritaannada Guddiga intii lagu jiray 2022 waxayna sheegaysaa sida ciqaab la'aantu u horseeddo dhammaan khilaafaadka iyo xadgudubyada ka dhaca dalka. <ref>https://www.ohchr.org/en/press-releases/2023/07/human-rights-council-president-appoints-carlos-castresana-fernandez-serve</ref> == Tixraacyada == 3lqowf31cfcv93sbaii1yvfc51ha6zu 0 48178 299861 2026-06-28T00:47:36Z Ayanfo189 46015 Bog cusub: '''Farah Abdullahi Abdi''' (wuxuu ku dhashay 21 Luulyo 1995 magaalada [[Beledweyne]] ) waa u dhaqdhaqaaqa xuquuqda aadanaha. Waa qaxooti ka timid Soomaaliya <ref name="world forum democracy 2016">https://www.coe.int/en/web/world-forum-democracy/2016-speakers/-/asset_publisher/JTQ3V5aITSo7/content/abdi-farah</ref> iyo Sarkaalka Siyaasadda ee Magangelyada iyo Socdaalka ee ururka [[Transgender Europe]] . <ref name="europride program">https://web.archive.org/web/20230922091626/https:... 299861 wikitext text/x-wiki '''Farah Abdullahi Abdi''' (wuxuu ku dhashay 21 Luulyo 1995 magaalada [[Beledweyne]] ) waa u dhaqdhaqaaqa xuquuqda aadanaha. Waa qaxooti ka timid Soomaaliya <ref name="world forum democracy 2016">https://www.coe.int/en/web/world-forum-democracy/2016-speakers/-/asset_publisher/JTQ3V5aITSo7/content/abdi-farah</ref> iyo Sarkaalka Siyaasadda ee Magangelyada iyo Socdaalka ee ururka [[Transgender Europe]] . <ref name="europride program">https://web.archive.org/web/20230922091626/https://europride2023.mt/lgbtiqconf/programme/</ref> == Noloshii hore iyo baxsashada Malta == Farah waxay ka carartay dagaalkii Soomaaliya iyada iyo waalidkeed iyo walaalkeed markay saddex jir ahayd. <ref name="maltatoday">https://www.maltatoday.com.mt/author/farah_abdi/</ref>Qoyskeedu waxay markii ugu horreysay ku jireen xero qaxooti laakiin ka dib waxay u guureen caasimadda. <ref name="ratsch-menke">https://dieschwelle.de/fileadmin/user_upload/Bilder_Dokumente/Friedenspreis/Laudatio/2015_Farah_Abdi_Laudatio.pdf</ref> Kadib waxay ku kortay Nairobi, Kenya. Aabaheed wuxuu ahaa Muslim ku dhaqma diinta Islaamka. Qoyska si joogto ah ayay u tukan jireen oo u akhrin jireen Qur'aanka. Farah waxay waalidkeed ku tilmaami jirtay inay yihiin dad muxaafid ah oo shaqo badan. Waxay ku kortay dabaqada dhexe. Waxay ku tilmaantay hooyadeed iyo ayeeydeed, oo la noolayd qoyska Nairobi, inay kor u qaadayeen dareen xooggan oo isku-kalsooni ah iyada tan iyo yaraanteedii. Waalidkeed waxay siiyeen iyada iyo walaalkeed waxbarasho wanaagsan. Farah waxay ku kortay saddex luqadood oo Ingiriis iyo [[Af-Sawaaxili|Sawaaxili ah]], iyo sidoo kale inay ku hadasho [[Af Soomaali|Soomaali]] qoyskeeda guriga. Waxay qarisay xiisaheeda muusikada, dhaqanka Mareykanka, moodada iyo jilitaanka qoyskeeda iyo ka dib sidoo kale galmadeeda iyo aqoonsigeeda jinsiga. <ref name="ratsch-menke" /> Sababtoo ah looma aqbalin inay tahay khaniis iyo jinsi-beddel, waxay mar kale ka carartay iyadoo 16 jir ah iyada oo u sii marta Uganda, Koonfurta Suudaan, Suudaan iyo Liibiya una sii gudubtay Malta. Intii ay diyaaraddu socotay waxaa la xiray shan jeer, waxaa la jirdilay oo lagu xadgudbay waxaana lagu qasbay inay lacag la'aan ka shaqeyso goobaha dhismaha ee Liibiya. Kharashka ka soo qaxay Kenya una socday Malta wuxuu ahaa 12,000 oo doolarka Mareykanka ah qoyskeeda. <ref name="weser kurier">https://www.weser-kurier.de/bremen/bremer-friedenspreis-fuer-fluechtlingsaktivist-doc7e4h1vt2qd195z7hd1o</ref> Cabdi waxay timid Malta sanadkii 2012. Waxay ka soo carartay Soomaaliya iyadoo sii mareysa Liibiya waxayna doon ku timid Malta. <ref name="world forum democracy 20162">https://www.weser-kurier.de/bremen/bremer-friedenspreis-fuer-fluechtlingsaktivist-doc7e4h1vt2qd195z7hd1o</ref> Iyadoo 16 jir ah, <ref>https://dieschwelle.de/friedenspreis-2015/farah-abdullahi-abdi</ref> Cabdi ayaa muddo kooban la xiray ka dib markii ay timid Malta inkastoo ay ahayd ilmo yar. Muddo ka dib, waxay u sheegtay daaweeye inay la kulantay cadaadis ku saabsan aqoonsigeeda galmo iyo jinsi ee dalkeeda hooyo, waana la sii daayay. Ka dib markii ay timid, Cabdi waxay u shaqayn jirtay turjubaan ahaan hay'adaha aan dawliga ahayn ee maxalliga ah iyo makhaayad ku taal [[Senglea]] . <ref name="maltatoday2">https://dieschwelle.de/friedenspreis-2015/farah-abdullahi-abdi</ref> == Dhaqdhaqaaqa == Cabdi waxay bilowday inay ka shaqeyso qoraa ka tirsan wargeyska Malta ''[[Malta Today|Today ee Malta]]'' . <ref name="maltatoday3">https://timesofmalta.com/article/common-eu-migration-policy-harm-lgbtiq-asylum-seekers-activist.1054993</ref> Waxay ka qortay si xun ula dhaqanka iyo dhibaatooyinka soogalootiga ee Malta waxayna si gaar ah uga caan baxday dadka soogalootiga ah ee ku nool jasiiradda. Farah waxay ku dhawaaqday inay halkaas u joogaan "si ay u shaqeeyaan oo ay wax ugu biiriyaan bulshada". <ref name="weser kurier2">https://timesofmalta.com/article/common-eu-migration-policy-harm-lgbtiq-asylum-seekers-activist.1054993</ref> Waxaa dhaleeceeyay hadalkeeda dadka ka soo horjeeda socdaalka. <ref name="dieschwelle">https://humanityinaction.org/person/farah-abdi/</ref> Sannadkii 2014, Farah wuxuu ka hadlay baarlamaanka Yurub isagoo taageero ka helaya ururka [[terre des hommes]] intii lagu jiray munaasabadda "Meesha aan u socdo lama oga" wuxuuna u dooday ilaalinta qaxootiga yaryar iyo kuwa carruurta ah. Guddoomiyaha Yurub [[Cecilia Malmström]] waxay sheegtay inay sharci ahaan suurtogal tahay in qaxootiga carruurta iyo kuwa yaryar ay u haajiraan Midowga Yurub. <ref name="reliefweb">https://humanityinaction.org/person/farah-abdi/</ref> == Tixraacyada == immbtuwjlxlbksacuuqblyksw1vve6v 0 48179 299863 2026-06-28T00:57:00Z Ayanfo189 46015 Bog cusub: '''Xaawo Cabdi Dhiblaawe''' <ref>http://in-sightjournal.com/2013/08/17/dr-hawa-abdi-m-d-physician-human-rights-activist-hawa-abdi-foundation/</ref> ( {{Langx|so|Xaawo Cabdi}} , {{Langx|ar|حواء عبدي}} , 17 Maajo 1947  5 Agoosto 2020) wuxuu ahaa [[Soomaalida|Soomaali]] u dhaqdhaqaaqa xuquuqda aadanaha iyo dhaqtar. Waxay ahayd aasaasihii iyo guddoomiyaha hay'adda Dr. Xaawo Cabdi Foundation (DHAF), oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn. == Sannadaha hore == Cabdi waxay ku dh... 299863 wikitext text/x-wiki '''Xaawo Cabdi Dhiblaawe''' <ref>http://in-sightjournal.com/2013/08/17/dr-hawa-abdi-m-d-physician-human-rights-activist-hawa-abdi-foundation/</ref> ( {{Langx|so|Xaawo Cabdi}} , {{Langx|ar|حواء عبدي}} , 17 Maajo 1947  5 Agoosto 2020) wuxuu ahaa [[Soomaalida|Soomaali]] u dhaqdhaqaaqa xuquuqda aadanaha iyo dhaqtar. Waxay ahayd aasaasihii iyo guddoomiyaha hay'adda Dr. Xaawo Cabdi Foundation (DHAF), oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn. == Sannadaha hore == Cabdi waxay ku dhalatay [[Muqdisho]], waxayna ku noolayd koonfurta-bartamaha [[Soomaaliya]] . <ref name="Sdhasimgj">http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/features/2012/03/22/feature-01</ref> Hooyadeed waxay dhimatay iyadoo 12 jir ah. Intaa ka dib Cabdi waxay qabatay shaqooyinka qoyska, oo ay ku jirto korinta afar gabdhood oo walaalaheed ah oo ka yar. <ref name="Dr. Hawa Abdi Foundation">http://www.dhaf.org/about-us/dr-hawa/</ref> Aabaheed wuxuu ahaa xirfadle <ref name="Holpoty">http://www.hiiraan.com/news2/2008/jan/dr_hawa_abdi_2007_hol_person_of_the_year.aspx</ref> oo ka shaqeynayay [[Dekada Muqdisho|dekedda caasimadda]] . <ref name="NYT obit">https://www.nytimes.com/2020/08/06/obituaries/hawa-abdi-dead.html</ref> Intii ay waxbarashada hore ku jirtay, Cabdi waxay dhiganaysay akadeemiyada hoose, dhexe iyo sare ee maxalliga ah. <ref name="Sdhasimgj2">{{Cite news}}</ref>Sannadkii 1964, waxay deeq waxbarasho ka heshay Guddiga Haweenka ee Midowgii Soofiyeeti. Cabdi waxay markii dambe ka baratay caafimaadka [[Kiev Medical Institute|Machadka Caafimaadka ee Kiev]], iyadoo ka qalin jabisay 1971. Sannadkii xigay, waxay ka bilowday waxbarashada sharciga [[Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed|Jaamacadda Qaranka Soomaaliya]] ee dhawaan la furay ee Muqdisho. <ref name="Sdhasimgj2" /> Waxay ku tababaran jirtay daawada subaxdii waxayna ka shaqayn jirtay shahaadadeeda sharciga wakhtigeeda firaaqada, ugu dambayntiina waxay ku guulaysatay 1979. <ref name="Sdhasimgj2" /> == Nolosha shaqsiyeed == Markii Cabdi ay ahayd laba iyo toban jir, waxay [[Forced marriage|guur qasab ah]] la gashay nin aad uga weyn oo ahaa sarkaal booliis ah. Guurkii muddada gaaban socday wuxuu dhammaaday dhowr sano ka dib, ka hor inta aysan ka tagin Soomaaliya una ambabixin Moscow ka dibna, Kiev. Sannadihii ay ku jirtay USSR, waxay la kulantay Aden Mohammed, oo ah arday Soomaali ah oo ay isla dhiganayeen. <ref>https://www.nytimes.com/2020/08/06/obituaries/hawa-abdi-dead.html</ref> <ref>{{Cite book|last=Abdi|first=Hawa|url=https://books.google.com/books?id=GWjWUc5eNLgC|title=Keeping Hope Alive: One Woman—90,000 Lives Changed|date=2 April 2013|publisher=Grand Central Publishing|isbn=9781455599295}}</ref> Sannadkii 1973, Cabdi waxay guursatay Aden waxayna dhashay ilmaheedii ugu horreeyay laba sano ka dib. <ref>{{Cite book|last=Hawa Abdi|url=https://archive.org/details/keepinghopealive0000hawa|title=Keeping hope alive : one woman: 90,000 lives changed|date=2013|publisher=Grand Central Pub|others=Robbins, Sarah J.|isbn=9781455503766|edition=1st|location=New York, NY|oclc=806015186|url-access=registration}}</ref> Waxay dhaleen saddex carruur ah: Deeqo, Aamina, iyo Axmed. Axmed wuxuu ku dhintay shil gaari oo ka dhacay Hargeysa sannadkii 2005, isagoo booqanaya aabihiis oo tan iyo markaas ka kala tagay Cabdi. <ref>http://www.glamour.com/inspired/women-of-the-year/2010/dr-hawa-abdi-and-her-daughters</ref> Deqo iyo Aamina labaduba waxay noqdeen dhakhaatiir. <ref name="NYT obit2">https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2011/aug/23/somali-doctor-puts-aid-agencies-shade</ref> Cabdi waxay geeriyootay 5tii Agoosto 2020, gurigeeda oo ku yaal Muqdisho. Waxay ahayd 73 jir; lama sheegin sababta dhimashada. <ref name="NYT obit3">http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/12/dr-hawa-abdi-receives-women-of-impact-award-from-witw-foundation.html</ref> == Xirfad == === Ururka Horumarinta Caafimaadka Miyiga === Sannadkii 1983, Cabdi wuxuu furay Ururka Horumarinta Caafimaadka Miyiga (RHDO) dhul ay qoysku leeyihiin oo ku yaal koonfurta gobolka [[Shabeellaha Hoose|Shabeellada Hoose]] . Waxay ku bilaabatay xarun caafimaad oo hal qol ah oo bixisa adeegyo dhakhtar oo bilaash ah oo loogu talagalay ilaa 24 haween reer miyi ah maalintii, ka dibna waxay isu beddeshay isbitaal 400 sariirood leh. <ref name="Sdhasimgj3">http://www.hiiraan.com/news2/2008/jan/dr_hawa_abdi_2007_hol_person_of_the_year.aspx</ref> Markii [[Dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya|dagaalkii sokeeye]] uu ka qarxay Soomaaliya horraantii 1990-meeyadii, Cabdi waxay ku sii nagaatay amar ayeeydeed, oo kula talisay inay aqoonteeda u isticmaasho caawinta dadka nugul. Kadib waxay aasaastay xarun caafimaad iyo dugsi cusub oo loogu talagalay dadka barakacay iyo agoonta. <ref name="Sdhasimgj4">https://web.archive.org/web/20120117110518/http://www.glamour.com/women-of-the-year/2010/dr-hawa-abdi-and-her-daughters</ref> == Tixraacyo == ql6pvsjoc05p2mhop6m7uh8uempravh 299914 299863 2026-06-28T05:28:29Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 299914 wikitext text/x-wiki '''Xaawo Cabdi Dhiblaawe''' <ref>http://in-sightjournal.com/2013/08/17/dr-hawa-abdi-m-d-physician-human-rights-activist-hawa-abdi-foundation/</ref> ( {{Langx|so|Xaawo Cabdi}} , {{Langx|ar|حواء عبدي}} , 17 Maajo 1947  5 Agoosto 2020) wuxuu ahaa [[Soomaalida|Soomaali]] u dhaqdhaqaaqa xuquuqda aadanaha iyo dhaqtar. Waxay ahayd aasaasihii iyo guddoomiyaha hay'adda Dr. Xaawo Cabdi Foundation (DHAF), oo ah hay'ad aan faa'iido doon ahayn. == Sannadaha hore == Cabdi waxay ku dhalatay [[Muqdisho]], waxayna ku noolayd koonfurta-bartamaha [[Soomaaliya]] . <ref name="Sdhasimgj">http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/features/2012/03/22/feature-01</ref> Hooyadeed waxay dhimatay iyadoo 12 jir ah. Intaa ka dib Cabdi waxay qabatay shaqooyinka qoyska, oo ay ku jirto korinta afar gabdhood oo walaalaheed ah oo ka yar. <ref name="Dr. Hawa Abdi Foundation">{{Cite web |title=Nuqul Archive |url=http://www.dhaf.org/about-us/dr-hawa/ |access-date=2026-06-28 |archive-date=2017-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170302080012/https://www.dhaf.org/about-us/dr-hawa/ |url-status=dead }}</ref> Aabaheed wuxuu ahaa xirfadle <ref name="Holpoty">http://www.hiiraan.com/news2/2008/jan/dr_hawa_abdi_2007_hol_person_of_the_year.aspx</ref> oo ka shaqeynayay [[Dekada Muqdisho|dekedda caasimadda]] . <ref name="NYT obit">https://www.nytimes.com/2020/08/06/obituaries/hawa-abdi-dead.html</ref> Intii ay waxbarashada hore ku jirtay, Cabdi waxay dhiganaysay akadeemiyada hoose, dhexe iyo sare ee maxalliga ah. <ref name="Sdhasimgj2">{{Cite news}}</ref>Sannadkii 1964, waxay deeq waxbarasho ka heshay Guddiga Haweenka ee Midowgii Soofiyeeti. Cabdi waxay markii dambe ka baratay caafimaadka [[Kiev Medical Institute|Machadka Caafimaadka ee Kiev]], iyadoo ka qalin jabisay 1971. Sannadkii xigay, waxay ka bilowday waxbarashada sharciga [[Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed|Jaamacadda Qaranka Soomaaliya]] ee dhawaan la furay ee Muqdisho. <ref name="Sdhasimgj2" /> Waxay ku tababaran jirtay daawada subaxdii waxayna ka shaqayn jirtay shahaadadeeda sharciga wakhtigeeda firaaqada, ugu dambayntiina waxay ku guulaysatay 1979. <ref name="Sdhasimgj2" /> == Nolosha shaqsiyeed == Markii Cabdi ay ahayd laba iyo toban jir, waxay [[Forced marriage|guur qasab ah]] la gashay nin aad uga weyn oo ahaa sarkaal booliis ah. Guurkii muddada gaaban socday wuxuu dhammaaday dhowr sano ka dib, ka hor inta aysan ka tagin Soomaaliya una ambabixin Moscow ka dibna, Kiev. Sannadihii ay ku jirtay USSR, waxay la kulantay Aden Mohammed, oo ah arday Soomaali ah oo ay isla dhiganayeen. <ref>https://www.nytimes.com/2020/08/06/obituaries/hawa-abdi-dead.html</ref> <ref>{{Cite book|last=Abdi|first=Hawa|url=https://books.google.com/books?id=GWjWUc5eNLgC|title=Keeping Hope Alive: One Woman—90,000 Lives Changed|date=2 April 2013|publisher=Grand Central Publishing|isbn=9781455599295}}</ref> Sannadkii 1973, Cabdi waxay guursatay Aden waxayna dhashay ilmaheedii ugu horreeyay laba sano ka dib. <ref>{{Cite book|last=Hawa Abdi|url=https://archive.org/details/keepinghopealive0000hawa|title=Keeping hope alive : one woman: 90,000 lives changed|date=2013|publisher=Grand Central Pub|others=Robbins, Sarah J.|isbn=9781455503766|edition=1st|location=New York, NY|oclc=806015186|url-access=registration}}</ref> Waxay dhaleen saddex carruur ah: Deeqo, Aamina, iyo Axmed. Axmed wuxuu ku dhintay shil gaari oo ka dhacay Hargeysa sannadkii 2005, isagoo booqanaya aabihiis oo tan iyo markaas ka kala tagay Cabdi. <ref>http://www.glamour.com/inspired/women-of-the-year/2010/dr-hawa-abdi-and-her-daughters</ref> Deqo iyo Aamina labaduba waxay noqdeen dhakhaatiir. <ref name="NYT obit2">https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2011/aug/23/somali-doctor-puts-aid-agencies-shade</ref> Cabdi waxay geeriyootay 5tii Agoosto 2020, gurigeeda oo ku yaal Muqdisho. Waxay ahayd 73 jir; lama sheegin sababta dhimashada. <ref name="NYT obit3">http://www.thedailybeast.com/articles/2012/03/12/dr-hawa-abdi-receives-women-of-impact-award-from-witw-foundation.html</ref> == Xirfad == === Ururka Horumarinta Caafimaadka Miyiga === Sannadkii 1983, Cabdi wuxuu furay Ururka Horumarinta Caafimaadka Miyiga (RHDO) dhul ay qoysku leeyihiin oo ku yaal koonfurta gobolka [[Shabeellaha Hoose|Shabeellada Hoose]] . Waxay ku bilaabatay xarun caafimaad oo hal qol ah oo bixisa adeegyo dhakhtar oo bilaash ah oo loogu talagalay ilaa 24 haween reer miyi ah maalintii, ka dibna waxay isu beddeshay isbitaal 400 sariirood leh. <ref name="Sdhasimgj3">http://www.hiiraan.com/news2/2008/jan/dr_hawa_abdi_2007_hol_person_of_the_year.aspx</ref> Markii [[Dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya|dagaalkii sokeeye]] uu ka qarxay Soomaaliya horraantii 1990-meeyadii, Cabdi waxay ku sii nagaatay amar ayeeydeed, oo kula talisay inay aqoonteeda u isticmaasho caawinta dadka nugul. Kadib waxay aasaastay xarun caafimaad iyo dugsi cusub oo loogu talagalay dadka barakacay iyo agoonta. <ref name="Sdhasimgj4">https://web.archive.org/web/20120117110518/http://www.glamour.com/women-of-the-year/2010/dr-hawa-abdi-and-her-daughters</ref> == Tixraacyo == rixbon5sxljff304nv7biw4fqwoq31a 0 48180 299865 2026-06-28T01:06:27Z Ayanfo189 46015 Bog cusub: '''Nasrin Maxamed Ibraahim''' waa wariye [[Soomaaliya|Soomaaliyeed]] . Waxay aasaastay warbaahintii ugu horreysay ee dumar ah ee Soomaaliya, [[Bilan Media]], halkaas oo ay ka tahay [[Editor-in-chief|tifaftiraha guud]] . == Taariikh Nololeed == Sannadkii 2022, waxay aasaastay [[Bilan Media]], oo ah warbaahintii ugu horreysay ee Soomaaliyeed oo si gaar ah u maamusha oo ay shaqaaleysiiyaan haweeAn. <ref name=":1">https://www.elvigia.net/el-mundo/2022/4/12/lanzan-en-somalia-medio-ex... 299865 wikitext text/x-wiki '''Nasrin Maxamed Ibraahim''' waa wariye [[Soomaaliya|Soomaaliyeed]] . Waxay aasaastay warbaahintii ugu horreysay ee dumar ah ee Soomaaliya, [[Bilan Media]], halkaas oo ay ka tahay [[Editor-in-chief|tifaftiraha guud]] . == Taariikh Nololeed == Sannadkii 2022, waxay aasaastay [[Bilan Media]], oo ah warbaahintii ugu horreysay ee Soomaaliyeed oo si gaar ah u maamusha oo ay shaqaaleysiiyaan haweeAn. <ref name=":1">https://www.elvigia.net/el-mundo/2022/4/12/lanzan-en-somalia-medio-exclusivamente-de-mujeres-390732.html</ref> <ref>https://www.challenges.fr/societe/un-media-100-feminin-a-l-assaut-des-tabous-en-somalie_820200</ref> Waqtigaas, waxay la shuraakowday [[Fatih Mohamed Ahmed]] . <ref name=":1" />Hadafkeedu waa inay abuurto urur diiradda saaraya mowduucyada badanaa loo arko inay xaaraan yihiin [[Soomaalida|bulshada Soomaaliyeed]], <ref name=":0">https://arab.news/nwpxk</ref> iyo inay xoojiso codadka haweenka <ref>https://www.voanews.com/a/first-all-women-media-outlet-opens-in-somalia-s-capital/6524387.html</ref> bulsho ay dhif tahay inay muuqdaan. <ref>https://www.theguardian.com/global-development/2022/apr/11/women-are-expected-to-keep-their-mouths-shut-here-in-somalia-but-not-any-more</ref> Intaa waxaa dheer, waxay taageertaa in wakaaladda wararka ee ay maamusho haweenku ay u oggolaanayso diiradda si sax ah loo saaro mowduucyada aan ragga si fudud loo heli karin. <ref name=":2">https://www.lalibre.be/international/afrique/2022/07/07/un-media-100-feminin-a-lassaut-des-tabous-en-somalie-77EYFFKNG5F6NKG7HLRDXZRKAE/</ref> Tusaale ahaan, kiisaska kufsiga, way u fududahay haweeneyda inay wareysato dhibbanaha oo ay soo ururiso maragfurkeeda marka loo eego ragga. <ref name=":2" /> Laga bilaabo wakhtigaas, waxay noqotay mid ka mid ah soo saarayaasha wararka haweenka ee yar ee dalka. <ref>https://www.csmonitor.com/World/Points-of-Progress/2022/0516/Fault-justice-and-firsts-in-court-nature-and-the-newsroom</ref> == Tixraacyada == 6n0cuu7ws65vci9pche9fi4ckyc9jiy 0 48181 299921 2026-06-28T06:02:46Z Isma4l 41797 /* */ 299921 wikitext text/x-wiki Bixinta biyaha magaalooyinka ee [[Guinea]] ayaa la gaar yeelay laga bilaabo 1989 ilaa 2003 intii lagu guda jiray xilligii madaxweynenimada [[Lansana Conte]]. Dawladdiisu waxay bilowday gaar-yeelidda biyaha laba sababood dartood: Marka koowaad, [[Bangiga Adduunka]] wuxuu ka dhigay ka qaybgalka qaybta gaarka loo leeyahay ee bixinta biyaha magaalooyinka shuruud loogu xirayo deyn cusub, ka dib markii shirkaddii biyaha ee dawladdu ay awoodi wayday inay horumariso tayada adeegga iyadoo la raacayo deyn hore oo ka timid Bangiga Adduunka. Marka labaad, dawladdu waxay rabtay inay yarayso culayska miisaaniyadeed ee ka imaanayay shirkaddii biyaha ee qaranka, taas oo shaqaale badan lahayd oo awoodi wayday inay soo ururiso lacagaha biilasha. Shan sano ka dib gaar-yeelidda, [[qiimaha biyaha]] (water tariffs) ayaa afar laabmay. Korodhku wuxuu xitaa dhaafay qiimaha korodhka ahaa ee markii hore la qorsheeyay. Tani waxay yaraysay cadaadiskii saarnaa miisaaniyadda dawladda. Macaamiishu sidoo kale way ka faa'iidaysteen markii dhuumaha waaweyn ee biyaha iyo warshadda sifaynta biyaha, oo labaduba lagu maalgeliyay deyntii Bangiga Adduunka, la dhammaystiray 1994-kii taas oo keentay horumarinta tayada adeegga. Laakiin korodhka qiimaha ayaa sidoo kale culays saaray tirada yar ee reer Guinea ee ku xirnaa [[nidaamka bixinta biyaha]] ee dhuumaha ah. Inta badan dadka saboolka ah ee Guinea ma saamayn gaar-yeelidda biyuhu, maadaama ay sii ahaayeen kuwo aan helin nidaamka bixinta biyaha ee dhuumaha ah. Ka dib markii qandaraaskii qaybta gaarka loo leeyahay uu dhacay 2000 iyo muddo ku-meel-gaar ah, qaybtu waxay dib ugu noqotay maamulka dawladda. Qiimaha ayaa la qaboojiyay 1994-tii, sicir-bararkuna wuxuu baabi'iyay qiimaha dhabta ah ee lacagaha. Tayada adeeggu way hoos u dhacday, sanadkii 2003-diina xaaladdu waxay la mid ahayd dheelitirka qiimaha hoose iyo adeegga xun ee ka horreeyay gaar-yeelidda. Gaar-yeeliddu waxay dabooshay Conakry iyo 16 xarumood oo kale oo yaryar oo magaalooyin ah. Wax yar ayaa laga og yahay saamaynta gaar-yeelidda ee xarumaha yaryar, maadaama suugaantu ay diiradda saarayso Conakry, halkaas oo shirkadda biyaha ee qaranku ay ku leedahay qiyaastii 80% macaamiisheeda. == Khayraadka biyaha iyo isticmaalka biyaha ee Conakry == [[File:Sat image of conakry 2004.jpg|thumb|300px|[[Conakry]] sida laga arkay hawada sare.]] [[Conakry]] waxay ku taal jasiirad leh helitaan xaddidan oo biyo maxalli ah. Biyaha dhulka hoostiisa mara waa [[biyo cusbo leh]] oo ay wasakheeyeen bakteeriya. Inta badan biyaha dhuumaha ah ee lagu qaybiyo Conakry waxay ka yimaadaan dhuumaha ka imanaya kayd weyn oo ka dambeeya biyo-xireen loo isticmaalo korontada biyaha ee Grandes Chutes oo 60 km u jirta waqooyi-bari Conakry. Biyuhu waxay ku qulqulaan cuf-jiid ahaan ilaa warshadda sifaynta ee Yessoulou ee u dhaxaysa biyo-xireenka iyo caasimadda. Waxay markaa sii waddaa inay ku qulqulaan dhuumaha biyaha la sifeeyay iyadoo la raacayo cuf-jiidka ilaa magaalada halkaas oo loogu qaybiyo isku-xirka guryaha iyo tuubooyinka taagan ee magaalada oo dhan. Iyadoo laga jawaabayo sahankan 1999, 70% dadka saboolka ah ee Conakry waxay sheegeen in ceelasha gacanta iyo durdurrada ku-meel-gaarka ah ee wasakhaysan ay ahaayeen ilahooda ugu weyn ee biyaha ee aan ahayn cabitaan. 18% dadka saboolka ah waxay sheegeen inay kuwani ahaayeen ilahooda ugu weyn ee biyaha cabitaanka. Ilaha kale ee muhiimka ah ee biyaha cabitaanka ee saboolka ayaa ahaa dib-u-iibinta biyaha dhuumaha (41%), tuubooyinka taagan (13%) iyo isku-xirka biyaha dhuumaha ee guryahooda (28%). [[Goosashada biyaha roobka]] ayaa sidoo kale caadi ah adeegsiga aan cabitaanka ahayn inta lagu jiro xilliga roobka. [[File:GN-Conakry.png|thumb|Khariidadda Guinea oo muujinaysa goobta ay ku taal Conakry.]] '''Tuubooyinka taagan'''. [[Tuubooyinka taagan|Tuubooyinka taagan]] waa ikhtiyaar wax ku ool ah oo lagu siinayo dadka saboolka ah ee magaalooyinka biyo nadiif ah, iyadoo aanay jirin isku-xirka guryaha ee shabakadda dhuumaha. Si kastaba ha ahaatee, 1997-dii waxaa jiray 170 tuubo oo taagan Conakry, qaarkoodna ma shaqaynayn. Degmada Conakry ayaa maamuli jirtay tuubooyinka taagan. Degmadu waxay ahayd inay bixiso lacag ay siiso shirkadda biyaha ee biyaha ay ka heshay shirkadda. Degmadu waxay kaloo ahayd inay lacag ka ururiso isticmaaleyaasha tuubooyinka taagan iyadoo loo marayo daryeelayaal iibiyay biyaha baaldi dadka deggan. Si kastaba ha ahaatee, macaamiishu waxay filayeen in biyaha ka imanaya tuubooyinka taagan ay noqdaan bilaash, daryeelayaasha mas'uulka ka ah tuubooyinka taagan badanaana waxay siin jireen bilaash. Dawladda hoose, oo aan ka helin wax dakhli ah oo muhiim ah tuubooyinka taagan, may bixin shirkadda biyaha ee bixinta biyaha ee tuubooyinka taagan. Natiijo ahaan, hawlwadeenku wuxuu jaray biyaha tuubooyinka taagan. Midna degmada iyo midna hawlwadeenku xiiso uma qabin inay arkaan tuubooyin taagan oo badan oo lagu dhisayo nidaamkan aan shaqaynayn. Tirada tuubooyinka taagan sidaas darteed way xaddidnayd, inkastoo ay suurtagal ahaan u siin kareen dad badan oo sabool ah biyo nadiif ah kharash ka hooseeya isku-xirka guryaha. == Kobcinta gaar-yeelidda == === Ka hor gaar-yeelidda === Intii lagu jiray wakhtigii gumeysiga, biyaha cabitaanka ee dhuumaha ah ee magaalooyinka Guinea waxaa bixisay shirkad gaar loo leeyahay oo Faransiis ah, ''Compagnie Africaine de Service Public''. Ka dib xorriyadda shirkadda waxaa la qaranyeeyay 1961-dii iyada oo qayb ka ah siyaasadda [[Hantiwadaagga Afrika]] ee uu dhiirigeliyay [[Sekou Toure]]. Wakhtigaas Bangiga Adduunka wuxuu taageeray shirkaddii biyaha ee dawladda, laakiin natiijooyinku waxay ahaayeen kuwo niyad-jab leh. Bartamihii 1980-meeyadii kaliya 10 ka mid ah 33-dii xarumood ee magaalooyinka ayaa lahaa bixinta biyaha dhuumaha. Biyuhu waxay ahaayeen kuwo aan ammaan ahayn in la cabbo adeegguna wuxuu ahaa mid kala go'a. 1985-tii daraasadihii ugu horreeyay ayaa la sameeyay iyadoo loo diyaargaroobayo gaar-yeelid suurtagal ah. Dawladda, oo la kulantay isku dayo afgambi oo aan rabin inay kiciyaan mucaaradad, waxay sugaysay afar sano ka hor inta aysan qaadan go'aan. Bangiga Adduunka ayaa dib u dhigay deyn cusub ilaa go'aan laga gaarayo. === Xulashada qaabka kirada === Dawladdu waxay eegtay ikhtiyaaro kala duwan oo loogu talagalay ka qaybgalka qaybta gaarka loo leeyahay ee bixinta biyaha magaalooyinka, oo ay ku jiraan [[qandaraas]] muddo dheer ah (ilaa 30 sano), [[kireyn]] muddo dhexe ah (10 sano) iyo [[qandaraas maamul]] oo muddo gaaban ah (qiyaastii 5 sano). Waxay dooratay kireyn (''affermage'') qayb ahaan sababtoo ah qandaraaska kirada ee [[Ivory Coast]] ee deriska ah waxaa si ballaaran looga tixgeliyay Galbeedka Afrika inuu yahay guul. Sida Ivory Coast, dib-u-habaynta Guinea waxay ku jirtay hal qandaraas kirada oo loogu talagalay bixinta biyaha ee dhammaan xarumaha magaalooyinka ee dalka. Sida dhammaan qandaraasyada kirada, lahaanshaha hantidu waxay u hadhay dawladda. Sida Ivory Coast, dawladdu waxay qaadatay saamiga tirada yar ee shirkadda gaarka loo leeyahay ee haysatay qandaraaska kirada. Saamiga 51% ee tirada badan waxaa lahayd isbahaysi gaar loo leeyahay oo lagu dooranayo tartan caalami ah. Iyadoo Ivory Coast dawladdu ay si toos ah u lahayd kaabayaasha, Guinea dawladdu waxay abuurtay shirkad haysashada dadweynaha oo loo yaqaan SONEG ujeedadaas. SONEG waxay lahayd dhammaan hantida waxayna mas'uul ka ahayd qorshaynta maalgashiga. Intaa waxaa dheer, SONEG waxay ku shaqeysay dhuumaha gudbinta iyo warshadda sifaynta biyaha ee siinaysay biyo badan caasimadda Conakry, sababtoo ah waxaa loo tixgeliyay hanti istiraatiiji ah. Kaliya shabakadda qaybinta iyo biilasha macaamiisha ayaa ahaa in maamulo shirkadda gaarka loo leeyahay. Nidaamkan cusub ee hay'adaha, maalgashigu wuxuu sii waday inuu inta badan maalgeliyo deeq-bixiyeyaasha dibadda. Kaliya qayb ka mid ah maalgashiga guud ayaa waxaa maalgeliyay hawlwadeenka gaarka loo leeyahay. Macaamiishu waxay biilashooda u bixiyeen hawlwadeenka gaarka loo leeyahay, kaas oo isna bixiyay lacag kirada (''redevance'') oo la siiyay shirkadda haysashada hantida. Shirkadda haysashada hantida iyaduna waxay mas'uul ka ahayd adeegga deynta, cusboonaysiinta hantida iyo kordhinta. Kaalmada dawladda waxay ahayd in laga saaro muddada qandaraaska kirada. Tani waxay ahayd in lagu gaaro isku-darka korodhka qiimaha iyo horumarinta waxtarka. Tartanka qandaraaska kirada waxaa ku guuleystay isbahaysi ka kooban laba shirkadood oo Faransiis ah, SAUR iyo [[Vivendi]] (maanta [[Veolia Environnement]]). Isbahaysiga guuleystay waxaa lagu doortay qiimaha ugu hooseeya ee mushaharka halkii unug ee biyaha. SAUR iyo Vivendi waxay ku tartameen qiimaha ugu hooseeya, 30% ka hooseeya qiimaha qiyaasta la-taliyayaasha. Si kastaba ha ahaatee, qiimahooda bilowga ah ee hoose wuxuu u muuqday inuu faa'iido yar u lahaa macaamiisha maadaama qiimuhu uu si weyn u kordhay sanadihii ugu horreeyay ee kirada. === Hirgelinta === Intii lagu jiray shan sano ee ugu horreeyay qandaraaska dawladdu waxay si joogto ah u ansixisay codsiyada korodhka qiimaha ee shirkadda gaarka loo leeyahay iyada oo aan su'aalo badan la waydiin. Ma jirin hay'ad sharciyeed madax-bannaan oo bixin karta ra'yi xirfadeed oo ku saabsan in codsiga korodhka qiimaha uu yahay mid xaq ah iyo in kale. Ma jirin sidoo kale qaab maaliyadeed oo u adeegi kara qalab gacan ka geysta falanqaynta codsiyada lagu kordhinayo qiimaha. Sida uu sheegay Bangiga Adduunka awoodda sharciyeed ee shirkadda haysashada hantida waxay ahaanaysay mid daciif ah intii lagu jiray qandaraaska. Ugu muhiim, shirkadda haysashada hantida may ahayn mid madax-bannaan, maadaama ay iyadu heshay qayb weyn oo ka mid ah dakhliga qiimaha. Labada shirkadood ee dadweynaha iyo kuwa gaarka loo leeyahay waxay lahaayeen dhiirigelin xooggan oo ah inay kordhiyaan qiimaha, maadaama ay labaduba heleen qayb ka mid ah iibka biyaha. Ka dib markii qiimuhu uu afar laabmay shan sano gudahood, dawladdu ugu dambeyntii waxay ku soo rogtay qiimo-qaboojin 1994-tii. Ka dibna, may bixin wax korodhka qiimaha ah oo kale. Xiriirka ka dhexeeya shirkadda haysashada hantida dadweynaha SONEG iyo shirkadda hawlgalka gaarka loo leeyahay SEEG may ahayn mid habsami leh. Shirkaduhu waxay isku eedeeyeen midba midka kale horumar la'aan. Tusaale ahaan, markii shirkadda lagu yiri waqti ka mid ah in aysan jiri karin macaamiisha aan bixinaynin lacagta, waxay yaraysay lacagihii kirada ee ay siisay dawladda iyadoo la raacayo, inkastoo tan aan lagu sii arag qandaraaska kirada. Sida uu sheegay warbixin ka timid Bangiga Adduunka, hawlwadeenka gaarka loo leeyahay wuxuu sidoo kale ahaa mid "niyad-jabay" xawaaraha gaabis ah ee maalgashiga ee SONEG. Shirkadda gaarka loo leeyahay sidaas darteed waxay diyaarisay "maalgelin laba-geesood ah" si ay u dhisi karto kaabayaasha qandaraasyo la siiyay nafteeda oo ku saabsan saldhig il-keli ah. Shirkadda gaarka loo leeyahay waxay heshay biyo badan oo cayriin ah oo ka imanaya shirkadda haysashada hantida sida ay ugu baahnayd bilaash. Inkasta oo waxtarka sare uu ahaa ujeedada gaar-yeelidda, hawlwadeenka gaarka loo leeyahay ma lahayn wax dhiirigelin ah oo lagu horumarinayo waxtarka hawlgalka iyadoo la yaraynayo khasaaraha biyaha sababtoo ah helitaanka biyaha oo bilaash ah. Intii lagu jiray sanadihii ugu dambeeyay ee qandaraaska [[maamulka]] ee Guinea wuxuu hoos u dhacay deeq-bixiyeyaashuna waxay ahaayeen kuwo aad u niyad-jabsan dawladda oo ka gaabsaday inay u go'an yihiin lacag cusub dawlad sii kordhaysa oo kali-taliye ah oo lagu eedeeyay musuqmaasuq iyo xadgudubyada xuquuqda aadanaha. Xaaladahan oo kale waxay ahayd mid shaki leh haddii qandaraaska kirada la cusboonaysiin doono. Natiijo ahaan, shirkadda gaarka loo leeyahay waxay lahayd dadaal yar oo ay ku sameyso dadaal lagu horumarinayo ama xitaa lagu ilaalinayo tayada adeegga intii lagu jiray sanadihii ugu dambeeyay ee qandaraaska. === Dib ugu noqoshada maamulka dawladda === Markii muddada qandaraaska kirada 10-ka sano ahayd ay soo dhowaatay dawladda iyo shirkadda gaarka loo leeyahay waxay ka wada xaajoodeen qandaraas kirada cusub oo suurtagal ah. Laakiin wada xaajoodyadii ayaa fashilmay bishii Diseembar 2000 hawlwadeenkii gaarka loo leeyahay wuu baxay. Sida uu sheegay Wasiirka Biyaha ee mas'uulka ka ahaa wakhtigaas, dawladdu waxay rabtay inay ka gudubto kireyn waxayna waydiisatay hawlwadeenka gaarka loo leeyahay inuu qaato waajibaad maalgashi oo badan iyadoo la xaddidayo korodhka qiimaha. Is-afgaranwaaga ku saabsan maalgashiga iyo heerarka qiimaha ayaa horseeday in wada xaajoodyadu fashilmaan. Dawladdu waxay u ballanqaadday Bangiga Adduunka inay bilaabi doonto tartan loogu talagalay qandaraas cusub oo qaybta gaarka loo leeyahay, laakiin way ku guul darreysatay inay sidaas samayso. Ka dib muddo ku-meel-gaar ah oo leh qandaraas maamul oo ku-meel-gaar ah, qaybtu waxay dib ugu noqotay maamulka dawladda 2003-dii. == Saamaynta gaar-yeelidda == === Korodhka qiimaha === Qiimuhu wuxuu kordhay si weyn, isagoo ka bilaabmaya korodh sax ah bilowgii qandaraaska laga bilaabo 60 ilaa 150 [[Guinean franc]] (GF)/m3 ($0.12/m3 ilaa $0.25/m3). 1994-tii qiimuhu wuxuu kordhay ilaa 880 GF/m3 ($0.90/m3), isagoo kordhay "si aad u dhaqso badan sidii markii hore la qorsheeyay", sida uu sheegay Bangiga Adduunka. Dakhliga kordhay waxaa loo isticmaalay in lagu yareeyo kaalmada dawladda iyo in lagu bixiyo deynta. 1994-tii qiimaha ayaa la qaboojiyay, sicir-bararka awgiis qiimaha dhabta ah ee qiimaha ayaa hoos ugu dhacay $0.63/m3 1999-kii. Sababtoo ah heerarka sarreeya ee sicir-bararka qiimaha biyaha dhabta ah ayaa hoos ugu dhacay $0.21/m3 2005-tii, taas oo ka hooseysay heerka ay joogeen bilowgii qandaraaska kirada. === Horumarinta dhinaca helitaanka, tayada adeegga iyo dakhliga dadweynaha === * Tirada isku-xirka ayaa laba laabmay laga bilaabo 12,000 1988-dii ilaa 23,000 1996-dii. Ma cadda haddii isku-xirka aan shaqaynayn ee macaamiisha laga jaray lacag la'aan lagu daray tirooyinkan. Waxaa lagu qiyaasay in 1994-tii ku dhawaad 12,000 isku-xirka ay ahaayeen kuwo aan shaqaynayn sababtoo ah lacag la'aan. * Tayada biyuhu way soo hagaagtay si weyn ka dib markii warshadda cusub ee sifaynta biyaha la geliyay adeegga. Ururka Ilaalinta Macaamiisha ayaa biyaha ku qiimeeyay inay yihiin kuwo heer sare ah, warshadda [[Coca-Cola]] ee maxalliga ahna waxay bilowday isticmaalka biyaha laga keenay shabakadda. Sida uu sheegay Bangiga Adduunka saddex meelood meel macaamiisha ayaa helay biyo la nadiifiyay 24 saacadood maalintii maalin kasta oo toddobaadka ah ka hor inta aan dhuumaha gudbinta dheeraadka ah iyo warshadda sifaynta ee la ballaariyay ay noqon kuwo hawlgala 1994-tii. Ka dibna dhammaan macaamiisha waxaa la sheegay inay helayeen biyo la nadiifiyay si joogto ah. * [[Cabbiraadda biyaha|Cabbiraadda]] ee macaamiisha deggen ayaa kordhay laga bilaabo 5% ilaa 95%. * Macaamiil badan laguma biilin gabi ahaanba ka hor kirada waxaana lagu biilay markii ugu horreysay markii qandaraaska kirada uu bilaabmay. * Dakhligu wuxuu saddex laabmay muddada USD ilaa in ka badan US$20M. === Caqabadaha soo hadhay === * [[Biyaha aan dakhliga lahayn]] waxay fadhiisteen qiyaastii 45-50%. Khasaaraha jirka ayaa dhab ahaantii kordhay markii sahay joogto ah la soo bandhigay oo cadaadiska biyaha la kordhiyay. * Waxtarka ururinta ayaa hoos u dhacay markii qiimuhu kor u kacay, ka dibna kordhay markii tayada biyaha la hagaajiyay, mar kale hoos u dhacay waxayna ku sii jireen heerka asalka ah ee 80%. * Bilowgii, tirada shaqaalaha ku dhawaad waa kala badh. Ka dibna tirada shaqaalaha waxaa lagu hayay isku mid halka tirada isku-xirka ay laba laabantay. Wali, dhamaadka qandaraaska, shirkaddu waxay lahayd shaqaale badan oo leh 10 shaqaale ah 1,000 isku-xirka, in ka badan laba jeer calaamadda hab-dhaqanka wanaagsan. === Saamaynta qaybta korontada iyo gaar-yeelidda biyaha ee Senegal === Dawladda Guinea waxay go'aansatay inay dib-u-habayn ku samayso qaybta korontada iyadoo la raacayo isla khadadka qandaraaska kirada biyaha dhowr sano ka dib markii qandaraaska kirada biyaha la saxiixay. Qandaraaska kirada korontada sidoo kale laguma cusboonaysiin ka dib markii uu dhacay. Dawladda Senegal waxay u dirtay hawlgal xaqiiqo-raadin ah Guinea 1994-tii si ay u qiimeeyaan natiijooyinka dib-u-habaynta. Ka dibna, waxay gashay qandaraas kirada qaran oo 10-sano ah [[Bixinta biyaha iyo fayadhowrka ee Senegal|bixinta biyaha ee Senegal]]. Si kastaba ha attehe, waxay ka baratay khaladaadka Guinea. Tusaale ahaan, waxay ka dhigtay korodhka qiimaha mid ku xiran soo jeedin si wanaagsan loo caddeeyay oo ku salaysan qaab maaliyadeed oo muujinaya in kharashku uu kordhay. Waxay kaloo ku dartay dhiirigelin lagu yaraynayo biyaha aan dakhliga lahayn qandaraaska. == Tixraacyo == {{Reflist}} kyrj5sxl75xrswgrax9j6ogp1xwgrk4 0 48182 299922 2026-06-28T06:05:21Z Isma4l 41797 /* */ 299922 wikitext text/x-wiki '''Wabiga Kathita''' waa wabi ku yaal bariga Kenya waana wabiga ugu dheer [[Degmada Meru|Meru]]. Wabigu wuxuu u qulqulaa dhanka waqooyi-bari isagoo ka imanaya meel sare oo ka mid ah [[Buurta Kenya]] oo ku taal agagaarka buuraha Ithangune iyo Rutundu, halkaas oo uu u sii qulqulo dhanka bari isagoo dhex maraya [[kayn roobaad]] qaro weyn oo dhanka magaalada Meru ah, ka dibna wuxuu u qulqulaa dhanka koonfur-bari isagoo ku shuba Wabiga Tana. Waa wabiga ugu waqooyi ee ka mid ah durdurrada Mt. Kenya ee [[Wabiga Tana (Kenya)|Wabiga Tana]]. == Juqraafiga == Si ka duwan wabiyo kale oo badan oo isha ku haya dhulka sare ee Kenya, Wabiga Kathita waa mid gaar ah maadaama uu ka samaysan yahay [[baraf]] dhalaalaya oo ku yaal dushooda Buurta Kenya. Taasi waa sababta biyaha wabigan ay u yihiin kuwo aad u qabow xilli kasta, xitaa biyaha dhuumaha ee laga helo wabigan waxay leeyihiin astaantan gaarka ah ee ah inay qabow yihiin. Kathita waxay raacdaa waddo qaloocan oo dhex marta tuulooyinka yaryar ee [[Kithaku]], [[Katheri]], [[Kaing'inyo]], [[Gitimbene]] oo ugu dambeyntii dhex marta bartamaha magaalada Meru [[Meru, Kenya|Meru]]. Wabiga Kathita wuxuu leeyahay astaamo gaar ah oo ah in marinka biyuhu uu dhex maro dooxooyin qoto dheer, sababtan awgeed shaqooyinka injineernimada ee mashaariicda waraabka biyaha ee wabiga Kathita waa kuwo aad qaali u ah. Si kastaba ha ahaatee, dadka deegaanka, iyada oo loo marayo mashaariicda is-caawinta bulshada, waxay had iyo jeer heleen siyaabo ay biyaha ugu soo saaraan isticmaalka gudaha iyo waraabka. Tusaalooyinka waxaa ka mid ah Mashruuca Biyaha ee Nduruma ee tuulada Kianthumbi kaas oo uu bilaabay Mudane Japhet MÍkiara waxaana la dhammaystiray 1997-dii iyada oo ay ka qaybqaateen lacag iyo ka qaybgal firfircoon oo ka yimid dadka deggan Kianthumbi. Mashruuc la ballaariyay, mashruuca Gakumbo ee u adeega dad badan, ayaa suurtagal noqday iyada oo ay ugu wacan tahay deeq ka timid dawladda Australia. Wakhtiyadii hore dadka Ameru waxay lahaayeen buundooyin alwaax ah oo gaar ah kuwaas oo loo isticmaali jiray in lagu gudbo wabiga Kathita inta ay socoto marinkiisa dooxada qoto dheer. Qaar badan oo ka mid ah buundooyinkaas alwaaxda ah weli way shaqeeyaan. Si kastaba ha ahaatee, qaar ka mid ah kooxaha bulshada, sida kuwa tuulada Kianthumbi, waxay ku guuleysteen inay u cusboonaysiiyaan heerarka casriga ah ee sibidhka iyo birta si loo hagaajiyo badbaadada iyo gelitaanka dooxada qoto dheer. == Muhiimadda dhaqanka == Waa wabiga ugu weyn gobolka Imenti ee Degmada Meru waana goob ay ka dhacaan caadooyinka iyo cibaadooyinka [[dadka Meru]], oo ay ku jirto billaabidda wiilasha ee qaangaarnimada. Intii u dhaxaysay 2008 iyo 2010, bulshadu waxay ka qayb qaadatay horumarinta koronto-dhaliyaha yar ee qayb ka mid ah wabiga.<ref>[http://sgp.undp.org/web/projects/13298/ndurumo_hydro_electricity_power_project_kathita_river_imenti_north.html "Ndurumo Hydro Electricity Power Project – Kathita River, Imenti North"], GEF Small Grants Programme</ref> == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == * [https://web.archive.org/web/20110930202322/http://www.gaiafoundation.org/content/eco-cultural-mapping-along-kathita-river Khariidaynta deegaanka iyo dhaqanka ee Wabiga Kathita] 73v9lx0ish5673aldzcgdb8zbucwcwc 0 48183 299923 2026-06-28T06:07:04Z Isma4l 41797 /* */ 299923 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!--See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage--> <!-- Basic info ----------------> |official_name = Hola, Kenya |other_name = |native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> |nickname = |settlement_type = Magaalo |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Tana River ferry, Hola, Kenya.jpg |imagesize = |image_caption = Markabka Wabiga Tana |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Kenya |pushpin_label_position = bottom |pushpin_map_caption = Goobta ay ku taal Kenya |subdivision_type = Dal |subdivision_name = {{flag|Kenya}} |subdivision_type1 = [[Gobollada Kenya|Gobol]] |subdivision_name1 = [[Gobolka Xeebta]] |subdivision_type2 = [[Degmooyinka Kenya|Degmo]] |subdivision_name2 = [[Degmada Tana River]] |subdivision_type3 = |subdivision_name3 = |subdivision_type4 = |subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = Imperial <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 1999 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 6932 |population_density_km2 = <!-- General information ---------------> |timezone = [[Waqtiga Bariga Afrika|EAT]] |utc_offset = +3 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|1|40|S|40|02|E|region:KE|display=inline}} |elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- accord. to Google Earth--> <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> |postal_code = |area_code = |blank_name = |blank_info = |website = |footnotes = }} [[Image:District Hospital at Hola, Kenya 2005.jpg|thumb|right|200px|Isbitaalka Degmada, Hola]] '''Hola''', oo sidoo kale loo yaqaan '''Galole''', waa magaalo yar oo ku taal [[Kenya]] oo ku taal [[Wabiga Tana (Kenya)|Wabiga Tana]] oo leh dad tiradoodu tahay 6,932.<ref>{{Cite web |url=http://www.ilri.cgiar.org/html/Urban%20Poverty%20all%20Kenya%20Province%20through%20Location%20Final.xls |title=Qiyaasaha saboolnimada magaalooyinka |access-date=2006-03-26 }}</ref> Hola waa caasimadda [[Degmada Tana River]]. Waa magaalo ganacsi oo mashquul badan iyo irid laga galo [[Degmada Garissa]] iyo [[Gobolka Waqooyi Bari (Kenya)|Gobolkii hore ee Waqooyi Bari]] iyadoo loo marayo markabka maxalliga ah ee wabiga Tana. Marka laga soo tago qorshaha waraabka beeraha ee Hola, waxaa magaalada dhexdeeda ku yaal Isbitaalka Degmada iyo xarun ka tirsan Xabsiyada Kenya. Ka dib doorashadii 2013-kii, oo keentay maamul-daadejin, oo ku salaysan dastuurkii 2010-kii, magaaladu waxay noqotay xarunta dhexe ee Degmada Tana River. xafiiska guddoomiyaha wuxuu ku yaal magaalada Hola. degmadu waxay leedahay saddex deegaan doorasho, Bura, Galole iyo Garsen. degmadu waxay leedahay tiro saraakiil la soo doortay oo kala ah Guddoomiye, senatar, wakiil haween, guddoomiye ku xigeen iyo saddex xubnood oo baarlamaan ah. Degmadu waxay kaloo leedahay 15 wakiil oo degmo ah. == Taariikh == Hola waxay ahayd goobtii xero lagu xiro dadka, goobtii [[Xasuuqii Hola]] ee 1959-kii. Kown iyo toban qof oo la xiray oo ka tirsan [[Mau Mau Uprising|Mau Mau]] ayaa ay si xun u dileen ilaalada xabsiga oo ay shaqaysanaysay dawladda Ingiriisku. Dhibanayaashu waxay ahaayeen fallaagadii Mau Mau ee lagu hayay xerada iyada oo qayb ka ah [[Operation Anvil (Mau Mau Uprising)|Operation Anvil]]. Xasuuqii Hola ka dib magaca 'Hola' waxaa u beddelay Galole [[dawladdii gumeysiga|dawladdii gumeysiga]] si dhacdadan loo illoobo. Sannadkii 1971-kii, iyada oo isku dayaysa in ay soo noolayso taariikhda Afrika, Madaxweynihii wakhtigaas [[Jomo Kenyatta]] wuxuu amray in Galole lagu soo celiyo magaceedii asalka ahaa. Kenyatta wuxuu amaray amarkan ka dib markii uu la kulmay wafdi ballaaran oo ka socday Tana River. Tan iyo markaas, Galole mar kale waxaa loo yaqaanaa Hola.<ref>The Daily Nation, 24.08.1971: Galole waxay ku soo noqotay Hola.</ref> == Tixraacyo == {{reflist}} {{coord|1|30|S|40|02|E|region:KE_type:city|display=title}} n1bwyw6bkupvo52y0dqn9y1eno0zi10 0 48184 299924 2026-06-28T06:09:41Z Isma4l 41797 /* */ 299924 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Tana River Delta | location = [[Gobolka Xeebta]], oo ku teedsan [[Badweynta Hindiya]], [[Kenya]] | coords = {{coord|-2.599006|40.338621|display=inline,title}} ilaa [[Badweynta Hindiya]] | catchment = [[Buuraha Aberdare]] | basin_countries = Kenya |pushpin_map=Kenya | area = {{convert|1,636|km2|abbr=on}} |embedded = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_date = 9 Luulyo 2012 | designation1_number = 2082<ref>{{Cite web|title=Tana River Delta Ramsar Site|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2082|accessdate=25 Abriil 2018}}</ref>}} }} '''Tana River Delta Ramsar Site''' waa dhul qoyan oo ku yaal [[Wabiga Tana (Kenya)|Wabiga Tana]] oo lagu ilaaliyo [[Axdiga Ramsar]] kuna yaal [[Gobolka Xeebta]] ee [[Kenya]]. Waxaa loo aqoonsaday goobtii 6-aad ee Ramsar ee Kenya. [[River Delta|Delta-da]] wabiga Tana waa [[nidaam deegaan]] labaad ee ugu muhiimsan [[estuarine]] iyo [[river delta]] (deltaic) ee Bariga Afrika, kaas oo ka kooban noocyo kala duwan oo ah [[biyo macaan]], [[floodplain]], estuarine iyo hoyga [[xeebaha]] oo leh nidaamyo ballaaran oo kala duwan oo [[geed-mangrove]] ah, badda [[biyo cusbo leh]] iyo [[intertidal zone]] (meelaha hirarku saameeyaan) ee biyaha macaan, xeebo aan wasakhaysnayn iyo meelo badda hoose ah, kuwaas oo samaynaya nidaamyo deegaan oo wax soo saar leh oo si shaqo ahaan isugu xiran. Kala duwanaanshahani dhinaca hoyga ah wuxuu ogolaanayaa shaqooyin kala duwan oo biyaha ah iyo noole hodan ah oo ay ku jiraan prawns-ka xeebaha iyo badda, shrimps-ka, bivalves-ka iyo kalluunka, shan nooc oo ka mid ah qoolleyda badda ee khatarta ku jira iyo [[African elephant]] (Loxodonta africana) oo ku jira liiska guduudan ee IUCN, [[Tana River mangabey]] (Cercocebus galeritus), [[Tana River red colobus]] (Procolobus rufomitratus rufomitratus) iyo White-collared Monkey (Cercopithecus mitis albotorquatus). In ka badan 600 oo nooc oo dhir ah ayaa la aqoonsaday, oo ay ku jiraan kuwa khatarta ugu jira [[Cynometra lukei]] iyo [[Gonatopus marattioides]]. Delta-da wabiga Tana waa mid ka mid ah meelaha kaliya ee estuarine-ka ee lagu nasto ee [[Asian–East African Flyway]], waa goob muhiim ah oo lagu quudiyo laguna xagaayeysto dhowr nooc oo shimbiro biyood oo guura sida waders, gulls iyo terns. Hawlaha ugu muhiimsan ee bini'aadamka waxaa ka mid ah kalluumeysiga, beerashada qoyska ee yar yar, ka faa'iidaysiga alwaaxda mangrove, daaqsinta, bixinta biyaha, dalxiiska iyo cilmi-baarista (cilmi-baaris socota oo ku saabsan ilaalinta iyo kormeerida qoolleyda tarma iyo ilaalinta dugongs). Delta-da wabiga Tana sidoo kale waa [[Important Bird Area]] (IBA). Sannadkii 2012 waxaa jiray soo jeedin ah in la dhiso 65,000 ha oo ah beeraha Jatropha curcas ee loogu talagalay biodiesel-ka shirkadda Canadian-ka ah ee Bedford, taas oo abuurtay khilaaf maxalli ah oo ka dhacay delta-da wabiga Tana.<ref>{{Cite journal |last=Arevalo |first=J. |last2=Ochieng |first2=R. |last3=Mola-Yudego |first3=B. |last4=Gritten |first4=D. |date=2014-11-01 |title=Understanding bioenergy conflicts: Case of a jatropha project in Kenya's Tana Delta |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0264837714000933 |journal=Land Use Policy |volume=41 |pages=138–148 |doi=10.1016/j.landusepol.2014.05.002 |issn=0264-8377|url-access=subscription }}</ref> == Sidoo kale eeg == *{{C|Tana River (Kenya)|Mowduucyada Wabiga Tana (Kenya)}} *[[Biodiversity hotspot]] *[[Important Plant Areas]] *[[Key Biodiversity Areas]] *{{C|Goobaha Ramsar ee Kenya}} == Tixraacyo == <references /> * [http://www.ramsar.org/ Axdiga Ramsar ee Dhulka Qoyan] efpana8tvx84ca1mj7xb0f62oa4duv7 0 48185 299925 2026-06-28T06:12:25Z Isma4l 41797 /* */ 299925 wikitext text/x-wiki {{Infobox dam | name = Biyo-xireenka Nyumba ya Mungu | name_official = Nidaamka Korontada Biyaha ee Pangani | image = Nyumba ya Mungu Reservoir + Kilimandscharo.jpg | image_size = | image_caption = Kaydka Biyaha ee Nyumba ya Mungu | location_map = Tanzania | location_map_size = | location_map_caption = Khariidadda Tanzania oo muujinaysa goobta uu ku yaal Biyo-xireenka Nyumba ya Mungu | coordinates = {{coord|03|49|33.0|S|37|28|9.6|E|type:landmark_region:TZ|display=inline,title}} | location = [[Degmada Mwanga]], [[Gobolka Kilimanjaro]], Tanzania | construction_began = 1967 | opening = 1969 | cost = | owner = [[TANESCO]] | dam_type = | dam_length = | dam_height = 43m | dam_width_base = | dam_width_crest = | dam_volume = | dam_crosses = [[Wabiga Pangani]] | spillway_type = Buuxinta Ciidda iyo Dhagaxa | spillway_capacity = | res_name = | res_capacity_total = {{convert|600|e6m3|acre.ft|abbr=on}} | res_catchment = {{convert|7668|sqkm|abbr=on}} | res_surface = | res_max_depth = | plant_operator = [[Tanesco]] | plant_turbines = 2x4 | plant_capacity = {{convert|8|MW|abbr=on}} | plant_annual_gen = | plant_commission = 1969 | plant_decommission = | website = {{URL|http://www.tanesco.co.tz/|Tanesco website}} | extra = }} '''Biyo-xireenka Nyumba ya Mungu''' waa [[Tanzania]], [[biyo-xireen korontada biyaha ka dhaliya]] kaas oo ku yaal loona maamulo [[Degmada Mwanga]], [[Gobolka]] [[Kilimanjaro]]. Waxaa la dhisay dabayaaqadii 1960-meeyadii waana xarunta biyaha ee ugu weyn oo dad samaysay ee gobolka Kilimanjaro. '''Kaydka Biyaha ee Nyumba ya Mungu'''. Kaydkan biyaha waxaa lala wadaagaa [[Degmada Moshi]] ee Gobolka Kilimanjaro iyo [[Degmada Simanjiro]] ee [[Gobolka Manyara]]. Nyumba ya Mungu macneheedu waa 'Gurigii Ilaahay'.<ref name=aa>{{cite news|title=Biyo-xireenka 'Nyumba-Ya-Mungu' miyuu mar dambe 'Gurigii Ilaahay' noqon waayay?|url=http://allafrica.com/stories/201206180829.html|accessdate=27 Luulyo 2015|agency=AllAfrica|publisher=Tanzania Daily News|date=18 Juun 2012}}</ref> Awooddiisa rakiban waa {{convert|8|MW}}.<ref>{{cite web|title=Nidaamka Korontada Biyaha ee Pangani|url=http://www.tanesco.co.tz/index.php/pangani-hydro-system|website=Shirkadda Bixinta Korontada ee Tanzania|accessdate=27 Luulyo 2015}}</ref> == Dulmar == === Kaydka Biyaha === Nyumba ya Mungu waa haro uu bini-aadamku sameeyay oo ku taal [[Gobolka Kilimanjaro|gobolka Kilimanjaro]]. Kaydka biyaha wuxuu ku yaal [[Dooxada Wabiga Pangani|Dooxada Wabiga Pangani]] ee Masai Steppe, qiyaastii 50 km koonfur ka xigta [[Degmada Moshi|Moshi]]. Waxaa quudiya laba marin oo waaweyn, wabiyada Kikuletwa iyo Ruvu kuwaas oo daadiya ilaa {{convert|7500|km2}} oo ka kooban dhul-daaqsimeed kaymo leh, kayn, saxare dhab ah, iyo saxare sare oo buuraley ah.<ref name=PWCBR>{{Cite report|author= IUCN WATER AND NATURE INITIATIVE / PANGANI BASIN WATER BOARD|date= Janaayo 2009|url= https://cmsdata.iucn.org/downloads/hydroelectric_power_modelling_1.pdf|title= Hydroelectric Power Modelling Study. Pangani River Basin Flow Assessment|publisher= Pangani Basin Water Board, Moshi and IUCN Eastern and Southern Africa Regional Programme|accessdate= 27 Luulyo 2015}}</ref> Waxaa loo dhisay ujeedooyin waraabin, koronto biyood iyo in la bilaabo warshad kalluumaysi oo maxalli ah. Kaydka biyaha waxaa la dhammaystiray Diseembar 1965 si kastaba ha ahaatee qorshaha waraabka weli lama horumarin. Qorshuhu wuxuu ahaa in la dhiso biyo-xireen u adeegi lahaa ujeedada kaydinta qulqulka fatahaadda, taas oo suurtagelin lahayd horumarinta qiyaastii 30,000 oo hektar oo beerasho waraab ah iyo dhalinta korontada.<ref name=pdjon>{{cite journal|last1=Denny|first1=Patrick|title=Kaydka biyaha ee Nyumba ya Mungu, Tanzania: Astaamaha guud|journal=Biological Journal of the Linnean Society|date=14 Janaayo 2008|volume=10|issue=1|pages=5–28|doi=10.1111/j.1095-8312.1978.tb00002.x}}</ref> Sannadkii 1970-kii haradu waxay lahayd wax soo saar kalluumaysi oo Tilapia ah oo kobcayay. Si kastaba ha ahaatee, tani wakhti dheer ma socon, warbixinadii xigay ee 1972 iyo 1973 waxay muujiyeen hoos u dhac weyn oo ku yimid badeecada kalluunka.<ref name=pdjon /> == Sidoo kale eeg == {{stack|{{Portal|Tanzania|Biyo|Tamarta la cusboonaysiin karo}}}} *[[Tanesco|Shirkadda Bixinta Korontada ee Tanzania]] *[[Liiska xarumaha korontada ee Tanzania]] == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == n07eglr35g3oges7wvl147fw20trkba 0 48186 299927 2026-06-28T06:15:03Z Isma4l 41797 /* */ 299927 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Wabiga Tana <!---------------------- MAP -->| map = File:Kenya - River Tana location map.svg | map_size = 280 | map_caption = Khariidadda goobta Wabiga Tana | pushpin_map = | pushpin_map_size = 280 | pushpin_map_caption = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Dal | subdivision_name1 = Kenya | subdivision_type2 = Gobol <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS -->| source1 = [[Aberdare Range]] | mouth = [[Kipini]] | length_mi = 621.4 | length_ref = <ref name="The Pokomo tribe of Tana River County call it Saana name"/> <!---------------------- BASIN FEATURES -->| mapframe = yes | mapframe-zoom = 5 | mapframe-frame-height = 260 }} '''Wabiga Tana''' waa [[wabi]]ga ugu dheer [[Kenya]], waxa kale oo loogu yeeraa Wabiga Sagana ee gobolka Mt Kenya wuxuuna magaciisa siiyay [[Degmada Tana River]].<ref name="The Pokomo tribe of Tana River County call it Saana name"> Nakaegawa T., Wachana C. and KAKUSHIN Team-3 Modeling Group. (2012). "First impact assessment of hydrological cycle in the Tana River Basin, Kenya, under a changing climate in the late 21st Century," [https://www.jstage.jst.go.jp/article/hrl/6/0/6_0_29/_pdf ''Hydrological Research Letters'', 6, pp. 29–34]. </ref> Wuxuu dhererkiisu yahay qiyaastii 1000 km, kaydkiisuna wuxuu daboolayaa qiyaastii 100,000 km² waxaana loo qaybin karaa ilaha biyaha iyo Tana-da hoose oo ka kooban qaybta hoosaysa ee Kora halkaas oo wabigu u qulqulo qiyaastii 700 km iyada oo loo marayo bannaano oomane ah.<ref>(Omengo, Fred & Geeraert, Naomi & Bouillon, Steven & Govers, Gerard. (2016). Sediment deposition patterns in a tropical floodplain, Tana River, Kenya. Catena. 143. 57–69. 10.1016/j.catena.2016.03.024.) [https://www.researchgate.net/publication/301291119_Sediment_deposition_patterns_in_a_tropical_floodplain_Tana_River_Kenya]</ref> [[Tributary|Durdurradiisa]] waxaa ka mid ah wabiyo waaweyn oo ku yaal Gobolka Dhexe sida [[Thika River|Thika]], Wabiga Ragati, Nyamindi, Thiba, Mathioya, Chania, Thuci iyo Mutonga. Wabigu wuxuu ka soo kacaa Mt Kenya ee [[Nyeri]]. Wuxuu marka hore u ordaa koonfur-galbeed ka hor inta uusan u leexan koonfur agagaarka [[massif]]-ka [[Buurta Kenya]] wuxuuna qaloocdaa ilaa uu ka gaaro Badweynta Hindiya. Hoos [[#Dams|biyo-xireennada]], wabigu wuxuu u leexdaa waqooyi wuxuuna u qulqulaa xadka waqooyi-koonfur ee u dhexeeya [[Meru, Kenya|Meru]] iyo Waqooyiga [[Degmada Kitui|Kitui]] iyo Kaydka Qaranka ee Bisanadi, Kora iyo Rabole. Kaydka wabigu wuxuu u leexdaa bari, ka dibna koonfur bari. Wuxuu dhex maraa magaalooyinka [[Garissa]], [[Hola, Kenya|Hola]] iyo [[Garsen]] ka hor inta uusan gelin [[Badweynta Hindiya]] ee aagga [[Ungwana Bay]]-[[Kipini]], dhammaadka [[river delta]] oo gaaraya qiyaastii 30 km kor ka xigta afka wabiga laftiisa.<ref name="The Pokomo tribe of Tana River County call it Saana name"/> Wuxuu dhex maraa aag oomane ah wuxuuna waraabiyaa dhulka ku xeeran. Qulqulka sanadlaha ah ayaa celcelis ahaan ka sarreeya 5,000 milyan [[mitir cubic]] (MCM), laakiin wuu kala duwan yahay si weyn gudaha iyo sanadaha dhexdiisa, wuxuuna ka kooban yahay laba xilli oo fatahaad ah sanad walba. Intii u dhaxaysay 1944 iyo 1978, celceliska qulqulka guud (Garissa) wuxuu ahaa 6,105 MCM, isagoo ka beddelmaya 1,789 MCM oo kaliya 1949 ilaa 13,342 MCM 1968.<ref>Hughes, F. (1990). "The Influence of Flooding Regimes on Forest Distribution and Composition in the Tana River Floodplain, Kenya," [https://www.jstor.org/stable/2404295 ''Journal of Applied Ecology'', 27(2), pp. 475–491].</ref> Muddadii 1982–1996, qulqulka sanadlaha ah wuxuu sii ahaanayay mid ka sarreeya 5,000 MCM sidoo kale.<ref>Maingi, J.K. and Marsh, S.E. (2002). "Quantifying hydrologic impacts following dam construction along the Tana River, Kenya," [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196300908607 ''Journal of Arid Environments'', 50, pp. 53–79].</ref> Biyaha waxaa wabiga ka soo saara mashaariicda waaweyn ee waraabka: [[Bura Irrigation and Settlement Project (Kenya)|Mashruuca Waraabka iyo Degitaanka Bura]], Qorshaha Waraabka Tana iyo Mashruuca Waraabka Tana Delta.<ref>Government of Kenya 2007. ''Kenya Vision 2030: a Globally Competitive and Prosperous Kenya''.</ref> Waxaa jira caddayn sii kordhaysa oo ah in [[isbeddelka cimilada]] uu carqaladayn doono Wabiga Tana iyo hoygiisa ku xeeran.<ref>{{Cite journal|last1=Jenkins|first1=Rhosanna L. M.|last2=Warren|first2=Rachel F.|last3=Price|first3=Jeff T.|date=2021-07-21|title=Addressing risks to biodiversity arising from a changing climate: The need for ecosystem restoration in the Tana River Basin, Kenya|journal=PLOS ONE|language=en|volume=16|issue=7|article-number=e0254879|doi=10.1371/journal.pone.0254879|pmid=34288974|issn=1932-6203|pmc=8294490|bibcode=2021PLoSO..1654879J|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Muthuwatta|first1=Lal|last2=Sood|first2=Aditya|last3=McCartney|first3=Matthew|last4=Silva|first4=Nishchitha Sandeepana|last5=Opere|first5=Alfred|date=2018-06-05|title=Understanding the Impacts of Climate Change in the Tana River Basin, Kenya|url=https://piahs.copernicus.org/articles/379/37/2018/|journal=Proceedings of the International Association of Hydrological Sciences|language=English|publisher=Copernicus GmbH|volume=379|pages=37–42|doi=10.5194/piahs-379-37-2018|bibcode=2018PIAHS.379...37M|hdl=10568/96602|s2cid=51999648 |hdl-access=free |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Nakaegawa|first1=Tosiyuki|last2=Wachana|first2=Calistus|date=2012|title=First impact assessment of hydrological cycle in the Tana River Basin, Kenya, under a changing climate in the late 21st Century|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/hrl/6/0/6_0_29/_article|journal=Hydrological Research Letters|volume=6|pages=29–34|doi=10.3178/hrl.6.29|bibcode=2012HRL.....6...29N|doi-access=free}}</ref> == Biyo-xireennada == Taxane ah biyo-xireennada korontada biyaha (Seven Forks Hydro Stations ama Seven Forks Scheme) ayaa laga dhisay wabiga. Kuwan waxaa ka mid ah (sida ay u kala horreeyaan) [[Biyo-xireenka Masinga]] (oo la bilaabay 1981 oo leh awood rakiban oo ah 40MW), [[Biyo-xireenka Kamburu]] (1974, 94.20MW), [[Biyo-xireenka Gitaru]] (1978, 225.25MW), [[Biyo-xireenka Kindaruma]] (1968, 72MW) iyo [[Biyo-xireenka Kiambere]] (1988, 168MW).<ref>{{cite journal | doi=10.1016/0016-7185(86)90007-2 | title=The environmental effects of dam construction in tropical Africa: Impacts and planning procedures | year=1986 | last1=Adams | first1=W.M. | last2=Hughes | first2=F.M.R. | journal=Geoforum | volume=17 | issue=3–4 | pages=403–410 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTDISMGMT/Resources/0821363328.pdf |access-date=2012-06-23 |title=Reducing the Impacts of Floods through Early Warning and Preparedness: A Pilot Study for Kenya |work=Arnold, Chen, Deichmann, Dilley, Lerner-Lam, Pullen, and Trohanis. Natural Disaster Hotspots Case Studies. |publisher=The World Bank |last1=Galadin |first1=H. |last2=Bidault |first2=N. |last3=Stephen |first3=L. |last4=Watkins |first4=B. |last5=Dilley |first5=M. |last6=Mutunga |first6=N. |year=2006}}</ref> en<ref>{{Cite web|url=https://www.kengen.co.ke/index.php/index.php?option=com_content&view=article&id=207:seven-forks-hydro-stations&catid=33:power-stations|title = KenGen}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://energypedia.info/wiki/Hydropower_Stations_in_Kenya|title = Hydropower Stations in Kenya - energypedia}}</ref> [[Kaydka Masinga]] iyo [[Kaydka Kiambere]], oo ay abuureen biyo-xireennada Masinga iyo Kiambere siday u kala horreeyaan, waxay u adeegaan laba ujeedo: dhalinta [[korontada biyaha]] (HEP) iyo waraabka beeraha. Saddexda kale waxaa loo isticmaalaa si gaar ah dhalinta HEP. Daraasad 2003 la sameeyay ayaa lagu sheegay in laba-meelood oo saddex meelood oo baahida korontada Kenya ah ay bixiyeen taxanaha biyo-xireennada ee Wabiga Tana. Dad badan ayaa aaminsan in wabigani uu leeyahay biyo dhulka hoostiisa ah, laakiin ma lahan.<ref>{{cite web |url=http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy06tana.pdf |title=Tana River, Kenya: integrating downstream values into hydropower planning |publisher=International Union for Conservation of Nature |work=Case Studies in Wetland Valuation #6 |date=May 2003 |access-date=2012-06-24}}</ref> Korontada ayaa markaa la siiyaa nidaamka shabakadda qaranka waxaana lagu qaybiyaa waddanka oo dhan iyada oo loo marayo taxane ah xarumo hoosaadyo, transformers iyo fiilooyin.<ref>{{Cite web|url=https://www.nation.co.ke/news/KenGen-increases-hydropower-output/1056-4521358-dtimtu/index.html|title=KenGen increases hydropower output|website=Daily Nation|language=en|access-date=2020-02-21}}</ref> == Magacyada == Laba nooc oo ka mid ah xamaaratada Afrika ayaa loogu magac daray Wabiga Tana: ''[[Mochlus tanae]]'' iyo ''[[Myriopholis|Myriopholis tanae]]''.<ref>Beolens, Bo; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. ("Tana", p. 260).</ref><ref>{{Cite journal |last=Malonza |first=Patrick K. |last2=Wasonga |first2=Victor D. |last3=Muchai |first3=Vincent |last4=Rotich |first4=Damaris |last5=Bwong |first5=Beryl A. |last6=Bauer |first6=Aaron M. |date=July 2006 |title=Diversity and Biogeography of Herpetofauna of the Tana River Primate National Reserve, Kenya |url=https://bioone.org/journals/journal-of-east-african-natural-history/volume-95/issue-2/0012-8317_2006_95_95_DABOHO_2.0.CO_2/DIVERSITY-AND-BIOGEOGRAPHY-OF-HERPETOFAUNA-OF-THE-TANA-RIVER-PRIMATE/10.2982/0012-8317(2006)95[95:DABOHO]2.0.CO;2.full |journal=Journal of East African Natural History |language=en |volume=95 |issue=2 |doi=10.2982/0012-8317(2006)95[95:DABOHO]2.0.CO;2.full |issn=1026-1613 |archive-date=2022-01-20}}</ref> == Sidoo kale eeg == *[[Tana River Primate Reserve]] *[[Bura Irrigation and Settlement Project (Kenya)|Mashruuca Waraabka iyo Degitaanka Bura]] *[[Galana Kulalu Project]] == Tixraacyo == {{reflist}} == Akhris dheeraad ah == *[http://www.hydrology.nl/mainnews/1-latest-news/377-securing-water-and-land-in-the-tana-basin-kenya-a-resource-book-for-water-managers-and-practitioners.html Sugidda biyaha iyo dhulka ee Tana Basin, Kenya: buug kheyraad ah oo loogu talagalay maareeyayaasha biyaha iyo xirfadleyda] * "And the River Flowed On; An Adventurous Journey Down the Tana River" by James Meester 1958 == Xiriirinta dibadda == {{Commons category|Tana River (Kenya)}} * [http://www.kenweb.or.ke/index.php/projects/tana-delta.html "Tana River Delta"]. ''The Kenya Wetlands Biodiversity Research Team''. Soo xigtay 2026-06-01. {{Authority control}} hxc8ud0w5jiist55wbsb968d41pim3i 0 48187 299928 2026-06-28T06:17:47Z Isma4l 41797 /* */ 299928 wikitext text/x-wiki '''Kaydka Dabiiciga ah ee Gariep''', oo sidoo kale loo yaqaan Gariep Dam Nature Reserve, isla markaana hore loogu yaqaanay ''Hendrik Verwoerd Dam Nature Reserve''.<ref>{{Cite web |date=2019-05-30 |title=The BDI visits the Karoo Gariep Nature Reserve ... |url=http://thebdi.org/2019/05/30/the-bdi-visits-the-karoo-gariep-nature-reserve/ |access-date=2023-10-09 |website=BDI |language=en-ZA}}</ref><ref>{{Cite web |last=@NatGeoUK |date=2020-04-04 |title=Hitting the road in South Africa’s largest province: eight spectacular routes exploring the Northern Cape |url=https://www.nationalgeographic.co.uk/travel/2020/04/hitting-the-road-in-south-africas-largest-province-eight-spectacular-routes-exploring-the-northern-cape |access-date=2023-10-09 |website=National Geographic |language=en-gb}}</ref> Waxay daboolaysaa dhammaan xeebta waqooyi ee aagga [[Gariep Dam]]. Biyo-xireenku laftiisu wuxuu ku yaallaa tog ku yaal iridda laga galo Ruigte Valley, magaalada ugu dhow kaydka waa [[Norvalspont]] (qiyaastii 5km u jirta) oo ka dambeeya derbiga biyo-xireenka. Haradu waxay daboolaysaa bed dhan 36.487 ha. == Tixraacyo == {{Reflist}} [[File:Sunset at Oviston Gariep photo by Siloam Village.JPG|thumb|Qorrax dhaca Oviston Gariep]] {{coord|30.59299|S|25.53434|E|display=title}} ls2y6qwayp1froqn8cs4c2j7mpbhfh8 0 48188 299929 2026-06-28T06:20:57Z Isma4l 41797 /* */ 299929 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Chris Hani | official_name = | other_name = | native_name = | settlement_type = [[Degmada maamulka (Koonfur Afrika)|Degmada maamulka]] <!-- images, nickname ---> | image_seal = Chris Hani_CoA.png | seal_size = 150x100px <!-- maps and coordinates ------> | image_map = Map of the Eastern Cape with Chris Hani highlighted (2016).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = Goobta ay ku taal [[Eastern Cape]] |coordinates = {{coord|31|53|S|26|52|E|region:ZA_type:adm1st|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> <!-- location ------------------> | subdivision_type = Dal | subdivision_name = [[Koonfur Afrika]] | subdivision_type1 = Gobol | subdivision_name1 = [[Eastern Cape]] | subdivision_type2 = [[Degmooyinka Koonfur Afrika|Degmo]] | subdivision_name2 = <!-- seat, smaller parts -------> | seat = [[Queenstown, Eastern Cape|Queenstown]] | parts_type = [[Degmooyinka hoose (Koonfur Afrika)|Degmooyinka hoose]] |p1 = [[Inxuba Yethemba Local Municipality|Inxuba Yethemba]] |p2 = [[Enoch Mgijima Local Municipality|Enoch Mgijima]] |p3 = [[Intsika Yethu Local Municipality|Intsika Yethu]] |p4 = [[Emalahleni Local Municipality, Eastern Cape|Emalahleni]] |p5 = [[Dr AB Xuma Local Municipality|Dr AB Xuma]] |p6 = [[Sakhisizwe Local Municipality|Sakhisizwe]] |parts = <!-- government leaders --> | government_footnotes = <ref name="muni_mayor">{{cite web |url=http://www.gcis.gov.za/gcis/gcis_list.jsp?id=14&heading=Executive%20Mayors |title=Contact list: Executive Mayors |publisher=Government Communication & Information System |accessdate=22 February 2012 |url-status=dead }} </ref> | government_type = [[Golaha degmada]] | leader_party = | leader_title = Duqa magaalada | leader_name = Wongama Gela | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = <!-- area ----------------------> | area_footnotes = | area_total_km2 = 36144 <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="muni_population">{{cite web |url=http://www.statssa.gov.za/?page_id=964 |title=Statistics by place |publisher=Statistics South Africa |accessdate=27 September 2015}} </ref> | population_total = 795461 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Isirka {{nobold|(2011)}} | demographics1_footnotes = <ref name="muni_population"/> | demographics1_title1 = {{nobold|[[Bantu-speaking peoples of South Africa|Madowga Afrika]]}} | demographics1_info1 = 93.3% | demographics1_title2 = {{nobold|[[Coloureds|Midab-takoorka]]}} | demographics1_info2 = 4.1% | demographics1_title3 = {{nobold|[[Indian South African|Hindi]]/[[Asian South African|Aasiyaan]]}} | demographics1_info3 = 0.2% | demographics1_title4 = {{nobold|[[White South African|Caddaan]]}} | demographics1_info4 = 2.0% <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = [[Luqadda koowaad]] {{nobold|(2011)}} | demographics2_footnotes = <ref name="muni_langs">{{cite web |url=http://www.statssa.gov.za/?page_id=964 |title=Statistics by place |publisher=Statistics South Africa |accessdate=27 September 2015}} </ref> | demographics2_title1 = {{nobold|[[Xhosa language|Xhosa]]}} | demographics2_info1 = 88.6% | demographics2_title2 = {{nobold|[[Afrikaans]]}} | demographics2_info2 = 6.1% | demographics2_title3 = {{nobold|[[English language|Ingiriisi]]}} | demographics2_info3 = 2.6% | demographics2_title4 = | demographics2_info4 = % | demographics2_title5 = {{nobold|Kuwo kale}} | demographics2_info5 = 2.7% <!-- time zone(s) --------------> | timezone1 = [[Waqtiga Halbeegga ee Koonfur Afrika|SAST]] | utc_offset1 = +2 <!-- Municipal code --> | blank_name_sec1 = Koodhka degmada | blank_info_sec1 = DC13 <!-- website, footnotes --> | footnotes = }} '''Degmada maamulka ee Chris Hani''' ({{langx|xh|uMasipala weSithili sase Chris Hani}}) waa [[Degmada maamulka (Koonfur Afrika)|degmo maamul]] oo ku taal bartamaha gobolka [[Eastern Cape]] ee dalka [[Koonfur Afrika]] waxaana ka kooban sideed [[Degmooyinka hoose (Koonfur Afrika)|degmooyin hoose]]. Inta badan bulshada waxay ku nool yihiin aagag miyi ah.<ref name="Case Study">[https://www.salga.org.za/Documents/Municipalities/Guidelines%20for%20Municipalities/CHDM-Case-Study-Report--LOCAL-REGUALTION.pdf Warbixinta Daraasadda Xeerka Maxalliga ah ee Degmada Chris Hani. Ururka Dawladaha Hoose ee Koonfur Afrika. La galay 11 Febraayo 2018.]</ref> Muuqaalka dhulku wuxuu u dhexeeyaa dhul-beereed qoyan iyo buuro [[caws-bireed]] ah ilaa dhul [[oomane]] ah oo [[Karoo]] ah.<ref name="Healthy People">[https://www.sabcoha.org/wp-content/uploads/2013/10/EC_Business_Sector_Strategy_on_HIV_AIDS_TB_Wellness_2012-2016.pdf 2016. Dad caafimaad qaba - Dhaqaale caafimaad qaba. Isbahaysiga Ganacsiga Koonfur Afrika ee HIV & AIDS. La galay 11 Febraayo 2018.]</ref> Sannadkii 2016, gobolku wuxuu soo sheegay inuu leeyahay dad tiradoodu tahay 840,000 oo qof, taasoo ka dhigan 1.5% dadka guud ee Koonfur Afrika iyo 12% dadka guud ee Eastern Cape.<ref name="IDP">[https://www.chrishanidm.gov.za/download/2017-2022-CHDM-IDP-Draft.pdf 2016. Degmada Maamulka Chris Hani 2017-2022 IDP. La galay 11 Febraayo 2018.]</ref> Inta badan shaqada degmada maamulka waxay ku salaysan tahay shaqo aan xirfad lahayn.<ref name="Healthy People" /> == Degmooyinka Hoose == [[File:Map of the Eastern Cape with municipalities named and districts shaded (2016).svg|200px|thumb|left|Khariidadda Eastern Cape oo ay ku qoran yihiin degmooyinka iyo degmooyinka la hadh-geliyay (2016)]] Bariga waxaa ku yaal [[Emalahleni Local Municipality, Eastern Cape|Emalahleni]], [[Dr AB Xuma Local Municipality|Dr AB Xuma]] (oo horay u ahaan jiray Engcobo),<ref>{{Cite web |last=Menzelwa |first=Zolile |title=Engcobo Local Municipality changes name to Dr AB Xuma Local Municipality |url=https://www.news24.com/news24/community-newspaper/mthathaexpress/watch-engcobo-local-municipality-changes-name-to-dr-ab-xuma-local-municipality-20220609 |access-date=2023-08-24 |website=News24 |language=en-US}}</ref> [[Intsika Yethu Local Municipality|Intsika Yethu]], [[Sakhisizwe Local Municipality]] iyo qayb ka mid ah [[Enoch Mgijima Local Municipality]]. Degmooyinkan hoose waxay asal ahaan qayb ka ahaayeen [[Transkei]] ama [[Ciskei]], kuwaas oo ahaa dhulal hore oo hoos yimaada [[Apartheid]], kuwaas oo loogu talagalay in lagu kala saaro qowmiyado kala duwan. Aaggan weli waxaa lagu gartaa degsiimooyinkiisa miyiga iyo hawlaha [[beeraha nolol maalmeedka]].<ref name="Case Study" /> [[Inxuba Yethemba Local Municipality]] iyo [[Enoch Mgijima Local Municipality]] waxay ku yaallaan galbeedka. Aagaggani waxay asal ahaan qayb ka ahaayeen Jamhuuriyadda Koonfur Afrika intii lagu jiray Apartheid.<ref name="Case Study" /> Warshadaha beeraha ee degmada waxaa loo aqoonsaday inay yihiin kuwo laba-geesood ah maadaama ay u qaybsan yihiin dhaqaalaha koowaad ee beeraha ganacsiga iyo dhaqaalaha labaad ee beerashada nolol maalmeedka. In kasta oo ay jiraan wax soo saar beeraha oo muhiim ah, degmooyinku waa kuwa soo dhoofiya cuntooyinka la warshadeeyey.<ref name="Case Study" /> == Bixinta Adeegga == Bixinta adeegyada aasaasiga ah ayaa si gaar ah ugu xaddidan degmooyinka bariga kuwaas oo inta badan ah miyi. Dib-u-dhacyada waxaa ka mid ah bixinta biyaha tuubada iyo [[nadiifinta]] ku filan, [[kaabayaasha]] dugsiga iyo waddooyinka laamiga ah.<ref name="Healthy People" /> === Waddooyinka waaweyn === Degmadu waxay ku taal isgoysyada N6 ee ka yimaada [[East London, Eastern Cape|East London]] ilaa [[Aliwal North]] iyada oo loo marayo [[Queenstown, South Africa|Komani]], R61 ee ka yimaada Komani ilaa [[Mthatha]] iyada oo loo marayo [[Cofimvaba]] iyada oo loo marayo Ngcobo iyo N10 ee ka yimaada [[Middelburg, Eastern Cape|Middelburg]] ilaa Aliwal North iyada oo loo marayo [[Cradock, Eastern Cape|Cradock]].<ref name="IDP" /> Caddaynta waddooyinka laamiga ah ee inta kale ee degmada maamulka ayaa ka hooseeya celceliska gobolka Eastern Cape - taas oo keenta gaadiid dadweyne oo xaddidan iyo helitaanka goobaha [[daryeelka caafimaadka]] ee magaalooyinka waaweyn.<ref name="Healthy People" /> === Biyaha === Degmada maamulka waxay ku taal biyo-mareenka afar hababka wabiga. Kuwan waa [[Wabiga Orange]], [[Wabiga Great Fish]], [[Wabiga Mbashe]] iyo [[Wabiga Great Kei]]. Ilaha biyaha dusha sare waxay siiyaan biyo inta badan magaalooyinka aagga halka qaar yar oo kaliya ay ku tiirsan yihiin sahayda [[biyaha dhulka hoostiisa]].<ref name="Case Study" /> Aagagga miyiga, bulshooyinka waxay isticmaalaan biyo ka yimaada ilo aan la ilaalin, durdurro iyo ceelal. Beeraha ganacsiga ee galbeedka, sahayda biyuhu badiyaa waa biyo dhulka hoostiisa ah oo laga helo ceelal.<ref name="Case Study" /> == Tixraacyo == {{reflist}} == Xiriirinta dibadda == * [http://www.chrishanidm.gov.za Mareegta Rasmiga ah ee Chris Hani DM] lneeszfspfszpffjfgivcpkr9rqfeji 0 48189 299932 2026-06-28T06:24:34Z Isma4l 41797 /* */ 299932 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Beerta Qaranka ee Augrabies Falls | image = Augrabie, Waterfalls, South Africa.jpg | image_caption = [[Augrabies Falls]] | image_size = | relief = 1 | map_caption = Goobta beerta | map_width = | location = [[Northern Cape]], [[Koonfur Afrika]] | nearest_city = [[Upington]] | coordinates = {{coords|28|35|28|S|20|20|18|E|region:ZA-NC|display=inline, title}} | area_km2 = 820 | established = {{Start date and age|1966}} | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = [[Beeraha Qaranka ee Koonfur Afrika]] | url = https://www.sanparks.org/parks/augrabies-falls | image_map={{maplink|frame=yes|plain=yes|type=shape|stroke-width=1|stroke-color=#d6d6d6|fill=#1e5833}} | module={{Location map | South Africa#South Africa Northern Cape | relief=1 | width=300 }} }} '''Beerta Qaranka ee Augrabies Falls''' waa [[beerta qaran]] oo ku taal agagaarka [[Augrabies Falls]], qiyaastii {{cvt|120|km}} galbeed ka xigta [[Upington]]<ref name="PinchuckMcCrea2002">{{cite book|author1=Tony Pinchuck|author2=Barbara McCrea|author3=Donald Reid|title=South Africa|url=https://books.google.com/books?id=rXN6xJjPlrwC&pg=PA323|year=2002|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-85828-853-6|pages=323}}</ref> ee Gobolka Northern Cape, [[Koonfur Afrika]]. Beerta Qaranka ee Augrabies Falls waxay daboolaysaa bed dhan {{cvt|820|km2}}<ref>{{cite web| title =Augrabies Falls National Park (South African media online)| url =http://sanparks.africamediaonline.com/mmc/gallery/detail/events/augrabies_falls_national_park| website =sanparks.africamediaonline.com/| access-date =30 Luulyo 2015 }}</ref> waxayna ku fidsan tahay [[Wabiga Orange]]. Aaggu aad buu u oomane yahay. [[Waterfall|Biyo-dhacu]] waa qiyaastii {{cvt|60|metres}} oo dherer ah<ref>{{cite web| title =Augrabies Falls National Park| url =http://www.places.co.za/accommodation/augrabies-falls-national-park.html| website =SA Places| access-date =30 Luulyo 2015 }}</ref> waana mid cajaa'ib leh marka uu wabigu fataho. [[Canyon|Dooxada]] ka hooseysa biyo-dhaca ayaa celcelis ahaan qoto dheer ilaa {{cvt|240|m}} waxayna socotaa ilaa {{cvt|18|km}}. Dooxadu waxay bixisaa tusaale cajiib ah oo nabaad-guur ah oo ku dhacay dhul [[granite|granitic]] ah. Beertan waxaa la aasaasay sannadkii 1966-kii.<ref name="Plessis2000">{{cite book |author=Heather Du Plessis |url=https://books.google.com/books?id=NCWM_ht3-KcC&pg=PA76 |title=Tourism Destinations Southern Africa |date=1 Janaayo 2000 |publisher=Juta and Company Ltd |isbn=978-0-7021-5272-6}}</ref> == Dadkii degganaa asalka ahaa == Dadkii asalka ahaa ee [[Khoekhoe]] waxay biyo-dhaca u bixiyeen {{Langx|naq|Ankoerebis|links=|label=none}}, taas oo macnaheedu yahay "meesha buuqa weyn".<ref>{{cite web| title =Augrabies Falls National Park| url =http://www.sanparks.co.za/parks/augrabies/| access-date =30 Luulyo 2015 }}</ref> Bulshooyinka [[Khoisan|Khoi]] iyo [[San people|San]] ee ku dhex nool beerta qaranka waxay ku nool yihiin guryo qaab-gubad ah oo loo yaqaan {{Langx|af|matjiehuise|lit=guryaha roogga|label=none}}. Guryahani waxay ku habboon yihiin cimilada kulul iyo qabow labadaba. Inta lagu jiro heerkulka kulul, jirridaha geedaha ee laga sameeyo roogagga ayaa yaraada, taas oo u oggolaanaysa in farqiyo u muuqdaan - taas oo abuuraysa nidaam hawo-qabow. Wax ka duwan ayaa dhaca inta lagu jiro cimilada qabow, maadaama jirridaha ay ballaariyaan si ay qabowga u ilaaliyaan.<ref name="Life">[http://www.siyabona.com/south-africa-info-augrabies-falls-national-park.html Siyabona Africa."Augrabies Falls National Park, Northern Cape. South Africa". Siyabona Africa (Pty)Ltd - Private Tours and Safari. Accessed: 10 Oktoobar 2018]</ref> [[Trekboers]]-kii goor dambe degay aagga ayaa ka soo qaatay magaca Augrabies. Magaca mararka qaarkood waxaa loo qoraa Aughrabies. Waxaa jira dhigaallo badan oo dheeman alluvial ah oo ku teedsan Wabiga Orange waxaana jira halyeey sheegaya in kaydka ugu weyn ee dheeman ee adduunka uu ku yaallo god-wareeg ah oo ku yaal granite-ka ee cagta biyo-dhaca oo ay qodeen biyaha onkodka ah.<ref>{{cite web| title =Encounter South Africa: Augrabies Falls| url =http://www.encounter.co.za/article/89.html| access-date =30 Luulyo 2015 }}</ref> == Nolosha xayawaanka iyo dhirta == [[File:Sociable Weavers nest in Quiver Tree (Aloidendron dichotomum) (51008121987).jpg|left|thumb|Buul [[Sociable weaver]] ah oo ku yaal Geedka Quiver.]] Geedka ugu caansan beerta waa geedka weyn ee aloe (''[[Aloidendron dichotomum]]'') oo loo yaqaan deegaanka ''geedka quiver'' ama {{Langx|af|kokerboom|label=none}}.<ref>{{cite web| title =Augrabies Falls, Northern Cape| url =http://www.southafrica.net/za/en/articles/entry/article-southafrica.net-augrabies-falls-northern-cape| access-date =30 Luulyo 2015 }}</ref> Waxay si dhammaystiran ula qabsatay aagagga dhagaxa ah ee semi-saxaraha ah ee laga helo [[Karoo#Nama Karoo biome|Nama-Karoo]], waxayna awood u leedahay inay u adkaysato heerkulka xad-dhaafka ah iyo ciidda aan bacrin ahayn. Geedkan, oo koraya ilaa shan mitir, wuxuu magaciisa ka helay xaqiiqda ah in Bushmen (San) ay isticmaaleen laamo jilicsan si ay u sameeyaan quiver-roor (galkii fallaarta) fallaarahooda. Silhouette-ka indhaha soo jiidanaya ee [[Aloidendron dichotomum|geedka quiver]] waa mid caadi u ah qaybtan dhulka Northern Cape. Marka geedku ubaxo xilliga jiilaalka, kooxo shimbiro ah ayaa lagu soo jiitaa nectar-kooda, daanyeeradana waxaa lagu arki karaa iyagoo jeexjeexaya ubaxa si ay u helaan cabitaanka macaan. [[Geedka Shepherd's]], geed jirrid leh oo ka baxa kayn-dhaqameed iyo bushveld qalalan, ayaa laga heli karaa aagga. Bulshooyinka Khoi iyo San ee ku xeeran aagaggan waxay geedkan u hayaan xushmad qoto dheer; burburintiisa waa mamnuuc.<ref name="Northern Cape">[http://sanparks.org/docs/parks_augrabies/tourism/dassie_trail_brochure_sandy.pdf Dassi Interpretive Trail."Augrabies Falls National Park, South Africa". SANPARKS. Accessed: 10 Oktoobar 2018]</ref> Geedkani wuxuu kaloo ka baxaa qayb ka mid ah gobolka [[Free State (province)|Free State]]. Waxaa jira noocyo kala duwan oo xayawaan ah oo ku yaal 28,000 hektar ee Beerta Qaranka ee Augrabies. Xayawaanada sida [[springbok]], [[gemsbok]] iyo [[south-central black rhinoceros]] oo khatar ku jira ayaa laga heli karaa halkan. Xayawaanada naadirka ah sida [[Cape clawless otter]] ayaa laga arki karaa aagga, iyadoo ay la socdaan [[black-backed jackal]], [[caracal]], [[bat-eared fox]] iyo [[African wildcat]].<ref name="Life" /> [[File:Echo Corner in Augrabies Falls National Park.jpg|left|thumb|Goobta Echo Corner waxaa ku yaal xayawaan faro badan.]] [[Nile monitor]], oo ah xamaaratada ugu weyn Afrika, ayaa laga heli karaa biyaha agtooda.<ref name="Northern Cape" /> [[Double-banded sandgrouse]] ayaa laga heli karaa halkan, iyadoo ay la socdaan [[Namaqua sandgrouse]] oo inta badan la arko.<ref name="Life" /> Kuwan waxaa laga helaa nidaamyada biyaha macaan, harooyinka, iyo badda inta ay biyo macaan oo la cabbi karo ay jiraan. Meel caan ah oo ku taal beerta waa ''Moon Rock'', oo ah [[exfoliation dome]] weyn oo cabbirkeedu yahay qiyaastii {{convert|700|m}} by {{convert|100|m}} iyo {{convert|30|m}} oo dherer ah.<ref name="PinchuckMcCrea2002" /><ref name="koedoe40-2">{{cite journal|author=African Protected Area Conservation and Science|title=Popups on Moon Rock, Augrabies Falls National Park|journal=Koedoe|year=1997|volume=40|issue=2|pages=75–84|url=http://www.koedoe.co.za/index.php/koedoe/issue/view/22|access-date=12 Luulyo 2010|issn=0075-6458|doi=10.4102/koedoe.v40i2.274|doi-access=free}}</ref> == Hawlaha == Ka sokow Augrabies Falls, hawlaha muhiimka ah ee beerta waxaa ka mid ah baabuur-wadid habeenkii inta lagu jiro xilliga ugu sarreeya; dariiqa Dassie iyo socodka 3-da maalmood ee Klipspringer.<ref name="Northern Cape" /> Beerta Qaranka ee Augrabies waxay qiyaastii 8 saacadood u jirtaa [[Cape Town]], iyo 10 saacadood oo ka timid [[Johannesburg]].<ref name="Northern Cape" />[[File:Hikers_in_Augrabies_Falls_National_Park.jpg|thumb|Laba nin ayaa ku socda Beerta Qaranka ee Augrabies Falls, oo u dhow xadka u dhexeeya Koonfur Afrika iyo Namibia]] === Dariiqyada === Waxaa jira laba dariiq oo socod ah, labaduba waa kuwo is-hagaajiya oo leh calaamado [[waymark]] ah.<ref name=":0">{{Cite web |title=AUGRABIES FALLS NATIONAL PARK - Dassie Interpretive Trail |url=https://www.sanparks.org/docs/parks_augrabies/tourism/dassie_trail_brochure_sandy.pdf}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=AUGRABIES FALLS NATIONAL PARK - Klipspringer Hiking Trail |url=https://www.sanparks.org/docs/parks_augrabies/tourism/klipspringer_trail_brochure.pdf}}</ref> ==== Dariiqa Dassie ==== Dariiqa Dassie waa {{cvt|5|km}} dhererkiisu.<ref name=":0" /> ==== Dariiqa Klipspringer ==== Dariiqa Klipspringer ee 3-da maalmood ah waa {{cvt|14.4|km}} dhererkiisu.<ref name=":1" /> == Cimilada == Xilliga roobabku wuxuu dhacaa inta badan inta u dhaxaysa bilaha Janaayo ilaa Abriil. == Sidoo kale eeg == * [[Broadley's Flat Lizard]] * [[Beeraha Qaranka ee Koonfur Afrika]] * [[Yosemite National Park]] == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == {{wikivoyage|Augrabies Falls National Park}} * [https://www.sanparks.org/parks/augrabies-falls Mareegta rasmiga ah] *{{commons category-inline}} {{authority control}} fa7fuajol2ytowst99t5r0p5ptxx5vf 299934 299932 2026-06-28T06:26:17Z Isma4l 41797 /* */ 299934 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Beerta Qaranka ee Augrabies Falls | image = Augrabie, Waterfalls, South Africa.jpg | image_caption = [[Augrabies Falls]] | image_size = | relief = 1 | map_caption = Goobta beerta | map_width = | location = [[Northern Cape]], [[Koonfur Afrika]] | nearest_city = [[Upington]] | coordinates = {{coords|28|35|28|S|20|20|18|E|region:ZA-NC|display=inline, title}} | area_km2 = 820 | established = {{Start date and age|1966}} | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = [[Beeraha Qaranka ee Koonfur Afrika]] | url = https://www.sanparks.org/parks/augrabies-falls | image_map= }} '''Beerta Qaranka ee Augrabies Falls''' waa [[beerta qaran]] oo ku taal agagaarka [[Augrabies Falls]], qiyaastii {{cvt|120|km}} galbeed ka xigta [[Upington]]<ref name="PinchuckMcCrea2002">{{cite book|author1=Tony Pinchuck|author2=Barbara McCrea|author3=Donald Reid|title=South Africa|url=https://books.google.com/books?id=rXN6xJjPlrwC&pg=PA323|year=2002|publisher=Rough Guides|isbn=978-1-85828-853-6|pages=323}}</ref> ee Gobolka Northern Cape, [[Koonfur Afrika]]. Beerta Qaranka ee Augrabies Falls waxay daboolaysaa bed dhan {{cvt|820|km2}}<ref>{{cite web| title =Augrabies Falls National Park (South African media online)| url =http://sanparks.africamediaonline.com/mmc/gallery/detail/events/augrabies_falls_national_park| website =sanparks.africamediaonline.com/| access-date =30 Luulyo 2015 }}</ref> waxayna ku fidsan tahay [[Wabiga Orange]]. Aaggu aad buu u oomane yahay. [[Waterfall|Biyo-dhacu]] waa qiyaastii {{cvt|60|metres}} oo dherer ah<ref>{{cite web| title =Augrabies Falls National Park| url =http://www.places.co.za/accommodation/augrabies-falls-national-park.html| website =SA Places| access-date =30 Luulyo 2015 }}</ref> waana mid cajaa'ib leh marka uu wabigu fataho. [[Canyon|Dooxada]] ka hooseysa biyo-dhaca ayaa celcelis ahaan qoto dheer ilaa {{cvt|240|m}} waxayna socotaa ilaa {{cvt|18|km}}. Dooxadu waxay bixisaa tusaale cajiib ah oo nabaad-guur ah oo ku dhacay dhul [[granite|granitic]] ah. Beertan waxaa la aasaasay sannadkii 1966-kii.<ref name="Plessis2000">{{cite book |author=Heather Du Plessis |url=https://books.google.com/books?id=NCWM_ht3-KcC&pg=PA76 |title=Tourism Destinations Southern Africa |date=1 Janaayo 2000 |publisher=Juta and Company Ltd |isbn=978-0-7021-5272-6}}</ref> == Dadkii degganaa asalka ahaa == Dadkii asalka ahaa ee [[Khoekhoe]] waxay biyo-dhaca u bixiyeen {{Langx|naq|Ankoerebis|links=|label=none}}, taas oo macnaheedu yahay "meesha buuqa weyn".<ref>{{cite web| title =Augrabies Falls National Park| url =http://www.sanparks.co.za/parks/augrabies/| access-date =30 Luulyo 2015 }}</ref> Bulshooyinka [[Khoisan|Khoi]] iyo [[San people|San]] ee ku dhex nool beerta qaranka waxay ku nool yihiin guryo qaab-gubad ah oo loo yaqaan {{Langx|af|matjiehuise|lit=guryaha roogga|label=none}}. Guryahani waxay ku habboon yihiin cimilada kulul iyo qabow labadaba. Inta lagu jiro heerkulka kulul, jirridaha geedaha ee laga sameeyo roogagga ayaa yaraada, taas oo u oggolaanaysa in farqiyo u muuqdaan - taas oo abuuraysa nidaam hawo-qabow. Wax ka duwan ayaa dhaca inta lagu jiro cimilada qabow, maadaama jirridaha ay ballaariyaan si ay qabowga u ilaaliyaan.<ref name="Life">[http://www.siyabona.com/south-africa-info-augrabies-falls-national-park.html Siyabona Africa."Augrabies Falls National Park, Northern Cape. South Africa". Siyabona Africa (Pty)Ltd - Private Tours and Safari. Accessed: 10 Oktoobar 2018]</ref> [[Trekboers]]-kii goor dambe degay aagga ayaa ka soo qaatay magaca Augrabies. Magaca mararka qaarkood waxaa loo qoraa Aughrabies. Waxaa jira dhigaallo badan oo dheeman alluvial ah oo ku teedsan Wabiga Orange waxaana jira halyeey sheegaya in kaydka ugu weyn ee dheeman ee adduunka uu ku yaallo god-wareeg ah oo ku yaal granite-ka ee cagta biyo-dhaca oo ay qodeen biyaha onkodka ah.<ref>{{cite web| title =Encounter South Africa: Augrabies Falls| url =http://www.encounter.co.za/article/89.html| access-date =30 Luulyo 2015 }}</ref> == Nolosha xayawaanka iyo dhirta == [[File:Sociable Weavers nest in Quiver Tree (Aloidendron dichotomum) (51008121987).jpg|left|thumb|Buul [[Sociable weaver]] ah oo ku yaal Geedka Quiver.]] Geedka ugu caansan beerta waa geedka weyn ee aloe (''[[Aloidendron dichotomum]]'') oo loo yaqaan deegaanka ''geedka quiver'' ama {{Langx|af|kokerboom|label=none}}.<ref>{{cite web| title =Augrabies Falls, Northern Cape| url =http://www.southafrica.net/za/en/articles/entry/article-southafrica.net-augrabies-falls-northern-cape| access-date =30 Luulyo 2015 }}</ref> Waxay si dhammaystiran ula qabsatay aagagga dhagaxa ah ee semi-saxaraha ah ee laga helo [[Karoo#Nama Karoo biome|Nama-Karoo]], waxayna awood u leedahay inay u adkaysato heerkulka xad-dhaafka ah iyo ciidda aan bacrin ahayn. Geedkan, oo koraya ilaa shan mitir, wuxuu magaciisa ka helay xaqiiqda ah in Bushmen (San) ay isticmaaleen laamo jilicsan si ay u sameeyaan quiver-roor (galkii fallaarta) fallaarahooda. Silhouette-ka indhaha soo jiidanaya ee [[Aloidendron dichotomum|geedka quiver]] waa mid caadi u ah qaybtan dhulka Northern Cape. Marka geedku ubaxo xilliga jiilaalka, kooxo shimbiro ah ayaa lagu soo jiitaa nectar-kooda, daanyeeradana waxaa lagu arki karaa iyagoo jeexjeexaya ubaxa si ay u helaan cabitaanka macaan. [[Geedka Shepherd's]], geed jirrid leh oo ka baxa kayn-dhaqameed iyo bushveld qalalan, ayaa laga heli karaa aagga. Bulshooyinka Khoi iyo San ee ku xeeran aagaggan waxay geedkan u hayaan xushmad qoto dheer; burburintiisa waa mamnuuc.<ref name="Northern Cape">[http://sanparks.org/docs/parks_augrabies/tourism/dassie_trail_brochure_sandy.pdf Dassi Interpretive Trail."Augrabies Falls National Park, South Africa". SANPARKS. Accessed: 10 Oktoobar 2018]</ref> Geedkani wuxuu kaloo ka baxaa qayb ka mid ah gobolka [[Free State (province)|Free State]]. Waxaa jira noocyo kala duwan oo xayawaan ah oo ku yaal 28,000 hektar ee Beerta Qaranka ee Augrabies. Xayawaanada sida [[springbok]], [[gemsbok]] iyo [[south-central black rhinoceros]] oo khatar ku jira ayaa laga heli karaa halkan. Xayawaanada naadirka ah sida [[Cape clawless otter]] ayaa laga arki karaa aagga, iyadoo ay la socdaan [[black-backed jackal]], [[caracal]], [[bat-eared fox]] iyo [[African wildcat]].<ref name="Life" /> [[File:Echo Corner in Augrabies Falls National Park.jpg|left|thumb|Goobta Echo Corner waxaa ku yaal xayawaan faro badan.]] [[Nile monitor]], oo ah xamaaratada ugu weyn Afrika, ayaa laga heli karaa biyaha agtooda.<ref name="Northern Cape" /> [[Double-banded sandgrouse]] ayaa laga heli karaa halkan, iyadoo ay la socdaan [[Namaqua sandgrouse]] oo inta badan la arko.<ref name="Life" /> Kuwan waxaa laga helaa nidaamyada biyaha macaan, harooyinka, iyo badda inta ay biyo macaan oo la cabbi karo ay jiraan. Meel caan ah oo ku taal beerta waa ''Moon Rock'', oo ah [[exfoliation dome]] weyn oo cabbirkeedu yahay qiyaastii {{convert|700|m}} by {{convert|100|m}} iyo {{convert|30|m}} oo dherer ah.<ref name="PinchuckMcCrea2002" /><ref name="koedoe40-2">{{cite journal|author=African Protected Area Conservation and Science|title=Popups on Moon Rock, Augrabies Falls National Park|journal=Koedoe|year=1997|volume=40|issue=2|pages=75–84|url=http://www.koedoe.co.za/index.php/koedoe/issue/view/22|access-date=12 Luulyo 2010|issn=0075-6458|doi=10.4102/koedoe.v40i2.274|doi-access=free}}</ref> == Hawlaha == Ka sokow Augrabies Falls, hawlaha muhiimka ah ee beerta waxaa ka mid ah baabuur-wadid habeenkii inta lagu jiro xilliga ugu sarreeya; dariiqa Dassie iyo socodka 3-da maalmood ee Klipspringer.<ref name="Northern Cape" /> Beerta Qaranka ee Augrabies waxay qiyaastii 8 saacadood u jirtaa [[Cape Town]], iyo 10 saacadood oo ka timid [[Johannesburg]].<ref name="Northern Cape" />[[File:Hikers_in_Augrabies_Falls_National_Park.jpg|thumb|Laba nin ayaa ku socda Beerta Qaranka ee Augrabies Falls, oo u dhow xadka u dhexeeya Koonfur Afrika iyo Namibia]] === Dariiqyada === Waxaa jira laba dariiq oo socod ah, labaduba waa kuwo is-hagaajiya oo leh calaamado [[waymark]] ah.<ref name=":0">{{Cite web |title=AUGRABIES FALLS NATIONAL PARK - Dassie Interpretive Trail |url=https://www.sanparks.org/docs/parks_augrabies/tourism/dassie_trail_brochure_sandy.pdf}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=AUGRABIES FALLS NATIONAL PARK - Klipspringer Hiking Trail |url=https://www.sanparks.org/docs/parks_augrabies/tourism/klipspringer_trail_brochure.pdf}}</ref> ==== Dariiqa Dassie ==== Dariiqa Dassie waa {{cvt|5|km}} dhererkiisu.<ref name=":0" /> ==== Dariiqa Klipspringer ==== Dariiqa Klipspringer ee 3-da maalmood ah waa {{cvt|14.4|km}} dhererkiisu.<ref name=":1" /> == Cimilada == Xilliga roobabku wuxuu dhacaa inta badan inta u dhaxaysa bilaha Janaayo ilaa Abriil. == Sidoo kale eeg == * [[Broadley's Flat Lizard]] * [[Beeraha Qaranka ee Koonfur Afrika]] * [[Yosemite National Park]] == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == {{wikivoyage|Augrabies Falls National Park}} * [https://www.sanparks.org/parks/augrabies-falls Mareegta rasmiga ah] *{{commons category-inline}} {{authority control}} 4ueueqac29796sy982y994inc6ggih6 0 48190 299936 2026-06-28T06:29:43Z Isma4l 41797 /* */ 299936 wikitext text/x-wiki {{Infobox waterfall | name = Augrabies Falls | map = South Africa | photo = Augrabies Falls, March 2008.jpg | photo_width = | photo_caption = Augrabies Falls | location =[[Kai ǃGarib Local Municipality]], [[Northern Cape]], [[Koonfur Afrika]] | coords = {{coord|28|35|29|S|20|20|27|E|type:landmark_region:ZA|display=inline,title}} | elevation = | type = Cascade | height = {{convert|183|ft|order=flip}} | width = | height_longest = | average_width = {{convert|80|ft|order=flip}} | number_drops = | average_flow = {{convert|11050|ft3|order=flip}} | watercourse = [[Wabiga Orange]] | world_rank = }} '''Augrabies Falls''' {{IPAc-en|ɔː|ˈ|x|r|ɑː|b|iː|z}} waa [[biyo-dhac]] ku yaal [[Wabiga Orange]], oo ah wabiga ugu weyn [[Koonfur Afrika]]. Tan iyo 1966-kii biyo-dhaca, oo ku yaal deegaan cidlo iyo qallafsan, waxaa ku wareegsan [[Beerta Qaranka ee Augrabies Falls]]. Biyo-dhacu waa qiyaastii {{convert|56|m|}} oo dherer ah.<ref name=":0">{{Cite web|url= http://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Augrabies-Falls-116/|title=Augrabies Falls {{!}} World Waterfall Database|website=www.worldwaterfalldatabase.com|access-date=2017-02-21}}</ref> Ilaha qaar ayaa xusaya dherer qiyaas ahaan ah {{convert|146|m|}}; kani waa dhab ahaan dhererka laga bilaabo salka dooxada ilaa sare ee derbiyada, ma aha kan biyo-dhaca laftiisa.<ref name=":0" /> == Sahaminta == Dadkii asalka ahaa ee [[Khoikhoi]] waxay biyo-dhaca u bixiyeen "Ankoerebis" — "meesha buuqa weyn" — oo ay [[Trek Boers]], oo halkan degay markii dambe, ka soo qaateen magaca, "Augrabies".<ref name="readersnatural">{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association, Inc|year=1980|isbn=0-89577-087-3|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|pages=62|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}</ref> Hoggaamiyihii ugu dambeeyay ee dadka deegaanka asalka ah wuxuu ahaa Klaas Pofadder oo ku noolaa jasiirad ku taal wabiga dusheeda biyo-dhaca, oo hadda loo yaqaan Jasiiradda Klaas. Yurubiyiinkii ugu horreeyay ee arkay biyo-dhaca wuxuu ahaa askarigii reer Iswiidhan ee fallaagada ahaa [[Hendrik Jakob Wikar]].<ref name="wm"/> Wuxuu yimid biyo-dhaca bishii Oktoobar 1778, ka dib sannado badan oo uu ku wareegayay duurka. Markii safar kale, George Thompson, ay u kaxeeyeen biyo-dhaca hagayaashiisii [[Griqua people|Koranna]] sannadkii 1826, wuxuu u bixiyay [[Boqor George IV]].{{cn|date=Maarso 2026}} Horraantii 1920-yadii askari, sahamiye iyo siyaasi [[Deneys Reitz]] ayaa u dabaashay ilaa barkadda hoose iyo godka ka dambeeya biyo-dhaca, isagoo sheegtay inuu ahaa qofkii ugu horreeyay ee sidaas sameeya oo noolaada.<ref>{{cite book |last1=Reitz |first1=Deneys |title=Adrift on the Open Veld |date=1999 |publisher=Stormberg |location=Cape Town |isbn=978-0-6202-4380-3 |pages=589-590}}</ref> == Cabbirka == Augrabies Falls waxay diiwaangeliyeen {{convert|7800|m3}} oo biyo ah ilbiriqsi kasta fatahaadihii 1988 (iyo {{convert|6800|m3}} fatahaadihii 2006). Tani waa in ka badan saddex jeer celceliska heerka socodka xilli-roobaadka ee [[Niagara Falls]] oo ah {{convert|2400|m3}} ilbiriqsi kasta, in ka badan afar jeer celceliska sanadlaha ah ee Niagara, kana weyn rikoodhkii abid ee Niagara oo ah {{convert|6800|m3}} ilbiriqsi kasta. Dooxada Augrabies Falls waa {{convert|240|m|ft|sigfig=1}} qoto dheer iyo {{convert|18|km|mi|sigfig=1}} dherer ah, waana tusaale cajiib ah oo nabaad-guurka granite-ka ah.{{citation needed|date=Febraayo 2021|reason=IP stated These figures need to be checked against Wikipedia comparisons for world waterfalls. They seem wildly out of line}} == Khataraha == Tan iyo 1966-kii, in ka badan 20 qof ayaa u dhintay iyagoo ku dhacay dooxada, shan kalena waxaa la qaaday biyo-dhaca. Dalxiis u dhashay Scandinavia si kastaba ha ahaatee wuu ka badbaaday dhicitaan ku dhacay dooxada 1979-kii, sidoo kale nin la qaaday biyo-dhaca bishii Oktoobar 1981-kii. Meydadka kuwa kale ayaa lagu xayiray barkadda hoose ee hoos ku taal oo aan waligood la helin. Sidoo kale, xayawaannada ay ku jiraan lo'da iyo qadiibka (hippo) ayaa la qaaday biyo-dhaca.<ref name="wm">{{cite web |title=Augrabies Falls |url=https://www.wondermondo.com/augrabies-falls/ |website=WonderMondo |date = 9 Febraayo 2019 | access-date=1 Oktoobar 2019}}</ref> <gallery class="center" caption="Augrabies Falls" heights="155px" widths="155px" mode=packed> File:Augrabies Falls 1.JPG | Biyo-dhaca oo laga eegayo madasha daawashada Image:Augrabies Falls.jpg | Augrabies Falls xilliga jiilaalka File:Augrabie 01.jpg | Biyo-dhaca oo fatahay </gallery> == Sheeko-xariir == Sheeko-xariirta ka dhexaysa kuwa raadinayay macdanta ee Koonfur Afrika horraantii qarnigii labaatanaad waxay ku sifeeyaan barkadda hoosta King George Cataract inay ka buuxaan dheeman, kuwaas oo ay qaadaan hirarka hoos u socda Wabiga Orange. Intaa waxaa dheer, barkadda waxaa kale oo la sheegaa inay tahay godka xayawaan mas u eg oo loo yaqaan [[Grootslang]].<ref name="Dream">{{cite book|author=Green, Lawrence G. |title= Where Men Still Dream |date=1948 |url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.54893 |publisher= Standard Press Ltd., Cape Town |page= 125-126}}</ref> == Sidoo kale eeg == *[[Liiska biyo-dhacyada]] *[[Liiska biyo-dhacyada ee Koonfur Afrika]] *[[Liiska biyo-dhacyada iyadoo loo eegayo heerka socodka]] == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == {{Commons category|Augrabies Falls}} {{wikivoyage|Augrabies Falls National Park}} *[http://www.sanparks.org/parks/augrabies/ Beerta Qaranka ee Augrabies Falls] *{{cite journal |doi=10.1016/S0169-555X(03)00105-3 |title=Anabranching in mixed bedrock-alluvial rivers: The example of the Orange River above Augrabies Falls, Northern Cape Province, South Africa |journal=Geomorphology |volume=57 |issue=3–4 |pages=235–62 |year=2004 |last1=Tooth |first1=S |last2=McCarthy |first2=T.S |bibcode=2004Geomo..57..235T }} {{Authority control}} 0rlrtpu1nos0ty7zydphkcgg27w4jzw 299937 299936 2026-06-28T06:30:40Z Isma4l 41797 /* */ 299937 wikitext text/x-wiki {{Infobox waterfall | name = Augrabies Falls | map = | photo = Augrabies Falls, March 2008.jpg | photo_width = | photo_caption = Augrabies Falls | location =[[Kai ǃGarib Local Municipality]], [[Northern Cape]], [[Koonfur Afrika]] | coords = {{coord|28|35|29|S|20|20|27|E|type:landmark_region:ZA|display=inline,title}} | elevation = | type = Cascade | height = {{convert|183|ft|order=flip}} | width = | height_longest = | average_width = {{convert|80|ft|order=flip}} | number_drops = | average_flow = {{convert|11050|ft3|order=flip}} | watercourse = [[Wabiga Orange]] | world_rank = }} '''Augrabies Falls''' {{IPAc-en|ɔː|ˈ|x|r|ɑː|b|iː|z}} waa [[biyo-dhac]] ku yaal [[Wabiga Orange]], oo ah wabiga ugu weyn [[Koonfur Afrika]]. Tan iyo 1966-kii biyo-dhaca, oo ku yaal deegaan cidlo iyo qallafsan, waxaa ku wareegsan [[Beerta Qaranka ee Augrabies Falls]]. Biyo-dhacu waa qiyaastii {{convert|56|m|}} oo dherer ah.<ref name=":0">{{Cite web|url= http://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Augrabies-Falls-116/|title=Augrabies Falls {{!}} World Waterfall Database|website=www.worldwaterfalldatabase.com|access-date=2017-02-21}}</ref> Ilaha qaar ayaa xusaya dherer qiyaas ahaan ah {{convert|146|m|}}; kani waa dhab ahaan dhererka laga bilaabo salka dooxada ilaa sare ee derbiyada, ma aha kan biyo-dhaca laftiisa.<ref name=":0" /> == Sahaminta == Dadkii asalka ahaa ee [[Khoikhoi]] waxay biyo-dhaca u bixiyeen "Ankoerebis" — "meesha buuqa weyn" — oo ay [[Trek Boers]], oo halkan degay markii dambe, ka soo qaateen magaca, "Augrabies".<ref name="readersnatural">{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association, Inc|year=1980|isbn=0-89577-087-3|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|pages=62|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}</ref> Hoggaamiyihii ugu dambeeyay ee dadka deegaanka asalka ah wuxuu ahaa Klaas Pofadder oo ku noolaa jasiirad ku taal wabiga dusheeda biyo-dhaca, oo hadda loo yaqaan Jasiiradda Klaas. Yurubiyiinkii ugu horreeyay ee arkay biyo-dhaca wuxuu ahaa askarigii reer Iswiidhan ee fallaagada ahaa [[Hendrik Jakob Wikar]].<ref name="wm"/> Wuxuu yimid biyo-dhaca bishii Oktoobar 1778, ka dib sannado badan oo uu ku wareegayay duurka. Markii safar kale, George Thompson, ay u kaxeeyeen biyo-dhaca hagayaashiisii [[Griqua people|Koranna]] sannadkii 1826, wuxuu u bixiyay [[Boqor George IV]].{{cn|date=Maarso 2026}} Horraantii 1920-yadii askari, sahamiye iyo siyaasi [[Deneys Reitz]] ayaa u dabaashay ilaa barkadda hoose iyo godka ka dambeeya biyo-dhaca, isagoo sheegtay inuu ahaa qofkii ugu horreeyay ee sidaas sameeya oo noolaada.<ref>{{cite book |last1=Reitz |first1=Deneys |title=Adrift on the Open Veld |date=1999 |publisher=Stormberg |location=Cape Town |isbn=978-0-6202-4380-3 |pages=589-590}}</ref> == Cabbirka == Augrabies Falls waxay diiwaangeliyeen {{convert|7800|m3}} oo biyo ah ilbiriqsi kasta fatahaadihii 1988 (iyo {{convert|6800|m3}} fatahaadihii 2006). Tani waa in ka badan saddex jeer celceliska heerka socodka xilli-roobaadka ee [[Niagara Falls]] oo ah {{convert|2400|m3}} ilbiriqsi kasta, in ka badan afar jeer celceliska sanadlaha ah ee Niagara, kana weyn rikoodhkii abid ee Niagara oo ah {{convert|6800|m3}} ilbiriqsi kasta. Dooxada Augrabies Falls waa {{convert|240|m|ft|sigfig=1}} qoto dheer iyo {{convert|18|km|mi|sigfig=1}} dherer ah, waana tusaale cajiib ah oo nabaad-guurka granite-ka ah.{{citation needed|date=Febraayo 2021|reason=IP stated These figures need to be checked against Wikipedia comparisons for world waterfalls. They seem wildly out of line}} == Khataraha == Tan iyo 1966-kii, in ka badan 20 qof ayaa u dhintay iyagoo ku dhacay dooxada, shan kalena waxaa la qaaday biyo-dhaca. Dalxiis u dhashay Scandinavia si kastaba ha ahaatee wuu ka badbaaday dhicitaan ku dhacay dooxada 1979-kii, sidoo kale nin la qaaday biyo-dhaca bishii Oktoobar 1981-kii. Meydadka kuwa kale ayaa lagu xayiray barkadda hoose ee hoos ku taal oo aan waligood la helin. Sidoo kale, xayawaannada ay ku jiraan lo'da iyo qadiibka (hippo) ayaa la qaaday biyo-dhaca.<ref name="wm">{{cite web |title=Augrabies Falls |url=https://www.wondermondo.com/augrabies-falls/ |website=WonderMondo |date = 9 Febraayo 2019 | access-date=1 Oktoobar 2019}}</ref> <gallery class="center" caption="Augrabies Falls" heights="155px" widths="155px" mode=packed> File:Augrabies Falls 1.JPG | Biyo-dhaca oo laga eegayo madasha daawashada Image:Augrabies Falls.jpg | Augrabies Falls xilliga jiilaalka File:Augrabie 01.jpg | Biyo-dhaca oo fatahay </gallery> == Sheeko-xariir == Sheeko-xariirta ka dhexaysa kuwa raadinayay macdanta ee Koonfur Afrika horraantii qarnigii labaatanaad waxay ku sifeeyaan barkadda hoosta King George Cataract inay ka buuxaan dheeman, kuwaas oo ay qaadaan hirarka hoos u socda Wabiga Orange. Intaa waxaa dheer, barkadda waxaa kale oo la sheegaa inay tahay godka xayawaan mas u eg oo loo yaqaan [[Grootslang]].<ref name="Dream">{{cite book|author=Green, Lawrence G. |title= Where Men Still Dream |date=1948 |url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.54893 |publisher= Standard Press Ltd., Cape Town |page= 125-126}}</ref> == Sidoo kale eeg == *[[Liiska biyo-dhacyada]] *[[Liiska biyo-dhacyada ee Koonfur Afrika]] *[[Liiska biyo-dhacyada iyadoo loo eegayo heerka socodka]] == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == {{Commons category|Augrabies Falls}} {{wikivoyage|Augrabies Falls National Park}} *[http://www.sanparks.org/parks/augrabies/ Beerta Qaranka ee Augrabies Falls] *{{cite journal |doi=10.1016/S0169-555X(03)00105-3 |title=Anabranching in mixed bedrock-alluvial rivers: The example of the Orange River above Augrabies Falls, Northern Cape Province, South Africa |journal=Geomorphology |volume=57 |issue=3–4 |pages=235–62 |year=2004 |last1=Tooth |first1=S |last2=McCarthy |first2=T.S |bibcode=2004Geomo..57..235T }} {{Authority control}} 00fiqejoggsxdeb814mijq7j1orezo8 0 48191 299938 2026-06-28T06:34:27Z Isma4l 41797 /* */ 299938 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Alexander Bay | native_name = Alexanderbaai | settlement_type = [[Magaalo]] | image_skyline = Alexander Bay Airport Terminal.jpg | image_caption = Terminalka garoonka diyaaradaha ee Alexander Bay oo cidlo ah. | pushpin_map = South Africa Northern Cape#South Africa#Africa | coordinates = {{coord|28|35|S|16|29|E|region:ZA_dim:6000|display=inline,title}} | subdivision_type = Dal | subdivision_name = [[Koonfur Afrika]] | subdivision_type1 = [[Gobollada Koonfur Afrika|Gobol]] | subdivision_name1 = [[Northern Cape]] | subdivision_type2 = [[Degmooyinka Koonfur Afrika|Degmo]] | subdivision_name2 = [[Degmada Maamulka ee Namakwa|Namakwa]] | subdivision_type3 = [[Degmooyinka Koonfur Afrika|Degmo maamul]] | subdivision_name3 = [[Degmada hoose ee Richtersveld|Richtersveld]] | subdivision_type4 = Meel Weyn | established_title = La aasaasay | leader_title = Xildhibaan | area_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=http://census2011.adrianfrith.com/place/363007 |title = Main Place Alexander Bay |work=Census 2011}}</ref> | area_total_km2 = 9.25 | population_footnotes = <ref name="census2011" /> | population_total = 1736 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Isirka (2011) | demographics1_footnotes = <ref name="census2011" /> | demographics1_title1 = [[Madowga Afrika]] | demographics1_info1 = 9.7% | demographics1_title2 = [[Midab-takoorka|Coloured]] | demographics1_info2 = 74.7% | demographics1_title3 = [[Hindi]]/[[Aasiyaan]] | demographics1_info3 = 0.1% | demographics1_title4 = [[Caddaan]] | demographics1_info4 = 15.2% | demographics1_title5 = Kuwo kale | demographics1_info5 = 0.2% <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = [[Luqadda koowaad]] (2011) | demographics2_footnotes = <ref name="census2011" /> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 92.7% | demographics2_title2 = [[Xhosa language|Xhosa]] | demographics2_info2 = 2.6% | demographics2_title3 = [[Ingiriisi]] | demographics2_info3 = 1.5% | demographics2_title4 = | demographics2_info4 = | demographics2_title5 = Kuwo kale | demographics2_info5 = 3.2% <!-- blank fields (section 2) --> <!-- Other information --> | timezone1 = [[Waqtiga Halbeegga ee Koonfur Afrika|SAST]] | utc_offset1 = +2 | postal_code_type = [[Koodhka boostada]] (waddo) | postal_code = 8290 | postal2_code_type = [[Sanduuqa boostada]] | postal2_code = 8290 | area_code_type = [[Koodhka aagga]] | area_code = 027 }} [[File:James Edward Alexander00.jpg|thumb|Sawirka James Edward Alexander oo magaalada loogu magac daray.]] '''Alexander Bay''' ({{Langx|af|Alexanderbaai}}) waa magaalo ku taal waqooyi-galbeed ee [[Koonfur Afrika]]. Waxay ku taallaa bangiga koonfureed ee afka [[Wabiga Orange]]. Waxaa loogu magac daray [[James Edward Alexander|Sir James Alexander]],<ref name="Raper1989">{{cite book|last=Raper|first=R.E.|title=Dictionary of Southern African Place Names|publisher=[[Human Sciences Research Council (South Africa)]] |url = https://archive.org/stream/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/SaPlaceNames#page/n55/mode/2up| page= 56|date=1989}}</ref> kaas oo ahaa qofkii ugu horreeyay ee khariidadda gobolka u sameeya intii uu ku jiray safar [[Ururka Juqraafiga Boqortooyada]] uu ku tagay [[Namibia]] sannadkii 1836. (Dadka deegaanka qaarkood ayaa si khaldan u rumeysan in isagu uu ahaa qofkii ugu horreeyay ee aasaasay macdanta naxaasta ganacsiga ee aagga.) Iyadoo dheeman laga helay [[Xeebta Galbeed, Northern Cape|Xeebta Galbeed]] sannadkii 1925, Alexander Bay waxaa loo aasaasay si ay ugu adeegto warshadaha macdanta. Magaalada [[Oranjemund]] waxay ku taal bangiga waqooyi ee wabiga, kaas oo samaynaya [[xadka caalamiga ah]] ee [[Namibia]]. Labada magaalo waxaa isku xira [[Ernest Oppenheimer Bridge]], oo loogu magac daray [[Ernest Oppenheimer]] sannadkii 1951. Magaalada waxaa u adeega [[Garoonka Diyaaradaha ee Alexander Bay]]. == Taariikhda == === Dheeman === Ka dib markii dheeman laga helay xeebtan sannadkii 1925 by Dr [[Hans Merensky]], Alexander Bay waxay caan ku noqotay hawlaheeda macdanta. [[Dheeman-baadhid]]-tii ka dhalatay waxay keentay kacdoonkii Xeebta Dheeman ee 1928. === Naxaas === Naxaasta waxaa lagu soo raray [[Richtersveld]] iyada oo la raacayo doonyo Wabiga Orange si loogu dhoofiyo gacankan. Magaaladu waxay ahayd aag amaan sare leh oo ruqsado ayaa loo baahnaa marka la galayo. Hadda maaha aag amaan sare leh mana loo baahna ruqsado. == Juqraafiga iyo cimilada == Alexander Bay waa magaalada ugu waqooyi ee ku taal xeebta galbeed ee Koonfur Afrika. Wabiga Orange wuxuu galaa Badweynta Atlantic ee Alexander Bay. Qoyan-dhuleedka Wabiga Orange wuxuu sameeyaa xadka u dhexeeya Koonfur Afrika iyo Namibia. Qoyan-dhuleedka Wabiga Orange waa goob lagu dhawaaqay [[Ramsar site]]. Beeraha lichen ee cagaaran iyo oranji ah ayaa ka baxa buur u dhow leexashada magaalada Alexander Bay. Waa {{convert|150|mi|order=flip}} waqooyi-galbeed ee [[Springbok, Northern Cape|Springbok]], xarunta maamulka ee Namaqualand. Maadaama ay u dhowdahay dhamaadka koonfureed ee saxaraha [[Namib]], waa rasmi ahaan magaalada ugu qallalan Koonfur Afrika oo leh celceliska roobka sannadlaha ah oo ka yar {{convert|2|inch|order=flip}}. [[Benguela Current]] ee qabow ee [[Badweynta Atlantic]] waxay leedahay saameyn dhexdhexaadin ah oo ku saabsan cimilada xeebta iyadoo leh isbeddello yaryar oo ku saabsan heerkulka maalinlaha iyo xilliyeedka. <div style="width:75%;"> {{Weather box |location = Alexander Bay (1961−1990) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 41.9 |Feb record high C = 35.1 |Mar record high C = 42.0 |Apr record high C = 41.3 |May record high C = 36.8 |Jun record high C = 33.4 |Jul record high C = 33.5 |Aug record high C = 36.1 |Sep record high C = 41.0 |Oct record high C = 39.5 |Nov record high C = 42.1 |Dec record high C = 39.1 |year record high C = 42.1 |Jan high C = 24.3 |Feb high C = 24.0 |Mar high C = 24.3 |Apr high C = 23.5 |May high C = 22.9 |Jun high C = 21.5 |Jul high C = 20.6 |Aug high C = 20.1 |Sep high C = 20.6 |Oct high C = 21.5 |Nov high C = 22.7 |Dec high C = 23.4 |year high C = 22.5 |Jan mean C = 19.1 |Feb mean C = 18.8 |Mar mean C = 18.3 |Apr mean C = 17.0 |May mean C = 15.7 |Jun mean C = 14.8 |Jul mean C = 13.8 |Aug mean C = 13.7 |Sep mean C = 14.5 |Oct mean C = 15.7 |Nov mean C = 17.1 |Dec mean C = 18.2 |year mean C = 16.4 |Jan low C = 15.1 |Feb low C = 15.1 |Mar low C = 14.2 |Apr low C = 12.5 |May low C = 10.6 |Jun low C = 9.9 |Jul low C = 8.7 |Aug low C = 8.9 |Sep low C = 9.9 |Oct low C = 11.3 |Nov low C = 12.9 |Dec low C = 14.2 |year low C = 11.9 |Jan record low C = 10.5 |Feb record low C = 8.7 |Mar record low C = 8.1 |Apr record low C = 5.7 |May record low C = 4.6 |Jun record low C = 1.9 |Jul record low C = 2.6 |Aug record low C = 2.3 |Sep record low C = 3.7 |Oct record low C = 5.8 |Nov record low C = 7.6 |Dec record low C = 8.6 |year record low C = 1.9 |Jan rain mm = 1 |Feb rain mm = 2 |Mar rain mm = 2 |Apr rain mm = 4 |May rain mm = 4 |Jun rain mm = 8 |Jul rain mm = 5 |Aug rain mm = 6 |Sep rain mm = 3 |Oct rain mm = 0 |Nov rain mm = 0 |Dec rain mm = 2 |year rain mm = |unit rain days = 1.0 mm |Jan rain days = 0 |Feb rain days = 0 |Mar rain days = 1 |Apr rain days = 1 |May rain days = 1 |Jun rain days = 2 |Jul rain days = 2 |Aug rain days = 2 |Sep rain days = 1 |Oct rain days = 1 |Nov rain days = 0 |Dec rain days = 0 |year rain days = 11 |Jan humidity = 77 |Feb humidity = 79 |Mar humidity = 78 |Apr humidity = 78 |May humidity = 73 |Jun humidity = 70 |Jul humidity = 73 |Aug humidity = 75 |Sep humidity = 75 |Oct humidity = 75 |Nov humidity = 75 |Dec humidity = 77 |year humidity = 75 |Jan sun = 325.5 |Feb sun = 273.8 |Mar sun = 282.1 |Apr sun = 255.0 |May sun = 260.1 |Jun sun = 234.9 |Jul sun = 244.6 |Aug sun = 258.2 |Sep sun = 257.7 |Oct sun = 287.4 |Nov sun = 309.6 |Dec sun = 319.9 |year sun = 3308.8 |source 1 = NOAA<ref name="NOAA">{{Cite FTP | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/UA/68406.TXT | server = National Oceanic and Atmospheric Administration | title = Alexander Bay Climate Normals 1961−1990 | accessdate = November 29, 2013}}</ref> |date=Agoosto 2010 }} </div> {{climate chart|Alexander Bay |15|28|0 |15|27|0 |14|27|0 |12|26|2 |10|24|3 |9|22|6 |8|21|3 |8|21|3 |9|23|1 |10|24|2 |13|26|0 |14|26|0 |source=[http://www.saexplorer.co.za/south-africa/climate/alexander_bay_climate.asp SA Explorer] }} == Tixraacyo == {{Reflist}} {{Authority control}} 0fsu16caeai69z1tcca60pxtmhkgk0q 0 48192 299939 2026-06-28T06:37:51Z Isma4l 41797 /* */ 299939 wikitext text/x-wiki {{Infobox ecoregion |name = Kaymaha roobka ee Congolian |image = Photo_of_the_day_11.10.2015_(21868921339).jpg |image_size = |image_alt = |caption = Muuqaal hawada sare ah oo laga soo qaaday [[Kaydka Xayawaanka Okapi]] |map = Ecoregions-of-the-republic-of-the-congo.jpg |map_size = |map_caption = Ecoregions-ka kaymaha roobka ee Congolian: 2. [[Atlantic Equatorial coastal forests]], 6. [[Central Congolian lowland forests]] 7. [[Eastern Congolian swamp forests]], 8. [[Western Congolian swamp forests]], 9. [[Northeastern Congolian lowland forests]], 15. [[Northwestern Congolian lowland forests]] |biogeographic_realm = [[Afrotropical realm|Afrotropical]] |biome = [[Kaymaha kulaylaha iyo kuwa-hoosaadka ee qoyan ee ballaaran]] |animals = |bird_species = |mammal_species = |border = |borders = |area = |country = [[Angola]] ([[Gobolka Cabinda|Cabinda]]) |country1 = [[Cameroon]] |country2 = [[Jamhuuriyadda Afrikada Dhexe]] |country3 = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] |country4 = [[Jamhuuriyadda Kongo]] |country5 = [[Equatorial Guinea]] |country6 = [[Gabon]] |state = |region_type = |elevation = |coordinates = |geology = |seas = |rivers = |climate = |soil = |conservation = |global200 = |habitat_loss = |habitat_loss_ref = |protected = |protected_ref = }} '''Kaymaha roobka ee Congolian''' (Af-Faransiis: ''Forêts tropicales congolaises'') waa suun ballaaran oo kaymaha roobka ah ee dhulka hoose, kuwaas oo ku fidsan [[Congo Basin|bacaad-haadka]] [[Wabiga Kongo]] iyo tributaries-kiisa ee [[Bartamaha Afrika]]. == Sharaxaadda == [[File:Sapele Tree Congo Brazzaville.jpg|thumb|Geedka Sapele oo ku yaal Jamhuuriyadda Kongo]] Kaynta roobka ee Congolian waa kaynta labaad ee ugu weyn adduunka ee [[kaynta kulaylaha]], ka dib [[Amazon rainforest|kaynta roobka ee Amazon]]. Waxay dabooshaa in ka badan {{convert|500000000|acres|km2}} oo ku kala baahsan lix dal waxayna ka kooban tahay rubuc ka mid ah kaymaha roobka ee adduunka ka haray.<ref>{{cite web|url=http://www.usaid.gov/locations/sub-saharan_africa/initiatives/cbfp.html|title=Congo Basin Forest Partnership|publisher=USAID|access-date=2008-05-06}}</ref><ref name="congobasin">{{cite web |url= https://www.worldwildlife.org/places/congo-basin|title= Congo Basin|website= World Wildlife Fund|publisher= World Wildlife Fund - WWF|access-date= 20 May 2022}}</ref> Kaymaha Congolian waxay dabooshaa koonfur-bari [[Cameroon]], [[Gabon]], [[Jamhuuriyadda Kongo]], waqooyiga iyo bartamaha [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]], iyo qaybo ka mid ah koonfurta iyo bartamaha Afrika. Kaynta roobka ee Congolian waa hoy u ah tiro aad u badan oo dhir iyo xayawaan ah, oo ay ku jiraan in ka badan 10,000 oo nooc oo dhir ah iyo in ka badan 10,000 oo nooc oo xayawaan ah. Waxaa lagu qiyaasay in gobolku uu ka kooban yahay in ka badan rubuc ka mid ah noocyada dhirta adduunka waana hoy u ah mid ka mid ah noocyada prímates-ka ee ugu hanjabaadda badan adduunka, [[western lowland gorilla|gorilla-ha dhulka hoose ee galbeedka]].<ref>{{cite iucn |author=Maisels, F. |author2=Strindberg, S. |author3=Breuer, T. |author4=Greer, D. |author5=Jeffery, K. |author6=Stokes, E. |year=2018 |amends=2016 |title=''Gorilla gorilla'' ssp. ''gorilla'' |article-number=e.T9406A136251508 |doi=10.2305/IUCN.UK.2016-2.RLTS.T9406A136251508.en}}</ref> Waxaa kale oo jira tiro noocyo kale oo primates ah, oo ay ku jiraan [[chimpanzee]], [[Black colobus|daanyeerka colobus-ka madow]], [[Red colobus|daanyeerka colobus-ka cas]], iyo [[olive baboon|daanyeerka baboon-ka saytuunka]]. Bartamaha Bacaad-haadka Kongo waa hoy u ah mid ka mid ah dhulka-biyo-mareennada (peatlands) ee ugu weyn adduunka, kuwaas oo ku fidsan labada dhinac ee Wabiga Kongo iyo tributaries-kiisa. [[Peat swamp forests|Kaymaha dhulka-biyo-mareenka]] ee Bacaad-haadka Kongo waxay kaydiyaan ku dhawaad 29 bilyan oo tan oo kaarboon ah - taas oo u dhiganta ku dhawaad saddex sano oo qiiqa kaarboonka ee caalamiga ah.<ref name = unep>{{cite web |title=Critical ecosystems: Congo Basin peatlands |url=https://www.unep.org/news-and-stories/story/critical-ecosystems-congo-basin-peatlands |website=UN Environment Programme |access-date=27 February 2026 |date=27 February 2023}}</ref> Waqooyiga, koonfurta, iyo koonfur-galbeed, kaymuhu waxay u gudbaan [[forest-savanna mosaic|dhul-kayn iyo savana isku dhex-yaal]], oo ah isku-darka kaymo qallalan, [[savanna|savana]], iyo [[grassland|dhul-cawsleed]].<ref>Linder, H. Peter, Helen M. de Klerk Julia Born et al. (2012). "The partitioning of Africa: statistically defined biogeographical regions in sub‐Saharan Africa". ''Journal of Biogeography'' Volume 39, Issue 7 May 2012.</ref> Galbeedka, kaymaha Congolian waxay u gudbaan [[Lower Guinean forests|kaymaha xeebaha ee Lower Guinean]], kuwaas oo ka fidsan koonfur-galbeed Cameroon ilaa koonfurta [[Nigeria]] iyo [[Benin]]; aagaggan kaynta waxay wadaagaan waxyaabo badan oo isku mid ah waxaana mararka qaarkood loo yaqaan kaymaha Lower Guinean-Congolian. Bari, kaymaha Congolian ee dhulka hoose waxay u gudbaan [[Albertine Rift montane forests|kaymaha buuraleyda ee Albertine Rift]], kuwaas oo daboosha buuraha safka ugu jira [[Albertine Rift]], oo ah laan ka mid ah nidaamka [[East African Rift|East African Rift]]. === Ecoregions === [[World Wide Fund for Nature|Ururka World Wide Fund for Nature]] wuxuu u qaybiyaa kaymaha Congolian lix [[ecoregion|ecoregion]] oo kala duwan: * [[Atlantic Equatorial coastal forests]] (Angola, Cameroon, Jamhuuriyadda Kongo, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo, Equatorial Guinea, iyo Gabon) * [[Central Congolian lowland forests]] (Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo) * [[Eastern Congolian swamp forests]] (Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo) * [[Northeastern Congolian lowland forests]] (Jamhuuriyadda Afrikada Dhexe iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo) * [[Northwestern Congolian lowland forests]] (Cameroon, Jamhuuriyadda Afrikada Dhexe, Gabon, iyo Jamhuuriyadda Kongo) * [[Western Congolian swamp forests]] (Jamhuuriyadda Kongo iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo) == Dhirta iyo xayawaanka == {{See also|Category:Flora of West-Central Tropical Africa}} [[File:Grooming de Zoé.jpg|thumb|[[Bonobo]]s waxay ku nool yihiin koonfurta [[Wabiga Kongo]]]] Kaymaha roobka ee Congolian waa hoy u ah in ka badan 10,000 oo nooc oo dhir ah kuwaas oo 30% ay yihiin [[endemic|hooyo]] u ah gobolka.<ref name="congobasin" /> Kaymaha roobka ee Congolian waxay leeyihiin kala duwanaansho nooleed oo ka yar kaymaha [[Amazon rainforest|Amazon]] iyo [[Southeast Asia|Aasiyada Koonfur-Bari]]. Si kastaba ha ahaatee, dhirta iyo xayawaanka ku nool weli waa kuwa ka qaniisan oo ka kala duwan inta badan meelaha kale ee Dunida. Kaymaha Congolian waa [[global 200|global 200]] [[ecoregion|ecoregion]]. Waxaa jira in ka badan 400 oo nooc oo naasley ah oo ku nool kaynta roobka, oo ay ku jiraan [[African forest elephant|maroodiga kaynta Afrika]], [[African bush elephant|maroodiga duurjoogta Afrika]], [[leopard|shabeelka]], [[Bongo (antelope)|bongo]], [[red river hog|doofaarka webiga cas]], [[chimpanzee|chimpanzee]], [[bonobo|bonobo]], [[mountain gorilla|gorilla-ha buurta]], iyo [[lowland gorilla|gorilla-ha dhulka hoose]].<ref name="congobasin" /> [[okapi|Okapi]]-ga ayaa u gaar ah (endemic) kaymaha roobka ee Congolian ee waqooyi-bari. Kaymaha roobka waxay leeyihiin 1,000 nooc oo shimbiro ah oo hooyo u ah kaynta sida [[grey parrot|babeegga cawlan]], [[brown nightjar|nightjar-ka buniga ah]] iyo [[bat hawk|baaska caawada]], iyo 700 oo nooc oo kalluun ah sida [[Nile tilapia|tilapia-ha Nile]], [[Nile perch|perch-ka Nile]] iyo [[giraffe catfish|giraffe catfish-ka]].<ref name = congobasin/> [[File:Rainforest Gabon.jpg|thumb|Kaynta roobka ee Gabon]] == Ilaalinta == [[File:Rainforest - Ituri (20874628148).jpg|thumb|Kaynta roobka oo laga eegayo xagga sare]] Hanjabaadaha ku wajahan kaymaha roobka waxaa ka mid ah burburinta iyo kala-goynta kaymaha ee ay sababaan goynta alwaaxda ee ganacsiga, beeraha [[Elaeis guineensis|timirta saliidda]], iyo macdanta. Ganacsiga [[bushmeat|hilibka duurjoogta]] iyo ugaarsiga sharci-darrada ah ayaa ka dhimaya kaymaha roobka ee duurjoogta.<ref name="congobasin" /> Iyadoo [[forest loss|luminta kaynta]] sannadlaha ah ay ahayd 0.3% intii lagu jiray 2000-yadii,<ref>{{cite journal|title= State and evolution of the African rainforests between 1990 and 2010|journal= Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume= 368|issue= 1625|article-number= 20120300|year= 2013|last1= Mayaux|first1= P.}}</ref> gobolku wuxuu lahaa heerka ugu hooseeya ee [[deforestation|kayn-baxa]] marka loo eego aag kasta oo kale oo waaweyn oo kaynta kulaylaha ah.<ref>{{cite web|url=http://rainforests.mongabay.com/congo/deforestation.html|title=Deforestation in the Congo Rainforest|publisher=Mongabay}}</ref> Laga soo bilaabo 2015 ilaa 2019, heerka [[deforestation in the Democratic Republic of the Congo|kayn-baxa ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] wuu laba-laabmay.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-49679883|title=World 'losing battle against deforestation'|last=Kinver|first=Mark|date=2019-09-12|work=BBC News}}</ref> Sannadkii 2021, kayn-baxa kaynta Congolian wuu kordhay 5%.<ref>{{cite news |title=Analysis: The next Amazon? Congo Basin faces rising deforestation threat |url=https://www.reuters.com/business/cop/next-amazon-congo-basin-faces-rising-deforestation-threat-2022-11-11/ |work=Reuters |date=11 November 2022}}</ref> 20-kii sano ee la soo dhaafay, 17.1 milyan oo hektar oo kayn ah ayaa la gooyay.<ref>{{cite news |title=Analysis: Preventing deforestation in the Congo |url=https://ecologi.com/projects/preventing-deforestation-in-the-democratic-republic-of-congo/ | work=ecologi |date=14 February 2024}}</ref> == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == * [http://globalforestatlas.yale.edu/congo/ecoregions/congo-basin-ecoregion Congo Basin Ecoregions], Yale School of Forestry and Environmental Studies * [http://rainforests.mongabay.com/congo/ The Congo Rainforest] * [https://www.worldwildlife.org/places/congo-basin Congo Rainforest and Basin (WWF)] * [https://ecologi.com/projects/preventing-deforestation-in-the-democratic-republic-of-congo] m739grsu20v54dd9iv4e9540rllaqc4 0 48193 299940 2026-06-28T06:40:52Z Isma4l 41797 /* */ 299940 wikitext text/x-wiki {{Infobox ecoregion |name = Central Congolian lowland forests |image = LukenieRiver.jpg |image_caption = Muuqaal hawada sare ah oo laga soo qaaday [[Wabiga Lukenie]] iyadoo ay u marayso kaymaha dhulka hoose ee Central Congolese ee DRC. |map = Central Congolian Lowland Forests Ecoregion.png |map_caption = Khariidadda Central Congolian Lowland Forests |biogeographic_realm = [[Afrotropical|Afrotropical]] |biome = [[Kaymaha kulaylaha iyo kuwa-hoosaadka ee qoyan ee ballaaran]] |animals = |bird_species = |mammal_species = |border = |borders = |area = 414,800 |country = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] |countries = |state = |region_type = |elevation = |coordinates = {{coord|-1.5|22.6|display=it}} |geology = |seas = |rivers = |climate = |soil = |conservation = mid aan aad u dhiban |global200 = |habitat_loss = |habitat_loss_ref = |protected = |protected_ref = |embedded = }} '''Central Congolian lowland forests''' (Af-Faransiis: ''Forêts de plaine du centre du Congo'') waa [[ecoregion|ecoregion]] ku taal [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]. Tani waa goob fog, oo aan la geli karin oo ka kooban kayn qoyan oo cufan oo dhulka hoose ah, geedo yaryar iyo dhul-biyo-mareen (swamp) oo ku yaal gobolka [[Cuvette Centrale]] ee [[Congo Basin|Bacaad-haadka Kongo]] koonfurta qaansada [[Wabiga Kongo]].<ref>{{NatGeo ecoregion|id=at0104|name=Central Congolian lowland forests}}</ref><ref name='ecomap'>{{cite web|title=Map of Ecoregions 2017|url=https://ecoregions2017.appspot.com/|publisher=Resolve|language=en|access-date=August 20, 2021}}</ref><ref name='dopa'>{{cite web|title=Central Congolian lowland forests|url=https://dopa-explorer.jrc.ec.europa.eu/ecoregion/30104|publisher=Digital Observatory for Protected Areas|language=en|access-date=August 20, 2021}}</ref><ref name= 'eoe'>{{cite web|title=Central Congolian lowland forests|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Central_Congolian_lowland_forests|publisher=The Encyclopedia of Earth|language=en|access-date=August 20, 2021}}</ref> == Fauna == Gobolka si ku filan looguma samayn cilmi-baaris ay sameeyaan khubarada cilmiga xayawaanka laakiin waxaa la og yahay inay hoy u yihiin [[antelopes|antelopes]], [[forest elephants|maroodiga kaynta]], iyo dhowr prímates, oo ay ku jiraan [[bonobo|bonobo-ga]] naadirka ah (''Pan paniscus''), [[De Brazza's monkey|daanyeerka De Brazza]], [[crested mangabey|crested mangabey]] iyo [[lowland gorilla|gorilla-ha dhulka hoose]]. Waxaa jira hal naasley oo si adag u endemic ah, oo ah [[Dryas monkey|daanyeerka Dryas]] (''Cercopithecus dryas''). Naasleyda kale ee u dhow-endemic-ka waxaa ka mid ah [[golden-bellied mangabey|golden-bellied mangabey]] (''Cercocebus chrysogaster''), [[okapi|okapi]] (''Okapia johnstoni''), [[Allen's swamp monkey|Allen's swamp monkey]] (''Allenopithecus nigroviridis''), [[Angolan kusimanse|Angolan kusimanse]] (''Crossarchus ansorgei''), [[Thollon's red colobus|Thollon's red colobus]] (''Procolobus tholloni'') iyo [[Wolf's mona monkey|Wolf's mona monkey]] (''Cercopithecus wolfi''). Waxaa jira laba shimbirood oo u dhow-endemic-ka gobolka: [[Congo peafowl|Congo peafowl]] (''Afropavo congensis'', VU) iyo [[yellow-legged weaver|yellow-legged weaver]] (''Malimbus flavipes''). == Khataraha iyo ilaalinta == Kayntu waxay u badan tahay mid aan la taaban maadaama dadka ku nool ay ku kooban yihiin bulshooyin yaryar oo ugaarsada oo kalluumaysta wabiyada badan ee gooya gobolkan fog, ee dhiiqada leh. Si kastaba ha ahaatee xayawaanno badan ayaa u nugul ugaarsiga sharci-darrada ah, dhaqdhaqaaqoodana waxaa xaddiday shabakadda waddooyinka biyaha. Dhanka kale [[Salonga National Park|Beerta Qaranka ee Salonga]] waa aag aad u weyn oo la ilaaliyo oo ku yaal gudaha gobolka, mid ka mid ah beeraha qaranka ee ugu weyn adduunka, iyo kaynta roobka ee labaad ee ugu weyn adduunka ee beerta qaranka. == Aagagga magaalooyinka iyo degsiimooyinka == Cuvette Centrale waa meel fog oo dadku ku yar yihiin, waxaa jira suuqyo iyo tuulooyin wabiga ku teedsan sida [[Ikela]] laakiin gelitaanka aaggan waa adag yahay (doon dug-out ah) iyo/ama qaali (waxaa jira garoomo diyaaradeed oo u dhow Beerta Salonga). == Tixraacyo == {{reflist}} == Xiriirinta dibadda == *{{commons-inline}} [http://www.plexusowls.com/PDFs/congo_marcot_sidle.pdf detailed study of Salonga National Park] * http://www.zoosociety.org/Conservation/Bonobo/BCBI/Salonga.php * http://www.eoearth.org/article/Salonga_National_Park,_Democratic_Republic_of_Congo fsrht8460bbj139kybiagcgxg0d9yc1 0 48194 299941 2026-06-28T06:44:09Z Isma4l 41797 /* */ 299941 wikitext text/x-wiki {{Infobox ecoregion |name = Atlantic Equatorial coastal forests<br>''Forêts côtières congolaises''<br>''Bosques costeros del Congo''<br>''Florestas costeiras congolesas'' |image = Dschungel bei Oyala.JPG |image_size = 300 |image_alt = center |caption = Kaynta ku dhow [[Ciudad de la Paz|Oyala]] ee Equatorial Guinea |map = Congolian Coastal Forests Ecoregion.png |map_size = 300 |map_alt = |map_caption = Khariidadda Ecoregion-ka Kaymaha Xeebta Congolian |biogeographic_realm = [[Afrotropical|Afrotropical]] |biome = [[Kaymaha kulaylaha iyo kuwa-hoosaadka ee qoyan ee ballaaran]] |animals = |bird_species = |mammal_species = |border1 = [[Central African mangroves]] |border2 = [[Cross–Sanaga–Bioko coastal forests]] |border3 = [[Northwestern Congolian lowland forests]] |border4 = [[Western Congolian forest–savanna mosaic]] |area = 189,700 |country1 = [[Angola]] |country2 = [[Cameroon]] |country3 = [[Jamhuuriyadda Kongo]] |country4 = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] |country5 = [[Equatorial Guinea]] |country6 = [[Gabon]] |state = |region_type = |elevation = |coordinates = {{coord|0.15|10.62|display=it}} |geology = |seas = |rivers = |climate = |soil = |conservation = mid degan |global200 = |habitat_loss = |habitat_loss_ref = |protected = 43,768 km² (23 |protected_ref = )<ref>Eric Dinerstein, David Olson, et al. (2017). An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm, BioScience, Volume 67, Issue 6, June 2017, Pages 534–545; Supplemental material 2 table S1b. [https://doi.org/10.1093/biosci/bix014]</ref> |embedded = }} '''Atlantic Equatorial coastal forests''', oo sidoo kale loo yaqaan '''Congolian coastal forests''' (Af-Faransiis: ''Forêts côtières équatoriales atlantiques'', Af-Isbaanish: ''Bosques costeros atlánticos ecuatoriales'', Af-Boortaqiis: ''Florestas costeiras atlânticas equatoriais''), waa [[ecoregion|ecoregion]] [[kaymaha kulaylaha iyo kuwa-hoosaadka ee qoyan ee ballaaran]] oo ku taal [[Bartamaha Afrika]], oo daboosha buuraha, bannaannada, iyo buuraha xeebta Atlantic ee Cameroon, Equatorial Guinea, Gabon, Jamhuuriyadda Kongo, Angola, iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo.<ref name='ecomap'>{{cite web|title=Map of Ecoregions 2017|url=https://ecoregions2017.appspot.com/|publisher=Resolve|language=en|access-date=August 20, 2021}}</ref><ref name='dopa'>{{cite web|title=Atlantic Equatorial coastal forests|url=https://dopa-explorer.jrc.ec.europa.eu/ecoregion/30102|publisher=Digital Observatory for Protected Areas|language=en|access-date=August 20, 2021}}</ref><ref name= 'eoe'>{{cite web|title=Atlantic Equatorial coastal forests|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Atlantic_Equatorial_coastal_forests|publisher=The Encyclopedia of Earth|language=en|access-date=August 20, 2021}}</ref> Tani waa kayn hodan ah oo hoy u ah naasleyda waaweyn sida [[western gorilla|gorilla-ha galbeedka]], [[chimpanzee|chimpanzee-ga]], [[African forest elephant|maroodiga kaynta]] iyo [[African buffalo|maroodiga Afrika]], iyo sidoo kale naasley badan oo yaryar, shimbiro, amphibians, xamaarato, iyo invertebrates. Prímates-ka kale waxaa ka mid ah [[black colobus monkey|daanyeerka colobus-ka madow]] iyo [[mandrill|mandrill-ka]]. == Sharaxaadda == Kaymaha xeebaha ee Atlantic Equatorial waxay dabooshaa aag dhan {{convert|189,700|km2|sqmi|sp=us}}, iyagoo ku fidsan xeebta Atlantic laga bilaabo buuraha hoose ee waqooyiga ilaa buuraha koonfurta iyo bari. Kaymuhu waxay dabooshaa geeska koonfur-galbeed ee Cameroon, Equatorial Guinea (dhulka weyn ee [[Río Muni]]) iyo bannaannada xeebta ee Gabon. Xariijin cidhiidhi ah ayaa u fidda koonfur-bari iyada oo loo marayo Jamhuuriyadda Kongo iyo qaybta bari ee aagga [[Cabinda (city)|Cabinda]] ee Angola ilaa waqooyiga [[Wabiga Kongo]] ee gobolka [[Kongo Central]] ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo.<ref name="eoe"/> Kaymaha xeebaha ee Atlantic Equatorial waxay sameeyaan qaybta ugu koonfurta ee dhismaha [[Lower Guinean forests|kaymaha Lower Guinean]], oo ah gobolka kaymaha xeebaha ee qoyan ee ballaaran oo u fidda waqooyi iyo galbeed ilaa koonfur-galbeed ee Cameroon iyo koonfurta [[Nigeria]]. Badweynta Atlantic ayaa ku taal galbeedka, iyo meelo ka mid ah [[Central African mangroves|mangroves-ka Afrika]] ayaa laga heli karaa afaf-ka wabiyada biyaha cusbada leh iyo estuaries-ka xeebta. Gobolku wuxuu u fidda koonfurta laga bilaabo [[Sanaga River|Wabiga Sanaga]] ee Cameroon ilaa meel waqooyi ka xigta [[Wabiga Kongo]], iyadoo ay dhex maraan dhowr wabi oo kale oo waaweyn. Bari, kaymaha xeebaha waxay u gudbaan [[Northwestern Congolian lowland forests|kaymaha dhulka hoose ee waqooyi-galbeed ee Congolian]], oo qayb ka ah dhismaha ballaaran ee [[Congolian rainforests|kaymaha roobka ee Congolian]] oo daboosha [[Congo Basin|Bacaad-haadka Kongo]]. [[Western Congolian forest–savanna mosaic|Isbarbar-dhigga kaynta-savana ee Western Congolian]] ayaa xaddidaya kaymaha xeebaha ee Atlantic Equatorial ee koonfur-bari. Tani waa ecoregion kulaylaha ah oo hela roob badan sanadka oo dhan. == Dhirta iyo xayawaanka == Iyadoo la socota ecoregion-ka deriska la ah ee [[Cross–Sanaga–Bioko coastal forests]], aaggu wuxuu hayaa ku dhawaad 50% dhirta hooyo (endemic) ee kulaylaha [[Galbeedka Afrika]]. Meelaha muhiimka ah ee dhirta waxaa ka mid ah [[Crystal Mountains National Park|Monts de Cristal]] ee Gabon iyo aagga [[Mayombe]] oo ku yaal xuduudaha Jamhuuriyadda Kongo, Angola, iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo.<ref name="eoe"/> Aaggu wuxuu ka kooban yahay naasleyda kaynta ee endemic-ka ah oo ay ku jiraan [[sun-tailed monkey]], [[long-footed shrew]], [[lesser Angolan epauletted fruit bat]], iyo [[African smoky mouse]] iyo sidoo kale [[African forest elephant|maroodiga kaynta]] iyo [[gorilla|gorilla-ha]], [[chimpanzee|chimpanzee-ga]] iyo prímates-ka kale. Kaymuhu waxay kaloo hodan ku yihiin nolosha shimbiraha. Amphibians-ka endemic-ka ah waxaa ka mid ah Apouh night frog (''[[Astylosternus schioetzi]]''), [[Perret's snout-burrower]], Gabon dwarf clawed frog (''[[Hymenochirus feae]]''), Ogowe River frog (''[[Phrynobatrachus ogoensis]]''), iyo [[Andre's clawed frog]]. == Ilaalinta == [[file:Huntley2019 fig2.9-8.png|thumb|right|250px|Kaynta Maiombo ee [[Cabinda Province|Cabinda]], Angola — Huntley (2019)]] Xayawaanno badan oo halkan ku nool, oo ay ku jiraan prímates-ka, ayaa halis ugu jira ugaarsiga hilibka ama sidii abaalmarinno, halka maroodiyada loo ugaarsado [[Elephant meat|hilibka]] iyo [[ivory trade|ganacsiga fool-maroodiga]]. Goynta alwaaxdu waa hanjabaad joogto ah oo ka jirta Cameroon, Gabon, Jamhuuriyadda Kongo iyo gaar ahaan Equatorial Guinea. Si kastaba ha ahaatee, aagag ballaaran oo kayn ah ayaa weli jira, xayawaankuna weli wuu hodan ku yahay gaar ahaan qaybaha koonfureed ee Equatorial Guinea iyo Gabon, kuwaas oo u qoondeeyey aagag ballaaran inay yihiin beero qaran, oo ay ku jirto [[Loango National Park|Beerta Qaranka ee Loango]] ee ecoregion-kan.<ref name="eoe" /> Qiimayn la sameeyey sannadkii 2017 ayaa lagu ogaaday in 43,768 km², ama 23%, ee ecoregion-ku ay ku jiraan aagag la ilaaliyo.<ref>Eric Dinerstein, David Olson, et al. (2017). An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm, BioScience, Volume 67, Issue 6, June 2017, Pages 534–545; Supplemental material 2 table S1b. [https://doi.org/10.1093/biosci/bix014]</ref> Aagagga la ilaaliyo waxaa ka mid ah [[Douala Edéa National Park]] iyo [[Campo Ma'an National Park]] ee Cameroon; [[Monte Alén National Park|Beerta Qaranka ee Monte Alen]] iyo [[Monte Temelón Natural Reserve|Kaydka Dabiiciga ah ee Monte Temelón]] ee Equatorial Guinea; [[Crystal Mountains National Park|Beerta Qaranka ee Crystal Mountains]], [[Loango National Park|Beerta Qaranka ee Loango]], [[Lopé National Park|Beerta Qaranka ee Lope]], [[Moukalaba-Doudou National Park|Beerta Qaranka ee Moukalaba-Doudau]], [[Waka National Park|Beerta Qaranka ee Waka]], iyo [[Wonga Wongue National Park|Beerta Qaranka ee Wonga Wongue]] ee Gabon. == Aagagga magaalooyinka iyo degsiimooyinka == Tani waa gobol dadkiisu ku yar yihiin. [[South Region (Cameroon)|Gobolka Koonfurta (Cameroon)]] waa kayn aad u ballaaran oo leh goobta xeebta ee [[Kribi]] iyo [[Campo Ma'an National Park]]. Dhulka weyn ee Equatorial Guinea ([[Río Muni]]) oo dhan wuxuu ku yaal gobolkan oo ay ku jirto dekadda [[Bata, Equatorial Guinea|Bata]]. Gabon, marka laga reebo xeryaha goynta alwaaxda, kaymaha waxaa ku nool kooxo yaryar oo dad beeraley iyo kalluumaystayaal ah oo ay ku jiraan dadka dhaqanka kaynta sida [[Kola people|Bakola]] iyo [[Bagyeli]]. Magaalooyinka Gabon ee ku dhex yaal kaymaha xeebaha waxaa ka mid ah [[Lambaréné]], oo ah hoyga [[Hôpital Albert Schweitzer|Isbitaalka Albert Schweitzer]], saldhigga goynta alwaaxda ee [[Ndjolé]], [[Fougamou]] oo ah saldhigga booqashada Beerta Qaranka ee Waka iyo [[Gamba, Gabon|Gamba]], oo ah xarunta saliidda laakiin sidoo kale ah saldhigga booqashada Beerta Qaranka ee Loango. == Tixraacyo == {{reflist}} == Xiriirinta dibadda == *{{commons-inline}} 0c2cserj8ordqxy42lcctvq1o0e06zu 0 48195 299942 2026-06-28T06:48:30Z Isma4l 41797 /* */ 299942 wikitext text/x-wiki {{Infobox ecoregion | name = Albertine Rift montane forests<br>''Forêts montagnardes du Rift Albertin'' | image = Bwindi mountains.jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = [[Bwindi Impenetrable Forest]] ee [[Uganda]] | country = [[Burundi]] | country1 = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] | country2 = [[Rwanda]] | country3 = [[Tanzania]] | country4 = [[Uganda]] | border = [[Northern Congolian forest–savanna mosaic]] | border1 = [[East Sudanian savanna]] | border2 = [[Victoria Basin forest–savanna mosaic]] | border3 = [[Central Zambezian miombo woodlands]] | border4 = [[Southern Congolian forest–savanna mosaic]] | border5 = [[Northeast Congolian lowland forests]] | border6 = [[Rwenzori–Virunga montane moorlands]] | bird_species = 732<ref name = "Atlas"> {{cite book |last1 = Hoekstra |first1 = J. M. |last2 = Molnar |first2 = J. L. |last3 = Jennings |first3 = M. |last4 = Revenga |first4 = C. |last5 = Spalding |first5 = M. D. |last6 = Boucher |first6 = T. M. |last7 = Robertson |first7 = J. C. |last8 = Heibel |first8 = T. J. |last9 = Ellison |first9 = K. |title = The Atlas of Global Conservation: Changes, Challenges, and Opportunities to Make a Difference |publisher = [[University of California Press]] |editor1-last = Molnar |editor1-first = J. L. |year = 2010 |isbn = 978-0-520-26256-0 }}</ref> | mammal_species = 228<ref name = "Atlas"/> | habitat_loss = 27.433 | habitat_loss_ref = <ref name = "Atlas"/> | protected = 12.48 | protected_ref = <ref name = "Atlas"/> | area = 103900 | biome = [[Kaymaha kulaylaha iyo kuwa-hoosaadka ee qoyan ee ballaaran]] | coordinates = {{coord|2.75|S|29.14|E|display=title,inline}} | map = Albertine Rift Montane Forests Ecoregion.png | map_size = | map_alt = | map_caption = Khariidadda Albertine Rift Montane Forests }} '''Albertine Rift montane forests''' (Af-Faransiis: ''Forêts montagnardes du Rift Albertin'') waa [[kaymaha kulaylaha iyo kuwa-hoosaadka ee qoyan ee ballaaran|ecoregion kayn qoyan oo kulaylaha ah]] oo ku taal bariga-bartamaha Afrika. Ecoregion-ku wuxuu dabooshaa buuraha waqooyiga [[Albertine Rift]], waana hoy u ah kaymaha [[Afromontane]] ee leh kala duwanaansho nooleed oo sarreeya.<ref name='ecomap'>{{cite web|title=Map of Ecoregions 2017|url=https://ecoregions2017.appspot.com/|publisher=Resolve|language=en|access-date=August 20, 2021}}</ref><ref name=dopa></ref><ref name= 'eoe'>{{cite web|title=Albertine Rift montane forests|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Albertine_Rift_montane_forests|publisher=The Encyclopedia of Earth|language=en|access-date=August 20, 2021}}</ref> == Juqraafiga == Kaymaha sare ee buuraleyda ah waxay daboolaan qaybaha galbeed ee [[Rwanda]] iyo [[Burundi]], xadka bari ee [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]], iyo qaybo ka mid ah galbeedka [[Uganda]] iyo [[Tanzania]]. Aaggan wuxuu ku fadhiyaa buuraha isbarbar socda ee [[Albertine Rift Mountains]] kuwaas oo ku hareeraysan laanta galbeed ee [[East African Rift|East African Rift]]. Buuraha waxaa ka mid ah Lendu Plateau ee Uganda (kayntu waxay ku dhawaad gebi ahaanba ka banneeyeen halkan), iyo [[Virunga Mountains|Buuraha Virunga]] iyo [[Rwenzori Mountains|Buuraha Rwenzori]] ee [[Rwanda]], [[Uganda]], iyo [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]. Joogga ugu sarreeya ee buuraha Rwenzori iyo Virunga (in ka badan 3000 mitir), kaymuhu waxay u gudbaan [[Afroalpine]] [[Rwenzori–Virunga montane moorlands|ecoregion-ka Rwenzori–Virunga montane moorlands]], oo ay ku jiraan meelaha ugu sarreeya ee [[Mount Stanley]] iyo [[Mount Karisimbi]]. Meesha ugu sarreysa ee Burundi, [[Mount Heha]] si kastaba ha ahaatee waxay ku taal ecoregion-kan. === Aagagga magaalooyinka iyo degsiimooyinka === Aagagga horumaray iyo kuwa la dejiyey ee gobolka waxaa ka mid ah: * Uganda — magaalada suuqa ee [[Fort Portal]], oo ah saldhigga daawashada chimpanzees-ka ee [[Kibale National Park]], iyo xarun loogu talagalay booqashada buuraha Ruwenzori ee waqooyiga. * Rwanda — [[Ruhengeri]] (oo u dhow [[Volcanoes National Park]]), iyo magaalooyinka [[Lake Kivu|Harada Kivu]] ee [[Gisenyi]], [[Kibuye, Rwanda|Kibuye]] (oo loogu talagalay safarada doonyaha ee [[Napoleon Island]] ee harada dhexdeeda), iyo [[Cyangugu]], oo ah saldhigga daawashada prímates-ka ee [[Nyungwe Forest]]. * Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo — magaalooyinka [[Harada Kivu]] ee [[Goma]], oo ka soo horjeeda Gisenyi iyo saldhigga booqashada Beerta Qaranka ee Virunga) iyo [[Bukavu]], oo ka soo horjeeda Cyangugu iyo u dhow [[Kahuzi-Biéga National Park]], kaas oo ah hoyga mountain gorillas, laakiin khatar ugu jira colaadda gobolka (eeg [[Second Congo War]]). * Burundi — magaalooyinka waqooyi-galbeed ee [[Cibitoke]] iyo [[Bubanza]] oo fatahaaddu burburisay, iyo magaalada koonfureed ee [[Bururi]] halkaas oo [[Bururi Forest Nature Reserve]] ay ilaaliso qaar ka mid ah kaymaha Afromontane. == Dhirta iyo xayawaanka == Kaymaha roobka ee buuraleyda ah ee ecoregion-ku waxay leeyihiin cimilo ka qabow [[Congolian lowland forests|kaymaha dhulka hoose ee Congolian]] ama savana-da Uganda, Rwanda iyo Burundi, sidaas darteedna waa hoy u ah noocyo kala duwan oo dhirta [[Afromontane]] ah iyo gaar ahaan xayawaannada. Kaymaha buuraleyda ah ee Albertine Rift waxaa lagu daray liiska ilaalinta [[Global 200]]. [[File:Albertine Rift, East African Rift (artificial rendering).jpg|alt=Computer generated oblique view from space showing lakes and mountain ranges|thumb|Topographic relief ee Albertine Rift, oo loo eegayo waqooyi laga bilaabo [[Lake Tanganyika]]]] [[Mountain gorilla|Gorilla-ha buurta]] naadirka ah (''Gorilla beringei beringei'') wuxuu ku badbaadaa oo keliya ecoregion-kan sida ay u sameeyaan [[L'Hoest's monkey|daanyeerka L'Hoest]], iyo nooc hoosaad ka mid ah [[Hamlyn's monkey|daanyeerka Hamlyn]] − iyo sidoo kale noocyo badan oo endemic ah oo balanbaalis iyo shimbiro ah oo ay ku jiraan: [[Grauer's warbler|Grauer's warbler]], [[Chapin's flycatcher|Chapin's flycatcher]], iyo [[Rwenzori turaco|Rwenzori turaco]]. [[Lendu Plateau clawed frog|Lendu Plateau clawed frog-ga]] waa [[endemic]] u ah qaab-dhismeedka dhulkaas ee ecoregion-ka. == Ilaalinta == Kaymaha inteeda badan mar hore ayaa loo nadiifiyey beeraha ama goynta alwaaxda, gaar ahaan Rwanda iyo Burundi oo dadku aad ugu badan yihiin, laakiin aagag ballaaran oo kayn ah ayaa weli ku jira kaydka kaynta iyo meelaha sare ee buuraha [[Virunga Mountains|Virunga]], [[Itombwe Mountains|Itombwe]], iyo [[Rwenzori Mountains|Rwenzori]]. Nadiifinta kayntu waa mid socota waana hanjabaad weyn oo ku wajahan deegaanka gobolka, iyo kaymaha sida kaydka kaarboonka oo muhiim ah.<ref>{{Cite journal|last1=Cuni-Sanchez|first1=Aida|last2=Sullivan|first2=Martin J. P.|last3=Platts|first3=Philip J.|last4=Lewis|first4=Simon L.|last5=Marchant|first5=Rob|last6=Imani|first6=Gérard|last7=Hubau|first7=Wannes|last8=Abiem|first8=Iveren|last9=Adhikari|first9=Hari|last10=Albrecht|first10=Tomas|last11=Altman|first11=Jan|date=2021-08-25|title=High aboveground carbon stock of African tropical montane forests|url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-03728-4.epdf?sharing_token=bEqkRzgN33GRS15EArVbQ9RgN0jAjWel9jnR3ZoTv0NrP20v6tBYDXQx4YD3p4C_dUvqpqn22LnJwEyOGgD2loZqhnO_vOkXwECa6hZtic2kTEfvE4_nj7iQ64uteejvRwq0pqhS8_it9sTpvQkmKWDt2Bg7dc2LY7mxcLBuWIlOchgDKxKsdv5F7mynlaeIuV_9AWCL8gS_lLskAY_JW-qswzNp56qzXW3rzv1FI_w=&tracking_referrer=www.derstandard.de|journal=Nature|language=en|volume=596|issue=7873|pages=536–542|doi=10.1038/s41586-021-03728-4|pmid=34433947|s2cid=237307786|issn=0028-0836|access-date=2021-09-07}}</ref> Taariikhda siyaasadeed iyo fallaagada ee rabshadaha wadata ee gobolka waayadii dambe ayaa sidoo kale u geystay dhaawac dheelitirka deegaanka, tusaale ahaan ku dhawaad baabi'inta dadka [[African bush elephant|maroodiga duurjoogta Afrika]] ee Beerta Qaranka ee Virunga ee DRC. === Aagagga la ilaaliyo === 11.93% ee ecoregion-ku waxay ku jiraan aagag la ilaaliyo. Aagagga la ilaaliyo waxaa ka mid ah:<ref name="dopa">"Albertine Rift montane forests". DOPA Explorer. Accessed 22 March 2022. [https://dopa-explorer.jrc.ec.europa.eu/ecoregion/30101]</ref> * [[Bururi Forest Nature Reserve]], Burundi * [[Bwindi Impenetrable National Park]], Uganda * [[Gishwati-Mukura National Park]], Rwanda * [[Kahuzi-Biéga National Park]], Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo * [[Kazinga Wildlife Sanctuary]], Uganda * [[Kibale National Park]], Uganda * [[Kibira National Park]], Burundi * [[Kisimba Ikobo Primate Nature Reserve]], Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo * [[Kyambura Wildlife Reserve]], Uganda * [[Mahale Mountains National Park]], Tanzania * [[Mgahinga Gorilla National Park]], Uganda * [[Monge Forest Nature Reserve]], Burundi * [[Nyungwe National Park]], Rwanda * [[Rusizi National Park]], Burundi * [[Rwenzori Mountains National Park]], Uganda * [[Queen Elizabeth National Park]], Uganda * [[Semuliki National Park]], Uganda * [[Tayna Nature Reserve]], Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo * [[Toro-Semliki Wildlife Reserve]], Uganda * [[Virunga National Park]], Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo * [[Volcanoes National Park]], Rwanda == Dalxiiska == Hawlaha booqdayaasha ee deegaannada ecoregion-ka waxaa ka mid ah: * [[Mountain gorilla|Mountain gorilla]] daawashada ee {{convert|434|km2|mi2}} Virunga Conservation Area (VCA) ee [[Virunga Mountains|Buuraha Virunga]], kaas oo ay ku jiraan: :*[[Bwindi Impenetrable National Park]] ee Uganda. :*[[Virunga National Park]] ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo. :*[[Volcanoes National Park]] ee Rwanda — saldhiggii hore ee saynisyahanka xayawaanka [[Dian Fossey]]. * [[Kibale National Park]] ee Uganda. * Socodka buuraha ee [[Rwenzori Mountains|Buuraha Rwenzori]], iyo gudaha [[Ruwenzori Mountains National Park]]. == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == * {{commons-inline||Albertine Rift Montane Forests Ecoregion}} *{{WWF ecoregion|name=Albertine Rift montane forests|id=at0101}} *[http://www.albertinerift.org/ Albertinerift.org: Albertine Rift Programme] — ''ee [[Wildlife Conservation Society]]''. * [https://web.archive.org/web/20100104014918/http://rwandatourism.com/ The Rwanda Tourist Board (ORTPN)] * [http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/sample/0360p.htm UN Environment Programme World Conservation Monitoring Centre.org: Volcanoes National Park] * [https://web.archive.org/web/20100428034457/http://www.footprint-adventures.co.uk/rwanda5.html Footprint Adventures.uk: The Virunga Primates] *[http://projects.bebif.be/enbi/albertinerift/common/ Bebif.be: Albertine Rift Projects] — ''ee [[Royal Museum for Central Africa]] − oo ay ku jiraan shimbiro hooyo, balanbaalis, kalluun, & qoyska [[Rubiaceae]] dhirta''. qji32baxyujb2o19ym4atwt03ogvigt 299943 299942 2026-06-28T06:48:54Z Isma4l 41797 /* */ 299943 wikitext text/x-wiki {{Infobox ecoregion | name = Kaymaha buuraha ee Albertine Rift<br>''Forêts montagnardes du Rift Albertin'' | image = Bwindi mountains.jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = [[Bwindi Impenetrable Forest]] ee [[Uganda]] | country = [[Burundi]] | country1 = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] | country2 = [[Rwanda]] | country3 = [[Tanzania]] | country4 = [[Uganda]] | border = [[Northern Congolian forest–savanna mosaic]] | border1 = [[East Sudanian savanna]] | border2 = [[Victoria Basin forest–savanna mosaic]] | border3 = [[Central Zambezian miombo woodlands]] | border4 = [[Southern Congolian forest–savanna mosaic]] | border5 = [[Northeast Congolian lowland forests]] | border6 = [[Rwenzori–Virunga montane moorlands]] | bird_species = 732<ref name = "Atlas"> {{cite book |last1 = Hoekstra |first1 = J. M. |last2 = Molnar |first2 = J. L. |last3 = Jennings |first3 = M. |last4 = Revenga |first4 = C. |last5 = Spalding |first5 = M. D. |last6 = Boucher |first6 = T. M. |last7 = Robertson |first7 = J. C. |last8 = Heibel |first8 = T. J. |last9 = Ellison |first9 = K. |title = The Atlas of Global Conservation: Changes, Challenges, and Opportunities to Make a Difference |publisher = [[University of California Press]] |editor1-last = Molnar |editor1-first = J. L. |year = 2010 |isbn = 978-0-520-26256-0 }}</ref> | mammal_species = 228<ref name = "Atlas"/> | habitat_loss = 27.433 | habitat_loss_ref = <ref name = "Atlas"/> | protected = 12.48 | protected_ref = <ref name = "Atlas"/> | area = 103900 | biome = [[Kaymaha kulaylaha iyo kuwa-hoosaadka ee qoyan ee ballaaran]] | coordinates = {{coord|2.75|S|29.14|E|display=title,inline}} | map = Albertine Rift Montane Forests Ecoregion.png | map_size = | map_alt = | map_caption = Khariidadda Albertine Rift Montane Forests }} '''Kaymaha buuraha ee Albertine Rift''' (Af-Faransiis: ''Forêts montagnardes du Rift Albertin'') waa [[kaymaha kulaylaha iyo kuwa-hoosaadka ee qoyan ee ballaaran|ecoregion kayn qoyan oo kulaylaha ah]] oo ku taal bariga-bartamaha Afrika. Ecoregion-ku wuxuu dabooshaa buuraha waqooyiga [[Albertine Rift]], waana hoy u ah kaymaha [[Afromontane]] ee leh kala duwanaansho nooleed oo sarreeya.<ref name='ecomap'>{{cite web|title=Map of Ecoregions 2017|url=https://ecoregions2017.appspot.com/|publisher=Resolve|language=en|access-date=August 20, 2021}}</ref><ref name=dopa></ref><ref name= 'eoe'>{{cite web|title=Albertine Rift montane forests|url=https://editors.eol.org/eoearth/wiki/Albertine_Rift_montane_forests|publisher=The Encyclopedia of Earth|language=en|access-date=August 20, 2021}}</ref> == Juqraafiga == Kaymaha sare ee buuraleyda ah waxay daboolaan qaybaha galbeed ee [[Rwanda]] iyo [[Burundi]], xadka bari ee [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]], iyo qaybo ka mid ah galbeedka [[Uganda]] iyo [[Tanzania]]. Aaggan wuxuu ku fadhiyaa buuraha isbarbar socda ee [[Albertine Rift Mountains]] kuwaas oo ku hareeraysan laanta galbeed ee [[East African Rift|East African Rift]]. Buuraha waxaa ka mid ah Lendu Plateau ee Uganda (kayntu waxay ku dhawaad gebi ahaanba ka banneeyeen halkan), iyo [[Virunga Mountains|Buuraha Virunga]] iyo [[Rwenzori Mountains|Buuraha Rwenzori]] ee [[Rwanda]], [[Uganda]], iyo [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]. Joogga ugu sarreeya ee buuraha Rwenzori iyo Virunga (in ka badan 3000 mitir), kaymuhu waxay u gudbaan [[Afroalpine]] [[Rwenzori–Virunga montane moorlands|ecoregion-ka Rwenzori–Virunga montane moorlands]], oo ay ku jiraan meelaha ugu sarreeya ee [[Mount Stanley]] iyo [[Mount Karisimbi]]. Meesha ugu sarreysa ee Burundi, [[Mount Heha]] si kastaba ha ahaatee waxay ku taal ecoregion-kan. === Aagagga magaalooyinka iyo degsiimooyinka === Aagagga horumaray iyo kuwa la dejiyey ee gobolka waxaa ka mid ah: * Uganda — magaalada suuqa ee [[Fort Portal]], oo ah saldhigga daawashada chimpanzees-ka ee [[Kibale National Park]], iyo xarun loogu talagalay booqashada buuraha Ruwenzori ee waqooyiga. * Rwanda — [[Ruhengeri]] (oo u dhow [[Volcanoes National Park]]), iyo magaalooyinka [[Lake Kivu|Harada Kivu]] ee [[Gisenyi]], [[Kibuye, Rwanda|Kibuye]] (oo loogu talagalay safarada doonyaha ee [[Napoleon Island]] ee harada dhexdeeda), iyo [[Cyangugu]], oo ah saldhigga daawashada prímates-ka ee [[Nyungwe Forest]]. * Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo — magaalooyinka [[Harada Kivu]] ee [[Goma]], oo ka soo horjeeda Gisenyi iyo saldhigga booqashada Beerta Qaranka ee Virunga) iyo [[Bukavu]], oo ka soo horjeeda Cyangugu iyo u dhow [[Kahuzi-Biéga National Park]], kaas oo ah hoyga mountain gorillas, laakiin khatar ugu jira colaadda gobolka (eeg [[Second Congo War]]). * Burundi — magaalooyinka waqooyi-galbeed ee [[Cibitoke]] iyo [[Bubanza]] oo fatahaaddu burburisay, iyo magaalada koonfureed ee [[Bururi]] halkaas oo [[Bururi Forest Nature Reserve]] ay ilaaliso qaar ka mid ah kaymaha Afromontane. == Dhirta iyo xayawaanka == Kaymaha roobka ee buuraleyda ah ee ecoregion-ku waxay leeyihiin cimilo ka qabow [[Congolian lowland forests|kaymaha dhulka hoose ee Congolian]] ama savana-da Uganda, Rwanda iyo Burundi, sidaas darteedna waa hoy u ah noocyo kala duwan oo dhirta [[Afromontane]] ah iyo gaar ahaan xayawaannada. Kaymaha buuraleyda ah ee Albertine Rift waxaa lagu daray liiska ilaalinta [[Global 200]]. [[File:Albertine Rift, East African Rift (artificial rendering).jpg|alt=Computer generated oblique view from space showing lakes and mountain ranges|thumb|Topographic relief ee Albertine Rift, oo loo eegayo waqooyi laga bilaabo [[Lake Tanganyika]]]] [[Mountain gorilla|Gorilla-ha buurta]] naadirka ah (''Gorilla beringei beringei'') wuxuu ku badbaadaa oo keliya ecoregion-kan sida ay u sameeyaan [[L'Hoest's monkey|daanyeerka L'Hoest]], iyo nooc hoosaad ka mid ah [[Hamlyn's monkey|daanyeerka Hamlyn]] − iyo sidoo kale noocyo badan oo endemic ah oo balanbaalis iyo shimbiro ah oo ay ku jiraan: [[Grauer's warbler|Grauer's warbler]], [[Chapin's flycatcher|Chapin's flycatcher]], iyo [[Rwenzori turaco|Rwenzori turaco]]. [[Lendu Plateau clawed frog|Lendu Plateau clawed frog-ga]] waa [[endemic]] u ah qaab-dhismeedka dhulkaas ee ecoregion-ka. == Ilaalinta == Kaymaha inteeda badan mar hore ayaa loo nadiifiyey beeraha ama goynta alwaaxda, gaar ahaan Rwanda iyo Burundi oo dadku aad ugu badan yihiin, laakiin aagag ballaaran oo kayn ah ayaa weli ku jira kaydka kaynta iyo meelaha sare ee buuraha [[Virunga Mountains|Virunga]], [[Itombwe Mountains|Itombwe]], iyo [[Rwenzori Mountains|Rwenzori]]. Nadiifinta kayntu waa mid socota waana hanjabaad weyn oo ku wajahan deegaanka gobolka, iyo kaymaha sida kaydka kaarboonka oo muhiim ah.<ref>{{Cite journal|last1=Cuni-Sanchez|first1=Aida|last2=Sullivan|first2=Martin J. P.|last3=Platts|first3=Philip J.|last4=Lewis|first4=Simon L.|last5=Marchant|first5=Rob|last6=Imani|first6=Gérard|last7=Hubau|first7=Wannes|last8=Abiem|first8=Iveren|last9=Adhikari|first9=Hari|last10=Albrecht|first10=Tomas|last11=Altman|first11=Jan|date=2021-08-25|title=High aboveground carbon stock of African tropical montane forests|url=https://www.nature.com/articles/s41586-021-03728-4.epdf?sharing_token=bEqkRzgN33GRS15EArVbQ9RgN0jAjWel9jnR3ZoTv0NrP20v6tBYDXQx4YD3p4C_dUvqpqn22LnJwEyOGgD2loZqhnO_vOkXwECa6hZtic2kTEfvE4_nj7iQ64uteejvRwq0pqhS8_it9sTpvQkmKWDt2Bg7dc2LY7mxcLBuWIlOchgDKxKsdv5F7mynlaeIuV_9AWCL8gS_lLskAY_JW-qswzNp56qzXW3rzv1FI_w=&tracking_referrer=www.derstandard.de|journal=Nature|language=en|volume=596|issue=7873|pages=536–542|doi=10.1038/s41586-021-03728-4|pmid=34433947|s2cid=237307786|issn=0028-0836|access-date=2021-09-07}}</ref> Taariikhda siyaasadeed iyo fallaagada ee rabshadaha wadata ee gobolka waayadii dambe ayaa sidoo kale u geystay dhaawac dheelitirka deegaanka, tusaale ahaan ku dhawaad baabi'inta dadka [[African bush elephant|maroodiga duurjoogta Afrika]] ee Beerta Qaranka ee Virunga ee DRC. === Aagagga la ilaaliyo === 11.93% ee ecoregion-ku waxay ku jiraan aagag la ilaaliyo. Aagagga la ilaaliyo waxaa ka mid ah:<ref name="dopa">"Albertine Rift montane forests". DOPA Explorer. Accessed 22 March 2022. [https://dopa-explorer.jrc.ec.europa.eu/ecoregion/30101]</ref> * [[Bururi Forest Nature Reserve]], Burundi * [[Bwindi Impenetrable National Park]], Uganda * [[Gishwati-Mukura National Park]], Rwanda * [[Kahuzi-Biéga National Park]], Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo * [[Kazinga Wildlife Sanctuary]], Uganda * [[Kibale National Park]], Uganda * [[Kibira National Park]], Burundi * [[Kisimba Ikobo Primate Nature Reserve]], Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo * [[Kyambura Wildlife Reserve]], Uganda * [[Mahale Mountains National Park]], Tanzania * [[Mgahinga Gorilla National Park]], Uganda * [[Monge Forest Nature Reserve]], Burundi * [[Nyungwe National Park]], Rwanda * [[Rusizi National Park]], Burundi * [[Rwenzori Mountains National Park]], Uganda * [[Queen Elizabeth National Park]], Uganda * [[Semuliki National Park]], Uganda * [[Tayna Nature Reserve]], Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo * [[Toro-Semliki Wildlife Reserve]], Uganda * [[Virunga National Park]], Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo * [[Volcanoes National Park]], Rwanda == Dalxiiska == Hawlaha booqdayaasha ee deegaannada ecoregion-ka waxaa ka mid ah: * [[Mountain gorilla|Mountain gorilla]] daawashada ee {{convert|434|km2|mi2}} Virunga Conservation Area (VCA) ee [[Virunga Mountains|Buuraha Virunga]], kaas oo ay ku jiraan: :*[[Bwindi Impenetrable National Park]] ee Uganda. :*[[Virunga National Park]] ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo. :*[[Volcanoes National Park]] ee Rwanda — saldhiggii hore ee saynisyahanka xayawaanka [[Dian Fossey]]. * [[Kibale National Park]] ee Uganda. * Socodka buuraha ee [[Rwenzori Mountains|Buuraha Rwenzori]], iyo gudaha [[Ruwenzori Mountains National Park]]. == Tixraacyo == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == * {{commons-inline||Albertine Rift Montane Forests Ecoregion}} *{{WWF ecoregion|name=Albertine Rift montane forests|id=at0101}} *[http://www.albertinerift.org/ Albertinerift.org: Albertine Rift Programme] — ''ee [[Wildlife Conservation Society]]''. * [https://web.archive.org/web/20100104014918/http://rwandatourism.com/ The Rwanda Tourist Board (ORTPN)] * [http://www.unep-wcmc.org/protected_areas/data/sample/0360p.htm UN Environment Programme World Conservation Monitoring Centre.org: Volcanoes National Park] * [https://web.archive.org/web/20100428034457/http://www.footprint-adventures.co.uk/rwanda5.html Footprint Adventures.uk: The Virunga Primates] *[http://projects.bebif.be/enbi/albertinerift/common/ Bebif.be: Albertine Rift Projects] — ''ee [[Royal Museum for Central Africa]] − oo ay ku jiraan shimbiro hooyo, balanbaalis, kalluun, & qoyska [[Rubiaceae]] dhirta''. 3q9551sai076hudeos3a7m3g7z2d6bc 0 48196 299945 2026-06-28T06:51:26Z Isma4l 41797 /* */ 299945 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Wabiga Tshopo | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = File:Cascades of the Tshopo river.jpg | image_size = | image_caption = Biyadhaca Wabiga Tshopo, Janaayo 2015 | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Democratic Republic of the Congo | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Waddan | subdivision_name1 = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = {{convert|100|m3/s}} | discharge1_avg = | discharge1_max = {{convert|700|m3/s}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = | source1_coordinates= | source1_elevation = | mouth = [[Wabiga Kongo]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{Coord|0.563030| 25.117032|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = {{convert|17200|km2}} | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Wabiga Tshopo''' waa wabi ku yaal [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]. Wuxuu maraa waqooyiga magaalada [[Kisangani]] wuxuuna ku biiraa [[Wabiga Lindi]] wax yar ka hor intaan wabigaasi gelin [[Wabiga Kongo]]. Wuxuu magaciisa bixiyey gobolka [[Tshopo]]. == Dooxada == Dooxada Tshopo waxay leedahay baaxad dhan qiyaastii {{convert|17200|km2}}, oo inta badan ay dabooleen [[Congolian rainforests|kaymaha roobka ee Congolian]]. Waa mid dheer, oo ku dhowaad gebi ahaanba waqooyi ka xiga dhulbaraha. Wabigu wuxuu ka qulqulaa bari ilaa galbeed wuxuuna galaa Wabiga Kongo {{convert|13|km}} xagga hoose ee Kisangani halkaas oo uu ku biiro Wabiga Lindi.{{sfn|Léonard|1993|p=286}} Biyadhaca waaweyn ee u dhow afka wabiga waxay ku kala duwan yihiin dhererka {{convert|11.2|to|13.8|m}} iyadoo ku xiran dhererka Wabiga Kongo. Qiyaastii {{convert|120|m}} kor u sii qulqulka biyadhaca yaryar ayaa ah {{convert|3.2|m}} oo dherer ah oo ka dul maraya qayb ka mid ah durdurrada.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=130}} Goobta gudaha qaaradda ee dhulbaraha oo leh laba xilli oo roobaad iyo laba xilli oo abaareed, iyo dhirta daboosha dooxada, ayaa keena qulqul joogto ah. Waxaa jira biyo yar oo dhaca Febraayo–Abriil iyo Juun–Ogosto, iyo biyo badan oo dhaca Abriil–Maajo iyo gaar ahaan Oktoobar–Diseembar. Qulqulka celceliska sanadlaha ah waa qiyaastii {{convert|300|-|450|m3/s}}.{{sfn|Léonard|1993|p=286}} Biyadhaca waaweyn ee kor ka xiga afka wabiga qulqulku waa {{convert|100|-|700|m3/s}}, iyadoo xawaarahoodu yahay {{convert|5|-|6|m/s}}.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=130}} Biyaha pH-koodu waa 6.6–6.8, waxayna leeyihiin heerkul ah {{convert|26|-|28|C}} Janaayo iyo Juun 1987.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=130}} == Deegaanka == Wabiyada Lindi iyo Tshopo waxay sameeyaan mid ka mid ah saddexda nidaam ee waaweyn ee wabiyada bangiga midig ee [[Cuvette Centrale]], ama bartamaha [[Congo Basin|Bacaad-haadka Kongo]], kuwa kale waa [[Wabiga Itimbiri]] iyo [[Wabiga Aruwimi]].{{sfn|Decru|Emmanuel|Danadu|Walanga|2017|p=226}} Sida laga soo xigtay warbixin sanadkii 2015, 184 nooc oo kalluun ah ayaa laga helay dooxada Lindi/Tshopo. Qoyska kalluunka maroodiga, ''[[Mormyridae]]'', ayaa ahaa kan ugu qanisan noocyada.{{sfn|Decru|2015}} Wabigu wuxuu leeyahay biyo cad, marka la barbardhigo biyaha daruuriga ah ee Kongo, taas oo ka dhigaysa mid la degi karo noocyada dhirta sida ''[[Inversodicraea]]''.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=129}} [[Schistosomiasis]] waa cudur dabadheeraad ah oo dulin ah oo ay gudbiyaan [[mollusc|mollusc]] biyo macaan ah. Daraasad la sameeyey sanadkii 2018 oo lagu sameeyey dad ku nool xero ku taal bangiyada wabiga Tshopo {{convert|28|km}} u jirta Kisangani oo ku taal waddadii hore ee [[Buta, Democratic Republic of the Congo|Buta]] ayaa lagu ogaaday 54.5% inay qaadeen ''[[Schistosoma haematobium]]'' iyo 7.3% inay qaadeen ''[[Schistosoma mansoni]]''. Tani waxay ka duwanayd 2.4% iyo 4.8% heerarka dadka tuulo u dhow.{{sfn|Mongita Esol’e|Zingabako Ngbingina|Anagwatalibe Kota|Mopaya Pakowe|2020}} == Warshadda korontada biyaha == Warshad koronto oo biyaha laga dhaliyo ayaa laga dhisay Biyadhaca Wabiga Tshopo ee waqooyiga Kisangani sanadihii 1950-meeyadii, taasoo keentay baaba'a maxalliga ah ee ''Inversodicraea congolana'' mid ka mid ah labadii goobood ee adduunka ee laga helay.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=129}} Waxay ahayd [[Run-of-the-river hydroelectricity|warshad durdurka wabiga ka dhalisa koronto]], markaa uma baahnayn kayd weyn.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=131}} Wabigu wuxuu maraa biyo-xireenka korontada ka dibna wuxuu maraa biyadhac.{{sfn|Barnes|2015}} Sanadkii 2013 Wasiirka Iskaashiga iyo Horumarinta ee Belgium {{Ill|Jean-Pascal Labille|fr}} iyo barasaabka [[Orientale Province]] [[Jean Bamanisa]] waxay dib u fureen xarunta korontada biyaha ee Tshopo ka dib markii la xiray si dib loogu dayactiro.{{sfn|Daly|2013}} Biriijka loo yaqaan truss bridge ayaa laga dhisay biyadhaca sanadkii 1968, kaas oo bixiya waddo ay beeralayda waqooyi-bari u maraan magaalada. Wuu burburay, waxaana sanadkii 2014 lagu beddelay {{convert|163|m}} oo biriijka birta ah oo leh hal waddo oo qaadi kara baabuur ilaa 41 tan. Waxay lahayd laba waddo oo lugta dadka lagu maro.{{sfn|Barnes|2015}} == Tixraacyo == {{reflist|30em}} == Isha == {{refbegin}} *{{citation |url=https://constructionreviewonline.com/2015/03/tshopo-river-bridge-how-a-panel-bridge-brings-east-and-west-africa-together/ |accessdate=2020-08-29 |last=Barnes |first=Robert |date=12 Oktoobar 2015 |title=Tshopo River Bridge: how a panel bridge brings East and West Africa together |work=Construction Review Online}} *{{citation |volume=62 |doi=10.3767/blumea.2017.62.02.07 |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Feika |first2=A. |last3=Lebbie |first3=Aiah |last4=Goyder |first4=David |last5=Tchiengue |first5=Barthélemy |last6=Séné |first6=Olivier |last7=Tchouto |first7=P. |last8=Burgt |first8=Xander |year=2017 |title=A synoptic revision of Inversodicraea (Podostemaceae) |journal=Blumea – Biodiversity, Evolution and Biogeography of Plants|issue=2 |pages=125–156 |url=https://repository.naturalis.nl/pub/636690 }} *{{citation |url=https://oilprice.com/Alternative-Energy/Hydroelectric/Belgian-Minister-Inaugurates-Power-Plant-in-Eastern-DRC.html |accessdate=2020-08-29 |work=OilPrice.com |last=Daly |first=John |date=13 Ogosto 2013 |title=Belgian Minister Inaugurates Power Plant in Eastern DRC}} *{{citation |url=https://limo.libis.be/primo-explore/fulldisplay?docid=LIRIAS1705962&context=L&vid=Lirias&search_scope=Lirias&tab=default_tab&lang=en_US&fromSitemap=1 |last=Decru |first=Eva |accessdate=2020-08-29 |type=thesis |title=The ichthyofauna of the Central Congo basin: diversity and distribution in the north-eastern tributaries |others=Snoeks, Jos (Supervisor); Vreven, Emmanuel (Co supervisor) |date=Nofeembar 2015}} *{{citation |url=https://www.researchgate.net/publication/320174009 |last1=Decru |first1=Eva |last2=Emmanuel |first2=Vreven |last3=Danadu |first3=Célestin |last4=Walanga |first4=Albert |last5=Mambo |first5=Taylor |last6=Snoeks |first6=Jos |year=2017 |title=Ichthyofauna of the Itimbiri, Aruwimi, and Lindi/Tshopo rivers (Congo basin): Diversity and distribution patterns |journal=Acta Ichthyologica et Piscatoria |volume=47 |issue=3 |pages=225–247 |doi=10.3750/AIEP/02085 |accessdate=2020-08-29|doi-access=free }} *{{citation |title=Etude phytosociologique des chutes de la Tshopo (Kisangani: Zaïre) |first=J. |language=fr |accessdate=2020-08-29 |last=Léonard |journal=Bulletin du Jardin botanique National de Belgique / Bulletin van de Nationale Plantentuin van België |volume=62 |issue=1/4 |date=30 Sebteembar 1993 |pages=283–347|publisher=Botanic Garden Meise |doi=10.2307/3668280 |jstor=3668280 |url=https://www.jstor.org/stable/3668280 |url-access=subscription }} *{{citation |url=https://journalsajp.com/index.php/SAJP/article/view/30097 |accessdate=2020-08-29 |journal=South Asian Journal of Parasitology |volume=3 |pages=1–8 |last1=Mongita Esol’e |first1=B. |last2=Zingabako Ngbingina |first2=C. |last3=Anagwatalibe Kota |first3=A. |last4=Mopaya Pakowe |first4=H. |last5=Etisomba Likoke |first5=F. M. |year=2020 |title=Prevalence of Schistosomiasis among the Bavaido Village Peasants and the Residents of Tshopo River at Kisangani- DR. Congo|issue=3 }} *{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/relation/2683372#map=11/0.6324/25.3132 |accessdate=2020-08-29 |title=Relation: Tshopo |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Relation: Tshopo}} }} {{refend}} == Xiriirinta dibadda == {{Commons category-inline}} {{authority control}} bg98utmmbe8ifsra7x01xd2zj70kb9z 0 48197 299946 2026-06-28T06:53:33Z Isma4l 41797 /* */ 299946 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Wabiga Tshilongo | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = | nickname = | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = | map = | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Democratic Republic of the Congo | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Waddan | subdivision_name1 = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = | discharge1_max = | source1 = | source1_location = | source1_coordinates= {{coord|10|32|29|S|26|02|09|E}} | source1_elevation = | mouth = [[Wabiga Kando]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{Coord|10|48|40|S|26|02|52|E|display=it}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = [[Wabiga Lualaba]] | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Wabiga Tshilongo''' (Af-Faransiis: ''Rivière Tshilongo'') waa wabi ku yaal koonfur-bari ee [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]. == Socodka == Dooxada Wabiga Tshilongo, oo ka qulqula waqooyi ilaa koonfur, waxay ku taal galbeedka dooxada wabiyada Dipeta iyo Mofia.{{sfn|Avenent 2014...|p=2}} Wabiga Tshilongo wuxuu ka soo bilaabmaa koonfurta tuulada Tshilongo wuxuuna u qulqulaa koonfur-bari ilaa [[Tenke, Democratic Republic of the Congo|Tenke]].{{sfn|Avenent 2014...|p=20}} Inta uu socdo qaybtan waddada gobolka RP615 iyo tareenka [[Lubudi]]–Tenke ayaa barbar socda wabiga.{{fact|date=Sebteembar 2021}} Wabiga Tshilongo wuxuu markaas u ordaa koonfurta Tenke si uu ugu biiro [[Wabiga Kando]]. Kando wuxuu u qulqulaa galbeedka si uu ugu biiro [[Wabiga Lualaba]] meel u dhow [[Kolwezi]].{{sfn|Golder Associates|2007|p=15}} Nooc cusub oo dhir ah, ''[[Streptocarpus]] malachiticola'', ayaa laga helay inta u dhexaysa Tshilongo dhagaxyada ku teedsan bangiga midig meel u dhow tuulada Kabwe sanadkii 1980.{{sfn|Fischer|Darbyshire|2021|p=265}} == Taariikh == Shirkadda [[Compagnie de Chemin de fer du Katanga]] waxay furtay qaybta {{convert|114.3|km}} ee khadka [[Lubumbashi]] – [[Bukama]] oo ka socotay [[Kamatanda Junction]] ilaa Tenke iyo Wabiga Tshilongo 15 Luuliyo 1914. Qaybta {{convert|89.4|km}} ee ka socota Wabiga Tshilongo ilaa [[Lubudi]] waxay furtay 1 Abriil 1918.{{fact|date=Sebteembar 2021}} Tareenka Benguela wuxuu socday {{convert|837|mi}} isagoo maraya [[Portuguese West Africa|Afrika Galbeed ee Bortuqiiska]] (Angola) laga bilaabo [[Lobito]] Bay ee Atlantic ilaa xadka gobolka Katanga ee [[Belgian Congo|Kongo ee Biljamka]]. Waxay furtay xagga xadka 10 Juun 1929. Tallaabadii xigtay waxay ahayd dhismaha qaybta {{convert|335|mi}} ee ka socota xadka ilaa Tshilongo ee Tenke.{{sfn|Editorial Notes 1929|p=405}} Khadka [[Dilolo]]–Tenke wuxuu furtay 26 Abriil 1931. Intii lagu jiray [[Operation Grandslam]], halkaas oo ciidamada [[United Nations peacekeeping|ilaalinta nabadda ee Qaramada Midoobay]] ay weerareen gooni-goosadka [[State of Katanga|Gobolka Katanga]], 17 Janaayo 1963 qaybo horudhac ah oo ka tirsan Brigade-ka 99-aad waxay gaareen Wabiga Tshilongo halkaas oo lagu amray inay joojiyaan. Galabtaas [[Moïse Tshombe]] wuxuu si rasmi ah u dhiibay hubka.{{sfn|Praval|2012|loc=Six: Non-alignment and peace-keeping : The Congo}} == Xusuusin == {{notes}}{{reflist|30em}} == Isha == {{refbegin}} *{{citation |url=http://congomines.org/system/attachments/assets/000/000/760/original/Avenant_2014_EIES_TFM.pdf?1439556772 |accessdate=2021-09-12 |language=fr |title=Avenent 2014 de l'évaluations des impacts environnementaux er sociaux |date=Luuliyo 2014 |ref={{harvid|Avenent 2014...}} |publisher=Tenke Fungurume Mining}} *{{citation |url=https://www.jstor.org/stable/717303 |ref={{harvid|Editorial Notes 1929}} |title=Editorial Notes |publisher=Oxford University Press on behalf of The Royal African Society |journal=Journal of the Royal African Society |volume=28 |issue=112 |date=Luuliyo 1929 |pages=405–412|jstor=717303 }} *{{citation |title=Five new species of Streptocarpus (Gesneriaceae) from Katanga, D.R. Congo |last1=Fischer |first1=Eberhard |first2=Iain |last2=Darbyshire |journal=Plant Ecology and Evolution |volume=154 |issue=2 |date=24 Juun 2021 |pages=264–280 |publisher=Royal Botanical Society of Belgium and the Botanic Garden Meise |doi=10.5091/plecevo.2021.1824 |jstor=27029816 |s2cid=237856662 |url=https://www.jstor.org/stable/27029816 |accessdate=2021-09-12|doi-access=free }} *{{citation |url=https://www3.opic.gov/environment/eia/tenke/Volume%20E%20General%20Appendices.pdf |accessdate=2021-09-12 |author=Golder Associates |title=Environmental Impact Assessment Tenke Fungurume Project |volume=E |date=Maarso 2007}} *{{citation |last=Praval |first =K. C.| title = Indian Army After Independence| publisher = Lancer Publishers |date = 2012|url =https://books.google.com/books?id=hUPwwAEACAAJ | isbn = 9781935501619}} {{refend}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Tshilongo River}} 6p996e3oqkvuxvsw1bqt7btqfmpjawl 0 48198 299947 2026-06-28T06:55:55Z Isma4l 41797 /* */ 299947 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Wabiga Ruzizi | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = RusiziRiver.jpg | image_size = 300px | image_caption = [[Hippopotamus|Jeer]] ku yaal Wabiga Ruzizi ee Burundi | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 7 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Waddamada | subdivision_name1 = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] (DRC)<br>[[Rwanda]]<br>[[Burundi]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length_km = 117 | length_ref = <ref name="Paleolimnological"/> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|100|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Lamers">{{cite web|last=Lamers|first=Alfred|title=Ruzizi II - A Fine Example of Regional Cooperation|url=http://www.greenstone.org/greenstone3/nzdl?a=d&c=edudev&d=HASH71e2a38183455b196e1b94.7.3&sib=1&p.a=b&p.sa=&p.s=ClassifierBrowse&p.c=edudev|year=1990|publisher=Human Info NGO Library for Education and Development|access-date=14 January 2013|url-status=dead}}</ref> | discharge1_max = <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = [[Harada Kivu]] | source1_location = xadka u dhexeeya [[Bukavu]]<br> iyo [[Cyangugu]], Kivu-ta Koonfureed, DRC | source1_coordinates= {{coord|02|29|27|S|28|53|35|E|display=inline}}<ref name="coords">Geolocation with Google Earth</ref> | source1_elevation = {{convert|1472|m|abbr=on}}<ref name="derived">Derived from geolocation with [[Google Earth]].</ref> | mouth = [[Harada Tanganyika]] | mouth_location = galbeedka [[Bujumbura]], Burundi | mouth_coordinates = {{coord|03|21|51|S|29|16|04|E|display=inline,title}}<ref name="coords"/> | mouth_elevation = {{convert|768|m|abbr=on}}<ref name="derived"/> | progression = | river_system = | basin_size = | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Ruzizi''' (mararka qaarkood loo higaadiyo '''Rusizi''', [[Af-Faransiis|Faransiis]]; ''Rivière Ruzizi''; [[Af-Holland|Holland]]: ''Ruzizi Rivier'') waa wabi, dhererkiisu yahay {{convert|117|km|mi}},<ref name="Paleolimnological">{{Cite journal|doi = 10.1016/j.palaeo.2007.04.003|title = Paleolimnological Evidence for the Onset and Termination of Glacial Aridity from Lake Tanganyika, Tropical East Africa|year = 2007|author = Felton, Anna A.|journal = Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|volume=252|page=405|last2=Russell|first2=James M.|last3=Cohen|first3=Andrew S.|last4=Baker|first4=Mark E. |last5=Chesley|first5=John T.|last6=Lezzar|first6=Kiram E.|last7=McGlue|first7=Michael M.|last8=Pigati|first8=Jeffrey S.|last9=Quade|first9=Jay|last10 = Curt Stager|first10 = J.|last11 = Tiercelin|first11 = Jean Jacques|issue=3–4|bibcode = 2007PPP...252..405F}}</ref> kaas oo ka qulqula [[Harada Kivu]] ilaa [[Harada Tanganyika]] ee [[Afrikata Dhexe]], isagoo ka soo degaya ilaa {{convert|1500|m|ft}} ilaa ilaa {{convert|770|m|ft}} oo ka sarreysa heerka badda inta uu socdo.<ref name="derived"/><ref name="Google maps">{{cite web|title=Google Maps|year=2013|url=https://maps.google.com/maps?ll=-3.364167,29.267778&spn=0.1,0.1&t=m&q=-3.364167,29.267778|publisher=Google Maps|access-date=14 January 2013}}</ref> Meelaha ugu dhaadhaca badan waxay dhacaan 40-ka km ee ugu horreeya, halkaas oo [[Koronto-biyood|biya-xireenno koronto]] laga dhisay.<ref name="Lamers"/> Dhanka hoose, [[Bannaanka Ruzizi]], oo ah dabaqa [[Dooxada Rift ee Galbeedka]], ayaa leh buuro guryan ah,<ref name="Ramsar">{{cite web|title=Burundi Wetlands|publisher=Ramsar|url=http://ramsar.wetlands.org/Portals/15/BURUNDI.pdf|pages=2–4|access-date=14 January 2013}}</ref> wabiguna wuxuu u qulqulaa Harada Tanganyika isagoo maraya [[Wabi-delta]], iyadoo hal ama laba kanaal oo yaryar ay ka go'ayaan kanaalka ugu weyn.<ref name="Google maps"/> Ruzizi waa wabi da'yar, oo samaysmay qiyaastii 10,000 oo sano ka hor markii [[Fulganka|fulganno]] la xiriira [[Rift-ka]] qaaradaha ay abuureen [[Buuraha Virunga]]. Buuruhu waxay xannibeen marin-biyoodkii hore ee Harada Kivu ee u socday [[barkadda biyaha]] ee [[Wabiga Niil]] beddelkeedana waxay ku qasbeen qulqulka harada inay u soo degaan koonfurta Ruzizi iyo barkadda biyaha ee [[Wabiga Kongo]]. == Socodka == [[File:Etreinte des Eaux, Le Lac Tanganyika et la Rivière Rusizi.jpg|thumb|Wabiga Ruzizi oo ku qulqulaya Harada Tanganyika]] Dhinaca sare, wabigu wuxuu qayb ka yahay xadka u dhexeeya [[Rwanda]] oo ku taal bariga iyo [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] (DRC) oo dhanka galbeed ah.<ref name="Google maps"/> Dhanka hoose, wuxuu qayb ka yahay xadka u dhexeeya DRC iyo [[Burundi]], qaybtiisa ugu hoosaysana waxay gebi ahaanba ku dhex taal Burundi.<ref name="Google maps"/><ref>{{Cite web |last=Mokoso |first=Jean De Dieu Mangambu |last2=Kavusa |first2=Kambale |last3=Sefu |first3=Aruna |last4=Milenge |first4=Ladislas Witanene |last5=Kiswele |first5=Prince Kaleme |date=31 March 2022 |title=Hippopotamus amphibius Linnaeus 1758 at Ruzizi River and Lake Tanganyika (Territory of Uvira, South Kivu, DR Congo): population census and conservation implications |url=https://m.elewa.org/Journals/wp-content/uploads/2022/03/3.Mokoso.pdf |access-date=23 November 2024 |website=Elewa.org/Journals |publisher=ELEWA |page=3 |issn=1997-5902}}</ref> Galbeedka, [[Buuraha Baraka]] ee [[Deegaanka Fizi]] ayaa ka dul taagan wabiga.<ref>{{cite web|last=Doyle|first=Mark|title=Retracing Che Guevara's Congo Footsteps|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4036605.stm|work=BBC News|date=25 November 2004|access-date=14 January 2013}}</ref> Biriijka Concord, oo ah biriijka ugu dheer Burundi, ayaa ka gudba wabiga meel u dhow [[afkiisa]].<ref>{{cite book|title=Africa South of the Sahara|editor=Murison, Katharine|publisher=Europa Publications|page=147|edition=32nd|isbn=978-1-85743-131-5}}</ref> Wabiyada laamaha u ah Wabiga Ruzizi waxaa ka mid ah [[Wabiga Nyamagana]], [[Wabiga Muhira]], [[Wabiga Kaburantwa]], [[Wabiga Kagunuzi]], [[Wabiga Rubyiro]] iyo [[Wabiga Ruhwa]], iyo kuwo kale.<ref>{{cite web|title=Acme Mapper (terrain)|publisher=Acme Labs|url=http://mapper.acme.com/?ll=-3.364167,29.267778&z=12&t=R&marker0=-3.364167,29.267778,Ruzizi%20River|access-date=14 January 2013}}</ref> Wabiga Ruzizi, oo koonfur uga qulqula Harada Tanganyika, waa qayb ka mid ah biyaha sare ee Wabiga Kongo. Sahamiyayaashii Ingiriiska ee qarnigii sagaalaad sida [[Richard Francis Burton]] iyo [[John Hanning Speke]], oo aan hubin jihada qulqulka Ruzizi, waxay u maleeyeen inay u qulquli karto waqooyi harada dhanka [[Wabiga Niilka Cad]]. Cilmi-baaristoodii iyo sahamintii xigtay ee [[David Livingstone]] iyo [[Henry Morton Stanley]] waxay xaqiijiyeen in taasi aysan ahayn. Ruzizi wuxuu ku qulqulaa Harada Tanganyika, taas oo u qulqusha [[Wabiga Lukuga]] qiyaastii {{convert|120|km|mi}} koonfurta [[Ujiji]]. Lukuga wuxuu u qulqulaa galbeedka [[Wabiga Lualaba]], oo ah wabi weyn oo ka mid ah Kongo.<ref name="Ondaatje">{{cite book|last=Ondaatje|first=Christoper|title=Journey to the Source of the Nile|page=[https://archive.org/details/journeytosourceo00onda/page/166 166]|publisher=Harper Collins|location=Toronto|year=1998|isbn=978-0-00-200019-2|url-access=registration|url=https://archive.org/details/journeytosourceo00onda/page/166}}</ref> == Juquraafi == Rifting-ka, oo ah kala-jiidashada tartiib-tartiib ah ee [[Taarikada Tectonic]], ayaa soo saartay nidaamka [[Rift-ka Afrikata Bari]] iyo barkadihiisa iyo harooyinkiisa badan. Nidaamka, oo ku yaal xadka u dhexeeya [[Taarikada Afrika]] (Taarikada Nubian) iyo [[Taarikada Soomaali]], wuxuu leeyahay laba laamood, labaduba waxay u janjeeraan waqooyi-koonfur. Rifting-ka laanta galbeedka, oo loo yaqaan [[Albertine Rift]], wuxuu bilaabmay intii u dhaxaysay 25 iyo 10 milyan oo sano ka hor.<ref name="Danley"/> Wabiga Ruzizi wuxuu ku yaal rift-ka galbeedka, kaas oo ay ku jiraan, waqooyi ilaa koonfur, harooyinka [[Harada Albert]], [[Harada George]], [[Harada Edward]], Kivu, Tanganyika, [[Harada Rukwa]], [[Harada Malawi]], iyo kuwo kale.<ref name="Danley">{{cite journal|last1=Danley|first1=Patrick D.|title=The Impact of the Geologic History and Paleoclimate on the Diversification of East African Cichlids|journal=International Journal of Evolutionary Biology|volume=2012|pages=1–20|doi=10.1155/2012/574851|pmid=22888465|pmc=3408716|year=2012|last2=Husemann|first2=Martin|last3=Ding|first3=Baoqing|last4=Dipietro|first4=Lyndsay M.|last5=Beverly|first5=Emily J.|last6=Peppe|first6=Daniel J.|display-authors=etal|doi-access=free}}</ref> [[Kor u kaca Dhulka]] ee la xiriira rift-ka ayaa beddelay xiriirka ka dhexeeya jidhka biyaha ee gobolka.<ref name="Danley"/> Qiyaastii 13,000 ilaa 9,000 oo sano ka hor, [[dhaqdhaqaaqa fulgannada]] ayaa xannibay marin-biyoodkii hore ee Harada Kivu ee u socday barkadda biyaha ee [[Wabiga Niil]].<ref name="Danley"/> Fulgannadu waxay soo saareen buuro, oo ay ku jiraan [[Buuraha Virunga]], kuwaas oo ka soo baxay inta u dhaxaysa Harada Kivu iyo Harada Edward, xagga waqooyi.<ref>{{cite book|last=Clark|first=J. D.|title=Kalambo Falls Prehistoric Site, Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=_r08AAAAIAAJ&pg=PA35|publisher=Cambridge University Press|location=London|year=1969|page=34|access-date=16 January 2013}}</ref> Biyaha Harada Kivu ayaa markaa lagu qasbay inay u soo degaan koonfurta Ruzizi.<ref name="Danley"/> Tani, markeeda, waxay kor u qaadday heerka Harada Tanganyika, taas oo u qulqushay Wabiga Lukuga.<ref name="Danley"/> Kala duwanaanshaha kor u kaca iyo cimilada ayaa sababay in Ruzizi iyo Lukuga ay furmaan oo xirmaan dhowr jeer tan iyo markaas.<ref name="Danley"/> == Koronto-biyood == [[Xarunta Korontada ee Ruzizi I]] waxaa laga dhisay marin-biyoodka Wabiga Ruzizi ee Harada Kivu 1958. [[Xarunta Korontada ee Ruzizi II]] waxaa lagu daray 1989.<ref name="water power">{{cite journal|title=Sizing Up African Hydro|journal=Water Power|url=http://www.waterpowermagazine.com/storyprint.asp?sc=2060823|date=4 October 2011|access-date=14 January 2013}}</ref> Ruzizi I iyo II waxaa maamula shirkad saddex-dal ah (Burundi, Rwanda iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo) oo ay leedahay [[Ururka Dhaqaalaha ee Waddamada Haraha Waaweyn]]. Dalladdu waxay qorshaynaysaa laba biya-xireen oo kale, [[Xarunta Korontada ee Ruzizi III|Ruzizi III]] iyo [[Xarunta Korontada ee Ruzizi IV|Ruzizi IV]].<ref name="water power"/> Ruzizi I waxay leedahay awood dhalin oo ku dhow 30 [[Watt#Megawatt|megawatts]] (MW) iyo Ruzizi II ku dhow 44 MW. Ruzizi III, oo laga dhisi doono dhanka hoose ee labada kale, ayaa la saadaalinayaa inay yeelato awood dhan 145 MW marka ay shaqayso qiyaastii 2027. Sida qayb ka mid ah mashruuca Ruzizi III, Ruzizi I iyo II ayaa dib loo cusboonaysiin doonaa. Haddii ugu dambeyntii la dhiso, Ruzizi IV waxaa la dhigi doonaa inta u dhaxaysa Ruzizi II iyo Ruzizi III waxaana la saadaalinayaa inay ku shaqeyso in ka badan 200 MW.<ref name="water power"/> Janaayo 16, 2020, Bangiga Horumarinta Afrika wuxuu u qoondeeyay €8 milyan oo kaalmo farsamo ah mashruuca koronto-biyoodka Ruzizi IV.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.afrik21.africa/en/east-africa-afdb-grants-e8-million-for-the-ruzizi-iv-hydropower-project/|title=EAST AFRICA: AfDB grants €8 million for the Ruzizi IV hydropower project|date=2020-01-16|website=Afrik 21|language=en-US|access-date=2020-01-16}}</ref> Waxaa la filayaa inay siiso 287 MW Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo, Rwanda iyo Burundi.<ref name=":0" /> == Xayawaanka iyo Dhirta == Dhiiqooyinka qasabka ah ayaa caadi ka ah dhanka hoose ee [[main stem]] ee wabiga iyo laamihiisa. Meel u dhow afka, [[aagga wabiga]] ee dhiiqada leh waa ilaa {{convert|3|km|mi}} ballac. Wadarta guud ee dhiiqooyinka ee Burundi waxaa lagu qiyaasay {{convert|12000|ha|acre}} iyadoo qasabku uu dhererkiisu u dhexeeyo {{convert|2|ilaa|4|m|ft}}, iyadoo ku xiran heerka qulqulka biyaha. Dadka deegaanku waxay u isticmaalaan qasabka [[saqaf-saarista]] iyo ujeedooyin kale oo guri.<ref name="Ramsar" /> Yaxaaska dad-cunka ah ee caanka ah, [[Gustave (yaxaas)|Gustave]], ayaa ku dhex mushaaxa bangiyada Wabiga Ruzizi iyo xeebaha waqooyi ee Harada Tanganyika. Gustave, oo lagu qiyaasay inuu yahay qiyaastii {{convert|6|m|ft}} oo dherer ah oo miisaankiisu yahay qiyaastii {{convert|900|kg|lb}}, ayaa la sheegay inuu dilay oo cunay dad badan.<ref>{{cite journal|last=McRae|first=Michael|title=Gustave the Croc Surfaces to Strike Again|journal=National Geographic|url=http://adventure.nationalgeographic.com/2008/02/gustave-update/michael-mcrae-text|issue=February 2008|access-date=14 January 2013}}</ref> Filimka dukumentiga ah ee Gustave ("Capturing the Killer Croc"), sheekhuhu wuxuu sheegay in "Sannadihii 1950-meeyadii, [[maroodiga Afrika|maroodiga]], [[maroodiga]], iyo [[warthog]]-ka caadiga ah ay ku noolaayeen bannaanka; laakiin waxaa si tartiib tartiib ah u baabi'iyay ninka. Kan keliya ee badbaaday ee naasleyda waaweyn ayaa ahaa [[jeerka]]. Waxayna wadaagaan wabiga, si wada noolaansho aan raaxo lahayn, oo ay la socdaan [[yaxaaska Niilka]]." == Sidoo kale eeg == * [[Pont Ruzizi I]] * [[Pont Ruzizi II]] == Tixraac == {{Reflist|30em}} == Xiriirinta dibadda == {{Commons category|Ruzizi River|position=left}} {{Authority control}} qewtjlqu2bpbiedbg5u7y5mqr2bmsw4 0 48199 299948 2026-06-28T06:58:49Z Isma4l 41797 /* */ 299948 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Wabiga Kasai | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Sunset view from Kalonda.jpg | image_size = | image_caption = | map = Kasai watershed.png | map_size = 250 | map_caption = Barkadda biyaha ee Wabiga Kasai ([https://mghydro.com/watersheds/shared/FBABD3.html Khariidadda is-dhexgal]) | pushpin_map = | pushpin_map_size = 300 | pushpin_map_caption = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 4 <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Waddamada | subdivision_name1 = {{hlist|[[Angola]]|[[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]}} | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | source1 = | source1_location = [[Bié Plateau|Buuraha Bié]] | source1_coordinates= {{Coord|-11.583|19.024|display=inline}} | source1_elevation = {{cvt|1,300|m|abbr=on}}<ref name="Le bassin du Congo">{{cite web|url=https://congeau.site/kasai.html|title=Le cours de la rivière Kasaï}}</ref> | mouth = [[Wabiga Kongo]] | mouth_location = [[Kwamouth]], DRC | mouth_coordinates = {{Coord|-3.182|16.184|display=inline}} | mouth_elevation = {{cvt|272|m|abbr=on}}<ref name="Le bassin du Congo"/> | length = {{cvt|2,272|km|mi|abbr=on}}<ref name="Le bassin du Congo"/> | basin_size = {{cvt|884,376|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764 |doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |access-date=2021-09-21 }}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge3_location=[[Ilebo]] | discharge3_avg =(1950–1959){{cvt|2,240|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Zaire">{{cite report|url=https://resources.bgs.ac.uk/sadcreports/drc1989undpgroundwater.pdf|title=Zaire|publisher=BGS, British Geological Survey}}</ref> | discharge2_location=''Kutu-Moke'' | discharge2_avg =(Muddadi: 1948–2012){{cvt|8,070|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa">{{cite journal |title=Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa |last1=Laraque |first1=Alain |last2=Moukandi N’kaya |first2=Guy D. |journal=Water |year=2020 |volume=12 |issue=9 |page=2613 |doi=10.3390/w12092613 |bibcode=2020Water..12.2613L |doi-access=free}}</ref> | discharge1_location=''Lediba'' | discharge1_avg=(Muddadi: 1922–2014){{cvt|10,457|m3/s|km3/year|abbr=on}}<ref name="Centre de Recherche en Ressources en Eau du Bassin du Congo">{{cite web|url=https://www.crrebac.org/blog/professeur-raphael-tshimanga-phd-hydrologie-2/conception-dun-reseau-optimal-de-suivi-hydrometeorologique-et-climatique-du-bassin-versant-de-kasai-120|title=Centre de Recherche en Ressources en Eau du Bassin du Congo|last=Dr. Raphael|first=M. Tshimanga|date=2019}}</ref> <!---------------------- BASIN FEATURES --> | progression = Kasai → [[Wabiga Kongo|Kongo]] → [[Badweynta Atlaantik]] | river_system = [[Wabiga Kongo]] | tributaries_left = Luembe, Longatshimo, Tshikapa, Lovua, [[Wabiga Loange|Loange]], Lubue, Piopio, Kamtsha, [[Kwango]], Buma | tributaries_right = Munyango, Luau, Kasangeshi, Lueta, [[Wabiga Lulua|Lulua]], Lutshuadi, [[Sankuru]], [[Fimi]] | custom_label = | custom_data = | extra = }} [[File:Congo Map by Stanley.jpg|thumb|350px|Waddadii Stanley ayaa lagu muujiyay khadka madow ee adag.]] '''Wabiga Kasai''' (Af-Sawaaxili: ''Mto Kasai'', [[Af-Faransiis|Faransiis]]: ''Kasaï''; waxaa loogu yeeraa '''Cassai''' [[Af-Bortuqiis|Bortuqiiska Angola]]) waa [[wabi laan]] ah oo dhanka bidix ka xiga [[Wabiga Kongo]], kuna yaal [[Afrikata Dhexe]].<ref name="h"/> Wabigu wuxuu ka bilaabmaa bartamaha [[Angola]] wuxuuna u qulqulaa dhanka bari ilaa uu ka gaaro [[xadka]] u dhexeeya Angola iyo [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]], halkaas oo uu u leexdo waqooyi kuna shaqeeyo xadka ilaa uu ka galo DRC. Laga soo bilaabo [[Ilebo]], oo u dhexeeya isku-darka [[Wabiga Lulua]] iyo [[Wabiga Sankuru]], Wabiga Kasai wuxuu u leexdaa dhanka galbeed. Qaybta hoose ee wabiga, laga bilaabo isku-darka [[Wabiga Fimi]] ilaa uu kaga biiro Kongo oo ku yaal [[Kwamouth]] waqooyi-bari ee Kinshasa, waxaa sidoo kale loo yaqaan '''Wabiga Kwa(h)'''. Barkadda Kasai waxay inta badan ka kooban tahay aagagga kaymaha roobka ee dhulbaraha, kuwaas oo bixiya dhul-beereed gobolka lagu yaqaan carro bacaad ah oo aan bacrin ahayn.<ref name="h"/> Waa wabi laan ka mid ah wabiga Kongo waxaana laga helaa dheeman. Qiyaastii 60% dheemanka Belgium wuxuu ka yimaadaa wabiga Kasai si loo gooyo loona qaabeeyo. == Qulqulka == {{Bar chart | title = Qulqulka celceliska sanadlaha ah ee Wabiga Kasai ee Lediba<ref name="Zaire">{{cite report|url=https://resources.bgs.ac.uk/sadcreports/drc1989undpgroundwater.pdf|title=Zaire|publisher=BGS, British Geological Survey}}</ref><ref name="Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin">{{cite journal |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01671764 |doi=10.1016/j.jag.2017.11.015 |title=Satellite-based estimates of surface water dynamics in the Congo River Basin |year=2018 |last1=Becker |first1=M. |last2=Papa |first2=F. |last3=Frappart |first3=F. |last4=Alsdorf |first4=D. |last5=Calmant |first5=S. |last6=Da Silva |first6=J. Santos |last7=Prigent |first7=C. |last8=Seyler |first8=F. |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |volume=66 |pages=196–209 |bibcode=2018IJAEO..66..196B |access-date=2021-09-21 }}</ref><ref name="Centre de Recherche en Ressources en Eau du Bassin du Congo">{{cite web|url=https://www.crrebac.org/blog/professeur-raphael-tshimanga-phd-hydrologie-2/conception-dun-reseau-optimal-de-suivi-hydrometeorologique-et-climatique-du-bassin-versant-de-kasai-120|title=Centre de Recherche en Ressources en Eau du Bassin du Congo|last=Dr. Raphael|first=M. Tshimanga|date=2019}}</ref> | label_type = Muddadii | data_type = Qulqulka celceliska (m³/s) | bar_width = 14 | width_units = em | data_max =11,320 | label1=2012–2016 | data1=9,000 | label2=1948–2012 | data2=10,457 | label3=1950–1959 | data3=11,318 }} {{Bar chart | title = Qulqulka celceliska sanadlaha ah ee Wabiga Kasai ee Kutu-Moke | label_type = Muddadii | data_type = Qulqulka celceliska (m³/s) | bar_width = 14 | width_units = em | data_max =8,800 | label1=1948–2012 | data1=8,070 | label2=1950–1959 | data2=8,790 }} {{Bar chart | title = Qulqulka celceliska sanadlaha ah ee Wabiga Kasai ee Ilebo | label_type = Muddadii | data_type = Qulqulka celceliska (m³/s) | bar_width = 14 | width_units = em | data_max =2,250 | label1=1948–2012 | data1=2,079 | label2=1950–1959 | data2=2,240 }} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center;" |+ Qulqulka biyaha ee Wabiga Kasai ee Lediba ({{coord|3|3|25.4556|S|16|32|55.0644|E}}) iyo Kutu-Moke ({{coord|3|12|33.0516|S|17|20|42.4032|E}}). |- ! rowspan="2" |Sannadka ! rowspan="71" | !Lediba ! !Kutu- Moke |- ! colspan="3" |Qulqulka celceliska (m³/s) |- |2016 |9,350 | rowspan="69" | | |- |2015 |8,090 | |- |2014 |9,040 | |- |2013 |9,520 | |- |2012 |8,870 |6,800 |- |2011 |7,940 |6,093 |- |2010 |7,320 |5,614 |- |2009 |8,820 |6,764 |- |2008 |10,400 |7,976 |- |2007 |13,180 |10,110 |- |2006 |10,740 |8,236 |- |2005 |9,017 |6,917 |- |2004 |8,130 |6,235 |- |2003 |11,520 |8,837 |- |2002 |11,150 |8,552 |- |2001 |9,290 |7,125 |- |2000 |8,310 |6,496 |- |1999 |7,030 |5,463 |- |1998 |7,010 |5,480 |- |1997 |9,800 |7,659 |- |1996 |8,950 |7,000 |- |1995 |7,620 |5,960 |- |1994 |7,430 |5,810 |- |1993 |8,580 |6,705 |- |1992 |7,790 |6,089 |- |1991 |10,410 |8,136 |- |1990 |11,150 |8,717 |- |1989 |12,810 |9,988 |- |1988 |11,450 |8,953 |- |1987 |11,120 |8,694 |- |1986 |9,980 |7,804 |- |1985 |9,550 |7,463 |- |1984 |8,800 |6,879 |- |1983 |10,340 |8,084 |- |1982 |10,100 |7,897 |- |1981 |9,500 |7,427 |- |1980 |9,230 |7,213 |- |1979 |11,710 |9,153 |- |1978 |10,730 |8,385 |- |1977 |12,450 |9,731 |- |1976 |11,760 |9,194 |- |1975 |10,720 |8,383 |- |1974 |10,080 |7,878 |- |1973 |9,970 |7,796 |- |1972 |10,540 |8,236 |- |1971 |11,360 |8,880 |- |1970 |12,040 |9,232 |- |1969 |13,020 |9,986 |- |1968 |13,100 |10,050 |- |1967 |11,510 |8,832 |- |1966 |12,340 |9,466 |- |1965 |10,970 |8,417 |- |1964 |11,950 |9,167 |- |1963 |11,960 |9,173 |- |1962 |13,510 |10,360 |- |1961 |12,440 |9,543 |- |1960 |11,430 |8,764 |- |1959 |9,960 |7,638 |- |1958 |9,850 |7,552 |- |1957 |11,810 |9,060 |- |1956 |11,580 |8,882 |- |1955 |11,360 |8,717 |- |1954 |11,390 |8,735 |- |1953 |10,220 |7,837 |- |1952 |10,490 |8,646 |- |1951 |11,260 |8,640 |- |1950 |11,240 |8,619 |- |1949 |11,560 |8,870 |- |1948 |11,360 |8,716 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |Fiiro gaar: Celceliska ugu yar iyo ugu badnaan qulqulka: Lediba 5,000–20,000 m³/s (1932–1959), Kutu-Moke 4,400–11,600 m³/s (1932–1959) |- | colspan="5" |Source:<ref name="Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa">{{cite journal |title=Recent Budget of Hydroclimatology and Hydrosedimentology of the Congo River in Central Africa |last1=Laraque |first1=Alain |last2=Moukandi N’kaya |first2=Guy D. |journal=Water |year=2020 |volume=12 |issue=9 |page=2613 |doi=10.3390/w12092613 |bibcode=2020Water..12.2613L |doi-access=free}}</ref><ref name="Improved modeling of Congo’s hydrology for floods and droughts analysis and ENSO teleconnections">{{cite journal|journal=Regional Studies|url=https://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/2024-02/010089436.pdf|title=Improved modeling of Congo's hydrology for floods and droughts analysis and ENSO teleconnections|last1=Sly|first1=Wongchuig|last2=Benjamin|first2=Kitambo|last3=Fabrice|first3=Papa|last4=Adrien|first4=Paris|last5=Ayan Santos|first5=Fleischmann|last6=Laetitia|first6=Gal|last7=Julien|first7=Boucharel|last8=Rodrigo|first8=Paiva|last9=Romulo Jucá|first9=Oliveira|last10=Raphael M.|first10=Tshimanga|last11=Stéphane|first11=Calmant|doi=10.1016/j.ejrh.2023.101563|page=21|date=2023 |volume=50 |article-number=101563 |bibcode=2023JHyRS..5001563W }}</ref> |} == Sahamin == [[Henry Morton Stanley]] wuxuu gaaray [[isku-darka]] 9 Maarso 1877, wuxuuna wabiga ugu yeeray Nkutu, "wabi awood leh oo qoto dheer", laakiin wuxuu aqoonsaday inuu ka soo jeedo Kwango-ga [[David Livingstone]].<ref name=Stanley>Stanley, H.M., 1899, Through the Dark Continent, London: G. Newnes, Vol. One {{ISBN|0486256677}}, Vol. Two {{ISBN|0486256685}}</ref>{{rp|Vol.Two,252}} == Wabiyada laamaha u ah == Wabiyada laamaha u ah Kasai ee kor ka xiga isku-darka Kongo:<ref name="Le bassin du Congo"/> * [[Wabiga Fimi]] (midig – Fimi oo leh [[Wabiga Lukenie]] 1,120 km) * [[Wabiga Kwilu]]–[[Wabiga Kwango]] (bidix – 1,702 km) * [[Wabiga Loange]] (bidix – 865 km) * [[Wabiga Sankuru]] (midig – Sankuru–[[Wabiga Lubilanji]] 1,280 km) * [[Wabiga Lulua]] (midig – 1,184 km) * Tshikapa (bidix – 630 km) * Longatshimo (bidix – 550 km) * Luembe (bidix – 780 km) * Lueta (midig – 395 km) {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center;" |+ Wabiyada ugu waaweyn ee ka yimaada afka: ! Laan bidix ! Laan midig ! Dherer (km) ! Barkadda biyaha (km²) ! Qulqulka celceliska (m³/s)* |- | colspan="2" |''Kwa–Kasai'' |''2,272'' |''894,486.6'' |''10,457.3'' |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |'''Kwa''' |- | rowspan="2" | |Mbala |57.5 |1,100.1 |14.9 |- |[[Wabiga Fimi]] ¹ |1,120 |136,174.7 |2,252.9 |- | colspan="5" |'''Kasai-ga Hoose''' |- |Lekulu | rowspan="5" | |57.5 |793.5 |9.3 |- |Buma |138 |3,354.7 |42.3 |- |[[Wabiga Kwango]] |1,702 |270,904.3 |3,317.4 |- |[[Wabiga Kamtsha]] |250 |8,887.4 |106.4 |- |[[Luele River|Piopio]] |165 |3,169.1 |34.8 |- | |Liau | |1,231.6 |14.4 |- |[[Wabiga Lubue]] | rowspan="2" | |227 |8,611.7 |103.5 |- |[[Wabiga Loange]] |865 |41,799.5 |489.1 |- | colspan="5" |'''Kasai-ga Dhexe''' |- |Lumbudji | rowspan="2" | |137 |2,876.8 |25.4 |- |Lubudi |153 |1,999.2 |17 |- | rowspan="3" | |[[Wabiga Sankuru]] ² |1,280 |149,479.5 |1,738.1 |- |Lutshuadi |177 |4,596.5 |39.2 |- |[[Wabiga Lulua]] |1,184 |70,612.5 |798 |- | colspan="5" |'''Kasai-ga Sare''' |- |Yeye | |47 |1,379.3 |8.9 |- | |Kabambaie |77 |2,083.7 |10.8 |- |Lovua | rowspan="3" | |297 |8,262.4 |73.9 |- |[[Tshikapa]] |630 |19,512.1 |179.5 |- |Longatshimo |550 |19,847.3 |198.5 |- | |Luenda |69 |1,791.4 |10.1 |- |Luembe | |780 |46,648.8 |453.4 |- | rowspan="5" | |Lueta (Kaungej) |395 |13,000.1 |87.6 |- |Kasangeshi |206 |3,610.2 |22.1 |- |Luele | |1,173.3 |7.9 |- |Dembo |87 |1,924.8 |13.1 |- |Luau |105 |4,294.4 |38.5 |- |Lualo | | |1,532.8 |14.6 |- | rowspan="2" | |Lutshima |166 |1,616.6 |11.5 |- |Munyango | |3,133.1 |20.9 |- | colspan="5" | |- | colspan="5" |Fiiro gaar: ^* Muddadi: 1948–2012; ¹ Fimi–Lukenie; ² Sankuru–Lubulanji; |- | colspan="5" |Source:<ref name="Congo River">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=54&catid=215&Itemid=179|title=Congo River|last=Eric|first=Tilman}}</ref><ref name="Le bassin du Congo"/> |} == Muhiimadda Dhaqaale == Wabiyada laamaha u ah Wabiga Kasai way ka fog yihiin caqabadaha sida biyo-dhacyada iyo haramaha wabiga, taasoo ka dhigaysa kuwo si weyn loo mari karo. Waxay fududeeyaan waaxda gaadiidka waxayna sameeyaan halbowlaha ganacsiga ee muhiimka ah. Doorka wabiga ee gaadiidka iyo ganacsiga wuxuu ahaa mid aad u muuqda xilligii gumeysiga ka hor markii ka ganacsiga addoonta uu ahaa sharci. Ganacsatada addoontu waxay isticmaaleen mid ka mid ah laamihiisa waaweyn, Wabiga Kwango, si ay ugu maraan kaymaha roobka ee dhulbaraha, u qabtaan addoon, oo ay dib ugu helaan jidkooda ku aaddan Badweynta Atlaantik halkaas oo ay ku xirteen maraakiibtooda. Waa mid aad loogu muransan yahay in qaar ka mid ah boqortooyooyinka maxalliga ah ee ku teedsanaa Wabiga Kasai ay taageereen ka ganacsiga addoonta. Boqortooyada Rund tusaale ahaan, waxay si diyaar ah u siisay addoonta ganacsatada addoonta ugu caansan sida John Matthews, oo ah iibiye addoon caan ah oo reer Britain ah. Hawlahani, in kasta oo ay dhaceen intii u dhaxaysay qarniyadii 18-aad iyo 19-aad, waxay reebeen saameyn waarta goboladii ay ugu badnaayeen, sida inta u dhaxaysa wabiyada Kwango iyo Kwilu. Dadku weligood si buuxda uma soo kaban, iyadoo cufnaanta dadka ay ka hooseyso tan aagagga aan la kulmin ka ganacsiga addoonta. Kicinta ugu macquulsan ee xiisaha weyn ee Ingiriiska iyo Bortuqiiska ee Wabiga Kasai waxay ahayd joogitaanka dheeman-ka alluvial ee ku jiifa sariiraha deebaajiga hodanka ah, gaar ahaan afka wabiga. Deebaaji kale ayaa ku yaal sariiraha laan weyn, Wabiga Kwango. Dhab ahaantii, way fududahay in la maqlo odhaahda "wadnaha dheemanka ee Waqooyi Bari Angola" loo isticmaalo tixraaca dooxada Wabiga Kwango. Tani waa sababta oo ah sariiraha dheeman ee alluvial ee laga helay gobolkan ayaa ah kuwa ugu qanisan Angola. == Sidoo kale eeg == * [[2010 Kasai River ferry capsizing|Masiibadii Wabiga Kasai ee 2010]] * [[2024 Kasai River disaster|Masiibadii Wabiga Kasai ee 2024]] == Tixraac == {{reflist|2|refs= <ref name="h">{{cite book | last = Broadhead | first = Susan | title = Historical dictionary of Angola | publisher = Scarecrow Press | location = Metuchen, N.J | year = 1992 | isbn = 0585070091 | page = 99}}</ref> }} == Xiriirinta dibadda == {{Commons category|Kasai River}} * [https://web.archive.org/web/20120813015647/http://www.waterandnature.org/en/resources/publications/thematic-collection/facts-figures/watersheds-world Khariidadda barkadda biyaha ee Wabiga Kasai ee Water Resources eAtlas] {{coord|10|57|37|S|19|18|56|E|region:AO-LSU_type:river|display=title}} {{Authority control}} 49e0v5bxyke7vpb3jdo85tu135i0rne 0 48200 299949 2026-06-28T07:01:07Z Isma4l 41797 /* */ 299949 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Wabiga Itimbiri | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- IMAGE--> | image = | image_size = | image_caption = | image_alt = <!---------------------- MAPS --> | map = | map_size = | map_caption = | map_alt = | pushpin_map = Democratic Republic of the Congo | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Waddanka | subdivision_name1 = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= | discharge1_min = {{convert|125|m3/s}} | discharge1_avg = | discharge1_max = {{convert|1300|m3/s}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = | source1_location = | source1_coordinates= {{Coord|2.895840|24.047941}} | source1_elevation = | mouth = [[Wabiga Kongo]] | mouth_location = | mouth_coordinates = {{Coord|2.065824|22.692626|display=inline,title}} | mouth_elevation = | progression = | river_system = | basin_size = | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Wabiga Itimbiri''' ({{langx|sw|Mto Itimbiri}}) waa wabi laan dhanka midig kaga qulqula [[Wabiga Kongo]], kaas oo uu kaga biiro meel ka sarreysa [[Bumba, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Bumba]]. Waqti hore, wuxuu ahaa wabi muhiim u ah maraakiibta si loogu qaado badeecadaha ka imanaya waqooyi-bari ee dalka ilaa Wabiga Kongo. == Qulqulka == Wabiga Itimbiri wuxuu ka bilaabmaa [[Bas-Uélé]], ka dibna wuxuu u qulqulaa [[Mongala]], qaybta hoosena wuxuu ka sameeyaa xadka u dhexeeya Mongala iyo [[Tshopo]].{{sfn|Relation: Itimbiri (9084)}} Wabiga Itimbiri waxaa sameeya isku-darka [[Wabiga Rubi]] iyo [[Wabiga Likati]].{{sfn|Lederer|1973|p=8}}{{efn|Ilaa Agoosto 2020, khariidadda OpenStreetMap waxay muujisay qaybta ka bilaabanta isku-darka Likati iyo Rubi ilaa isku-darka Wabiga Tele iyo Rubi inay tahay Wabiga Rubi.{{sfn|Relation: Itimbiri (9084)}} Tani waxay ka hor imanaysaa sharraxaaddii 1973 ee ka timid Académie royale des Sciences d'Outre-Mer, taas oo u muuqata mid la aamini karo.{{sfn|Lederer|1973|p=8}} }} [[Wabiga Rubi]] wuxuu ka bilaabmaa bariga Bas-Uélé wuxuuna u qulqulaa galbeedka isagoo sii mara [[Buta, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Buta]]. Wabiga Likati wuxuu ka bilaabmaa galbeedka, ka dibna wuxuu u qulqulaa [[Likati]] iyo koonfur-bari si uu ugu biiro Rubi. [[Likati]] wuxuu ku yaallaa koonfurta [[Bondo, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Bondo]] ee [[Wabiga Uele]].{{sfn|Relation: Itimbiri (9084)}} Itimbiri wuxuu u qulqulaa guud ahaan dhanka koonfur-galbeed. Qiyaasta biyaha ayaa u dhaxaysa {{convert|125|to|1300|m3/s}}, iyadoo fatahaadda ugu weyn ay dhacdo Noofembar iyo fatahaad labaad oo dhacda Agoosto, biyaha ugu yarna ay dhacaan Febraayo ama horraanta Maarso. Wabigu aad buu u qaloocan yahay guud ahaanna wuxuu leeyahay gunta bacaad ah, marka laga reebo qaybta kor ka xigta Ibembo, halkaas oo guntu ay tahay dhagax aad u adag. Inta lagu jiro biyaha hooseeya wabigu wuu balaadhdaa wuxuuna u kala qaybsamaa laamo badan, taasoo adkeynaysa maraakiibta waaweyn.{{sfn|Lederer|1973|p=8}} Celceliska dhererka waa {{convert|380.27|m}}.{{sfn|Itimbiri, River DGF}} == Noolaha == Wabiyada Itimbiri, [[Wabiga Aruwimi|Aruwimi]] iyo [[Wabiga Lindi|Lindi]]/[[Wabiga Tshopo|Tshopo]] waa laamaha ugu waaweyn ee Wabiga Kongo ee dhanka midig kaga qulqula hoos-u-dhaca [[Boyoma Falls]] ee ''[[Cuvette Centrale]]'' (Barkadda Dhexe). Kani waa aag siman oo kaynta roobka ah.{{sfn|Decru|Emmanuel |Danadu |Walanga|2017|p=226}} Ilaa 2015 qiyaastii 231 nooc oo kalluun ah ayaa laga aqoonsaday Itimbiri.{{sfn|Decru|2015}} ''[[Mormyridae]]'' waxay ahayd qoyska ugu badan ee laga helo barkadda Itimbiri iyo sidoo kale barkadaha Aruwimi iyo Lindi/Tshopo.{{sfn|Decru|Emmanuel |Danadu |Walanga|2017|p=225}} == Joogitaanka dadka == Sannadkii 1890-kii saraakiishii Belgium [[Léon Roget]] iyo [[Jules Alexandre Milz]] waxay u safreen Wabiga Itimbiri iyagoo ka imanaya [[Bumba, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Bumba]], ka dibna [[Wabiga Likati]], waxay gaareen [[Wabiga Uele]] oo ku yaalla gobolka Djabir ([[Bondo, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Bondo]]{{efn|Waqtigaas, magaalooyinka iyo tuulooyinka waxaa la siin jiray magacyada madaxdooda. Djabir, oo loogu magac daray [[Sultan Djabir]], waxaa markii dambe loo bixiyay Bakango maantana waxaa la yiraahdaa Bondo.{{sfn|Kjerland|Bertelsen|2014|p=353}} }}) waxayna ku soo degeen ilaa ay ka gaareen isku-darka [[Wabiga Mbomou]].{{sfn|Ergo|2013|p=2}} Khad tareen ([[Khadka Vicicongo]]) ayaa isku xiray Bondo oo ku taal Uele iyo Aketi oo ku taal Itimbiri. Khadka waxaa dib loo furay Abriil 2005 ka dib markii uu xirnaa muddo 14 sano ah.{{sfn|Equateur : reprise du trafic ferroviaire Bumba-Aketi}} Waqti ka mid ah Itimbiri wuxuu ahaa laanta labaad ee ugu muhiimsan Kongo marka loo eego miisaanka la qaado ka dib [[Wabiga Kasaï]]. Waxaa loo isticmaalayay xamuul laga keenay Aketi, oo ah madaxa Chemins de fer vicinaux du Zaïre (CVZ) ilaa afka wabiga, masaafo dhan {{convert|255|km}}. Xamuulka waxaa loo wareejin jiray doomaha Wabiga Kongo ee Bumba, {{convert|28|km}} oo ka hooseeya afka wabiga.{{sfn|Lederer|1973|p=8}} == Qoraallo == {{notelist}} == Xigasho == {{reflist|30em}} == Isha == {{refbegin}} *{{citation |url=https://limo.libis.be/primo-explore/fulldisplay?docid=LIRIAS1705962&context=L&vid=Lirias&search_scope=Lirias&tab=default_tab&lang=en_US&fromSitemap=1 |last=Decru |first=Eva |accessdate=2020-08-29 |type=thesis |title=The ichthyofauna of the Central Congo basin: diversity and distribution in the north-eastern tributaries |others=Snoeks, Jos (Supervisor); Vreven, Emmanuel (Co supervisor) |date=November 2015 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }} *{{citation |url=https://www.researchgate.net/publication/320174009 |last1=Decru |first1=Eva |last2=Emmanuel |first2=Vreven |last3=Danadu |first3=Célestin |last4=Walanga |first4=Albert |last5=Mambo |first5=Taylor |last6=Snoeks |first6=Jos |year=2017 |title=Ichthyofauna of the Itimbiri, Aruwimi, and Lindi/Tshopo rivers (Congo basin): Diversity and distribution patterns |journal=Acta Ichthyologica et Piscatoria |volume=47 |issue=3 |pages=225–247 |doi=10.3750/AIEP/02085 |accessdate=2020-08-29|doi-access=free }} *{{citation |url=https://www.radiookapi.net/sans-categorie/2005/04/06/equateur-reprise-du-trafic-ferroviaire-bumba-aketi/ |accessdate=2020-08-29 |work=Radio Okapi |title=Equateur : reprise du trafic ferroviaire Bumba-Aketi |ref={{harvid|Equateur : reprise du trafic ferroviaire Bumba-Aketi}} |date=6 Abriil 2005}} *{{citation |url=http://abergo1.e-monsite.com/medias/files/postes-fortifies-de-l-uele-fl-1.pdf |accessdate=2020-08-27 |chapter=Les postes fortifiés de la frontière Nord de l’État Indépendant du Congo |last=Ergo |first=André-Bernard |title=Histoire du Congo |year=2013 |url-status=dead }} *{{citation |url=https://dahiti.dgfi.tum.de/en/12301/ |accessdate=2020-08-29 |ref={{harvid|Itimbiri, River DGF}} |title=Itimbiri, River |publisher=Deutsches Geodätisches Forschungsinstitut, Technische Universität München}} *{{citation |last1=Kjerland|first1=Kirsten Alsaker|last2=Bertelsen|first2=Bjørn Enge|title=Navigating Colonial Orders: Norwegian Entrepreneurship in Africa and Oceania |url=https://books.google.com/books?id=D3rAAwAAQBAJ&pg=PA353|accessdate=30 Agoosto 2020|date=1 Noofembar 2014|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-78238-540-0}} *{{citation |year=1973 |publisher=Académie royale des Sciences d'Outre-Mer |location=Bruxelles |title=L'exploitation des affluents du Zaïre et des ports de l'intérieur de 1960 à 1971 |last=Lederer |first=A. |url=http://www.kaowarsom.be/documents/MEMOIRES_VERHANDELINGEN/Sciences_techniques/Tec.Sc.(NS)_T.XVII,6_LEDERER,%20A._L'exploitation%20des%20affluents%20du%20Za%C3%AFre%20et%20des%20ports%20de%20l'int%C3%A9rieur%20de%201960%20%C3%A0%201971_1974.PDF |accessdate=2020-08-29}} *{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/relation/9084#map=9/2.3175/23.4009 |accessdate=2020-08-29 |title=Relation: Itimbiri (9084) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Relation: Itimbiri (9084)}} }} {{refend}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Itimbiri}} nz6f9wjjb85cmqm4mgcsna5fcp8ksgt 0 48201 299950 2026-06-28T07:03:08Z Isma4l 41797 /* */ 299950 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Wabiga Aruwimi | name_native = | name_native_lang = | name_other = Wabiga Ituri<br>Mto Ituri<br>Rivière Ituri | name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = | image_size = | image_caption = | map = | map_size = | map_caption = | pushpin_map = Democratic Republic of the Congo | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= Meesha uu afka wabigu ka galo DR Congo <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Waddanka | subdivision_name1 = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | length = {{convert|1,287|km|mi|abbr=on}} | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location=[[Basoko]], (aya ku dhow afka wabiga) | discharge1_min = | discharge1_avg = {{convert|2,200|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref>{{cite web|url=http://www.fao.org|title=Variations in dissolved greenhouse gases (CO2, CH4, N2O) in the Congo River network overwhelmingly driven by fluvial-wetland connectivity|last1=Alberto|first1=V. Borges|date=2019}}</ref> | discharge1_max = | source1 = [[Buuraha Blue Mountains (Kongo)|Blue Mountains]] | source1_location = [[Lake Albert (Afrika)|Harada Albert]] | source1_coordinates= | source1_elevation = {{convert|1,182|m|abbr=on}} | mouth = [[Wabiga Kongo]] | mouth_location = [[Basoko]] | mouth_coordinates = {{coord|1.223209|N|23.594298|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|359|m|abbr=on}} | progression = | waterfalls = | river_system = [[Wabiga Kongo]] | basin_size = {{convert|116,100|km2|abbr=on}} | tributaries_left = [[Wabiga Nepoko]] | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = | extra = }}[[File:In Darkest Africa ascending Aruwimi River.jpg|right|250px|thumb|Sawir gacmeed lagu muujiyay safarkii Stanley ee Wabiga Aruwimi, laga soo qaatay buuggiisa ''In Darkest Africa'', 1890]] [[File:Stanley Falls Map.jpg|thumb|300px|Waddooyinka Stanley waxaa lagu muujiyay khadadka madow ee adag iyo kuwa go'an.]] '''Wabiga Aruwimi''' ({{langx|sw|Mto Aruwimi}}, [[Af-Faransiis|Faransiis]]: ''Rivière Aruwimi'') waa [[wabi laan]] ah oo ka mid ah [[Wabiga Kongo]], kuna yaal waqooyi iyo bari ee Kongo.<ref name=Stanley>Stanley, H.M., 1899, Through the Dark Continent, London: G. Newnes, Vol. One {{ISBN|0486256677}}, Vol. Two {{ISBN|0486256685}}</ref>{{rp|Vol.Two,214}} Aruwimi wuxuu ka bilaabmaa [[Wabiga Ituri]], kaas oo ka soo jeeda meel u dhow [[Harada Albert (Afrika)|Harada Albert]],<ref name=bossche>{{cite book |last= Bossche |first= J.P. vanden |author2= G. M. Bernacsek |title= Source Book for the Inland Fishery Resources of Africa, Volume 1 |year= 1990 |publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations |isbn= 978-92-5-102983-1 |url= https://books.google.com/books?id=WLZRxM9vfXoC&pg=PA333 |page= 333}}</ref> dhulka bannaanka ah ee waqooyiga ka xiga barkadda biyaha ee Wabiga Kibale. Ka dibna wuxuu u qulqulaa guud ahaan koonfur-galbeed ilaa uu kaga biiro Wabiga Shari ee mara Bunia. Ituri wuxuu u leexdaa galbeedka, isagoo sii mara [[Kaynta Ituri]], wuxuuna noqdaa Aruwimi meesha uu kaga biiro [[Wabiga Nepoko]] (ama Nepoki), magaalada [[Bomili]]. Wabigu wuxuu sii wadaa u qulqulidda galbeedka, isagoo ku biira Kongo oo ku taal [[Basoko]]. Dhererka Aruwimi–Ituri-Nizi waa qiyaastii {{convert|1,287|km|mi|abbr=on}}, iyadoo Ituri ay tahay qiyaastii {{convert|650|km|mi}}, Nizi qiyaastii {{convert|257|km|mi}} iyo Aruwimi qiyaastii {{convert|380|km|mi}}. Aruwimi waa qiyaastii {{convert|1.5|km|mi}} balac markii uu ku biirayo Kongo. Barkadda Ituri/Aruwimi waxay ku dhowdahay inay noqoto kayn aad u cufan, iyadoo ay jiraan tuulooyin yar oo ku teedsan jidkeeda, waxaana mara waddooyin ku yaalla qiyaastii afar meelood. [[Afka Kango]] ([[SIL code]] KZY) waxaa ku hadla kumanaan tuulo-deggen oo ku yaalla koonfurta Avakubi, qaybaha sare ee Ituri waxaa deggen dadka [[Mbuti]] ([[Pygmy|Pygmies]]). Aruwimi waxaa sahmay [[Henry Morton Stanley]] intii lagu jiray safarkiisii 1887 ee uu ku doonayay inuu "badbaadiyo" [[Emin Pasha]]. [[Biyo-dhac]]yada sare ee [[Yambuya]] ayaa ka dhigay mid aan suurtagal ahayn in loo isticmaalo wabiga maraakiibta, safarkuna wuxuu qasab ku noqday inay dhulka maraan, iyadoo ay jireen dhibaatooyin aad u daran. Wabiyada laamaha u ah: * [[Wabiga Nepoko]] * [[Wabiga Lenda]] Degmooyinka: * [[Bomaneh]] * [[Mongandjo]] * [[Yambuya]] * [[Banalia, Kongo|Banalia]] * [[Panga, Kongo|Panga]] * [[Bafwangbe]] * [[Bomili]] * [[Avakubi]] * [[Teturi]] * [[Bunia]] == Tixraac == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == *{{GEOnet2|32FA87A4371C3774E0440003BA962ED3|Aruwimi}} {{Authority control}} ha2ahp1nmb6iduocj2757cvl82w38k0 0 48202 299952 2026-06-28T07:05:12Z Isma4l 41797 /* */ 299952 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See the Table at Infobox Settlement for all fields and descriptions of usage --> <!-- Basic info ---------------->| official_name = Kindamba | other_name = | native_name = <!-- for cities whose native name is not in English --> | nickname = | settlement_type = Tuulo | motto = <!-- images and maps -----------> | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | image_map = | mapsize = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Republic of the Congo<!-- the name of a location map as per http://en.wikipedia.org/wiki/Template:Location_map --> | pushpin_label_position = top | pushpin_map_caption = Goobta ay ku taal Jamhuuriyadda Kongo <!-- Location ------------------>| subdivision_type = Waddanka | subdivision_name = [[Image:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] [[Jamhuuriyadda Kongo]] | subdivision_type1 = [[Waaxaha Jamhuuriyadda Kongo|Waax]] | subdivision_name1 = [[Pool Department|Pool]] | subdivision_type2 = [[Degmooyinka Jamhuuriyadda Kongo|Degmo]] | subdivision_name2 = [[Kindamba District|Kindamba]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = <!-- Politics -----------------> | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> | leader_name1 = | established_title = <!-- Settled --> | established_date = | established_title2 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date2 = | established_title3 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date3 = <!-- Area ---------------------> | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = <!-- Population -----------------------> | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_note = | population_total = 9,270 | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_blank1_title = Qowmiyadaha | population_blank1 = | population_blank2_title = Diimaha | population_blank2 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi = <!-- General information ---------------> | timezone = | utc_offset = | timezone_DST = | utc_offset_DST = | coordinates = {{coord|3|44|5|S|14|30|35|E|region:CG|display=inline}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> | elevation_m = 443 | elevation_ft = <!-- accord. to Google Earth--> <!-- Area/postal codes & others -------->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | area_code = 242 | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''Kindamba''' waa tuulo ku taal [[Degmada Kindamba]] ee [[Waaxda Pool]], [[Jamhuuriyadda Kongo]]. == Taariikh == Kindamba waxay ahayd magaalo weyn oo ka tirsan Waaxda Pool ilaa bartamihii 1990-meeyadii, iyadoo ay ku noolaayeen qiyaastii 16,000 oo qof. Dadka deggen inta badan way qaxeen intii lagu jiray [[Dagaalkii Sokeeye ee Jamhuuriyadda Kongo (1993–1994)]], dugsiyadeedii, isbitaalkii iyo kaabayaashii dhaqaalaha ayaana waxyeello gaartay ama la burburiyay, oo ay ku jirto helitaanka korontada iyo isgaarsiinta. Inta badan way qaxeen, oo ay ku jirto xaruntii [[Barnaamijka Cunnada Adduunka]] ee u dhow Kindamba, markii dagaalkuna dhammaaday, 2–3,000 ayaa ku soo noqday iyadoo cuntadu ay yartahay.<ref name=":0">{{Cite book |last=Bauer |first=Jean-Martin |url=https://www.google.com/books/edition/The_New_Breadline/RwTZEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Kindamba&pg=PA116&printsec=frontcover |title=The New Breadline: Hunger and Hope in the Twenty-First Century |date=2024-06-25 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |isbn=978-0-593-32169-0 |pages=116–117; 123–128 |language=en}}</ref> Marka la gaaro 2000-meeyadii, ganacsiyada kaliya waxay ahaayeen goobaha suuqa, iyadoo qasabkii hilibka ay xireen maamulayaashu sababo la xiriira welwelka [[xatooyada xoolaha]]. Dadaallada bini'aadinimo sida [[Guddiga Caalamiga ah ee Laanqayrta Cas]] ayaa ku deeqay sahay, in kasta oo mararka qaarkood ay boobeen kooxihii hadhay ee [[Ninja (militia)|Ninjas]].<ref>{{Cite web |last=Dorier |first=Elisabeth |last2=Kinouani |first2=Rodrigue |last3=Morand |first3=Erwan |last4=Rouquier |first4=Damien |last5=Fleuret |first5=Quentin |date=2012 |title=A landlocked area in a post-confit situation: the district of Kindamba (Pool, Republic of Congo). Territorial diagnosis in preparation for a Community Development Support Project. |url=https://hal.science/hal-01279960/ |website=[[HAL (open archive)|HAL]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=2004-09-16 |title=In the forgotten Pool, Kindamba’s residents have yet to return |url=https://www.thenewhumanitarian.org/report/51375/congo-forgotten-pool-kindamba%E2%80%99s-residents-have-yet-return |access-date=2025-06-20 |website=[[The New Humanitarian]] |language=en}}</ref> Juun 2, 2002, diyaarad helicopter ah oo ka tirsan [[Qaramada Midoobay]] ayaa siisay bulshada 7.7 megaton oo sahay ah.<ref>{{Cite web |date=2002-06-04 |title=Congo: UN aircraft delivers aid to beleaguered Kindamba - Congo {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/congo/congo-un-aircraft-delivers-aid-beleaguered-kindamba |access-date=2025-06-20 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> Gargaarka bini'aadinimo ayaa sii jiray iyadoo ay soo baxeen Ninjas sanadihii 2017 iyo 2018, ilaa 2019-kiina, kala bar qoysaska way nafaqo-xumaysteen. Gargaarku wuu sii socdaa ilaa 2023.<ref name=":0" /> == Gaadiid == Kindamba waxaa u adeega [[Madaarka Kindamba]].<ref>{{Cite web |title=KNJ - Kindamba [Kindamba Airport], 12, CG - Airport - Great Circle Mapper |url=http://www.gcmap.com/airport/KNJ |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108023610/http://www.gcmap.com/airport/KNJ |archive-date=2021-11-08 |access-date=2025-06-20 |website=www.gcmap.com |url-status=live }}</ref> == Deegaanka == Sannadkii 2020, Kindamba waxay lahayd 254 kiilo-hektar oo kayn ah, in ka badan 35% wadarta guud ee bedkeeda, taas oo hoos u dhacday 23.7 kiilo-hektar ilaa sannadkii 2000.<ref>{{Cite web |last=Vizzuality |title=Kindamba, Republic of the Congo, Pool Deforestation Rates & Statistics {{!}} GFW |url=https://www.globalforestwatch.org/country/COG/11/2/ |access-date=2025-06-20 |website=www.globalforestwatch.org |language=en}}</ref> == Dadka caanka ah == * [[Daniel Ndoundou]] (1911–1986), hoggaamiye kaniisad Protestant ah<ref>{{Cite book |last=Akyeampong |first=Emmanuel Kwaku |url=https://www.google.com/books/edition/Dictionary_of_African_Biography/39JMAgAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Kindamba&pg=RA3-PA427&printsec=frontcover |title=Dictionary of African Biography |last2=Jr |first2=Professor Henry Louis Gates |date=2012-02-02 |publisher=OUP USA |isbn=978-0-19-538207-5 |pages=427 |language=en}}</ref> == Tixraac == {{Reflist}}{{RCongo-geo-stub}} gzurmdgoxhhtke5ktmj7iv9h62h1u8v 0 48203 299954 2026-06-28T07:07:23Z Isma4l 41797 /* */ 299954 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Mbandaka | official_name = ''Ville de Mbandaka'' | settlement_type = Caasimadda gobolka iyo [[Magaalooyinka Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|magaalo]] | image_skyline = Stadsaanzichten f.JPG | image_caption = Xarunta ganacsiga ee Mbandaka, 2008 | pushpin_map = Democratic Republic of the Congo | map_caption = Goobta ay ku taal [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] | subdivision_type = Waddanka | subdivision_name = [[Image:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|DR Kongo]] | subdivision_type1 = [[Gobollada Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Gobol]] | subdivision_name1 = [[Gobolka Équateur|Gobolka Équateur]] | parts_type = [[Degmooyinka Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Degmooyin]] | parts_style = para | p1 = Mbandaka | p2 = [[Wangata]] | established_title = La aas-aasay | established_date = 1883 | established_title2 = [[Heerka magaalada]] | established_date2 = 1958 | established_title3 = | established_date3 = | government_footnotes = <ref>{{cite news |title=Equateur : le nouveau maire de la ville de Mbandaka prend ses fonctions |url=https://acpcongo.com/index.php/2023/01/01/equateur-le-nouveau-maire-de-la-ville-de-mbandaka-prend-ses-fonctions/ |access-date=1 January 2023 |agency=Agence Congolaise de Presse (ACP) |date=1 January 2023 |language=fr}}</ref> | government_type = | leader_title = Duqa magaalada | leader_name = [[Yves Balo]] | area_total_sq_mi = | area_total_km2 = 460 | area_land_sq_mi = | area_footnotes = | population_as_of = 2015 | population_footnotes = <ref>[https://www.caid.cd/index.php/donnees-par-villes/ville-de-mbandaka/?domaine=fiche caid.cd/index.php/donnees-par-villes/ville-de-mbandaka/?domaine=fiche]</ref> | total_type = Magaalo | population_total = 1187837 | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_urban_footnotes = <ref>[https://populationstat.com/democratic-republic-of-the-congo/mbandaka PopulationStat.com]</ref> | population_blank1_title = Qowmiyadaha | population_blank1 = [[Dadka Mongo|Anamongo]] | population_urban = 376000 | timezone = [[Waqtiga Galbeedka Afrika]] | utc_offset = +1 | coordinates = {{coord|0|02|52|N|18|15|21|E|region:CD|display=inline,title}} | elevation_footnotes = | elevation_ft = | elevation_m = 370 | website = | footnotes = }} '''Mbandaka''' ({{IPA|sw|mbaˈnda.ka|pron}}, oo hore loogu yaqaanay '''Coquilhatville''' oo [[Af-Faransiis|Faransiis]] ah, ama '''Coquilhatstad''' oo [[Af-Holandees|Holandees]] ah) waa [[Magaalooyinka Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|magaalo]] ku taal [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] oo ku taal meel u dhow isgoyska wabiyada [[Wabiga Kongo|Kongo]] iyo [[Wabiga Ruki|Ruki]]. Waa caasimadda [[Gobolka Équateur|Gobolka Équateur]]. Magaalada waxaa aas-aasay 1883 sahmintii reer Boqortooyada Midowday ee [[Henry Morton Stanley]] magaca Équateurville. Xarunta dhexe ee Gobolka Afraad ee Ciidamada Badda ee [[Ciidamada Badda ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] waxay ku taallaa magaalada. == Juqraafi == Mbandaka waxay ku taal bariga wabiga [[Wabiga Kongo]] ee ka hooseeya afka [[Wabiga Ruki]], oo ah wabi laan u ah Kongo. Koonfurta [[Kaydka Ngiri]], oo ah aag weyn oo kayn qoyan ah oo ku taal dhinaca kale ee Kongo, waxay ku taal bartamaha [[Tumba-Ngiri-Maindombe]] dhulka qoyan.<ref>{{cite web |url=http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6059 |title=CD003 Ngiri |publisher=Birdlife International |access-date=2012-01-30}}</ref> ==Sharaxaad== Mbandaka waa caasimadda gobolka Équateur, waxayna ku taal dhowr kiiloomitir u jirta dhulbaraha. Waxay hoy u tahay [[Madaarka Mbandaka]] waxaana ku xiran safar afar ilaa toddobo maalmood ah oo wabiga ah oo lagu tago [[Kinshasa]] iyo [[Boende]]. Kinshasa waa saacad duulimaad ah. Mbandaka waxaa inta badan deggan dad ka tirsan qowmiyadda [[Dadka Mongo|Mongo]], inkasta oo dad ka kala yimid qabiillo iyo gobollo badan ay magaalada ku nool yihiin. Luuqadaha ugu muhiimsan ee lagaga hadlo Mbandaka waa [[Af-Lingala|Lingala]], [[Af-Faransiis|Faransiis]], iyo [[Af-Mongo|Mongo]]. Sanooyin dagaal iyo dayac ah ayaa sababay in kaabayaashii magaalada ay burburaan; qaybo waaweyn oo magaalada ka mid ah ma laha koronto ama biyo socda. Inta badan waddooyinka iyo jidadka magaalada waa waddooyin aan laami ahayn. ==Taariikh== [[File:Mbandaka koloniale architectuur Banque du Congo belge.JPG|thumb|Dhismaha Bangiga Kongo ee Belgian]] Mbandaka waxaa aas-aasay 1883 sahmintii reer Boqortooyada Midowday ee [[Henry Morton Stanley]], kaas oo u bixiyay ''"Équateurville."'' (Wakhtigaas dhulku wuxuu hoos imaan jiray xukunka shakhsiyeed ee Boqor Leopold II, boqorkii Belgians-ka iyo luuqadda rasmiga ahna waxay ahayd Faransiis.) Hoolka magaalada wuxuu ku yaallaa qiyaastii {{convert|4|km|mi|1|abbr=in}} waqooyiga [[dhulbaraha]]. Mbandaka waa mid ka mid ah magaalooyinka ugu dhow dhulbaraha ee magaalo kasta oo muhiim ah oo adduunka ah. Stanley wuxuu dhigay "Dhagaxii Dhulbaraha" oo weyn meel u dhow bangiga wabiga koonfurta magaalada si uu u calaamadiyo meesha uu rumaysnaa in dhulbaraha uu ka tallaabo wabiga. Waxay halkaas ku taal maanta. Sababo la xiriira goobteeda calaamadeed ee u dhow dhulbaraha iyo Wabiga Kongo, waxaa jiray qorshayaal hore oo lagu doonayay in caasimadda [[Congo Free State]] lagu meeleeyo Coquilhatville, sida magaalada loogu yeeri jiray, laakiin weligood kama rumoobin. Qorshayaashan waxaa ka mid ahaa [[kaabayaasha dhaqaalaha]] ee dad lagu qiyaasay 100,000 oo qof, saldhig tareen, kaniisad Katoolik ah, hoyga guddoomiyaha, iyo qasriga booqashooyinka mustaqbalka ee [[Leopold II ee Belgium|Boqor Leopold II ee Belgians]].<ref>''Le Congo: de la colonisation belge à l'indépendance'', Auguste Maurel, page 94-95</ref> 1886, bilowgii xukunka gumeysiga, Belgians-ku waxay u beddeleen magaca magaalada "Coquilhatville" iyagoo ugu magac daray [[Camille-Aimé Coquilhat]]. 1938, shaqo ayaa ka bilaabatay buundada wabiga Kongo ee ku xirta Coquilhatville iyo [[Congo-ga Faransiiska]] (hadda ah [[Jamhuuriyadda Kongo]]). Shaqadii waa laga tagay markii uu bilowday [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]], waxaana kaliya oo hadhay aasaaskii tiirarka buundada. 1930-meeyadii, Dowladda [[Congo-ga Belgian]] waxay bilowday mashaariic dhowr ah, oo ay ku jiraan warshado iyo hool magaalada cusub. Hoolka magaalada waxaa la dhammaystiray 1947, isla markiiba ka dib dhammaadkii Dagaalkii Labaad ee Adduunka. Wakhtigaas, oo dhererkiisu ahaa {{convert|39|m|ft|abbr=in}}, wuxuu ahaa dhismihii ugu sarreeyay ee Congo-ga Belgian. Taallo Leopold II ah ayaa la saaray saqafkeeda. Hoolka magaalada waxaa burburiyay dab 1963.<ref>''Le Congo : de la colonisation belge à l'indépendance,'' Auguste Maurel, pp. 153-155</ref> Ka dib markii Congo-ga Belgian ay heshay xorriyaddeeda oo ay noqotay [[Jamhuuriyadda Kongo (Léopoldville)|Jamhuuriyadda Kongo]], dowladdii cusub ayaa u beddeshay magaca magaaladan 1966 ''"Mbandaka"'' si ay u sharfto hoggaamiye maxalli ah oo caan ah. ===Xasuuqii Hutu-ga=== Meel u dhow dhammaadkii [[Dagaalkii Koowaad ee Kongo]] dabayaaqadii qarnigii 20-aad, boqolaal qof (inta badan qaxooti [[Hutu]], haween, iyo carruur) ayaa lagu xasuuqay halkan 13-kii Maajo, 1997.<ref>{{cite web|title=Bombshell UN report leaked: 'Crimes of genocide' against Hutus in Congo |publisher=Christian Science Monitor |date=August 26, 2010 | author=Jason Stearn |url=https://www.csmonitor.com/World/Africa/Africa-Monitor/2010/0826/Bombshell-UN-report-leaked-Crimes-of-genocide-against-Hutus-in-Congo}}</ref><ref>{{cite web |url=https://mobile.nytimes.com/1997/11/14/world/hidden-horrors-special-report-uncovering-guilty-footprints-along-zaire-s-long.html |title=Hidden Horrors: Special Report: Tracing the Guilty Footsteps Along Zaire's Long Trail of Death|work=New York Times |date=November 14, 1997 |author1=James C. McKinley Jr |author2=Howard W. French}}</ref> Askartii reer Kongo waxay sheegeen in amarku ka yimid Col. Wilson, oo madax u ahaa guuto ka tirsan ciidamada [[Laurent-Désiré Kabila|Kabila]], iyo Col. Richard, oo ahaa madaxa hawlgallada guutada, labaduba waxay ahaayeen [[Rwanda|Rwanda]]-yiin. Gen. Gaston Muyango (Congolese) wuxuu haystay cinwaanka taliyaha militariga laakiin ma lahayn awood dhab ah, ayay yiraahdeen.<ref>{{cite web|title=MASSACRES WERE A WEAPON IN CONGO'S CIVIL WAR |author=John Pomfret |work=Washington Post |date=June 11, 1997 |url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1997/06/11/massacres-were-a-weapon-in-congos-civil-war/d108200d-90f7-4ee9-8331-e0be34b9ea79/}}</ref> ===Dillaacii Ebola=== 16-kii Maajo 2018, kiis [[Ebola]] ah ayaa ka dhacay magaalada, iyadoo cudurku ku faafay halkaas ka dib [[2018_Equateur province Democratic_Republic_of_the_Congo_Ebola_virus_outbreak|dillaac ka dhacay miyiga]].<ref name = "patient zero">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/first-confirmed-urban-ebola-case-is-a-game-changer-in-congo/2018/05/17/430babce-5890-11e8-9889-07bcc1327f4b_story.html|title=First confirmed urban Ebola case is a 'game changer' in Congo outbreak|last=Bearak|first=Max|date=2018-05-17|work=Washington Post|access-date=2018-05-17|language=en-US|issn=0190-8286}}</ref><ref name="BBC-2">{{Cite web|title=DR Congo Ebola outbreak: WHO in emergency talks as cases spread |publisher=BBC | url=https://www.bbc.com/news/world-africa-44164027}}</ref> Dillaac cusub ayaa la soo sheegay 1-dii Juun 2020.<ref>{{Cite web|title=Second Ebola outbreak confirmed in DRC after four people die |publisher=Telegraph | url=https://www.telegraph.co.uk/global-health/science-and-disease/experts-scramble-confirm-second-ebola-outbreak-drc/}}</ref> Saddex kiis ayaa waxaa xaqiijiyay [[WHO]] saddex kiis oo kalena waa suurtagal, kuwaas oo afar qof ay dhinteen ilaa 2-dii Juun, 2020. ==Meelaha ugu muhiimsan== ===Saldhigga Kaniisadda Katooliga iyo xarunta cilmi-baarista taariikhda Afrika ee Bamanya=== [[File:Missie kerk a.JPG|thumb|Kaniisadda Mashiiniyadii Qalbiga Quduuska ah (MSC) ee Bamanya, 2008.]] Xarun cilmi-baaris oo weyn oo ku saabsan taariikhda Afrika ee Bartamaha, oo ay markii hore aasaaseen Aabbayaasha [[Gustaaf Hulstaert]] iyo Honoré Vinck, waxay ku taal saldhigga kaniisadda Katooliga ee Bamanya (Ururka Qalbiga Quduuska ah ee Maryan (CCIM)), {{convert|10|km|mi|abbr=in}} bari ka xigta Mbandaka.<ref>Eeg: www.aequatoria.be</ref> {{anchor|Beerta Botaniska ee Eala}} ===Beerta Botaniska ee Eala=== Waxaa jira beero botaniska oo ku yaalla Eala oo u dhow, qiyaastii {{convert|7|km|mi|abbr=in}} bari ka xigta bartamaha magaalada. [[Beerta Botaniska ee Eala]], oo la aas-aasay 1900, waxay hore u lahayd inta u dhaxaysa 4,000 iyo 5,000 oo nooc. Waxay daboolaysaa qiyaastii {{convert|370|ha|acre|lk=in}} ururin gaar ah ({{convert|125|ha|acre|abbr=in|disp=or}}), kayn ({{convert|190|ha|acre|abbr=in|disp=or}}), marj ({{convert|50|ha|acre|abbr=in|disp=or}}) iyo savanna "Euobe" ({{convert|7|ha|acre|abbr=in|disp=or}}). Sababo la xiriira dagaal iyo khalkhal bulsho, beerta waa la dayacay. Waxaana lagu xiray xayndaab waana la tirsadaa [[qoryo goyn sharci darro ah]]. Buugga ugu dambeeyay ee hantideeda waxaa la daabacay 1924. ===Mashruuca guryaha ee ugu horreeya ee Habitat for Humanity International=== Mbandaka waa hoyga mashruuca ugu horreeya ee adduunka ee [[Habitat for Humanity]] International. Aasaasaha [[Millard Fuller]] wuxuu u shaqeeyay sidii mashiin-yahan kaniisadda [[Disciples of Christ]] ee Mbandaka laga soo bilaabo 1973 ilaa 1976. Mashruuca guryaha ee Fuller ka bilaabay Mbandaka 1973 wuxuu caan ku noqday mashruuca ugu horreeya ee Habitat for Humanity markii Fuller uu aasaasay Habitat markii uu ku soo laabtay Mareykanka. [[File:Mbandaka Cathedral.jpg|260px|thumb|left|Kaniisadda Katooliga ee St Eugene ee Mbandaka. Erayada baiso baala nkolo, oo lagu qoray albaabka kaniisadda korkiisa, waa bilowgii Sabuurka 123 ee luuqadda Mongo.]] ==Cimilada== Mbandaka waxay leedahay [[cimilada kaynta roobka ee kulaylaha]] (''Af'') iyadoo la raacayo [[kala soocidda cimilada Köppen]]. Inkasta oo roobabka magaalada ay kala duwan yihiin, ma lahan [[xilli qalalan]]; bisha ugu qallalan waa Janaayo, celcelis ahaan qiyaastii {{convert|68|mm|in|1|disp=or}} roobab. Bisha ugu roobka badan waa Sebtembar oo leh {{convert|201|mm|in|1|disp=or}}. Heerkulku waa mid joogto ah sanadka oo dhan, iyadoo heerkulka dhexe uu u dhexeeyo {{convert|74|to|79|F|C|1}}.<ref>{{cite web |url = https://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=50046&cityname=Mbandaka%2C+Equateur%2C+Democratic+Republic+of+the+Congo&units= |title = Mbandaka, Democratic Republic of the Congo (Weather→Climate Summary) |publisher=weatherbase |access-date = 10 December 2022}}</ref> {{Weather box|width=auto |metric first=y |single line=y |collapsed = Y |location = Mbandaka ([[Beerta Botaniska ee Eala]]), joogga {{convert|350|m|ft|abbr=on}}, (1971–2000) |temperature colour = pastel |Jan high C = 30.5 |Feb high C = 31.3 |Mar high C = 31.3 |Apr high C = 31.3 |May high C = 31.2 |Jun high C = 29.9 |Jul high C = 28.9 |Aug high C = 29.2 |Sep high C = 29.9 |Oct high C = 30.2 |Nov high C = 30.1 |Dec high C = 30.4 | year high C = |Jan low C = 20.7 |Feb low C = 20.8 |Mar low C = 21.0 |Apr low C = 21.2 |May low C = 21.3 |Jun low C = 20.8 |Jul low C = 20.3 |Aug low C = 20.3 |Sep low C = 20.4 |Oct low C = 20.6 |Nov low C = 20.7 |Dec low C = 20.9 | year low C = |rain colour = green |Jan rain mm = 68.0 |Feb rain mm = 94.0 |Mar rain mm = 168.0 |Apr rain mm = 137.0 |May rain mm = 111.0 |Jun rain mm = 90.0 |Jul rain mm = 104.0 |Aug rain mm = 166.0 |Sep rain mm = 201.0 |Oct rain mm = 186.0 |Nov rain mm = 134.0 |Dec rain mm = 96.0 |year rain mm = | source 1 = [[Ururka Cunnada iyo Beeraha|FAO]]<ref name=FAO>{{cite web | url = https://www.fao.org/land-water/databases-and-software/climwat-for-cropwat/en/ | title = CLIMWAT climatic database | publisher= Food and Agriculture Organization of United Nations | access-date = 28 August 2024}}</ref> }} ==Dadka== {{see also|Category:Dadka ka yimid Mbandaka|}} * [[Guy Loando Mboyo]], qareen iyo siyaasi * [[Roger Hitoto]], ciyaaryahan kubadda cagta * [[Frédéric Boyenga-Bofala]], siyaasi * [[José Bosingwa]], ciyaaryahan kubadda cagta * [[Adam Bombolé]], siyaasi * [[Issama Mpeko]], ciyaaryahan kubadda cagta * [[Banza Mukalay]], siyaasi * [[Jules Fontaine Sambwa]], dhaqaaleyahan iyo siyaasi ==Sidoo kale eeg== *[[Jaamacadda Mbandaka]] *[[Madaarka Mbandaka]] *[[Roman Catholic Archdiocese of Mbandaka-Bikoro]] ==Tixraac== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[https://web.archive.org/web/20081007132019/http://www.bgci.org/worldwide/article/0037/ Beeraha Botaniska ee Zaire iyo Xaaladda Hadda ee Kala-duwanaanshaha Nolosha ee Zaire] * {{cite web|url=http://www.monuc.org/news.aspx?newsID=11221|title=Villes de RD Congo - Mbandaka|date=2006-05-29|publisher=[[Howlgalka Qaramada Midoobay ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|MONUC]]|language=fr|access-date=2008-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080304175734/http://www.monuc.org/news.aspx?newsID=11221 |archive-date=2008-03-04}} {{Authority control}} 3y41nhayzahuid4m3os3vioo71bluhh 0 48204 299956 2026-06-28T07:10:11Z Isma4l 41797 /* */ 299956 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Magaalada Webiga | settlement_type = | image_blank_emblem = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | coordinates = {{Coord|4|19|36|S|15|21|10|E|display=title,inline}} | motto = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[Liiska waddamada madaxabannaan iyo dhulalka ku tiirsan Afrika|Waddan]] | subdivision_name = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|DR Kongo]] | subdivision_type1 = [[Gobollada Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Magaalo-gobol]] | subdivision_name1 = [[Kinshasa]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | unit_pref = Mitrig | area_footnotes = | area_total_km2 = 25 | area_metro_km2 = 3,577 | area_land_km2 = 9 | area_water_km2 = 16 | area_urban_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_total = | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_urban_km2 = | area_code = | population_demonym = | Gini = | Gini_year = | Gini_category = | timezone = [[Waqtiga Galbeedka Afrika|WAT]] | utc_offset = +1 | website = | footnotes = }} '''Magaalada Webiga''' waa horumarin degaan oo ku taal duleedka [[Kinshasa]], [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]], taas oo laga dhisayo dhul laga soo celiyay [[Wabiga Kongo]].<ref>{{cite web|url=https://www.business-et-finances.com/une-premiere-a-kinshasa-voici-la-cite-du-fleuve|title=Une première à Kinshasa, voici la cité du fleuve|work=Business et Finances|date=8 February 2014|language=fr}}</ref> La Cité du Fleuve waxaa lagu dhawaaqay horraantii 2008. Juun 2009 ayaa shaqada dib-u-soo-celinta dhulka iyo dhismaha la bilaabay. Horumarka ayaa ku yaalla dhul bannaan oo laga soo celiyay bacaadka iyo qoyan-ka wabiga Kongo, oo si toos ah u xiga [[Kinshasa]]. Marka la dhammeeyo, jasiiradda cusub ayaa la filayay inay hoy u noqoto 250,000 oo qof. Noofambar 2015 mashruucan wuxuu ahaa oo kaliya 20% la dhammaystiray, maalgashiguna wuxuu ka badnaa US$100 milyan.<ref name="7sur7.cd">{{cite web|url=http://7sur7.cd/new/le-projet-cite-du-fleuve-connait-une-forte-adhesion-des-congolais/|title=Le projet 'Cité du Fleuve' connaît une forte adhésion des Congolais|work=7sur7.cd|date=5 November 2015|language=fr}}</ref> Sannadkii 2021, 500 oo aqal ayaa la dhammaystiray.<ref>{{Cite web|title=Congo Hold-up: la Cité du fleuve, l’autre histoire de la «cité merveilleuse» au cœur de Kinshasa|url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20211205-congo-hold-up-la-cit%C3%A9-du-fleuve-l-autre-histoire-de-la-cit%C3%A9-merveilleuse-au-c%C5%93ur-de-kinshasa|website=RFI|date=2021-12-05|access-date=2025-11-27|language=fr}}</ref> Sannadkii 2024, horumarka waxaa saameeyay fatahaado.<ref>{{Cite web|title=Kinshasa : La Cité du fleuve sous les eaux du fleuve depuis plus de deux semaines|url=https://scooprdc.net/2024/01/07/kinshasa-la-cite-du-fleuve-sous-les-eaux-du-fleuve-depuis-plus-de-deux-semaines/|website=Scoop RDC|date=2024-01-07|access-date=2025-11-27|language=fr-FR}}</ref> ==Tixraac== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:La cite du Fleuve}} bpovrebpib0ta0ux1owqln690x20aw1 0 48205 299957 2026-06-28T07:12:51Z Isma4l 41797 /* */ 299957 wikitext text/x-wiki {{Infobox bridge | name = Buundada Brazzaville–Kinshasa | native_name = | native_name_lang = | image = Kinshasa & Brazzaville - ISS007-E-6305 lrg.jpg | image_upright = | alt = | caption = Brazzaville iyo Kinshasa | coordinates = {{coord|4|19|16|S|15|14|8|E}} | os_grid_reference = | qid = | refs = | carries = | crosses = | locale = | starts = | ends = | official_name = | other_name = | named_for = | owner = | maint = | heritage = | id = | id_type = | website = | preceded = | followed = | design = | material = | material1 = | material2 = | length = 1,575m | width = | height = | depth = | traversable = | towpath = | mainspan = | number_spans = | piers_in_water = | load = | clearance_above = | clearance_below = | lanes = | life = | first_length = | first_diameter = | second_length = | second_diameter = | third_length = | third_diameter = | capacity = | num_track = | track_gauge = | structure_gauge = | electrification = | architect = | designer = | contracted_designer = | winner = | engineering = | builder = | fabricator = | begin = | complete = | cost = | opening = 2028 | inaugurated = | rebuilt = | collapsed = | closed = | replaces = | replaced_by = | traffic = | toll = | extra = }} '''Buundada Brazzaville–Kinshasa''' waa mashruuc dhismaha [[buundada waddo iyo tareen]] oo la soo jeediyay in laga dhiso [[Wabiga Kongo]]. Waxay ku xiri lahayd [[Jamhuuriyadda Kongo]] iyo [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] caasimadahooda, [[Brazzaville]] iyo [[Kinshasa]]. Bishii Febraayo 2026, saraakiil ka socda labada waddan ayaa ansixiyay heshiis laba geesood ah oo lagu aasaasay nidaam canshuur iyo kastam oo isku mid ah oo loogu talagalay mashruuca, waxayna sheegeen in tani ay u oggolaan doonto in dib loo bilaabo habka codsiga soo-jeedinta.<ref name="ACGT-2026">{{cite web |title=Pont route-rail Kinshasa–Brazzaville : la RDC et le Congo s’accordent sur un régime fiscal commun |url=https://acgt.cd/2026/02/06/pont-route-rail-kinshasa-brazzaville-la-rdc-et-le-congo-saccordent-sur-un-regime-fiscal-commun/ |website=Agence Congolaise des Grands Travaux |language=fr |date=6 February 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref><ref name="RadioOkapi-2026">{{cite web |title=Pont entre Kinshasa et Brazzaville: validation de l'accord bilatéral sur l’application du régime fiscal |url=https://www.radiookapi.net/2026/02/05/actualite/economie/pont-entre-kinshasa-et-brazzaville-validation-de-laccord-bilateral-sur |website=Radio Okapi |language=fr |date=5 February 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> == Taariikh == Magaalooyinka [[Brazzaville]] iyo [[Kinshasa]], oo ah caasimadaha [[Jamhuuriyadda Kongo]] (ROC) iyo [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] (DRC), waxay ku yaallaan dhinacyada iska soo horjeeda ee [[Wabiga Kongo]]. Waa caasimadaha qaran ee ugu dhow Dunida (marka laga reebo [[Vatican City]], oo ku taal [[Rome]], maadaama magaalada-gobolku aysan lahayn caasimad).<ref>{{cite news |last1=Jennings |first1=Ken |author-link=Ken Jennings |title=The World's Closest Capitals Are Just 2 Miles Apart |url=https://www.cntraveler.com/story/the-worlds-closest-capitals-are-just-2-miles-apart |access-date=8 September 2021 |work=Condé Nast Traveler |date=6 November 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027064801/https://www.cntraveler.com/story/the-worlds-closest-capitals-are-just-2-miles-apart |url-status=live }}</ref><ref name="14apr03">{{cite news |title=Relance du projet d'érection d'un pont sur le fleuve Congo entre Kinshasa et Brazzaville |url=http://www.congopage.com/Relance-du-projet-d-erection-d-un |trans-title=Dib u soo celinta mashruuca dhismaha buundo ka gudbaysa Wabiga Kongo ee u dhexeeya Kinshasa iyo Brazzaville |access-date=8 September 2021 |work=Congopage |date=14 April 2003 |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107191610/http://www.congopage.com/Relance-du-projet-d-erection-d-un |url-status=live }}</ref> Qorshayaasha buundo ka gudbaysa Wabiga Kongo si ay ugu xirto labada waddan ayaa la maalgeliyay 1991 laakiin waa la joojiyay 1993 sababtoo ah la'aanta maalgelin ku filan iyo qalalaasaha ROC.<ref name="14apr03"/> Mashruuca waxaa dib loo soo nooleeyay toban sano ka dib 2003 by ROC's Transport Infrastructure Unit (''Cellule d’infrastructures de transport''), kaas oo horey ula shaqeeyay [[Midowga Yurub]] mashaariic la mid ah oo ka socda [[Afrikata Dhexe]].<ref name="14apr03"/> Buundada la soo jeediyay ayaa loo raray dhinaca hoose si looga faa'iidaysto sariirta wabiga ee cidhiidhiga ah oo dhagax ah taas oo sahlaysa dhismaha tiirarka buundada. Qiimaha dhismaha ayaa lagu qiyaasay inuu u dhexeeyo 40 milyan ilaa 80 milyan oo Yuuro sanadkii 2003.<ref name="14apr03"/> Janaayo 2004, mashruuca waxaa ansixiyay [[Bulshada Dhaqaalaha ee Wadamada Afrikata Dhexe]] (ECCAS), kaas oo markaas lagu qiyaasay inuu ku kacayo 403 milyan oo Yuuro.<ref name="29aug12">{{cite news |title=RDC – Congo : un pont pour relier Kinshasa et Brazzaville ? |trans-title=DRC - Congo: buundo lagu xiro Kinshasa iyo Brazzaville? |url=https://www.jeuneafrique.com/140341/archives-thematique/rdc-congo-un-pont-pour-relier-kinshasa-et-brazzaville/ |access-date=8 September 2021 |work=jeuneafrique |date=29 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517013231/https://www.jeuneafrique.com/140341/archives-thematique/rdc-congo-un-pont-pour-relier-kinshasa-et-brazzaville/ |url-status=live }}</ref> Mashruuca ayaa hakaday 2005 markii madaxa shaqaalaha madaxweynaha DRC [[Léonard She Okitundu]] uu sheegay in mashruucu uu si xun u saameyn doono dhaqdhaqaaqa dhaqaale ee magaalooyinka dekedda ee [[Boma, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Boma]] iyo [[Matadi]], kuwaas oo ah ka qaybqaatayaasha muhiimka ah ee dhaqaalaheeda. DRC way diidday inay ansixiso mashruuca buundada iyada oo aan ballanqaad ka helin [[Iskaashiga Cusub ee Horumarinta Afrika]] (NEPAD) si ay u maalgeliso deked biyo qoto dheer oo ku taal [[Banana, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Banana]], magaaladeeda kaliya ee ku taal xeebta Atlantic. Okitundu wuxuu kaloo xaqiijiyay in cunaqabataynta [[Midowga Afrika]] ay ka dhigan tahay in DRC laga saaray wada xaajoodyada NEPAD ee ku saabsan mashaariicda.<ref>{{cite news |title=La Rdc s'oppose au projet pont - route- rail entre Kinshasa et Brazzaville |url=http://www.congopage.com/La-Rdc-s-oppose-au-projet-pont |access-date=8 September 2021 |work=Congopage |date=26 August 2005 |language=fr |trans-title=DRC waxay ka soo horjeedaa mashruuca buundada - waddo - tareen ee u dhexeeya Kinshasa iyo Brazzaville |archive-url=https://web.archive.org/web/20190306111918/http://www.congopage.com/La-Rdc-s-oppose-au-projet-pont |url-status=live }}</ref> Warbixin 2010 oo ka timid [[Bangiga Adduunka]] ayaa sheegtay in buundada la soo jeediyay ay halkii ay ka kordhin lahayd taraafikada badda ee [[Pointe-Noire]], magaalada dekedda ugu weyn ee ROC ee Atlantic.<ref>{{cite web |title=Infrastructure de la République du Congo : Une perspective continentale |trans-title=Kaabayaasha Jamhuuriyadda Kongo: Aragti Qaaradeed |url=http://siteresources.worldbank.org/INTAFRICA/Resources/AICD-RC_Country_Report-FR.pdf |website=Bangiga Adduunka |access-date=8 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161024085914/http://siteresources.worldbank.org/INTAFRICA/Resources/AICD-RC_Country_Report-FR.pdf |language=fr |page=1 |url-status=dead }}</ref> Ka dib daraasad 2009, mashruuca wuxuu ahaa mid aan firfircooneyn ilaa kulan lagu qabtay labada waddan ee [[Libreville]], Gabon bishii Disembar 2016. Janaayo 2017, ECCAS waxay dib u hawlgelisay mashruuca, iyada oo [[Bangiga Horumarinta Afrika]] uu ballanqaaday 250 milyan oo Yuuro mashruuca.<ref name="25jan17">{{cite news |title=Un pont reliant Brazzaville et Kinshasa: le projet se précise |trans-title=Buundo ku xirta Brazzaville iyo Kinshasa: mashruucu wuxuu qaadanayaa qaab |url=https://actualite.cd/2017/01/25/pont-reliant-brazzaville-kinshasa-projet-se-precise/ |access-date=8 September 2021 |work=Actualite |date=25 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912191904/https://actualite.cd/2017/01/25/pont-reliant-brazzaville-kinshasa-projet-se-precise/ |language=fr}}</ref> Labada Kongo waxay ahayd inay ururiyaan 110 milyan oo Yuuro ee hartay oo ay raadiyaan deeq-bixiyeyaal 40 milyan oo Yuuro oo dheeraad ah.<ref name="25jan17"/> Heshiis ayaa si rasmi ah loo saxiixay Noofambar 2018 inta u dhaxaysa ROC iyo DRC ee 1,575m-dheer buundada toll si ay ugu xirto caasimadahooda.<ref>{{cite news |last1=Alfa Shaban |first1=Abdur Rahman |title=Congos separated by River Congo to link up with $550m bridge |url=https://www.africanews.com/2018/11/15/congos-separated-by-river-congo-to-link-up-with-550m-bridge// |access-date=8 September 2021 |work=Africanews |date=15 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027150337/https://www.africanews.com/2018/11/15/congos-separated-by-river-congo-to-link-up-with-550m-bridge/ |url-status=live }}</ref> Shaqada dhismaha ayaa tan iyo markii dib loo dhigay si isdaba joog ah iyo shaqada waxaa la filayay inay bilaabato 2023.<ref name="25jan17"/><ref>{{cite news |url=https://www.africanews.com/2019/05/16/road-rail-bridge-between-brazzaville-and-kinshasa |title=Road-rail bridge between Brazzaville and Kinshasa [Business Africa] |work=Africanews |date=16 May 2019 |access-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226093511/https://www.africanews.com/2019/05/16/road-rail-bridge-between-brazzaville-and-kinshasa// |url-status=live }}</ref><ref name="23mar20">{{cite news |last1=Woof |first1=MJ |title=Congo-Congo Congo crossing connection construction |url=https://www.worldhighways.com/news/congo-congo-congo-crossing-connection-construction |access-date=8 September 2021 |work=World Highways |date=23 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210908195808/https://www.worldhighways.com/news/congo-congo-congo-crossing-connection-construction |url-status=live }}</ref> Buundada ayaa la filayaa in la dhammeeyo 2028.<ref name="23mar20"/> Bishii Febraayo 2025, saraakiisha Kongo ayaa sheegay in tartanka lagu dooranayo heshiis-qaataha uu furmi doono Juun 2025 iyo in heshiis-qaataha la dooran doono Sebtembar 2025, iyadoo xiritaanka maaliyadeedna uu raaci doono.<ref name="Adiac-2025">{{cite web |title=Pont route-rail Brazzaville-Kinshasa : le concessionnaire sera désigné en septembre |url=https://www.adiac-congo.com/content/pont-route-rail-brazzaville-kinshasa-le-concessionnaire-sera-designe-en-septembre-162735 |website=Les Dépêches de Brazzaville |language=fr |date=11 February 2025 |access-date=18 April 2026}}</ref> Bishii Febraayo 2026, si kastaba ha ahaatee, saraakiil ka socda labada waddan ayaa sheegay in qaab-dhismeedka canshuuraha iyo kastamka ee dib loo habeeyay ay oggolaan doonto in habka codsiga soo-jeedinta dib loo bilaabo maalmaha soo socda.<ref name="ACGT-2026" /><ref name="RadioOkapi-2026" /> [[Africa50]] ayaa sii waday inay nafteeda ku sharraxdo 2026 inay tahay horumariyaha hormuudka u ah mashruuca, masuul ka ah dhisidda iskaashiga dadweynaha iyo kuwa gaarka loo leeyahay iyo hoggaaminta diyaarinta mashruuca iyo marxaladda horumarinta.<ref name="Africa50">{{cite web |title=Bridge Linking Kinshasa and Brazzaville |url=https://www.africa50.com/our-funds/projects/bridge-linking-kinshasa-and-brazzaville/ |website=Africa50 |access-date=18 April 2026}}</ref> == Cabbirka == Xiriirka tareenka wuxuu noqon doonaa waddo hal waddo ah. Labada dhinac ee buundada waxay isticmaalaan isku mid 1067mm cabbirka. Waafaqsanaanta [[AIHSRN]] biraha saddexaad ama [[Dual Gauge]] sariiraha waa in la bixiyaa. == Sidoo kale eeg == {{Portal|Afrika}} * [[Liiska buundooyinka waddo-tareen]] * [[Saldhigyada tareenka ee Jamhuuriyadda Kongo]] * [[Liiska saldhigyada tareenka ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] * [[Waddada Tripoli-Cape Town]] * [[Shabakadda Waddada Afrika]] * [[Xiriirka Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo-Jamhuuriyadda Kongo]] * [[Kinshasa–Brazzaville]] == Tixraac == {{reflist}} {{coord|04|19|16|S| 15|14|08|E|display=title}} {{DEFAULTSORT:Brazzaville-Kinshasa Bridge}} nx9b8zlvjnz70mztl4k2rcnqyqg87sv 0 48206 299959 2026-06-28T07:15:59Z Isma4l 41797 /* */ 299959 wikitext text/x-wiki {{Infobox waterfall | name = Yellala Falls | photo = Yellala-Falls-1880.jpg | photo_width = 250px | photo_caption = Yellala Falls oo laga eegayo xeebta bidix, qiyaastii 1880 | map = | relief = 1 | map_width = | coordinates = {{coord|5.725653|S|13.544083|E|type:waterbody_scale:50000|format=dms|display=inline,title}} | coords_ref = | location = | type = | elevation = | height = | height_longest = | number_drops = | width = | average_width = | watercourse = [[Wabiga Kongo]] | average_flow = | world_rank = }} '''Yellala Falls''' (''Rapides de Yelala'' ama ''Chutes Yelala''; sidoo kale loo higaadiyo ''Ielala'') waa taxane biyo-dhac ah iyo durdurro ku yaalla [[Wabiga Kongo]] oo wax yar u jira dhanka sare ee [[Matadi]] ee [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]. Biyo-dhacyadu waa kuwa ugu hooseeya ee taxane dheer oo durdurro ah oo ka dhigaya wabiga mid aan la mari karin, taas oo ku qasabtay sahamiyayaashii gumaystaha inay lug ku safraan ilaa [[Stanley Pool]] oo u jira {{convert|350|km|mi}} dhanka sare.{{sfn|Conley|2000|p=57}} Kongo waa wabiga labaad ee ugu weyn adduunka marka loo eego mugga biyaha laga saaro, waana kan ugu qoto dheer adduunka.<ref>{{Cite journal|last=Oberg|first=Kevin|date=July 2008|title=Discharge and other hydraulic measurements for characterizing the hydraulics of Lower Congo River|url=https://hydroacoustics.usgs.gov/publications/Measurements4LowerCongo-6.pdf|journal=U.S. Geological Survey}}</ref> Qaybta wabiga ee ku dhammaata Yellala falls waxay leedahay in ka badan 300 oo nooc oo kalluun ah, kuwaas oo intooda badan aan meel kale laga helin.{{sfn|Dickman|2009}} ==Goobta== Gobolka uu waraabiyo Wabiga Kongo wuxuu daboolayaa siddeed meelood meel Afrika, oo ay ku jiraan kaymaha roobka ee kulaylaha iyo savanna, intooda badan waxay ku yaallaan baasiin weyn oo gacmeed. Nidaamka hadda jira ee webiyada wuxuu u muuqdaa mid soo bilaabmay qiyaastii shan milyan oo sano ka hor, maaha waqti dheer oo ku saabsan cabbirka waqtiga juquraafi ahaan. Waqtigaas, xadka qaaradda Atlantic waa la qaaday oo wuxuu sameeyay xannibaad u dhaxaysa baasiinka iyo badda. Haro weyn ayaa samaysantay ka hor inta uusan Wabiga Kongo ka jebin xannibaaddan, isagoo dhex maraya kanaal cidhiidhi ah oo dhagax ah oo dhererkiisu yahay {{convert|350|km|mi}} laga bilaabo [[Kinshasa]] ilaa [[Matadi]]. Wabiga waa mid la mari karo kor iyo hoosba qaybtan, oo loo yaqaan Kongo-ga hoose.{{sfn|Schwarzer|Misof|Ifuta|Schliewen|2011}} Qaybta sare ee Kongo-ga Hoose waxay ka bilaabataa [[Livingstone Falls]] oo u dhow Kinshasa waxayna sii socotaa {{convert|133|km|mi}} iyada oo sii maraysa tiro durdurro yaryar ah. Qaybta dhexe ee qiyaastii {{convert|129|km|mi}} waa mid la mari karo, mararka qaarkood waxay u eg tahay haro iyo mararka qaarkood cidhiidhi iyo ilaa {{convert|200|m|ft}} qoto dheer. Qaybta hoose ee qiyaastii {{convert|88|km|mi}} waa tan ugu sarreeya, oo leh durdurro waaweyn oo ku yaalla [[Inga Falls]] iyo mar kale Yellala falls, ka dib taas oo wabigu uu yahay mid la mari karo ilaa badweynta.{{sfn|Schwarzer|Misof|Ifuta|Schliewen|2011}} Qiyaastii {{convert|1250000|cuft|m3}} oo biyo ah ayaa ku qulqula biyo-dhaca ilbiriqsi kasta.{{sfn|Dickman|2009}} ==Daahfurkii ugu horreeyay ee Yurub== [[File:Matadi, Congo, pedra de Ielala, Diogo Cão.jpg|thumb|250px|Dhagaxa Yellala, oo xambaarsan qoraal 1485 ah oo uu qoray Diogo Cão]] Yellala Falls waxaa gaaray dadka reer Yurub horraantii 1485, markii sahamiyaha reer Portugal [[Diogo Cão]] uu koox rag ah u kaxaystay ilaa biyo-dhaca ka hor intaan lagu qasbin inay dib u noqdaan cudur, malaha [[malaria]].{{sfn|Headrick|2010|p=142}} Goobtaas ayuu ku rakibay [[padrão]], sumad weyn oo iskutallaab u eg, taas oo caado u ahayd intii lagu jiray [[Portugal in the Age of Discovery|Portugal Age of Discovery]]. Dhagaxa, oo aan la helin ilaa 1911, wuxuu xambaarsan yahay erayada: "Aqui chegaram os navios do esclarecido rei D.João II de Portugal - Diogo Cão, Pero Anes, Pero da Costa." ("Halkan yimaadeen maraakiibtii boqorkii caanka ahaa ee Portugal John II – Diogo Cão, Pero Anes, Pero da Costa").{{sfn|Kochnitzky|1948|p=5}} ==Booqdayaashii dambe ee Yurub iyo sharraxaadaha== Kaptan [[James Hingston Tuckey]] wuxuu booqday 1816. Wuxuu sheegay in dadka deegaanka ay u maleeyeen in biyo-dhaca ay yihiin hoyga ruux shar leh, iyo in qof kasta oo arka iyaga uusan waligiis arki doonin.{{sfn|Tuckey|Smith|1818|p=176}} Isagoo booqanaya xilliga abaarta, wuxuu ka niyad jabay biyo-dhaca. Wuxuu ku sifeeyay goobta inay ka kooban tahay buur weyn oo [[syenite]], dhagax adag, oo dhinaca koonfureed ah. Dhinaca waqooyi, oo ka samaysan isla waxyaabo, ma ahayn mid sarreeya, laakiin wuu ka dherer badnaa koonfurta. Wuxuu ku sifeeyay wabiga inuu ku qasbay koorsadiisa oo ku dhex yaal bartamaha wabiga jasiirad slate ah "weli waxay diidaysaa awoodeeda, waxayna u jebisaa durdurka laba kanaal oo cidhiidhi ah; kan u dhow dhinaca koonfureed wuxuu siinayaa hawo biyo badan, kuwaas oo durdurku ku degdego si cadho iyo buuq weyn leh, sida si fudud loo fahmi karo".{{sfn|Tuckey|Smith|1818|p=190}} Tuckey, oo ay maalgelisay [[Royal Geographical Society]] ee London si ay u helaan macluumaad ku saabsan ka ganacsiga addoonta, wuxuu xusay naxariis-darrada ganacsiga addoonta ee Portugal wuxuuna ururiyay macluumaad qiimo leh oo ku saabsan juqraafiga, xayawaanka, dhirta, macdanta iyo dadka gobolka.{{sfn|Kalumvueziko|2009|p=39}} Isagoo ka hadlaya dadka deggan biyo-dhaca korkooda, Tuckey wuxuu sheegay in digaagga, ukunta, [[manioc]] iyo miraha ay ahaayeen hantida haweenka. Waxyaabaha waligood kama aysan shaqayn raga iyadoon lala hadlin xaasaskooda. Dahabka ayaa loo bixiyay hadiyad ahaan ragga.{{sfn|Spencer|1877|p=142}}{{#tag:ref|Jaantuska Kongo oo ku salaysan xisaabta Tuckey wuxuu muujiyay wabiga oo u furan ballac ah {{convert|4|mi|km}} biyo-dhaca korkiisa. Stanley wuxuu ku tilmaamay ereyo xoog leh in tani ay khaldan tahay, isagoo ka hadlaya khariidadda Afrika "Kuma dhacayo inaan qiyaaso in Kaptan Tuckey uu mas'uul ka yahay khaladaadkan ... Waxaan sidoo kale haynaa qayb ka mid ah wabiga oo dhererkiisu yahay afar ama shan mayl oo ballac ah, oo leh jasiirado, dhammaan kuwaas oo aan awoodi doono inaan ku tuso inay tahay wax aan micno lahayn".{{sfn|Stanley's New Discoveries}} Sameeyaha khariidadda ayaa khaldanaa. Tuckey wuxuu gaaray Yellala Falls 14 Ogosto, ka dibna wuxuu u tegey {{convert|40|mi|km}} dheeraad ah [[Inga Falls|Inga]], wuxuuna gaaray wabiga sare 24 Ogosto meel ballaciisu yahay {{convert|300|yard|m}}. Ma ahayn ilaa 6 Sebteembar in kooxda Tuckey ay ku sugnaayeen qayb ku taal {{convert|280|mi|km}} gudaha halkaas oo wabigu ahaa {{convert|4|mi|km}} ilaa {{convert|5|mi|km}} ballac. Cudurka darteed, oo u dhintay Tuckey iyo kuwa kale, duulaanka waxaa lagu qasbay inuu ka soo laabto bartaas.{{sfn|Markham|1875|p=227}}|group=fn}} Sannadkii 1848 Hungarian [[László Magyar]] wuxuu kor u qaaday Kongo ilaa Yellala falls, ka hor inta uusan shan sano ku qaadan sahaminta gobolka dhanka koonfureed. Isagoo aan la xiriirin dunida dibadda, macluumaadkii qiimaha badnaa ee uu ururiyay wuxuu helay wareeg yar.{{sfn|Kalumvueziko|2009|p=39}} [[File:Yellala Falls 1883.png|thumb|250px|Yellala Falls laga bilaabo Sir [[Harry Johnston]] xisaabta 1884]] Sir [[Richard Francis Burton]], oo markii ugu horreysay arkay biyo-dhaca 1863, wuxuu qoray sharraxaad ku saabsan Yellala weyn. Mowjadaha ayaa horumaray koorsada wabiga "mayl iyo badh korkiisa". Ka dib, biyaha ayaa u socda dhanka hoose ee jiirada qiyaastii soddon cagood "oo ku taal 300 yards, spuming, isku dhacaya iyo tuuraya xumbo, taas oo u muuqata caddaan madow oo ka dhan ah huruud-bunni ee kanaalka yar ee dhibsado - dhaqdhaqaaqa waa kan mowjadaha oo ku soo dhacaya meel".{{sfn|Burton|1876|p=284}} Wuxuu sii waday: "Dooxada wabiga hore, oo ay muujisay scarp ee dhagaxyada, waa inay soo bandhigtay muuqaalo weyn, iyo dhererka derbiyada trough, ugu yaraan kun cagood, wuxuu siinayaa Yellala qurux iyo weynaan. Goobtu waxay u muuqataa inay tahay dhidibka ugu sarreeya ee ridge-ka qaybinaya xeebaha badda laga soo bilaabo gudaha plateau".{{sfn|Burton|1876|p=287}} Sahamiyaha [[Henry Morton Stanley]], oo booqday biyo-dhaca Abriil 6, 1880, wuxuu qoray in in ka badan shan ama lix mayl jiirada ay ahayd oo kaliya {{convert|45|ft|m}}, laakiin in "cadhada guud ee biyaha ay sababtay caqabadahaas oo mugga weyn uu kula kulmo sariirta cidhiidhiga ah."{{sfn|Stanley|1885|pp=202–3}} Sir [[Harry Johnston]], oo booqday biyo-dhaca 1883, wuxuu u yeeray wabiga "biyo-dhaca ugu dambeeya ee weyn ee Yellala" wuxuuna faahfaahiyay aragtida iyo dhawaaqyada dareenkiisa biyo-dhaca.{{sfn|Ballard|1887|p=77}} ==Muhiimadda deegaanka== [[File:Steatocranus gibbiceps.jpg|thumb|250px|''[[Steatocranus gibbiceps]]'', nooc ka mid ah cichlid laga helay Kongo-ga hoose]] Yellala Falls iyo biyo-dhacyada kale iyo durdurrada dhanka sare waxay inta badan go'doomiyeen fauna biyaha ee Congo Basin qiyaastii shan milyan oo sano, muddo muhiim ah oo ku saabsan waqtiga horumarinta.{{sfn|Dickman|2009}} [[cichlid]] genera ''[[Steatocranus]]'', ''[[Nanochromis]]'', ''[[Lamprologus]]'' iyo ''[[Teleogramma]]'' waxaa laga helaa oo kaliya Congo basin. Dhowr darsin oo noocyo ah oo ku jira genera-yadan waxaa laga helaa oo kaliya Kongo-ga hoose. ''Steatocranus'' waa [[rheophilic]], macnaheedu waa inay la qabsadeen ku noolaanshaha biyo degdeg ah. Afarta nooc ee ''Teleogramma'' waxaa laga helaa oo kaliya durdurrada Kongo-ga hoose. {{sfn|Schwarzer|Misof|Ifuta|Schliewen|2011}} Dadka genetically kala duwan ayaa laga helay dhinacyada ka soo horjeeda ee wabiga. In kasta oo kaliya {{convert|1|mi|km}} u jira, durdurro awood leh oo laga yaabo inay ka badnaadaan {{convert|30|mph}} ayaa ka hortagay is-dhalashada.{{sfn|Dickman|2009}} ==Qoraal== {{reflist |group="fn"}} ==Tixraac== {{reflist |colwidth=30em}} ==Isha== {{refbegin}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=nrc9AQAAIAAJ&pg=RA1-PA77 |title=The Swiss cross, Volumes 2-3 |first=Harlan Hoge |last=Ballard |publisher=N.D.C. Hodges |year=1887 }} *{{cite book |url=https://archive.org/details/twotripstogoril04burtgoog |page=[https://archive.org/details/twotripstogoril04burtgoog/page/n306 284] |title=Two trips to gorilla land and the cataracts of the Congo, Volume 1 |first=Richard Francis |last=Burton |author-link=Richard Francis Burton |publisher=S. Low, Marston, Low, and Searle |year=1876 }} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=8PmgGyt43-kC&pg=PA52 |title=Drumbeats that changed the world: a history of the Regions Beyond Missionary Union and the West Indies Mission, 1873-1999 |first=Joseph F. |last=Conley |publisher=William Carey Library |year=2000 |isbn=978-0-87808-603-0 }} *{{cite web |url=http://www.smithsonianmag.com/science-nature/Evolution-in-the-Deepest-River-in-the-World.html?c=y&page=2 |title=Evolution in the Deepest River in the World |first=Kyle |last=Dickman |publisher=Smithsonian |date=November 3, 2009 |access-date=2011-12-25 }} *{{cite book|title=Power over peoples: technology, environments, and Western imperialism, 1400 to the present|url=https://books.google.com/books?id=R3ECig-_iKAC|last=Headrick|first=Daniel R.|publisher=Princeton University Press|year=2010|isbn=978-0-691-13933-3}} *{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=QzxgWpHu8KsC&pg=PA39 |language=fr |title=Congo-Zaïre: le destin tragique d'une nation |first=Ngimbi |last=Kalumvueziko |publisher=Editions L'Harmattan |year=2009 |isbn=978-2-296-09607-3 }} *{{cite book|title=Negro art in Belgian Congo|url=https://archive.org/details/NegroArtInTheBelgianCongo|last=Kochnitzky|first=Léon|year=1948|publisher=Belgian Govt. Information Center}} *{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=Lo7pAAAAMAAJ&pg=PA227 |journal=The Geographical Magazine |volume=2 |first=Sir Clements Robert |last=Markham |title=Discovery of the Course of the Congo |publisher=Trübner & Co. |year=1875 }} *{{cite journal |pmc=3140524 |title=Time and Origin of Cichlid Colonization of the Lower Congo Rapids |journal=PLOS ONE |volume=6 |issue=7 |article-number=e22380 |first1=Julia |last1=Schwarzer |first2=Bernhard |last2=Misof |first3=Seraphin N. |last3=Ifuta |first4=Ulrich K. |last4=Schliewen |date=June 20, 2011 |pmid=21799840 |doi=10.1371/journal.pone.0022380 |bibcode=2011PLoSO...622380S |doi-access=free }} *{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=3tXUAAAAMAAJ&pg=PA142 |title=On the Evolution of the Family |first=Herbert |last=Spencer |author-link=Herbert Spencer |journal=The Popular Science Monthly |volume=11 |publisher=Popular Science Pub. Co. |year=1877 }} *{{cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.507030|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.507030/page/n238 202]|last=Stanley|first=Henry Morton|author-link=Henry Morton Stanley|title=The Congo, and the founding of its Free State: a story of work and exploration|publisher=Sampson Low|location=London|year=1885|oclc=681372837}} *{{cite journal |ref={{harvid|Stanley's New Discoveries}} |url=https://books.google.com/books?id=_BocAQAAMAAJ&pg=PA386 |journal=The Academy |date=Oct 20, 1877 |title=Stanley's New Discoveries }} *{{cite book |url=https://archive.org/details/bub_gb_h1cMAAAAYAAJ |page=[https://archive.org/details/bub_gb_h1cMAAAAYAAJ/page/n189 176] |title=Narrative of an expedition to explore the river Zaire, usually called the Congo: in South Africa, in 1816, under the direction of Captain J.K. Tuckey, R.N. To which is added, the journal of Professor Smith; and some general observations on the country and its inhabitants. |first1=James Hingston |last1=Tuckey |author-link=James Hingston Tuckey |first2=Christen |last2=Smith |author2-link=Christen Smith |publisher=W.B. Gilley |year=1818 }} {{refend}} ==Xiriirka dibadda== *{{cite web |url=http://collections.smvk.se/pls/em/rigby.VisaObjekt?pin_masidn=1461360 |title=Fiskare - Kalluumaysatada biyo-dhaca |year=1915 |access-date=2011-12-25 |publisher=Etnografiska museet Carlotta }} 0dw9wsnya4rlatejy3uadmz2028i006 0 48207 299960 2026-06-28T07:18:39Z Isma4l 41797 /* */ 299960 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- Eeg Template:Infobox settlement wixii beeraha dheeraad ah iyo sharraxaadaha -->| name = Pool | native_name = Mpumbu, Nsundi ama Mbula Ntangu | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code tusaale "fr" ee Faransiis. Haddii ka badan hal, isticmaal {{lang}} beddelkeeda --> | settlement_type = [[Waaxyaha Jamhuuriyadda Kongo|Waax]] | image_skyline = Rive nord du Pool Malebo.JPG | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | nickname = | motto = | image_map = Pool in Congo.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = Pool, waaxda Jamhuuriyadda Kongo | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = [[Jamhuuriyadda Kongo]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = | established_date = | founder = | named_for = | seat_type = [[Caasimad (siyaasadda)|Caasimad]] | seat = [[Kinkala]] | government_footnotes = | government_type = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | total_type = | unit_pref = | area_magnitude = | area_footnotes = | area_total_km2 = 33955 | area_total_sq_mi = | area_total_dunam = | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | population_footnotes = | population_total = 394532 | population_as_of = 2023 tirakoob | population_density_km2 = auto | population_density_sq_mi = | population_est = | pop_est_as_of = | population_demonym = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | blank_name_sec1 = [[Tusmada Horumarinta Aadanaha|HDI]] (2018) | blank_info_sec1 = 0.484<ref name="GlobalDataLab">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}</ref><br/>{{color|#900|hoose}} · [[Liiska waaxyaha Jamhuuriyadda Kongo marka loo eego Tusmada Horumarinta Aadanaha|12aad ee 12]] | website = | footnotes = }} '''Pool''' ({{langx|kg|Mpumbu, Nsundi, Mbula Ntangu}}<ref>William Graham Lister Randles, ''L’ancien royaume du Congo des origines à la fin du XIXe siècle'', Éditions de l’École des hautes études en sciences sociales, 2013, b. 44</ref><ref> Jean Félix YEKOKA, ''L’HOMME ET SA TERRE AU PAYS DE BOKO-SONGHO DU XVIIe AU DEBUT DU XXIe SIECLES'', UNIVERSITE MARIEN NGOUABI - FACULTE DES LETTRES ET DES SCIENCES HUMAINES FORMATION DOCTORALE « HISTOIRE ET CIVILISATIONS AFRICAINES » (HCA), 2013, b. 36 </ref>) waa [[Waaxyaha Jamhuuriyadda Kongo|waax]] ka tirsan [[Jamhuuriyadda Kongo]] oo ku taal qaybta koonfur-bari ee dalka. Waxay xuduud la leedahay waaxyaha [[Bouenza Department|Bouenza]], [[Lékoumou Department|Lékoumou]], iyo [[Plateaux Department, Congo|Plateaux]]. Dhanka caalamiga ah, waxay xuduud la leedahay [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]. Waxay kaloo ku wareegsan tahay degmada komuunka ee caasimadda qaranka, [[Brazzaville]]. Caasimadda gobolku waa [[Kinkala]]. Magaalooyinka waaweyn waxaa ka mid ah [[Boko, Jamhuuriyadda Kongo|Boko]], [[Kindamba]] iyo [[Mindouli, Pool|Mindouli]]. Horraantii 2000-meeyadii, gobolka Pool wuxuu ahaa hoyga kacdoon heerkiisu hooseeyo oo uu hoggaaminayay [[Pasteur Ntumi]]. Dadka ku nool waaxdan waa [[Kongo (qowmiyad)|Kongo]], [[Teke (qowmiyad)|Téké]] iyo [[Dadka asaliga ah (Pygmies)|Dadka asaliga ah (Pygmies)]].<ref>{{cite web |url= https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01279960/document |title= Une zone enclavée en situation post-confit: le district de Kindamba (Pool, République du Congo). Diagnostic territorial dans en vue d'un Projet d'appui au Développement Communautaire |language=fr |date=2011|website=HAL OPEN SCIENCE |author1= Elisabeth Dorier|author2=Rodrigue Kinouani|author3=Erwan Morand|author4=Damien Rouquier|author5=Quentin Fleuret}}</ref><ref>{{cite web |url= http://gitpa.org/Autochtone%20GITPA%20300/gitpa300-16-58congobrazzaTEXTREFOCDH%20RAPPORT%20.pdf |url-status= usurped |title= LES PEUPLES AUTOCHTONES DE LA REPUBLIQUE DU CONGO : DISCRIMINATION ET ESCLAVAGE |language=fr|date=2011|website=GITPA.ORG |author1= Roger BOUKA OWOKO|author2= Roch Euloge N’ZOBO|author3=OBSERVATOIRE CONGOLAIS DES DROITS DE L’HOMME (OCDH)|author4=UNION EUROPÉENNE}}</ref> Gobolka waxaa loogu magac daray [[Pool Malebo]] (oo horay loo odhan jiray Stanley Pool), oo ah qayb aad u ballaaran oo ka mid ah [[Wabiga Kongo]]. [[Image:Pool districts.png|thumb|right|250px|Degmooyinka Pool]] == Qaybaha maamulka == Waaxda Pool waxay u qaybsantaa saddex iyo toban degmo: # [[Degmada Kinkala]] # [[Degmada Boko]] # [[Degmada Mindouli]] # [[Degmada Kindamba]] # [[Degmada Goma Tsé-Tsé]] # [[Degmada Mayama]] # [[Degmada Ngabé]] # [[Degmada Mbanza–Ndounga]] # [[Degmada Louingui]] # [[Degmada Loumo]] # [[Degmada Ignié]] # [[Degmada Vindza]] # [[Degmada Kimba]] ==Tixraac== {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == {{Commons}} *[http://www.geohive.com/cntry/repcongo.asx Jamhuuriyadda Kongo ee GeoHive] {{Authority control}} {{Coord|3|34|S|14|46|E|type:adm1st_region:CG|display=title}} <!--Qaybaha--> cwc9hkou6xvv00pp4fe6mcezlnbp4kk 0 48208 299961 2026-06-28T07:22:36Z Isma4l 41797 /* */ 299961 wikitext text/x-wiki {{Infobox river|name=Webiga Kilungutwe|image=|image_caption=Webiga Kilungutwe, Juun 2013|subdivision_type1=Waddan|subdivision_name1=[[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]}} '''Webiga Kilungutwe''' waa [[Durdur|durdur]] ku yaalla [[Degmada Mwenga]] ee [[Kivu-ta Koonfureed|Gobolka Kivu-ta Koonfureed]], oo ku yaalla qaybta bari ee [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] (DRC).<ref>{{Cite web |date=2009-08-14 |title=Bukavu : Joseph Kabila clôture sa visite au Sud-Kivu |url=https://www.radiookapi.net/politique/2009/08/14/bukavu-joseph-kabila-cloture-sa-visite-au-sud-kivu |access-date=2023-05-08 |website=Radio Okapi |language=fr}}</ref> Iyadoo dhererkeedu yahay 882 mitir, wuxuu u shaqeeyaa sidii mid ka mid ah qaybaha [[Webiga Ulindi]]. Ka dib marka uu ku biiro Webiga Ulindi qiyaastii 30 km dhanka waqooyi-galbeed, Webiga Ulindi wuxuu sii wataa koorsadiisa, ugu dambayntiina wuxuu ku biiraa [[Webiga Kongo]].<ref>{{Cite book |title=Bulletin des séances, Volume 1, Issues 1-6 |publisher=Académie royale des sciences coloniales |year=1955 |location=Paris, France |pages=667–675 |language=French}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps/dir/Kilungutwe,+Democratic+Republic+of+the+Congo//@-2.8217311,28.5311181,21z/data=!4m9!4m8!1m5!1m1!1s0x19e9d1a9b11a03e3:0xad97b17e22cbdc93!2m2!1d28.5311644!2d-2.8217604!1m0!3e0?entry=ttu |access-date=2023-07-04 |website=Google Maps |language=en}}</ref> Webiga Kilungutwe waxaa taariikh ahaan loo yaqaanay iridda laga galo kaynta oo ka timaada dhul-sare ee dhanka waqooyi-bari.<ref name=":0">{{Cite book |last=Stearns |first=Jason |url=https://books.google.com/books?id=XAHGTnNu8KIC&dq=Kilungutwe+River&pg=PA257 |title=Dancing in the Glory of Monsters: The Collapse of the Congo and the Great War of Africa |publisher=PublicAffairs |date=March 27, 2012 |isbn=9781610391597 |location=New York, New York |pages=257 |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-06-23 |title=Des Hydrocarbures et de l'environnement |url=https://wwfint.awsassets.panda.org/downloads/arrete_provincial_delimitation_rni_160629.pdf |access-date=2023-05-08 |page=6 |language=French |publication-place=Bukavu, Democratic Republic of the Congo}}</ref> Webigu waa deegaan u ah noocyo kala duwan oo noole ah, oo ay ku jiraan [[kalluunka catfish]], [[tilapia]], iyo ''[[Clarias anguillaris]]''. Dhanka hoose ee wabiga, [[Tuulada Kilungutwe]] waxay hodan ku tahay noocyada kala duwan ee noolaha, oo leh dhir aad u badan iyo noocyo kala duwan oo [[dhir]] iyo [[xayawaan]] ah. Webigu sidoo kale waa qayb dhaqaale oo heer gobol ah iyo il biyo oo muhiim ah oo loo isticmaalo waraabka iyo kalluumaysiga.<ref>{{Cite book |last=Association française pour l'avancement des sciences |title=Actes du congrès, Volume 72 |publisher=Secrétariat de l'Association |year=1953 |pages=379 |language=French}}</ref><ref>{{Cite book |last=Yamada |first=Takako |title=Nyindu Culture and the Plant World : The Dynamic Relationship between the Knowledge on Plant Use and the Change in House Form |publisher=Kyoto University |year=1984 |location=Kyoto, Japan |language=English}}</ref><ref>{{Cite web |title=KILUNGUTWE Geography Population Map cities coordinates location - Tageo.com |url=https://www.tageo.com/index-e-cg-v-07-d-m2843042.htm |access-date=2023-05-08 |website=www.tageo.com}}</ref> == Taariikh == Webiga Kilungutwe waxaa dhaqan ahaan degganaa dhowr qowmiyadood oo [[Bantu ah]], oo ay ku jiraan [[Lega (qowmiyad)|Lega]], [[Bembe (qowmiyad)|Bembe]], [[Bushi (gobol)|Shi]], [[Fuliiru (qowmiyad)|Fuliiru]], [[Nyindu (qowmiyad)|Nyindu]], iyo [[Vira (qowmiyad)|Vira]].<ref>{{Cite book |last=Biebuyck |first=Daniel P. |title=Statuary from the Pre-Bembe Hunters: Issues in the Interpretation of Ancestral Figurines Ascribed to the Basikasingo-Bembe-Boyo |publisher=Royal Museum of Central Afrika |year=1981 |location=Tervuren, Belgium |pages=English, French, and Dutch}}</ref><ref>{{Cite book |last=Biebuyck |first=Daniel P. |url=https://books.google.com/books?id=br775uirFl4C |title=Lega Culture; Art, Initiation, and Moral Philosophy Among a Central African People |publisher=University of California Press |year=1973 |isbn=9780520020856 |location=Berkeley, California |pages=3 |language=English}}</ref> === Xasuuqii Kasika === {{Main article|Xasuuqii Kasika}} Webiga Kilungutwe wuxuu ahaa goob istaraatiiji ah oo ay u soo baxsadeen dadkii ka badbaaday [[Xasuuqii Kasika]] kuwaas oo markii dambe la kulmay oo ay dileen [[Rally for Congolese Democracy]] (''Rassemblement Congolais pour la Démocratie''; RCD), oo ahayd koox hubeysan oo uu taageerayo [[Rwanda]]. Dhibbanayaal badan ayaa la jarjaray ilaa ay ka dhintaan iyadoo la isticmaalayo mindiyo ama waxyaabo kale oo fiiqan, halka qayb yar oo ka mid ahna la toogtay.<ref>{{Cite web |date=1999 |title=IV: Eastern Congo: Findings |url=https://www.hrw.org/reports/1999/congo/Congoweb-03.htm |access-date=2023-05-08 |website=www.hrw.org}}</ref> Si aan rasmi ahayn, qaar ka mid ah haweenka ayaa la kufsaday ka hor inta aan caloosha laga kala jeexin iyadoo la isticmaalayo mindiyo, iyadoo carruurtoodana lagu dhuftay derbiyada laguna tuuray musqulaha ama hareeraha wabiga.<ref>{{Cite web |date=2020-09-04 |title=RDC: 22 ans après le massacre, retour à Kasika où la blessure des charniers reste vive |url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20200904-rdc-22-ans-apr%C3%A8s-le-massacre-retour-%C3%A0-kasika-o%C3%B9-la-blessure-charniers-reste-vive |access-date=2023-05-08 |website=RFI |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-08-26 |title=RDC: polémique après un tweet de l'ambassadeur du Rwanda sur le massacre de Kasika |url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20200827-tweet-ambassadeur-rwanda-colere-activistes-rdc |access-date=2023-05-08 |website=RFI |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-06-12 |title=Life for women in the country that 'never turned the page of conflict' |url=https://www.independent.co.uk/news/long_reads/drc-sexual-violence-rape-democratic-republic-congo-war-election-women-a8937586.html |access-date=2023-05-08 |website=The Independent |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=ACHPR, Democratic Republic of the Congo v. Burundi, Rwanda and Uganda {{!}} How does law protect in war? - Online casebook |url=https://casebook.icrc.org/case-study/achpr-democratic-republic-congo-v-burundi-rwanda-and-uganda |access-date=2023-05-08 |website=casebook.icrc.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=20 Years On from the Kasika Massacre, Women Survivors Share Their Stories {{!}} Women For Women |url=https://womenforwomen.org.uk/blog/20-years-kasika-massacre-women-survivors-share-their-stories |access-date=2023-05-08 |website=Women for Women International |language=en}}</ref> == Sidoo kale eeg == * [[Nyindu (qowmiyad)]] * [[Lega (qowmiyad)]] * [[Bembe (qowmiyad)]] * [[Kasika (tuulo)|Kasika]] * [[Webiga Ulindi]] * [[Degmada Mwenga]] * [[Webiga Kongo]] == Tixraac == {{Reflist}} rjdfltiapczre7d0o17x64j1wmss4q5 0 48209 299962 2026-06-28T07:25:20Z Isma4l 41797 /* */ 299962 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Webiga Kongo, Ka Tirsan Mugdiga | image = | caption = | native_name = {{Infobox name module|fr|Congo river, au-delà des ténèbres}} | director = [[Thierry Michel]] | producer = | writer = Thierry Michel | narrator = | starring = | music = [[Lokua Kanza]] | cinematography = | editing = | distributor = | released = {{film date|2005|09||Namur Film Festival}} | runtime = | country = Biljam | language = Faransiis<br />Ingiriisi | budget = | gross = }} '''''Congo River, Beyond Darkness''''' ({{langx|fr|Congo river, au-delà des ténèbres}}) waa filim 2005 oo uu sameeyay [[Thierry Michel]] kaas oo baadhaya [[Webiga Kongo]] ee [[Afrika]].<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2006/film/markets-festivals/congo-river-beyond-darkness-1200518474/|title=Congo River, Beyond Darkness|work=Variety|first=Deborah|last=Young|date=14 February 2006|access-date=10 August 2021}}</ref> Filimku wuxuu markii ugu horreysay ka soo baxay 2005 [[Festival International du Film Francophone de Namur]].<ref>{{cite web|url=http://africultures.com/namur-2005-nouvelles-decouvertes-4068/|title=Namur 2005 : nouvelles découvertes|language=fr|trans-title=Namur 2005: new discoveries|work=Africultures|first=Olivier|last=Barlet|date=13 October 2005|access-date=10 August 2021}}</ref> ==Dulmar== Filimku wuxuu inaga qaadayaa afka ilaa isha qaybta labaad ee ugu weyn wabiga adduunka, taas oo ah Webiga Kongo (kan ugu weyn waa Amazon). Inta uu socdo 4371&nbsp;km, waxaan ogaanay meelo soo arkay taariikhda qallafsan ee dalkan, halka kaydadkuna ay xusuusiyaan dadka khuraafaadka ah ee abuuray qaddarkiisa: sahamiyayaal sida [[David Livingstone|Livingstone]] iyo [[Henry Morton Stanley|Stanley]], boqorrada gumaystaha [[Leopold II of Belgium|Leopold II]] iyo [[Baudouin of Belgium|Baudouin]] iyo hoggaamiyayaal sida [[Patrice Lumumba|Lumumba]], [[Mobutu]] iyo [[Laurent-Désiré Kabila|Kabila]]. ==Tixraac== {{Reflist}} ==Xiriirka dibadda== * {{official website|http://www.congo-river.com Congo-River|Congo River, beyond darkness}} *{{IMDb title|0765438}} *[http://www.passerelle.be Les Films de la Passerelle] *[http://www.congo-river.com The official site of Congo River] 6cmx42vgqkckpixl5kuflc0rygz2i0q 0 48210 299963 2026-06-28T07:28:41Z Isma4l 41797 /* */ 299963 wikitext text/x-wiki {{Infobox waterfall | name = Boyoma Falls<br>''Chutes de Boyoma''<br>''Boyomawatervallen''<br>''Maporomoko ya Maji ya Boyoma'' | photo_caption = Boyoma Falls. | location = [[Webiga Lualaba]], [[Kisangani]], [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] | type = Cataract | height = {{convert|200|ft}} | average_width = {{convert|4500|ft}} | average_flow = {{convert|16990|m3/s|abbr=on}}<ref>{{Cite web|url=https://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Wagenia-Chutes-102|title=Wagenia, Chutes, Congo, Democratic Republic of the - World Waterfall Database|website=www.worldwaterfalldatabase.com|language=en|access-date=2020-01-16}}</ref> <!--| maximum_recorded_flow ={{convert|51933|m3/s|abbr=on}}--> | watercourse = Webiga Kongo |photo=Zaire kisangani stroom 11 copy.jpg}} '''Boyoma Falls''' ({{langx|sw|Maporomoko ya Maji ya Boyoma}}, {{langx|fr|Chutes de Boyoma}}, {{langx|nl|Boyomawatervallen}}),<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Ndeo|first1=Oscar|last2=Hauffe|first2=Torsten|last3=Delicado|first3=Diana|last4=Busanga|first4=Alidor|last5=Albrecht|first5=Christian|date=2017-05-02|title=Mollusk communities of the central Congo River shaped by combined effects of barriers, environmental gradients, and species dispersal|url=https://www.researchgate.net/publication/316971348|journal=Journal of Limnology|volume=76|doi=10.4081/jlimnol.2017.1585|doi-access=free}}</ref> oo markii hore loo yaqaanay '''Stanley Falls''' ([[Luqadda Faransiiska|Faransiis]]: ''Chutes Stanley''; [[Luqadda Hollandiga|Hollandiga]]: ''Stanleywatervallen''), waa taxane ka kooban toddoba [[Biyo-dhac#Noocyada|cataracts]], mid walba oo ka mid ah ma aha mid ka sarreeya {{convert|5|m|ft|abbr=on}}, kuwaas oo ku fidsan in ka badan {{convert|100|km|mi|abbr=on}} iyadoo ay raacayaan qalooca [[Webiga Lualaba]] inta u dhaxaysa magaalooyinka dekedda webiga ee [[Ubundu]] iyo [[Kisangani]] (oo sidoo kale loo yaqaan Boyoma) ee [[Gobolka Orientale]] ee [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]].<ref name=Stanley>Stanley, H.M., 1899, Through the Dark Continent, London: G. Newnes, Vol. One {{ISBN|0486256677}}, Vol. Two {{ISBN|0486256685}}</ref>{{rp|Vol.Two,175}} Toddobada cataracts waxay leeyihiin dherer dhan {{convert|61|m|ft|abbr=on}}. Waxay sameeyaan biyo-dhaca ugu weyn marka loo eego mugga heerka qulqulka sanadlaha ah ee adduunka, iyagoo dhaafsiisan [[Niagara Falls]] iyo [[Iguazu Falls]].{{citation needed|date=January 2020}} Laba ka mid ah cataracts-ka waaweyn ayaa ah kuwa ugu horreeya ee hooseeya Ubundu, iyagoo sameynaya durdur cidhiidhi ah oo qalloocan oo aan si fudud loo geli karin, iyo kan ugu dambeeya ee laga arki karo loona booqan karo Kisangani. Xagga hoose ee rapids-ka, Lualaba waxaa loo yaqaanaa [[Webiga Kongo]]. A {{cvt|1|m||adj=mid|-gauge}} [[tareenka portage]] ayaa ka gudba taxanaha rapids-ka, isagoo isku xira Kisangani iyo Ubundu.{{citation needed|date=January 2020}} Kan ugu dambeeya ee toddobada cataracts ee Boyoma Falls waxaa sidoo kale loo yaqaan '''Wagenia Falls''' ({{langx|fr|Chutes Wagenia}}, {{langx|nl|Wageniawatervallen}}),<ref name=":0" /> iyadoo loola jeedo kalluumaysatada deegaanka ee [[Wagenya]], kuwaas oo sameeyay farsamo gaar ah oo ay kaga kalluumaystaan webiga. Waxay dhisaan nidaamyo saddex-lugood oo alwaax ah oo ka gudba rapids-ka kuwaas oo lagu hagaajiyay godad lagu xardhay dhagaxa oo ay sameeyeen qulqulka biyaha. Kuwani waxay u adeegaan sidii barroosino loogu talagalay dambiisha oo qabta kalluunka waaweyn. Dambiisha ayaa lagu dejiyaa rapids-ka si ay "shaandheeyaan" biyaha kalluunka. Waa hab kalluumaysi oo aad u xulasho badan, maadaama dambiishani ay aad u waaweyn yihiin, kalluunka waaweyn oo keliya ayaa lagu qabtaa. Biyo-dhaca waxaa markii hore loogu magac daray [[Henry Morton Stanley]], oo sahamiyay gobolka oo xusay farsamada kalluumaysiga ee Wagenya. Sida uu sheegay Stanley, "...iyadoo laga faa'iideysanayo dhagaxyada, dadka waddaniga ah waxay awoodeen inay hagaajiyaan tiirarka culus ee toosan, {{convert|6|in}} dhexroor ah, mid kasta oo iyaga ka mid ah waxay ku xiraan dambiilo kalluun oo waaweyn iyagoo isticmaalaya fiilo rattan-cane ah. Waxaa jira laga yaabee lixdan ama todobaatan dambiilood oo lagu dhigay webiga dhinac kasta, maalin kasta; inkastoo qaar laga yaabo in kor loo soo saaro iyagoo madhan, guud ahaan waxay u muuqdaan kuwo si cadaalad ah u guulaystay, waayo lix dambiilood... labaatan iyo sideed kalluun oo waaweyn ayaa la ururiyay..."<ref name=Stanley/>{{rp|197}} == Sawirro == {{gallery |width=150 |height= |align=center |File:Stanley Falls Map.jpg |Biyo-dhaca waxay ku yaallaan xagga hoose ee bartamaha khariidadda Stanley. Dariiqiisana waxaa lagu tilmaamay khadka madow ee adag. |File:Stanley Falls.jpg |Stanley Falls sida uu u fasiray Stanley. |File:Wagenia 17 copy.jpg |Kalluumaysatada Wagenya ee Wagenia Falls |File:Zaire kisangani stroom 12 copy (cropped).jpg |Wagenia Falls. }} == Sidoo kale eeg == * [[Liiska biyo-dhacyada]] == Tixraac == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == {{Commons category|Boyoma Falls|position=left}} {{Authority control}} {{Coord|0|29|28|N|25|12|23|E|region:CD_type:landmark|display=title}} {{DEFAULTSORT:Boyoma Falls}} 92qatytm3jiidb6yskdto8m18q00h6r 0 48211 299966 2026-06-28T07:36:36Z Isma4l 41797 /* */ 299966 wikitext text/x-wiki {{Infobox mythical creature|name=Mokele-mbembe (mokèlé-mbèmbé)|image=File:Mokele-mbembe ill artlibre jnl.png|caption=Sawir gacmeedka Mokele-mbembe|Grouping=[[Dinosaur]]|Sub_Grouping=[[Sauropoda]]|First_Attested=1913|Country=[[Jamhuuriyadda Kongo]]|Region=[[Afrika]]|Habitat=[[Dooxada Kongo|Dooxada]]}} Khuraafaad badan oo [[Khuraafaadka Bantu|Bantu ah]], '''mokele-mbembe''' (oo sidoo kale loo qoro "'''mokèlé-mbèmbé'''") waa xayawaan khuraafaad ah oo biyaha ku nool oo la aaminsan yahay inuu ka jiro [[Dooxada Kongo|Dooxada Wabiga Kongo]]. Waxaa lagu tilmaamaa inuu yahay xayawaan gurguurta, ruux, ama xubin ka mid ah qoyska [[Sauropoda|sauropods]] ee dabar-go'ay. Horraantii ilaa bartamihii qarnigii 20-aad, xayawaankan wuxuu noqday bartilmaameedka xubnaha [[cryptozoology]] iyo [[young Earth creationism]], taas oo keentay duullimaadyo badan oo ay hoggaaminayaan cryptozoologists kuwaas oo inta badan ay maalgelinayaan young Earth creationists iyo kooxo kale oo leh ujeeddo ah inay helaan caddayn ka hor imaanaysa ama ka hor imaanaysa is-afgaradka sayniska ee ku saabsan aragtida [[evolution|horumarinta]]. Paleontologist [[Donald Prothero]] wuxuu xusay in "raadinta Mokele-Mbembe ... ay qayb ka tahay dadaalka ay creationists ugu jiraan inay afgembiyaan aragtida horumarinta iyo baridda sayniska si kasta oo suurtagal ah".{{sfnp|Loxton|Prothero|2013|pages=262–295}} Intaa waxaa dheer, Prothero wuxuu xusay in "dadka kaliya ee raadinaya mokele-mbembe ay yihiin wasiirro creationist ah, maaha bayoolajiyeyaasha duurjoogta."{{sfnp|Prothero|2015|pp=233–235}} Si kastaba ha ahaatee, 1940-meeyadii, Roy Mackal, oo ah microbiologist ka socda Jaamacadda Chicago, ayaa sameeyay dhowr duullimaad si uu u helo xayawaanka, marag-furkuna wuxuu ku tilmaamay sidan: "Madaxu wuxuu ahaa mid si cad u eg abeeso, dabo dheer oo dhuuban, iyo jir cabbirkiisu ku dhow yahay maroodiga, ama ugu yaraan kan jeerka. Luguhu waa gaaban yihiin, iyadoo lugaha dambe ay leeyihiin saddex ciddiyood. Xayawaanku waa midab bunni casaan ah, waxayna leeyihiin qallafsanaan u eg diiq oo ka bilaabma madaxa sare ilaa qoorta dhabarka."<ref>{{Cite web |date=2023-08-03 |title=Mokele-Mbembe: The "Living Dinosaurs" People Thought Lived In The Congo |url=https://www.iflscience.com/mokele-mbembe-the-living-dinosaurs-people-thought-lived-in-the-congo-70121 |access-date=2025-10-18 |website=IFLScience |language=en |first1=Rachael |last1=Funnell}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, ma jiro wax duullimaad ah oo helay caddayn xayawaanka ah marka laga reebo marag-furka dadka goobjoogga ahaa. Khubarada ugu badan ee sayniska waxay aaminsan yihiin in mokele-mbembe, sida ay soo weriyeen dadka reer Kongo, laga yaabo in uu dhiirigeliyay [[wiyil madaw]], kaas oo mar ka barwaaqoobay gobolka. Taariikhyahan Edward Guimont wuxuu ku dooday in khuraafaadka mokele-mbembe uu ka soo jeedo sheegashooyin [[Taariikh-xumo|pseudohistorical]] hore oo ku saabsan [[Zimbabwe-da Weyn]], taas oo iyaduna saameysay [[aragtiyaha shirqoolka gurguurta|aragtiyaha shirqoolka gurguurta]] ee dambe.<ref name=":0">{{cite web |last1=Guimont|first1=Edward|title=Hunting Dinosaurs in Central Africa|url=https://contingentmag.org/2019/03/18/hunting-dinosaurs-africa/ |website=Contingent Magazine|access-date=9 August 2020 |language=en |date=18 March 2019}}</ref> Waxa kale oo loo malaynayaa inuu yahay xayawaan "bar maroodi, bar masduulaagii" sida ay sheegeen warbixino kala duwan.<ref>{{Cite news |date=2021-10-07 |title=Expédition sur les traces du mystérieux Mokélé Mbembé, le dernier dragon d’Afrique - Edition du soir Ouest-France - 07/10/2021 |url=https://www.ouest-france.fr/leditiondusoir/2021-10-07/expedition-sur-les-traces-du-mysterieux-mokele-mbembe-le-dernier-dragon-dafrique-e221d239-bf18-4d89-8d56-59406930c4e3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231120145149/https://www.ouest-france.fr/leditiondusoir/2021-10-07/expedition-sur-les-traces-du-mysterieux-mokele-mbembe-le-dernier-dragon-dafrique-e221d239-bf18-4d89-8d56-59406930c4e3 |archive-date=20 November 2023 |access-date=2026-04-03 |work=Ouest-France.fr |language=fr-FR |url-status=live }}</ref><ref name=":1" /><ref name=":2" /> ==Taariikh== ===Qarnigii 20-aad=== Ilaha:<ref>{{cite web |title=History of Mokele Mbembe And Expeditions To Africa |url=http://thedailyjournalist.com/the-historian/history-of-mokele-mbembe-and-expeditions-to-africa/ |website=The Daily Journalist|date=29 March 2017 }}</ref> Warbixintii ugu horreysay ee mokele-mbembe waxay ka timid Kaptan-kii Jarmalka {{Interlanguage link|Ludwig Freiherr von Stein zu Lausnitz|de}}, sida uu ku sifeeyay [[Willy Ley]] buugga ''The Lungfish and the Unicorn'' (1941). Von Stein waxaa lagu amray inuu sameeyo sahamin ku saabsan [[Liiska gumeysigii hore ee Jarmalka|gumeysigii hore ee Jarmalka]] waxa hadda ah [[Kameruun]] 1913. Wuxuu maqlay sheekooyin ku saabsan xamaarato weyn oo loo yaqaan "Mokele-mbembe" oo la sheegay inay ku nool yihiin kaymaha, wuxuuna ku daray sharraxaad warbixintiisa rasmiga ah. Sida uu sheegay Ley, "von Stein wuxuu warbixintiisa u qoray si taxadar leh," isagoo ogaa in laga yaabo in loo arko wax aan la rumaysan karin.<ref>{{cite book |last=Ley |first=Willy |url=https://books.google.com/books?id=MwpHAAAAYAAJ |title=The Lungfish and the Unicorn |year=1941 |pages=138–139 |publisher=Modern age books}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, von Stein wuxuu u maleeyay in sheekooyinku ay yihiin kuwo la aamini karo: hageyaal maxalli ah oo la aamini karo ayaa u sheegay sheekooyinka, sheekooyinkana waxaa u sheegay ilo madax-bannaan, laakiin waxay ka muuqdeen qaar badan oo ka mid ah faahfaahinta isku midka ah. Inkasta oo warbixintii von Stein aan waligeed si rasmi ah loo daabicin, Ley wuxuu soo xigtay von Stein isagoo qoraya: <blockquote>Xayawaanka waxaa la sheegaa inuu yahay midab bunni-cawlan oo leh maqaar siman, cabbirkiisu wuxuu ku dhow yahay kan [[maroodiga]]; ugu yaraan kan [[jeerka]]. Waxaa la sheegaa inuu leeyahay qoorta dheer oo aad u dabacsan iyo hal il keliya laakiin mid aad u dheer; ''qaar waxay yiraahdaan waa gees''. Qaar yar ayaa ka hadlay dabo dheer, oo muruq leh sida tan [[alligator]]. Doomaha u dhowaanaya waxaa la sheegaa inay doomay yihiin; xayawaanka waxaa la sheegaa inuu weeraro maraakiibta markiiba oo uu dilo shaqaalaha laakiin isagoon cunin meydadka. Xayawaanka waxaa la sheegaa inuu ku nool yahay godad ay wabiga ka maydheen dhoobada xeebaha meelaha qaloocsan. Waxaa la sheegaa inuu fuulo xeebaha xitaa maalintii raadinta cunnada; cuntadiisa waxaa la sheegaa inay tahay gebi ahaanba khudrad. Habkan ayaa ka hor imaanaya sharraxaadda suurtagalka ah ee khuraafaad ahaan. Warshadda la doorbiday ayaa la i tusay, waa nooc ka mid ah [[liana]] oo leh ubaxyo waaweyn oo cad, oo leh [[sap]] caano leh iyo [[tufaax]]-oo kale midho. Wabiga Ssombo waxaa la i tusay waddo la sheegay inay samaysay xayawaankani si uu u helo cunnadiisa. Waddadu waxay ahayd mid cusub waxaana u dhowaa dhir nooca la tilmaamay. Laakiin maadaama ay jireen raadad aad u badan oo maroodi, jeer, iyo naasley kale oo waaweyn, waxay ahayd wax aan macquul ahayn in la ogaado raad gaar ah oo leh wax kasta oo hubaal ah.</blockquote> Si kastaba ha ahaatee, sida uu sheegay [[Brian Dunning]], buug Jarmal ah oo 1929 oo uu qoray qoraaga sayniska Wilhelm Bölsche oo lagu magacaabo ''Dragons: Legend and Science'', Bölsche wuxuu qoray in von Stein uu si cad u rumaysnaa in xayawaanka la tilmaamay uusan ahayn xayawaan dhab ah, laakiin taa beddelkeeda aanu ahayn wax aan ka ahayn khuraafaadka maxalliga ah.<ref>{{cite web |last1=Dunning |first1=Brian |title=Hunting the Mokele-Mbembe |url=https://skeptoid.com/episodes/4727 |website=skeptoid.com |publisher=Skeptoid Media, Inc. |access-date=21 July 2023 |date=12 May 2020}}</ref> Sida uu sheegay reer Jarmal adventurer Lt. Paul Gratz oo ka hadlayay 1911:<blockquote>Yaxaaska waxaa laga helaa oo kaliya muunado aad u go'doonsan oo ku yaalla [[Harada Bangweulu]], marka laga reebo afka wabiyada waaweyn ee waqooyiga. Dhiiqada dhexdeeda waxaa ku nool ''nsanga'', oo dadka waddaniga ah ay aad uga cabsadaan, [[saurian]] xumaaday oo qofku si fiican u wareeri karo yaxaaska haddii aysan ahayn in maqaarkiisu uusan lahayn qolof iyo suulashiisa ay hubaysan yihiin ciddiyaha. Kuma guulaysan inaan toogto ''nsanga'', laakiin jasiiradda Mbawala waxaan ku helay xoogaa strips oo maqaarkiisa ah.<ref>{{cite book | last=Ley | first=Willy |title=Exotic Zoology| url=https://archive.org/details/exoticzoology00leyw?q=Exotic+Zoology|year=1959|page=70| publisher=New York, Viking Press }}</ref></blockquote> Sheekooyinka xayawaanka sida mokele-mbembe, saurian-ka nool ama xayawaannada waaweyn ee aan la aqoon ee saynis ahaan ku socda kaynta roobka ee Afrika, maaha kuwo naadir ah; waxaa jiray sheekooyin badan oo ah quadrupeds waaweyn oo maqaar siman leh oo leh qoorta dheer oo ku quudiya ugaarsiga waaweyn ee weli ku nool bartamaha Afrika.<ref>{{Cite web|last=Guimont|first=Edward|date=2019-03-18|title=Hunting Dinosaurs in Central Africa|url=https://contingentmagazine.org/2019/03/18/hunting-dinosaurs-africa/|access-date=2021-07-07|website=CONTINGENT|language=en-US}}</ref> Kaliya ka dib markii sharraxaadda mokele-mbembe ay soo baxday ayay adduunka intiisa kale bilaabeen inay u tarjumaan halyeeyadaas inay leeyihiin qaab dhismeedka jirka oo u eg dinosaur. Tusaale caan ah wuxuu noqon lahaa emela-ntouka, xayawaan maroodi-cabbir ah oo wadaaga waxyaabo badan oo la mid ah mokele-mbembe. Waxaa lagu sifeeyay inuu leeyahay maqaar siman, dabo xoog leh oo muruq leh, iyo "gees" ama "il".<ref>{{Cite book|last=MacKal|first=Roy P.|url=https://books.google.com/books?id=rdQUAAAAIAAJ&dq=Roy+P.+Mackal+%281987%29.+A+Living+Dinosaur%3F+In+Search+of+Mokele-Mbembe.+New+York%3A+E.J.+Brill.&pg=PR3|title=A Living Dinosaur?: In Search of Mokele-Mbembe|date=1987|publisher=Brill Archive|isbn=978-90-04-08543-5|language=en}}</ref> Xayawaan kale oo la mid ah, ''jago-nini'', waxaa ku sifeeyay [[Trader Horn|Alfred Aloysius Smith]], oo u shaqayn jiray shirkad ganacsi oo Ingiriis ah waxa hadda ah [[Gaboon]] dabayaaqadii qarnigii 19-aad, kaas oo si kooban u sheegay buuggiisa xusuus-qorka ee 1927.<ref>{{Cite book|last1=Horn|first1=Trader|url=https://archive.org/details/traderhornbeingl00horn|title=Trader Horn : being the life and works of Alfred Aloysius Horn|last2=Lewis|first2=Ethelreda|date=1927|publisher=New York : Simon and Schuster|others=Internet Archive}}</ref> [[Image:Pasta-Brontosaurus.jpg|thumb|Dib-u-soo-celinta 1897 ee ''[[Brontosaurus]]'' ee quusa [[Charles R. Knight]]; sawirada sida tan oo kale ah ayaa laga yaabaa inay saameeyeen khuraafaadka]] Warbixinnada xayawaannada lagu sifeeyay inay yihiin dinosaur-u-eg Afrika waxay keentay dareen yar oo ka mid ah [[warbaahinta tirada badan]], wargeysyada Yurub iyo Waqooyiga Ameerika waxay daabaceen maqaallo badan oo mawduucan ku saabsan horraantii 1910-meeyadii; qaar baa warbixinnada u qaatay qiimaha wejiga, halka kuwa kalena ay ahaayeen kuwo shakisan. Waxaa xusid mudan in Yurubta Galbeed iyo Ameerika ay ku jireen xiisaha dhaqanka pop ee ku saabsan dinosaurs, kaas oo [[Brontosaurus]] uu ahaa mid ka mid ah kuwa ugu caansan. Isbeddelkan dhaqameed wuxuu gacan ka geysan karaa labadaba warbixinnada iyo sidoo kale u janjeersiga wargeysyada inay sheegaan in xayawaanka la soo sheegay uu ahaa [[sauropod]].<ref>{{cite web |last1=Naish |first1=Darren |title=Misreading the Mokele-Mbembe (the Mokele-Mbembe, Part 1) |url=https://blogs.scientificamerican.com/tetrapod-zoology/misreading-the-mokele-mbembe-the-mokele-mbembe-part-1/ |website=Scientific American Blog Network |language=en |date=8 June 2018}}</ref> Duullimaadyo dhowr ah, oo leh kalsooni saynis oo kala duwan, ayaa la sameeyay qarnigii 20-aad si loo raadiyo mokele-mbembe ama loo waraysto dadka sheegtay marag-furka. 1980 iyo mar kale 1981, sahamiyaha Henry Powell iyo bayoolaji [[Roy Mackal]] waxay booqdeen gobolka Kongo waxayna waraysteen dadka deggan. Ma aysan helin wax caddayn jireed ah, laakiin si kastaba ha ahaatee waxay ku doodeen in bayaannada joogtada ah ee ka imanaya dadka sheegtay marag-furka ay u muuqdaan inay taageerayaan jiritaanka xayawaanka. Mackal wuxuu daabacay buug 1987 oo faahfaahinaya duullimaadyadiisa.<ref>{{cite book |last1=Mackal |first1=Roy P. |author1-link=Roy Mackal |title=A living dinosaur? In search of Mokele-Mbembe |date=1987 |publisher=E. J. Brill |location=New York |isbn=90-04-08543-2 |url=https://books.google.com/books?id=kOT7EAAAQBAJ}}</ref> Mackal wuxuu qirtay in baaritaankiisu uu ahaa "mid ay ku jirtay xoogaa jacayl ah", laakiin sidoo kale wuxuu ku adkeystay inuu lahaa ujeedo saynis oo dhab ah.<ref>{{cite book |title=American men & women of science : a biographical directory of today's leaders in physical, biological, and related sciences |date=2003 |publisher=Gale Group |location=Detroit |isbn=9780787665289 |pages=85 |edition=21. |url=https://archive.org/details/americanmenwomen0005unse_y9l0/page/n7/mode/2up|volume=5}}</ref> Prothero wuxuu ku doodayaa in duullimaadkii Powell-Mackall ay ku dhawaad keligood caan ka dhigeen fikradda casriga ah ee mokele-mbembe ee dadka reer Galbeedka, haddana waxay ahayd mid si xun u khaldan. Tababarka Mackal wuxuu ahaa virology, kaas oo laga yaabo inuusan u qalmin inuu raadiyo xayawaan weyn oo qalaad; Mackalna wuxuu u muuqday mid aan si dhab ah u aqbalin bayaannada marag-furka iyada oo aan laga fiirsan suurtagalnimada in dadku been sheegaan ama ay buunbuuniyaan si ay u helaan faa'iido maaliyadeed, dareen, ama inay ku raaxaystaan booqdayaasha Maraykanka. Intaa waxaa dheer, Mackal wuxuu iska fogeeyay Afrikaan "diiday aqoonta mokele-mbeme" ama kuwa ku dooday in xayawaanku uusan jirin.{{sfnp|Loxton|Prothero|2013}} 1981, sahamiyaha Herman Regusters iyo kooxdiisa duullimaadka waxay u safreen Harada Tele, halkaas oo Regusters uu ku dooday inuu sawir ka qaaday dinosaurka iyo sidoo kale uu duubay codkiisa. Roy Mackal wuxuu ka shakisanaa Regusters iyo kooxdiisa.<ref>{{cite web | title=An aerospace engineer claimed Tuesday he and his wife... - UPI Archives | url=https://www.upi.com/Archives/1981/12/22/An-aerospace-engineer-claimed-Tuesday-he-and-his-wife/5155377845200/ }}</ref> Soolaji Marcellin Agnagna wuxuu sheegay inuu filim ka qaaday mokele-mbeme 1983 laakiin filimku si fiican uma horumarin. Prothero wuxuu ku sifeeyay sheekada inay tahay "mid shaki leh", isagoo xusay in faahfaahinta muhiimka ah ee xisaabta Agnagna ay isbeddeleen mana jiro wax lagu taageeray markhaatiyaal kale. Sahamiyaha reer Scotland William "Billy" Gibbons wuxuu hoggaamiyay laba duullimaad 1985 iyo 1992, in kasta oo Prothero uu su'aal ka keenay ujeedooyinkiisa creationist ahaan wuxuuna Gibbons ku sifeeyay inuusan xitaa raacin mabaadi'da aasaasiga ah ee sayniska.{{sfnp|Loxton|Prothero|2013|page=284}} Suxufi [[Rory Nugent]] buugiisa ''Drums Along The Congo: On The Trail Of Mokele-Mbembe, the Last Living Dinosaur'' waxaa daabacay 1993 Houghton Mifflin. Buugga Nugent waxaa ku jiray sawir uu ku dooday inuu suurtagal yahay mokele-mbembe, laakiin kaas oo Prothero ku dooday inuu u badnaa log sabaynaya.{{sfnp|Loxton|Prothero|2013|page=284}} ===Qarnigii 21-aad=== 2001, BBC's [[Congo (BBC TV series)|''Congo'']], oo ah barnaamij dukumenti telefishan ah oo ku saabsan taariikhda dabiiciga ah ee gobolka, waxaa ka mid ahaa waraysi lala yeeshay dadka [[Aka (qowmiyad)|Biaka]] kuwaas oo ku tilmaamay mokele-mbembe inay tahay [[wiyil]] markii ay eegayeen buugga lagu sawiray duurjoogta.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b0074mrf|title=Spirits of the Forest – min 45:00|publisher=BBC}}</ref> Si kastaba ha ahaatee, midkoodna noocyada wiyisha Afrika kuma badan Dooxada Kongo, markaa mokele-mbembe waxaa laga yaabaa inay tahay isku-dhafka [[khuraafaadka]] iyo [[xusuusta dadweynaha]] wakhti wiyisha laga helay gobolka. 2016, koox dukumenti safar oo ka socota [[Koonfur Afrika]] ayaa samaysay dukumenti ku saabsan raadinta mokele-mbembe, kuwaas oo ay markii dambe u iibiyeen Discovery Africa.<ref>{{cite web |last1=Cowen |first1=Nick |title=Backpacking into the Unknown |url=https://citizen.co.za/lifestyle/lifestyle-travel/1994625/backpacking-into-the-unknown/ |website=The Citizen |date=24 August 2018 |access-date=4 October 2019 |ref=10}}</ref><ref>{{cite web |last1= |first1= |date=7 August 2018 |title=New on TV Today: Tuesday 7 August |url=https://www.tvsa.co.za/user/blogs/viewblogpost.aspx?blogpostid=49777 |access-date=4 October 2019 |website=TVSA |language=en-ZA |ref=11}}</ref> Kooxdu waxay ku qaadatay qiyaastii afar toddobaad gobolka [[Likouala Department|Likuoala]] ee qoyan iyagoo booqday tuulooyin kala duwan oo Aka (pygmy) ah, iyagoo ururinaya sheekooyin ku saabsan jiritaanka xayawaanka. Waxay tilmaameen dhibaatada u dhaxaysa kala duwanaanshaha mokele-mbembe ee jiritaanka metaphysical iyo jireed. Intii ay waraysanayeen dad rumaysnaa jiritaankiisa, kuwa kale waxay sheegeen inuu dhintay ugu yaraan toban sano ka hor.<ref>{{cite web |last1=hitched |first1=Congo |title=hitched.congo Webseries |url=https://www.hitchedseries.co.za/ |website=hitched series |publisher=Tomfoolery TV |access-date=4 October 2019 |ref=15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016213407/https://www.hitchedseries.co.za/ |url-status=dead }}</ref> 2018, [[Lensgreve]] ee [[Knuthenborg]], Adam Christoffer Knuth, oo ay weheliyaan koox filim laga soo bilaabo [[Raadiyaha Denmark]] iyo saynisyahan DNA ah, waxay u safray [[Harada Tele]] ee Kongo, iyagoo raadinaya mokele-mbembe. Ma aysan helin cryptid-ka; si kastaba ha ahaatee, waxay heleen nooc cusub oo [[algae cagaaran]].<ref>{{cite web |last1=Almbjerg |first1=Sarah Iben |title=Uimodståelig Dino-jagt på DR2 |url=https://www.berlingske.dk/kultur/uimodstaaelig-dino-jagt-paa-dr2 |website=Berlingske |access-date=2 December 2018 |language=da |date=28 November 2018}}</ref><ref>{{cite web |last1=Madsen |first1=Fie West |title=Lensgreve Christoffer Knuth har brugt kæmpe summer på vild dinosaur-jagt: 'Vi fandt noget, som ingen har set før' |url=https://www.bt.dk/film-tv-og-streaming/lensgreve-christoffer-knuth-har-brugt-kaempe-summer-paa-vild-dinosaur |website=BT.dk |publisher=Berlingske Media A/S |access-date=2 December 2018 |language=da |date=28 November 2018}}</ref> ==Aragtiyaha== La'aanta caddaynta jireed iyo marag-furka is-khilaafsan ayaa ka dhigay jiritaanka xayawaanka mid shaki ku jira inta badan saynisyahannada iyo taariikhyahannada.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|date=2011-12-28|title=The hunt for Mokele-mbembe: Congo's Loch Ness Monster|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/magazine-16306902|access-date=2021-07-07|last1=Hebblethwaite|first1=Cordelia}}</ref><ref>{{Cite book|last=Naish|first=Darren|title=Hunting Monsters: Cryptozoology and the Reality Behind the Myths|date=2016-01-06|isbn=978-1-78428-191-5|publisher=Arcturus Publishing|url=https://books.google.com/books?id=mN2oCwAAQBAJ}}</ref> Sharraxaadda ugu macquulsan iyo tan la isku raacsan yahay waa in mokele-mbembe ay tahay halyeey ku salaysan [[wiyil madaw]], nooc mar ka barwaaqoobay bartamaha Afrika, halkaas oo sheekooyinka mokele-mbembe ay ka soo jeedeen. Sida uu sheegay [[saynisyahan shakisan]] [[Ben Radford]], asalka xayawaanka waxaa laga raadin karaa buug 1909 oo uu qoray saynisyahanka xayawaanka [[Carl Hagenbeck]] oo lagu magacaabo ''Beasts and Men''. Iyada oo ku saleysan lafaha dinosaurka ee dhawaan la helay, Hagenbeck wuxuu qiyaasay in sauropods laga yaabo inay weli ku nool yihiin Afrika. In kasta oo uusan soo bandhigin caddayn kale oo aan ahayn khuraafaadka, sheegashooyinka waxaa faafiyay saxaafadda, oo ay ku jirto ''[[The Washington Post]]''. [[Daniel Loxton]] iyo [[Donald Prothero]] waxay ku doodeen inay "bilaabeen waxa noqon doona halyeeyga cryptozoological ee casriga ah ee mokele-mbembe". Waxay ku soo gabagabeeyeen in warbixinnada ku saabsan xayawaanka uusan ahayn natiijada caddayn adag ama xisaab-celin dhab ah oo qof ugu horreeya oo dadka maxalliga ah ay kula kulmeen xayawaanka, laakiin taa beddelkeeda "distillation" oo ah sheekooyin badan oo si hal-abuur leh u kala duwan oo ka imanaya gobollo aad u kala fog.<ref>{{cite web |last1=Radford |first1=Benjamin |title=Mokele-Mbembe: The Search for a Living Dinosaur |url=https://www.livescience.com/38871-mokele-mbembe.html |website=livescience.com |date=13 August 2013 |publisher=Future US Inc |access-date=21 July 2023}}</ref> Maqnaanshaha caddaynta taageeraya jiritaanka xayawaanka, inkastoo dhowr qarni oo xiriir reer Galbeed ah ay la yeesheen gobolka, duullimaadyo badan oo raadinaya xayawaanka, iyo ilaalinta hawada iyo dayax-gacmeedka ee xilliyada qaarkood, kuwaas oo dhammaantood ogaaday maroodiyaasha iyo xayawaanno kale oo waaweyn - laakiin ma jiro sauropods - dhammaantood waxay u adeegaan inay ka doodaan jiritaanka mokele-mbembe. Buuggiisa ''Beasts and Men'' (1909), Carl Hagenbeck wuxuu halyeeyga ku xiray xanta "bar maroodi, bar masduulaagii".<ref name=":1">{{Cite web |last=Gold |first=Simon |date=2024-07-08 |title=The Legend of Mokele-Mbembe: Africa’s Hidden Dinosaur |url=https://www.discoveryuk.com/mysteries/the-legend-of-mokele-mbembe-africas-hidden-dinosaur/ |access-date=2026-04-03 |website=Discovery UK |language=en-US}}</ref><ref name=":2">{{Cite book |last=Hagenbeck |first=Carl |title=Beasts and Men |year=1909}}</ref><ref>{{Cite web |date=2017-02-13 |title=Episode 002: The Mokele Mbembe and the Coelacanth {{!}} Strange Animals Podcast |url=https://strangeanimalspodcast.blubrry.net/2017/02/13/episode-002-the-mokele-mbembe-and-the-coelacanth/ |access-date=2026-04-03 |language=en-US}}</ref> == Dhaqanka caanka ah == * Khad aan faa'iido lahayn oo ka mid ah [[furitaanka chess-ka]] [[Alekhine's Defence]] waxaa loogu magac daray xayawaanka: "mokele-mbembe variation".<ref>{{cite book |last1=Watson |first1=John L. |last2=Schiller |first2=Eric |title=The big book of busts |date=1995 |publisher=Hypermodern Press |location=San Francisco |isbn=9781886040137 |pages=120 & 121 |url=https://books.google.com/books?id=lFP4AAAACAAJ}}</ref> * Mokele-mbembe waxaa lagu soo bandhigay ''[[The Secret Files of the Spy Dogs]]'' qaybta "Earnest." Waa ka mid ah xayawaannada ay qabteen Earnest Anyway. * Filimkii 1985 ''[[Baby: Secret of the Lost Legend]]'', xanta ku saabsan aragtida mokele-mbembe waxay u horseedaysaa jilayaasha ugu waaweyn qoys ka tirsan sauropods nool. * 1989 [[The Punisher]]/[[Wolverine (qof)|Wolverine]] ''African Saga'' (''On the Track of Unknown Animals''/''Endangered Species'', ''[[The Punisher War Journal]]'' #6-#7) by [[Carl Potts]] iyo [[Jim Lee]], labada superhero ee la soo sheegay waxay joojiyeen koox ugaarsato ah oo isku dayay inay ugaarsadaan mokele-mbembe. * Ciyaartii fiidiyowga ee 1994 ''[[Uncharted Waters: New Horizons]]'', mokele-mbembe waxaa laga heli karaa Wabiga Kongo. * Ciyaartii fiidiyowga ee 2010 ''[[Metal Gear Solid: Peace Walker]]'', Mokele-mbembe waa mid ka mid ah cryptids-ka la sheegay inay yihiin dinosaurs oo uu Chico u sheego Big Boss. * Maajo 2013 kooxda muusikada tijaabada ah ee Norway [[Sturle Dagsland]] waxay sii daayeen hees cinwaankeedu yahay "mokele-mbembe". * [[Roland Smith]] buugga ''[[Cryptid Hunters]]'' wuxuu ku wareegsan yahay raadinta mokele-mbembe iyo soo kabashada guulaysata ee laba ka mid ah ukumahooda (kaliya shaybaarka dadka waaweyn ee la yaqaan oo dhintay ka hor) oo ka yimid kaymaha Kongo. * Mokele-mbembe waa mid ka mid ah lix cryptids ah oo ay raadinayaan majaajilayste iyo suxufi [[Dom Joly]] buuggiisa safarka ''Scary Monsters and Super Creeps''. * Fannaanka Maraykanka [[David Choe]] wuxuu ku sheegay qayb ka mid ah ''[[The Joe Rogan Experience]]'' inuu dhallinyaro ahaan ugu safray Kongo isagoo raadinaya mokele-mbembe ka dib markii uu ka akhriyay majalad markii uu ku noolaa Israel. * Caalamka ''[[World of Darkness#Classic World of Darkness (cWoD)|World of Darkness]]'' ee [[White Wolf Publishing]], Mokole waa taranka gurguurta kuwaas oo u adeega sidii "xusuusta" [[Gaia]]. * Filimka 2019 ''[[Godzilla: King of the Monsters (2019 film)|Godzilla: King of the Monsters]]'' wuxuu sheegayaa Titan la magacaabay Mokele-mbembe, in kasta oo aan lagu arkin filimka. Laakiin sawirka xayawaanka waxaa lagu arkay qashinka iyo qashinka ku jira Outpost 75 [[Jebel Barkal|Jebel Barkal, Sudan]] halka uu ka kaco oo uu baxsado ka dib markii uu toosay [[King Ghidorah]] oo ay la socdaan 17-ka kale ee titans. Xayawaanka waxaa si weyn loogu soo bandhigay buugga filimka. * [[SCP Foundation]], mokele-mbembe waa waxa tuulo ka mid ah dadka Mbochi ay ugu yeeraan shaybaarka SCP-1265, gaar ahaan [[Camarasaurus]]. Waxay kaloo sheegaan [[mbielu-mbielu-mbielu]] inay sidoo kale qayb ka yihiin SCP-1265, iyadoo ay tahay [[Kentrosaurus]]. * Buugga ''[[Mortal Engines]]'', Captain Khora markabkiisa hawada waxaa loo magacaabay Mokele Mbembe. * Xilligii labaad ee ''[[Goblin Slayer]]'' anime, adventure-ku waxay la kulmaan xayawaan weyn oo loo yaqaan "Mokele Mubenbe", xayawaan weyn oo u eg sauropod oo leh kiristaalo guduudan oo ka soo baxaya haraggiisa. == Sidoo kale eeg == * [[Altamaha-ha]] * [[Mušḫuššu]] * [[Cryptid]] * [[Wada-noolaanshaha aadanaha iyo dinosaurka]] * [[Dinosaur nool (disambiguation)|Dinosaur nool]] * [[Loch Ness Monster]] * [[Lariosauro]] * [[Nahuelito]] * [[Mbielu-mbielu-mbielu]] ==Tixraac== {{reflist}} ==Bibliography iyo akhris dheeraad ah== * {{cite book|last1=Loxton |first1=Daniel |author-link=Daniel Loxton |last2=Prothero |first2=Donald R. |author-link2=Donald R. Prothero |title=Abominable Science: Origins of the Yeti, Nessie, and other Famous Cryptids|url=https://books.google.com/books?id=kTsgAAAAQBAJ&pg=PA290 |year=2013 |publisher=[[Columbia University Press]] |isbn=978-0-231-52681-4}} * {{cite book|last=Prothero|first=Donald R.|title=The Story of Life in 25 Fossils: Tales of Intrepid Fossil Hunters and the Wonders of Evolution|url=https://books.google.com/books?id=QjkjBQAAQBAJ&pg=PA234|year=2015|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-53942-5}} * {{Skeptoid | id= 4727| number= 727| title= Hunting the Mokele-Mbembe| date=12 May 2020 }} 4506vdif4asxgx5m9aeuw65rv20v0qh 0 48212 299968 2026-06-28T07:40:16Z Isma4l 41797 /* */ 299968 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = Maringa-Lopori-Wamba Landscape | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | mottoeng = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Democratic Republic of the Congo | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|1.4061|N|22.1265|E|region:CD_type:landmark|display=inline,title}} | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] | subdivision_type1 = Gobol | subdivision_name1 = [[Degmada Tshuapa]] | subdivision_type2 = Dhul | subdivision_name2 = [[Dhulka Ikela]] | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''Maringa-Lopori-Wamba Landscape''' (MLW) waa [[muuqaalka deegaanka|muuqaal]] deegaan ahaan xasaasi ah oo ku yaalla [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] gudaha dooxada [[Webiga Maringa]] / [[Webiga Lopori]].{{sfn|Dupain et al. 2008|p=329}} Tan iyo 1973 koox Jabaaniis ah ayaa cilmi-baaris ku samaynaysay dadka [[bonobo]] ee u dhow tuulada [[Wamba, Luo Reserve|Wamba]], waxaana la aasaasay [[Luo Scientific Reserve]] sanadkii 1990. Si kastaba ha ahaatee, cilmi-baarista ayaa la joojiyay ka dib markii uu bilaabmay qas siyaasadeed 1991-kii oo ay ku xigtay dagaal sokeeye 1997-kii, waxaana dib loo bilaabay oo kaliya bartamihii 2000-meeyadii.{{sfn|Kimura|2009|pp=209-225}} ==Goobta== Muuqaalka kaynta Maringa-Lopori-Wamba (MLW) wuxuu daboolayaa {{convert|74000|km2|sqmi}} waqooyiga-dhexe ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo.{{sfn|Dupain et al. 2008|p=329}} Dadka deggan sanadkii 2007 waxaa lagu qiyaasay 586,732 qof oo leh cufnaan ah 8 qof/km². Waxaa jiray 2-4 qof/km² oo ku nool meelaha la soo jeediyay ama hadda jira ee la ilaaliyo iyo 31.8 qof/km² oo ku nool aagga la soo jeediyay ee Sylvo-Agro-Pastoral.{{sfn|Dupain et al. 2008|p=331}} ==Taariikh== [[File:Congo concessions.JPG|thumb|Shirkadaha heshiiska ee Gobolka Xorta ah ee Kongo, [[Abir Congo Company|ABIR]] oo lagu muujiyay casaan madow]] {{main|Abir Congo Company}} Dadka deegaanka ee MLW waxay ahaayeen beeralayda [[yam (khudrad)|yam]] iyo [[cassava]] oo ka ganacsan jiray kalluumaysatada wabiga iyo ugaarsatada [[pygmy]].{{sfn|Harms|1983|p=125}} Sanadkii 1885 xoog ka tirsan dadka [[Manyema]], oo ay raaceen [[Tippu Tip]], oo ahaa ganacsade addoon [[dadka Sawaaxiliga|Sawaaxili]]-[[Zanzibar]]i ah, ayaa yimid madaxa Webiga Lopori oo ka yimid [[Webiga Boyoma|Stanley Falls]]. Waxay ka kaxaysteen dad la haystayaal ah tuulooyinka u dhow si ay u madax-furtaan [[fool maroodi]]. Sanadkii 1892 waxay qorteen dadka deegaanka ciidankooda waxayna xakameeyeen dhammaan qaybta bari ee dooxada.{{sfn|Harms|1983|p=126}} Maamulka Beljamka ee [[Gobolka Xorta ah ee Kongo]] waxay ka walaacsanaayeen horumarkan, waxaana 1889-kii ay meel mariyeen Sharciga Monopoliga, kaas oo ku dhawaaqay in dhammaan badeecadaha aagga ay ku hoos jiri doonaan maamulkooda oo keliya. Gobolka Xorta ah wuxuu sidoo kale bilaabay olole lagu kaxaynayo addoommada, ganacsatada iyo Manyema ee gobolka, heerka koowaad ee kaas oo ahaa aasaaska boostada sahayda ee [[Basankusu]], bishii May 1890.{{sfn|Harms|1983|p=126}} Dhammaan dooxada waxay ahayd mid hoos timaada Gobolka Xorta ah 1898-kii.{{sfn|Harms|1983|p=128}} Gobolka Xorta ah wuxuu bilaabay inuu canshuur saaro, oo lagu bixiyo fool maroodi, laakiin taas oo dhawaan u beddeshay cinjirka duurjoogta.{{sfn|Harms|1983|p=126}} Bishii Sebtembar 1892, Gobolka Xorta ah wuxuu isticmaalayay ciidamadiisa milatari si ay u weeraraan oo u qabsadaan tuulooyinka dooxooyinka [[Webiga Lulonga|Lulonga]] iyo Maringa si ay u ballaariyaan saldhigooda canshuuraha.{{sfn|Harms|1983|p=128}} [[File:ABIR company posts.svg|thumb|ABIR goobaha shirkadda ee gudaha heshiiska]] Heshiiskii lagu beeri lahaa cinjirka waxaa la siiyay [[Abir Congo Company]], oo xarunteeda ka dhistay Basankusu, 1893-kii. Mawqifkeeda isku-darka Maringa iyo Lopori, ayaa u oggolaaday ABIR inay ku ballaariso webiyadan iyo tributaries-kooda, iyagoo dhisaya goobo cusub inta ay jidka ku jiraan.{{sfn|Harms|1983|p=79}} Shirkaddu waxay dhistay goobo gobolka oo dhan ah, oo ay shaqaalaysiiyeen wakiilo kuwaas oo inta badan lagu bixiyay komishan oo isticmaalay habab arxan daran si ay ugu qasbaan dadka tuulada inay bixiyaan canshuuraha cinjirka. Dadaalka ururinta cinjirka uma reebin waqti ku filan oo lagu beeray, dadka tuuladuna waxay bilaabeen inay la ildaran yihiin nafaqo-xumo iyo gaajo. Cudurro dilaa ah, sida [[Smallpox]] iyo [[African trypanosomiasis|Cudurka Hurdada]], ayaa sidoo kale ku faafay gobolka. Si ay waqti u badbaadiyaan, goostayaashu waxay u soo jeesteen jarista dhirta cinjirka si ay u helaan casiirkooda. Warbixinnada xadgudubyada ayaa horseeday Gobolka Xorta ah inay baaritaan ku sameeyaan hab-dhaqanka Abir, iyo, 1905, inay dib ula wareegaan heshiiska. Dhowr ka dib, iyada oo aan jirin dhir haray, canshuurta cinjirka ayaa la baabi'iyay.{{sfn|Harms|1983|p=79-88}} ==Khataraha== Muuqaalka MLW wuxuu ku yaallaa mid ka mid ah meelaha ugu horumarsan uguna fog ee [[Dooxada Kongo]]. Dadka deggan waa kuwa ugu saboolsan Afrika, iyagoo ku tiirsan kheyraadka dabiiciga ah si ay u daboolaan baahidooda aasaasiga ah.{{sfn|Dupain et al. 2008|p=329}} Dadka badankood waxay ku nool yihiin [[beerashada jarista iyo gubista]], waxayna ku tiirsan yihiin [[hilibka duurjoogta]] sida [[porcupine]], [[sitatunga]], iyo [[doofaar-kaymeed]] si ay u helaan borotiin.{{sfn|Dupain et al. 2008|p=331}} Dalagyada lacagta caddaanka ah waxaa ka mid ah [[hadhuudh]], [[cassava]] iyo [[Bambara groundnut|lows]].{{sfn|Dupain et al. 2008|p=332}} Dadka sii kordhaya ayaa culays badan saaraya deegaanka, waxaana jira halis ah dib u soo noolaynta [[qoryaha]] oo dhaawici kara awoodda dhulka si uu u taageero dadka oo khatar gelin kara noocyada kala duwan ee noolaha.{{sfn|Dupain et al. 2008|p=329}} Hay'adaha maxalliga ah iyo kuwa caalamiga ah ee uu madax u yahay [[African Wildlife Foundation]] (AWF) ayaa dhawaan bilaabay inay horumariyaan qorshe isticmaalka dhulka oo joogto ah oo loogu talagalay MLW. Qorshuhu wuxuu ujeedadiisu tahay in la hubiyo in baahiyaha dhaqaale iyo dhaqameed ee dadka deggan la daboolo iyadoo la ilaalinayo deegaanka. Habka ayaa isku daraya Habka Ilaalinta Wadnaha ee AWF iyo [[Barnaamijka Gobolka Afrika ee Dhexe ee Deegaanka]] (CARPE) Qorshaha Kormeerka Barnaamijka. Agab kala duwan ayaa la isticmaalaa oo ay ku jiraan sahamin, waraysiyo lala yeesho dadka maxalliga ah iyo tarjumaadda sawirka dayax-gacmeedka.{{sfn|Dupain et al. 2008|p=329}} ==Tixraac== {{reflist |colwidth=20em}} ==Ilaha== {{refbegin}} *{{cite web |ref={{harvid|Dupain et al. 2008}} |url=http://www.observatoire-comifac.net/docs/edf2008/EN/SOF_23_Maringa.pdf |title=Maringa-Lopori-Wamba Landscape |first1=Jef |last1=Dupain |first2=Janet |last2=Nackoney |first3=Jean-Paul |last3=Kibambe |first4=Didier |last4=Bokelo |first5=David |last5=Williams |publisher=L'Observatoire des Forêts d'Afrique Centrale |year=2008 |access-date=2011-10-14 }} *{{Cite journal |last = Harms |first = Robert |title = The End of Red Rubber: A Reassessment |journal = The Journal of African History |volume = 16 |issue = 1 |pages = 73–88 |year = 1975 |doi = 10.1017/S0021853700014110|jstor = 181099 }} *{{Citation |last=Harms |first=Robert |title=The World Abir Made: The Maringa-Lopori Basin, 1885–1903 |journal=African Economic History |issue=12 |pages=122–139 |year=1983 |doi=10.2307/3601320 |jstor=3601320}} *{{cite journal |url=http://jambo.africa.kyoto-u.ac.jp/kiroku/asm_normal/abstracts/pdf/30-4/30-4-3LingomoKimura.pdf |journal=African Study Monographs |volume=30 |issue=4 |date=December 2009 |title=TABOO OF EATING BONOBO AMONG THE BONGANDO PEOPLE IN THE WAMBA REGION, DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO |first=Daiji |last=Kimura |access-date=2011-10-13}} {{refend}} 0jpfc5v89zrdnnqweozbkcc6v1zxjsw 0 48213 299970 2026-06-28T07:43:10Z Isma4l 41797 /* */ 299970 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = Webiga Cunene | name_native = | name_native_lang = | name_other = Webiga Kunene | image = Řeka Kunene River, vodopády Epupa Falls - Namibie, Angola - panoramio.jpg | image_caption = Webiga Cunene (Kunene) oo u dhow [[Biyo-dhaca Epupa]] | map = Cunene-River-Angola.png | map_caption = Koorsada Webiga Kunene (Cunene), qaybo ka mid ah [[Angola]] oo lagu muujiyay buluug | subdivision_type1 = Waddamada | subdivision_name1 = [[Angola]] iyo [[Namibiya]] | source1 = | source1_location = Angolan Highlands | source1_coordinates = | source1_elevation = | mouth =[[Badweynta Atlaantik]] | mouth_location = | mouth_coordinates ={{coord|17|15|09|S|11|45|05|E|type:river_region:AO|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|ft|abbr=on}} | progression = | river_system = | tributaries_left = | tributaries_right = | waterbodies = | waterfalls = [[Biyo-dhaca Epupa]], [[Biyo-dhaca Ruacana]] | ports = | length = {{convert|1,050|km|mi|abbr=on}} | basin_size = {{convert|106,560|km2|mi2|abbr=on}} ilaa {{cvt|108,943|km2|mi2|abbr=on}}<ref name="South West Coast">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=163&catid=325&Itemid=179|title=South West Coast}}</ref> | discharge1_avg =(Muddadii: 1971–2000){{cvt|221.7|m3/s|ft3/s|abbr=on}}<ref name="South West Coast">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=163&catid=325&Itemid=179|title=South West Coast}}</ref> {{Convert|174|m3/s|ft3/s|abbr=on}} }} '''Cunene''' (higaadda Bortuqiiska) ama '''Kunene''' (higaadda caadiga ah ee [[Namibiya]]){{efn|Ku-dhawaaqid: {{IPAc-en|UKlang|k|juː|ˈ|n|eɪ|n|ə}} {{respell|kew|NAY|nə}}, {{IPAc-en|USlang|k|uː|ˈ|-}} {{respell|koo|-}}.<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Cunene|access-date=May 30, 2019}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20190530134220/https://en.oxforddictionaries.com/definition/us/Cunene "Cunene"] (US) iyo {{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Cunene |archive-url=https://web.archive.org/web/20200322182735/https://www.lexico.com/definition/cunene |url-status=dead |archive-date=2020-03-22 |title=Cunene |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Cunene|access-date=May 30, 2019}}</ref>}} waa [[wabi]] ku yaal [[Afrikata Koonfureed]]. Wuxuu ka qulqulaa buuraleyda [[Angola]] dhanka koonfureed ilaa xadka Namibia. Ka dib wuxuu u qulqulaa dhanka galbeed iyadoo ay barbar socoto xadka ilaa uu ka gaaro [[Badweynta Atlaantik]]. == Juqraafi == Mid ka mid ah [[durdurka joogtada ah]] ee yar ee gobolka, Cunene waa qiyaastii {{convert|1,050|km|mi|abbr=on}} dherer, oo leh [[barkadda biyaha]] {{convert|106,560|km2|mi2|abbr=on}} ee bedka. [[Discharge (hydrology)|Qulqulka]] celceliska sanadlaha ah waa {{cvt|174|m3/s|ft3/s|abbr=on}} ilaa {{cvt|222|m3/s|ft3/s|abbr=on}} afkiisa.{{sfn|Nakayama|2003|page=9}}<ref name="South West Coast">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=163&catid=325&Itemid=179|title=South West Coast}}</ref> [[Biyo-dhaca Epupa]] ayaa ku yaal wabiga. [[Biyo-xireenka Olushandja]] ayaa xanniba wabi laan u ah wabiga, Etaka, wuxuuna gacan ka geystaa siinta [[Xarunta Korontada ee Ruacana]] biyo. Durdurka ugu weyn wuxuu ka kaco 12° 30′ S. iyo qiyaastii 160 mayl oo xariiq toos ah oo ka timaada badda at [[Benguela|Benguella]], wuxuuna guud ahaan ka ordaa waqooyi ilaa koonfur iyada oo loo marayo afar darajo oo latitude ah, laakiin ugu dambeyntii wuxuu u qulqulaa galbeedka badda iyada oo loo marayo nasasho ku taal [[Highland|buuraleyda]] dibadda.<ref name=":0">{{EB1911|wstitle=Kunene|inline=yes|volume=15|page=946–947}}</ref> Inta u dhaxaysa afka labadiisa [[Tributary|wabi laan]], Cunene wuxuu maraa bannaanka dhiiqada leh, oo ay biyo qariyaan inta lagu jiro biyaha sare, oo ay ku jiraan dhowr harooyin yaryar wakhtiyada kale ee sanadka. Gobolkan dhiiqada leh laamaha kala duwan ayaa orda S.E. Waxay inta badan yihiin kuwo goos-goos ah, laakiin Kwamatuo, oo ka taga durdurka ugu weyn qiyaastii 15° 8′ E., 17° 15′ S., wuxuu ku qulqulaa dhiiqo weyn ama haro loo yaqaan [[Etosha]], oo ku taal niyadjabka gudaha ee miiska-dhulka qiyaastii 3400 ft ka sarreysa heerka badda. Laga soo bilaabo S.E. dhamaadka harada Etosha durdurrada ayaa soo saara jihada [[Webiga Okavango|Okavango]], kaas oo ay mararka qaar fatahaad weyn ay ku daraan biyo yar.<ref name=":0" /> Markuu ka tago gobolka dhiiqada leh Cunene wuxuu si go'aan ah ugu leexdaa galbeedka, wuxuuna u degaa bannaanka xeebta iyada oo ay jiraan tiro cataracts ah, kuwaas oo madaxa (17° 25′ S., 14° 20′ E.) uu leeyahay biyo-dhac dhan 330 ft. Wabigu wuxuu noqdaa mid mugga yar marka uu marayo gobol ku dhow lamadegaan oo leh dhir yar ama aan lahayn. Durdurku mararka qaarkood waa mid qoto dheer oo la mari karo, wakhtiyo kale waxaa ku xaddidan kanaal dhagax ah oo cidhiidhi ah. Meel u dhow badda Cunene wuxuu maraa gobolka sand-hills, afkiisa si buuxda ayaa loogu xannibay biyaha hoose. Wabigu wuxuu galaa [[Badweynta Atlaantik|Atlantic]] 17° 18′ S., 11° 40′ E. Waxaa jira calaamado muujinaya in laan hore oo wabiga ka mid ah uu mar bay ku soo galay gacanka dhanka koonfureed.<ref name=":0" /> == Khilaafaadka biya-xireenka == Dowladda Namibia ayaa soo jeedisay dabayaaqadii 1990-meeyadii inay dhisato Biyo-xireenka Epupa, oo ah biya-xireen koronto-biyood oo muran dhaliyay oo ku yaal Cunene. Sannadkii 2012 Dowladaha Namibia iyo Angola waxay ku dhawaaqeen qorshayaal ay si wadajir ah ugu dhisi lahaayeen biya-xireenka Orokawe ee [[Buuraha Baynes]]. Sida ay sheegeen [[dadka Himba|Himba]] ee asaliga ah oo ay saameyn weyn ku yeelan lahayd dhismaha biya-xireenka, biya-xireenka wuxuu khatar gelin lahaa nidaamka deegaanka ee maxalliga ah sidaas darteedna saldhigga dhaqaale ee Himba. Bishii Febraayo 2012, madaxda dhaqanka Himba waxay soo saareen caddayn ku socota [[Midowga Afrika]] iyo [[Golaha Xuquuqda Aadanaha ee Qaramada Midoobay]] ee [[Qaramada Midoobay]], oo cinwaankeedu yahay "Caddaynta Ovahimba, Ovatwa, Ovatjimba iyo Ovazemba ee inta badan ay saameeyeen ka dhanka ah Biyo-xireenka Orokawe ee Buuraha Baynes," kaas oo qeexaya diidmada daran ee ka dhanka ah biya-xireenka ee ka imanaya madaxda dhaqanka Himba iyo bulshooyinka ku nool agagaarka Webiga Kunene.<ref name="Galdu">{{Cite web|url=http://www.galdu.org/web/index.php?odas=5638&giella1=eng|title=Indigenous Himba Appeal to UN to Fight Namibian Dam|publisher=galdu.org|access-date=April 6, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017232022/http://www.galdu.org/web/index.php?odas=5638&giella1=eng|archive-date=October 17, 2013}}</ref><ref name="newsodrome">{{Cite web|url=http://newsodrome.com/native_american_news/namibian-minority-groups-demand-their-rights-29917361|title=Namibian Minority Groups Demand Their Rights|publisher=newsodrome.com|access-date=April 6, 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017135555/http://newsodrome.com/native_american_news/namibian-minority-groups-demand-their-rights-29917361|archive-date=October 17, 2013}}</ref><ref name="ep1061">{{Cite web|url=http://earthpeoples.org/blog/?p=1061 |title=Declaration of the most affected Ovahimba, Ovatwa, Ovatjimba and Ovazemba against the Orokawe Dam in the Baynes Mountains|publisher=earthpeoples.org|access-date=April 6, 2012}}</ref> Sebtembar 2012, [[Wakiilka gaarka ah ee Qaramada Midoobay]] ee Xuquuqda [[Dadka Asaliga ah]] wuxuu booqday Himba, wuxuuna maqlay welwelkooda. Noofambar 23, 2012, boqolaal Himba iyo Zemba ah oo ka socda gobolka Omuhonga iyo Epupa ayaa mudaaharaad ka sameeyay Okanguati iyaga oo ka soo horjeeda qorshayaasha Namibia ee dhisidda biya-xireen Webiga Kunene ee Buuraha Baynes, iyaga oo ka soo horjeeda hawlgallada macdanta ee sii kordhaya ee dhulkooda dhaqameed iyo xadgudubyada xuquuqda aadanaha ee ka dhanka ah iyaga.<ref name="Rebecca Sommer">{{Cite web|url=http://earthpeoples.org/blog/?p=2910=eng|title=Namibia: Indigenous semi-nomadic Himba and Zemba march in protest against dam, mining and human rights violations|publisher=earthpeoples.org|access-date=November 24, 2012|archive-date=March 10, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130310002526/http://earthpeoples.org/blog/?p=2910=eng|url-status=dead}}</ref> Maarso 25, 2013, in ka badan kun Himba iyo Zemba ah ayaa ku socday [[Opuwo]]<ref name="Earth Peoples">{{Cite web|url=http://earthpeoples.org/blog/?p=4151|title=German GIZ directly engaged with dispossessing indigenous peoples of their lands and territories in Namibia|publisher=earthpeoples.org|access-date=March 30, 2013}}</ref> si ay mar kale uga mudaaharaadaan qorshayaasha Namibia ee dhisidda biya-xireenka Orokawe ee Webiga Cunene iyada oo aan lagala tashan dadka asaliga ah ee aan ogolaan qorshayaasha dhismaha.<ref name="The Namibian">{{Cite web|url=http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2013/march/article/himba-zemba-reiterate-no-to-baynes-dam/|title=Himba, Zemba reiterate 'no' to Baynes dam|publisher=Catherine Sasman for The Namibian|access-date=March 26, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130329005913/http://www.namibian.com.na/news/full-story/archive/2013/march/article/himba-zemba-reiterate-no-to-baynes-dam|archive-date=March 29, 2013|url-status=dead}}</ref> == Goobta soo jiidashada == Dalxiisayaashu waxay inta badan booqdaan xeryaha ama hoyga Epupa, kuwaas oo bixiya isboortiga biyaha ee wabiga, oo ay ku jiraan rafting iyo canoeing.<ref>{{cite web |url=http://www.kaoko-namibia.com/epupa_falls.html |title=KaokoHimba Safaris Namibia - Kaokoland, Epupa Falls Campsite, Himba People, Tours - Epupa Falls |access-date=March 23, 2013|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422001005/http://www.kaoko-namibia.com/epupa_falls.html |archive-date=April 22, 2013}}</ref> Geedaha baobab ee qadiimiga ah waxay ku koraan hareeraha [[gorge]], waxaana jira goob qurux badan oo si wanaagsan loo xafiday oo kor ka eegaysa tuulada iyo biyo-dhaca. == Qoraal == {{Notelist}} == Tixraac == {{Reflist}} === Ilaha === * {{cite book|author=C. Michael Hogan|year=2012|section-url=http://www.eoearth.org/article/Kunene_River?topic=78166|section=Kunene River|editor1=P. Saundry|editor2=C. Cleveland|title=Encyclopedia of Earth|publisher=National Council for Science and the Environment|location=Washington DC.}} * {{cite journal|author1=F. C. de Moor|author2=H. M. Barber-James|author3=A. D. Harrison|author4=C. R. Lugo-Ortiz|year=2000|title=The macroinvertebrates of the Cunene River from the Ruacana Falls to the river mouth and assessment of the conservation status of the river|journal=African Journal of Aquatic Science|volume=25|issue=1}} * {{cite book|first=Mikiyasu|last=Nakayama|year=2003|title=International Waters in Southern Africa|publisher=[[United Nations University Press]]|isbn=92-808-1077-4|url=https://books.google.com/books?id=Ittv1oAJ37sC}} Google eBook. == Xiriirinta dibadda == {{Commons}} * [https://web.archive.org/web/20071121034417/http://www.pgoimages.com/gallery.php?gall=g_namibia_serracafema Images near Kunene River] * [https://web.archive.org/web/20120813015647/http://www.waterandnature.org/en/resources/publications/thematic-collection/facts-figures/watersheds-world Map of the Cunene River basin at Water Resources eAtlas] {{Authority control}} k49wfmbyrt45ymbqow8i9u5qri6jgqa 0 48214 299973 2026-06-28T07:45:58Z Isma4l 41797 /* */ 299973 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = Buurta Kwaraha | image = Mt Kwahara, Babati.jpg | image_caption = | map = | map_caption = | location = [[Gobolka Manyara]] | label_position = right | elevation_m = 2415 | prominence_m = | prominence_ref = | listing = | range = | coordinates = | coordinates_ref = | type = [[Stratovolcano]]<ref name="volcano.si.edu">https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=222814</ref> | age = | last_eruption = [[Pleistocene]]<ref name="volcano.si.edu">https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=222814</ref> | first_ascent = | easiest_route = | range_coordinates = }} '''Buurta Kwaraha''' waa buur ku taal badhtamaha [[Tansaaniya]]. Waxay ku taallaa qiyaastii {{cvt|5|km}} bari ka xigta magaalada [[Babati]], ee [[Degmada Babati]] ee [[Gobolka Manyara]]. Buurta Kwaraha waa [[inselberg]] dhagax granite ah, waxayna gaadhaa {{cvt|2415|m}}.<ref name = briggs>Briggs, Philip and Chris Mcintyre. ''Tanzania Safari Guide: With Kilimanjaro, Zanzibar and the Coast''. Brandt Travel Guides, 2017. p. 229.</ref> Buurtu waxay leedahay ilo badan iyo durdurro u qulqula galbeedka [[Harada Babati]] iyo bari [[Webiga Tarangire]]. Buurtu waxay leedahay kaymo ceeryaamo ah oo ka sarreeya {{cvt|1800|m}} dherer ahaan, waana hoy u ah tiro yar oo maroodiyaal iyo maroodi-dibi ah, iyo tiro badan oo shimbiro iyo daanyeerro ah.<ref name = briggs/> '''Kaydka Kaynta Ufiome''' wuxuu daboolayaa {{cvt|54.36|km2}} oo buurta ah.<ref>"Ufiome Forest Reserve". ''Protected Planet''. Accessed 25 September 2019. [https://www.protectedplanet.net/303350]</ref> ==Geology== Buurta Kwaraha waa [[stratovolcano]] hurda. Qaraxeedii ugu dambeeyay wuxuu ahaa [[Pleistocene]]. ==Tixraac== {{reflist}} {{coord|04|13|47|S|35|48|4|E|display=title|region:TZ_type:mountain}} pyfwjgo1hoxywrpmq4tspily9v9gbam 299974 299973 2026-06-28T07:46:14Z Isma4l 41797 299974 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = Buurta Kwaraha | image = Mt Kwahara, Babati.jpg | image_caption = | map = | map_caption = | location = [[Gobolka Manyara]] | label_position = right | elevation_m = 2415 | prominence_m = | prominence_ref = | listing = | range = | coordinates = | coordinates_ref = | type = [[Stratovolcano]]<ref name="volcano.si.edu">https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=222814</ref> | age = | last_eruption = [[Pleistocene]]<ref name="volcano.si.edu">https://volcano.si.edu/volcano.cfm?vn=222814</ref> | first_ascent = | easiest_route = | range_coordinates = }} '''Buurta Kwaraha''' waa buur ku taal badhtamaha [[Tansaaniya]]. Waxay ku taallaa qiyaastii {{cvt|5|km}} bari ka xigta magaalada [[Babati]], ee [[Degmada Babati]] ee [[Gobolka Manyara]]. Buurta Kwaraha waa [[inselberg]] dhagax granite ah, waxayna gaadhaa {{cvt|2415|m}}.<ref name = briggs>Briggs, Philip and Chris Mcintyre. ''Tanzania Safari Guide: With Kilimanjaro, Zanzibar and the Coast''. Brandt Travel Guides, 2017. p. 229.</ref> Buurtu waxay leedahay ilo badan iyo durdurro u qulqula galbeedka [[Harada Babati]] iyo bari [[Webiga Tarangire]]. Buurtu waxay leedahay kaymo ceeryaamo ah oo ka sarreeya {{cvt|1800|m}} dherer ahaan, waana hoy u ah tiro yar oo maroodiyaal iyo maroodi-dibi ah, iyo tiro badan oo shimbiro iyo daanyeerro ah.<ref name = briggs/> '''Kaydka Kaynta Ufiome''' wuxuu daboolayaa {{cvt|54.36|km2}} oo buurta ah.<ref>"Ufiome Forest Reserve". ''Protected Planet''. Accessed 25 September 2019. [https://www.protectedplanet.net/303350]</ref> ==Juqraafiga== Buurta Kwaraha waa [[stratovolcano]] hurda. Qaraxeedii ugu dambeeyay wuxuu ahaa [[Pleistocene]]. ==Tixraac== {{reflist}} {{coord|04|13|47|S|35|48|4|E|display=title|region:TZ_type:mountain}} 5lojfe32uhm2odxzv4tooc51asnimjr 0 48215 299979 2026-06-28T07:50:07Z Isma4l 41797 /* */ 299979 wikitext text/x-wiki '''Buuraha Mbulu''' waa saxare ku yaal badhtamaha woqooyi ee Tansaaniya. [[File:Women working on an irrigation canal.jpg|thumb|Haween ka shaqaynaya kanaal waraab, tuulada Dirim, [[Degmada Mbulu]].]] ==Juqraafi== Buuraha Mbulu waxay u dhexeeyaan dooxooyinka [[Harada Eyasi]] ee galbeedka iyo [[Harada Manyara]] ee bariga. Saxaruhu wuxuu u dhexeeyaa 1500 ilaa 2300 mitir dherer ahaan. Buuruhu waxay u fidsan yihiin woqooyi-bari ilaa koonfur-galbeed. [[Jiir]] dhaadheer oo u socda woqooyi-bari ilaa koonfur-galbeed ayaa xadida buuraha dhanka bariga, kuwaas oo eegaya dooxooyinka Harada Manyara, iyo koonfurta fog, [[Harada Balangida]]. Saxaruhu wuxuu hoos ugu dhacaa si ka yar marka la eego taxanaha ridooyinka iyo dooxooyinka ilaa Harada Eyasi ee galbeedka iyo [[Dooxada Yaeda]] ee koonfur-galbeed. Woqooyiga waxaa ku yaal buuraha fulkaanaha ee [[Buuraha Ngorongoro]]. Meesha ugu sarreysa ee fulkaanaha ee [[Buurta Hanang]] ayaa kor u kacda koonfurta Harada Balangida. Buuruhu waxay inta badan ku yaalliin [[Degmada Mbulu]] ee [[Gobolka Manyara]], iyagoo u sii fidsan woqooyi ilaa [[Degmada Karatu]] ee [[Gobolka Arusha]]. Magaalada ugu weyn ee saxaarka ku taal waa [[Mbulu]]. Wadada weyn ee B141 ee Tansaaniya ayaa ka gudubta buuraha, iyada oo maraysa Mbulu marka ay ka imanayso [[Madukani]] oo dhanka bari ka xigta buuraha ilaa [[Singida]] ee koonfur-galbeed. ==Cimilada== Celceliska roobka sanadlaha ah waa 1000 mm ama ka badan buuraha, taas oo ka sarreysa tan dhulka hoose ee ku hareeraysan. Roobabku way kala duwanaan karaan sanadba sanadka ka dambeeya. Juun ilaa Sebtembar waa bilaha ugu qalalan, iyadoo roobabku ay yar yihiin ama aysan jirinba. Xaalado qabow, oo ceeryaamo leh ayaa inta badan jira, gaar ahaan subaxdii, kuwaas oo yareeya uumiga oo gacan ka geysta ilaalinta beeraha iyo kaymaha saxaarka.<ref name = Borjeson>Börjeson, L. (2004)''A History under Siege: Intensive Agriculture in the Mbulu Highlands, Tanzania, 19th Century to the Present''. Stockholm University, 2004</ref> ==Dadka== Saxaarku wuxuu hoy u yahay [[dadka Iraqw]], kuwaas oo ku dhaqma beerasho xooggan iyagoo isticmaalaya noocyo kala duwan oo dalagyo ah iyo tarrasyo beeraha. Meelaha la beero ayaa inta badan ka sarreeya 1800 mitir dherer ahaan.<ref name = Borjeson/> ==Deegaanka== Dhirta dabiiciga ah ee saxaarku waa inta badan [[kaymaha miombo ee Central Zambezian]]. Buuraha woqooyi, [[dhul-daaqsimeedka fulkaanaha ee Serengeti]] ayaa ka baxa carra ka samaysan dambaska fulkaanaha. [[Kaymaha buuraleyda ee Bariga Afrika]] ayaa ka baxa meelaha sare.<ref>"East African Montane Forest". ''WWF'' ecoregion profile. Accessed 24 September 2019. [https://www.worldwildlife.org/ecoregions/at0108]</ref> Saxaruhu wuxuu leeyahay laba kayd oo kayn ah, Nou (305.19 km²)<ref>"Nou Forest Reserve". ''Protected Planet.'' Accessed 24 September 2019. [https://www.protectedplanet.net/nou-forest-reserve]</ref> iyo Hassama (49.01 km²).<ref>"Hassama Forest Reserve". ''Protected Planet.'' Accessed 24 September 2019. [https://www.protectedplanet.net/301422]</ref> [[Dhul-baadiyaha iyo duurka ee Acacia-Commiphora]] ee ka sii qalalan ayaa degan dhulka hoose ee Eyasi iyo Manyara. ==Tixraac== {{reflist}} {{coord|3.8556|S|35.5444|E|display=title|type:landmark_region:TZ-source:google_maps}} pjsjdfjitfuq59zhlla2r513counavq 0 48216 299981 2026-06-28T07:54:38Z Isma4l 41797 /* */ 299981 wikitext text/x-wiki {{Infobox valley | name = Sua Pan | other_name = | photo = ISS067-E-756 - View of Earth.jpg | photo_caption = Sawir dayax-gacmeed oo muujinaya qaybta woqooyi ee Sua Pan <!-- MAP --> | map = | map_image = | map_caption = <!-- Location --> | location = | country = [[Botswana]] | region = | state = | district = [[Lamadegaanka Kalahari]] | city = [[Sowa, Botswana|Sowa]] | relief = | label = | label_position = | coordinates = | coordinates_ref = <!-- Statistics --> | elevation = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_ref = | length = | length_mi = | length_km = | length_orientation = | length_note = | width = | width_mi = | width_km = | width_orientation = | width_note = | area = | area_mi2 = | area_km2 = | depth = | depth_ft = | depth_m = | type = | age = | border = | topo = | traversed = | river = <!-- Below --> | footnotes = | embed = }} '''Sua Pan''' ama '''Sowa Pan''' waa meel dabiici ah oo aad u weyn oo hooseeya oo ku dhex taal gobolka [[Makgadikgadi]] ee waqooyi-bari [[Botswana]]. Waxay ku taallaa meel u dhow tuulada ''[[Sowa, Botswana|Sowa]]'', oo magaceedu ka dhigan yahay [[milix]] luuqadda dadka [[Bushmen|San]].<ref>[http://www.botswanatourism.co.bw/attractions/sowa_pan.html Sowa Pan]. Botswana Tourism Board.</ref><ref>{{cite book | title = Southern Africa | edition = 4th | author = Murphy, Alan | publisher = Lonely Planet | date = 2007 | page = 99 | url = https://books.google.com/books?id=AijmBeQ9_r8C&q=sua+sowa+pan&pg=PA99 | isbn = 978-1-74059-745-6 | oclc = 156530975 }}</ref> Sua [[salt pan (geology)|salt pan]] waa mid ka mid ah saddexda meelood ee waaweyn ee ku dhex yaal Makgadikgadi, labada kale waa [[Nxai Pan]] iyo [[Nwetwe Pan]].<ref>B.R. Davies, 1986</ref> Sua Pan waxaa markii ugu horreysay dunida reer Yurub u sharraxay [[David Livingstone]], ka dib markii uu [[explorer|baadhitaanno]] ka sameeyay gobolkan.<ref>D. Livingstone, 1868</ref> Helitaanno muhiim ah oo [[archaeological]] ah ayaa laga sameeyay gudaha Nwetwe Pan, oo ay ku jiraan qalabka [[Stone-Age]] ee dadkii ku noolaa aaggan<ref>{{Cite book|url=https://www.springer.com/gp/book/9789401775199|title=Africa from MIS 6-2: Population Dynamics and Paleoenvironments|date=2016|publisher=Springer Netherlands|isbn=9789401775199|editor-last=Jones|editor-first=Sacha C.|series=Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology|doi=10.1007/978-94-017-7520-5|s2cid=12509903|editor-last2=Stewart|editor-first2=Brian A.}}</ref> markii haro weyn oo sanadka oo dhan ah ay ka jirtay Sua iyo Nwetwe Pans.<ref>{{Cite journal|last1=Burrough|first1=Sallie L.|last2=Thomas|first2=David S.G.|last3=Bailey|first3=Richard M.|date=July 2009|title=Mega-Lake in the Kalahari: A Late Pleistocene record of the Palaeolake Makgadikgadi system|journal=Quaternary Science Reviews|volume=28|issue=15–16|pages=1392–1411|doi=10.1016/j.quascirev.2009.02.007|bibcode=2009QSRv...28.1392B}}</ref> Brines-ka Sua Pan, oo ah mid ka mid ah harooyinka playa ee ugu waaweyn adduunka, waxay daboolaysaa qiyaastii 24,000 oo kiiloomitir oo laba jibbaaran. Inkasta oo [[sodium chloride]] ay tahay qaybta ugu muhiimsan, waxaa jira milixyo badan oo kale oo laga helo aaggan sida [[sodium carbonate]], [[sodium bicarbonate]], [[sodium sulfate]], iyo qaddar yar oo [[potassium chloride]] ([[potash]]).<ref>{{Cite journal|author=Republic of Botswana|date=November 24, 1980|title=Botswana Soda-ash Study Contract No. AID/SOD/PDC-C-0407|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAY142.pdf|journal=The Brines of Sua Pan|publisher=United States Agency for International Development}}</ref> Hadda, Sua Pan waa haro xilliyeed; waxay biyo ka buuxsataa xilliga roobka ee xagaaga waxayna haysataa biyo ka yimaada [[Webiga Nata]] ilaa Abriil ama Maajo.<ref>{{Cite web|url=http://www.itravelto.com/makgadikgadi-pans-climate.html|title=Makgadikgadi Pans Climate - Makgadikgadi Botswana|website=www.itravelto.com}}</ref> Mashruucyada ilaalinta duurjoogta ee ugu guulaha badan Botswana waxaa ka mid ahaa [[Nata Bird Sanctuary]] oo ay bulshadu bilowday waqooyi-bari ee aaggan. Waxaa la furay 1993 waxaana la guddoonsiiyay sanadkaas "Tourism for Tomorrow Award" ee [[Southern Hemisphere]].<ref name="McIntyre2010">{{cite book|author=Chris McIntyre|title=Botswana: Okavango Delta, Chobe, Northern Kalahari|url=https://archive.org/details/isbn_9781841623085|access-date=12 April 2011|year=2010|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-308-5|pages=387–}}</ref> Waxaa taageera xubno ka tirsan afar tuulo oo u dhow, kuwaas oo gacan ka geystay sidii uu u guulaysan lahaa. Mid ka mid ah laamaha Sua Pan waa [[Webiga Mosetse]]. Tuulada [[Mosetse]] ayaa loogu magac daray webiga waxayna ku taallaa hareeraha webiga. ==Warshadaha== [[File:Makgadigadi pans, Sodium Carbonate pans, Na2CO3. Algae causes the red. Camera at 10 000 feet altitude and ground is about 3 280 feet (1000 metres) altitude. - panoramio.jpg|thumb|Pans loo isticmaalo macdanta sodium carbonate]]Sua Pan waa goobta shirkadda macdanta ee [[sodium carbonate]] (soda ash) ee Botash. Shirkaddu waxay kala bar leedahay dowladda Botswana waxayna soo saartaa in ka badan 300,000 oo tan oo soda ash ah iyo 450,000 oo tan oo milix ah sanadkii.<ref name="botash.bw">{{cite web | url=http://www.botash.bw/company-history/ | title=History }}</ref> Marka laga soo tago soo saarista sodium carbonate, macdantu waxay sidoo kale soo saartaa [[halite]], [[sodium sulfate]] iyo [[sodium bicarbonate]]. Macdantu waxay isticmaashaa nooc ka mid ah [[Solvay process]] si ay u soo saaraan soda ash-kooda iyo alaabada kale ee soo raaca.<ref>{{Cite journal|author1=Frank D.Eckardt |author2=Robert G.Bryant |author3=Graham McCulloch |author4=Baruch Spiro |author5=Warren W.Wood|date=2008|title=The hydrochemistry of a semi-arid pan basin case study: Sua Pan, Makgadikgadi, Botswana|journal=Applied Geochemistry|volume=23 |issue=6|pages=1563–1580|doi=10.1016/j.apgeochem.2007.12.033|bibcode=2008ApGC...23.1563E }}</ref> ==Gaadiidka== Sua Pan waa xarunta galbeed ee [[Francistown]]–Sua Pan 174.5 km oo ah [[khadka tareenka]]. ==Sidoo kale eeg== * [[Webiga Mosope]] * [[Webiga Semowane]] * [[Webiga Nata]] ==Ilaha == * David Livingstone (1868) ''Missionary Travels and Researches in [[South Africa]]: Including a Sketch of Sixteen Years' Residence in the Interior of Africa'', Harper Publishers. * C.Michael Hogan (2008) ''Makgadikgadi, The Megalithic Portal'', ed. A. Burnham * Bryan Robert Davies and Keith F. Walker (1986), ''The [[Ecology]] of River Systems'', Springer, 733 pages, {{ISBN|90-6193-540-7}}, {{ISBN|978-90-6193-540-7}}. ==Tixraac== {{reflist}} {{coord|-20.75|25.95|dim:100000_region:BW|display=title}} kx267x6cytt7ma0xlf1tcpp4grysg31 300113 299981 2026-06-28T11:40:06Z InternetArchiveBot 28368 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 300113 wikitext text/x-wiki {{Infobox valley | name = Sua Pan | other_name = | photo = ISS067-E-756 - View of Earth.jpg | photo_caption = Sawir dayax-gacmeed oo muujinaya qaybta woqooyi ee Sua Pan <!-- MAP --> | map = | map_image = | map_caption = <!-- Location --> | location = | country = [[Botswana]] | region = | state = | district = [[Lamadegaanka Kalahari]] | city = [[Sowa, Botswana|Sowa]] | relief = | label = | label_position = | coordinates = | coordinates_ref = <!-- Statistics --> | elevation = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_ref = | length = | length_mi = | length_km = | length_orientation = | length_note = | width = | width_mi = | width_km = | width_orientation = | width_note = | area = | area_mi2 = | area_km2 = | depth = | depth_ft = | depth_m = | type = | age = | border = | topo = | traversed = | river = <!-- Below --> | footnotes = | embed = }} '''Sua Pan''' ama '''Sowa Pan''' waa meel dabiici ah oo aad u weyn oo hooseeya oo ku dhex taal gobolka [[Makgadikgadi]] ee waqooyi-bari [[Botswana]]. Waxay ku taallaa meel u dhow tuulada ''[[Sowa, Botswana|Sowa]]'', oo magaceedu ka dhigan yahay [[milix]] luuqadda dadka [[Bushmen|San]].<ref>[http://www.botswanatourism.co.bw/attractions/sowa_pan.html Sowa Pan]. Botswana Tourism Board.</ref><ref>{{cite book | title = Southern Africa | edition = 4th | author = Murphy, Alan | publisher = Lonely Planet | date = 2007 | page = 99 | url = https://books.google.com/books?id=AijmBeQ9_r8C&q=sua+sowa+pan&pg=PA99 | isbn = 978-1-74059-745-6 | oclc = 156530975 }}</ref> Sua [[salt pan (geology)|salt pan]] waa mid ka mid ah saddexda meelood ee waaweyn ee ku dhex yaal Makgadikgadi, labada kale waa [[Nxai Pan]] iyo [[Nwetwe Pan]].<ref>B.R. Davies, 1986</ref> Sua Pan waxaa markii ugu horreysay dunida reer Yurub u sharraxay [[David Livingstone]], ka dib markii uu [[explorer|baadhitaanno]] ka sameeyay gobolkan.<ref>D. Livingstone, 1868</ref> Helitaanno muhiim ah oo [[archaeological]] ah ayaa laga sameeyay gudaha Nwetwe Pan, oo ay ku jiraan qalabka [[Stone-Age]] ee dadkii ku noolaa aaggan<ref>{{Cite book|url=https://www.springer.com/gp/book/9789401775199|title=Africa from MIS 6-2: Population Dynamics and Paleoenvironments|date=2016|publisher=Springer Netherlands|isbn=9789401775199|editor-last=Jones|editor-first=Sacha C.|series=Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology|doi=10.1007/978-94-017-7520-5|s2cid=12509903|editor-last2=Stewart|editor-first2=Brian A.}}</ref> markii haro weyn oo sanadka oo dhan ah ay ka jirtay Sua iyo Nwetwe Pans.<ref>{{Cite journal|last1=Burrough|first1=Sallie L.|last2=Thomas|first2=David S.G.|last3=Bailey|first3=Richard M.|date=July 2009|title=Mega-Lake in the Kalahari: A Late Pleistocene record of the Palaeolake Makgadikgadi system|journal=Quaternary Science Reviews|volume=28|issue=15–16|pages=1392–1411|doi=10.1016/j.quascirev.2009.02.007|bibcode=2009QSRv...28.1392B}}</ref> Brines-ka Sua Pan, oo ah mid ka mid ah harooyinka playa ee ugu waaweyn adduunka, waxay daboolaysaa qiyaastii 24,000 oo kiiloomitir oo laba jibbaaran. Inkasta oo [[sodium chloride]] ay tahay qaybta ugu muhiimsan, waxaa jira milixyo badan oo kale oo laga helo aaggan sida [[sodium carbonate]], [[sodium bicarbonate]], [[sodium sulfate]], iyo qaddar yar oo [[potassium chloride]] ([[potash]]).<ref>{{Cite journal|author=Republic of Botswana|date=November 24, 1980|title=Botswana Soda-ash Study Contract No. AID/SOD/PDC-C-0407|url=http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAY142.pdf|journal=The Brines of Sua Pan|publisher=United States Agency for International Development|access-date=Bisha Lixaad 28, 2026|archive-date=Bisha Labaad 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170221163651/http://pdf.usaid.gov/pdf_docs/PNAAY142.pdf|url-status=dead}}</ref> Hadda, Sua Pan waa haro xilliyeed; waxay biyo ka buuxsataa xilliga roobka ee xagaaga waxayna haysataa biyo ka yimaada [[Webiga Nata]] ilaa Abriil ama Maajo.<ref>{{Cite web|url=http://www.itravelto.com/makgadikgadi-pans-climate.html|title=Makgadikgadi Pans Climate - Makgadikgadi Botswana|website=www.itravelto.com}}</ref> Mashruucyada ilaalinta duurjoogta ee ugu guulaha badan Botswana waxaa ka mid ahaa [[Nata Bird Sanctuary]] oo ay bulshadu bilowday waqooyi-bari ee aaggan. Waxaa la furay 1993 waxaana la guddoonsiiyay sanadkaas "Tourism for Tomorrow Award" ee [[Southern Hemisphere]].<ref name="McIntyre2010">{{cite book|author=Chris McIntyre|title=Botswana: Okavango Delta, Chobe, Northern Kalahari|url=https://archive.org/details/isbn_9781841623085|access-date=12 April 2011|year=2010|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-308-5|pages=387–}}</ref> Waxaa taageera xubno ka tirsan afar tuulo oo u dhow, kuwaas oo gacan ka geystay sidii uu u guulaysan lahaa. Mid ka mid ah laamaha Sua Pan waa [[Webiga Mosetse]]. Tuulada [[Mosetse]] ayaa loogu magac daray webiga waxayna ku taallaa hareeraha webiga. ==Warshadaha== [[File:Makgadigadi pans, Sodium Carbonate pans, Na2CO3. Algae causes the red. Camera at 10 000 feet altitude and ground is about 3 280 feet (1000 metres) altitude. - panoramio.jpg|thumb|Pans loo isticmaalo macdanta sodium carbonate]]Sua Pan waa goobta shirkadda macdanta ee [[sodium carbonate]] (soda ash) ee Botash. Shirkaddu waxay kala bar leedahay dowladda Botswana waxayna soo saartaa in ka badan 300,000 oo tan oo soda ash ah iyo 450,000 oo tan oo milix ah sanadkii.<ref name="botash.bw">{{cite web | url=http://www.botash.bw/company-history/ | title=History | access-date=2026-06-28 | archive-date=2020-12-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201202065435/https://botash.bw/company-history/ | url-status=dead }}</ref> Marka laga soo tago soo saarista sodium carbonate, macdantu waxay sidoo kale soo saartaa [[halite]], [[sodium sulfate]] iyo [[sodium bicarbonate]]. Macdantu waxay isticmaashaa nooc ka mid ah [[Solvay process]] si ay u soo saaraan soda ash-kooda iyo alaabada kale ee soo raaca.<ref>{{Cite journal|author1=Frank D.Eckardt |author2=Robert G.Bryant |author3=Graham McCulloch |author4=Baruch Spiro |author5=Warren W.Wood|date=2008|title=The hydrochemistry of a semi-arid pan basin case study: Sua Pan, Makgadikgadi, Botswana|journal=Applied Geochemistry|volume=23 |issue=6|pages=1563–1580|doi=10.1016/j.apgeochem.2007.12.033|bibcode=2008ApGC...23.1563E }}</ref> ==Gaadiidka== Sua Pan waa xarunta galbeed ee [[Francistown]]–Sua Pan 174.5 km oo ah [[khadka tareenka]]. ==Sidoo kale eeg== * [[Webiga Mosope]] * [[Webiga Semowane]] * [[Webiga Nata]] ==Ilaha == * David Livingstone (1868) ''Missionary Travels and Researches in [[South Africa]]: Including a Sketch of Sixteen Years' Residence in the Interior of Africa'', Harper Publishers. * C.Michael Hogan (2008) ''Makgadikgadi, The Megalithic Portal'', ed. A. Burnham * Bryan Robert Davies and Keith F. Walker (1986), ''The [[Ecology]] of River Systems'', Springer, 733 pages, {{ISBN|90-6193-540-7}}, {{ISBN|978-90-6193-540-7}}. ==Tixraac== {{reflist}} {{coord|-20.75|25.95|dim:100000_region:BW|display=title}} drypkvjbuk4edywqb39fnl0mik97jrk 0 48217 299984 2026-06-28T07:57:34Z Isma4l 41797 /* */ 299984 wikitext text/x-wiki {{Infobox valley | name = Nxai Pan | other_name = | photo = Botswana Nxai Pan NP Salzpfanne.jpg | photo_caption = Botswana Nxai Pan <!-- MAP --> | map = | map_image = | map_caption = <!-- Location --> | location = | country = [[Botswana]] | region = | state = | district = | city = | relief = | label = | label_position = | coordinates = | coordinates_ref = <!-- Statistics --> | elevation = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_ref = | length = | length_mi = | length_km = | length_orientation = | length_note = | width = | width_mi = | width_km = | width_orientation = | width_note = | area = | area_mi2 = | area_km2 = | depth = | depth_ft = | depth_m = | type = | age = | border = | topo = | traversed = | river = <!-- Below --> | footnotes = | embed = }} '''Nxai Pan''' waa [[harada engan]] weyn oo ah meel [[juqraafi]] ahaan hooseeya<ref>W. Olivier, 1998</ref> taas oo qayb ka ah [[Makgadikgadi Pans]] ee woqooyi-bari [[Botswana]]. Waxay ku taal jidka hore ee [[Pandamatenga]] Trail, kaas oo ilaa 1960-meeyadii loo isticmaali jiray kaxaynta xoolaha ee dhulka. Aaggu wuxuu ku yaal geedo [[Vachellia_tortilis|umbrella acacias]] waxaana la sheegaa inay u egtahay [[Serengeti]] ee Tansaaniya.<ref name="FirestoneKarlin2010">{{cite book|author1=Matthew D. Firestone|author2=Adam Karlin|title=Botswana & Namibia|url=https://archive.org/details/isbn_9781741049220|url-access=registration|year=2010|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-922-0|page=109}}</ref> Nxai Pan waxaa lagu daray Nidaamka Beerta Qaranka si loo kordhiyo [[Beerta Qaranka ee Makgadikgadi Pans]], taasoo bixisay aag ballaaran oo ka mid ah ilaalinta dabiiciga ah.<ref>C.M.Hogan, 2008</ref> 'x' waxay ka dhigan tahay dhawaaqa [[click sound]] ee palatal. Dhawaaqyada gujintu waa kuwo caadi u ah luuqadaha [[Khoisan]] iyo qaar ka mid ah luuqadaha [[Bantu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.exploring-africa.com/en/botswana/nxai-pan-national-park/nxai-pan-national-park|title=The Nxai Pan National Park|date=16 September 2017}}</ref> ==Duurjoogta== [[Landform]]-kani waa qayb weyn oo ka mid ah [[Beerta Qaranka ee Nxai Pan]], waana hoy xilliyeedka xoolo waaweyn oo [[zebra]] iyo [[wildebeest]]. Xilliga roobka ee u dhexeeya Diseembar iyo Abriil, bannaanadu waxay noqdaan caws iyo soo jiitaan xoolahan tobanka kun, iyadoo ay la socdaan tiro yar oo [[gemsbok]], [[Common eland|eland]] iyo [[red hartebeest]].<ref name="McIntyre2014">{{cite book|author=Chris McIntyre|title=Botswana Safari Guide: Okavango Delta, Chobe, Northern Kalahari|url=https://books.google.com/books?id=x3ElAwAAQBAJ&pg=PA404|date=1 April 2014|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-489-1|page=399}}</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Nwetwe Pan]] * [[Sua Pan]] ==Tixraac== * Willie Olivier and Sandra Olivier (1998) ''Overland Through Southern Africa'', Published by Struik, 176 pages {{ISBN|1-86872-105-1}}, {{ISBN|978-1-86872-105-4}} * C.Michael Hogan (2008) ''Makgadikgadi'', The Megalithic Portal, ed. A. Burnham [http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=22373&mode=&order=0] ===Qoraallo=== {{reflist}} {{commonscat|Nxai Pan National Park|position=left}} 49cezif8mf4n83ppfvxgi37wxn70t9s 0 48218 299988 2026-06-28T08:00:45Z Isma4l 41797 /* */ 299988 wikitext text/x-wiki {{Infobox valley | name = Ntwetwe Pan | other_name = | photo = | photo_caption = <!-- MAP --> | map = | map_image = | map_caption = <!-- Location --> | location = Gobolka [[Makgadikgadi]] ee [[Botswana]] | country = [[Botswana]] | region = | state = | district_type = County | district = [[Lamadegaanka Kalahari]] | city = | relief = | label = | label_position = | coordinates = | coordinates_ref = <!-- Statistics --> | elevation = | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_ref = | length = | length_mi = | length_km = | length_orientation = | length_note = | width = | width_mi = | width_km = | width_orientation = | width_note = | area = | area_mi2 = | area_km2 = | depth = | depth_ft = | depth_m = | type = | age = | border = | topo = | traversed = | river = <!-- Below --> | footnotes = | embed = }} [[File:Suricates,_Ntwetwe_Pan_(48593046012).jpg | thumb | right | Meerkat ku sugan Ntwetwe Pan, Botswana]] '''Ntwetwe Pan''' waa [[harada engan]] weyn oo ku taal gobolka [[Makgadikgadi]] ee [[Botswana]]. Ntwetwe waa mid ka mid ah saddexda meelood ee waaweyn ee ku dhex yaal Makgadikgadi, labada kale waa [[Nxai Pan]] iyo [[Sua Pan]].<ref>B.R. Davies, 1986</ref> Ntwetwe Pan hadda waa haro xilliyeed oo ka buuxsanta biyo xilliga roobka. Ntwetwe waxaa markii ugu horreysay dunida reer Yurub u sharraxay [[David Livingstone]], ka dib markii uu [[explorer|baadhitaanno]] ka sameeyay gobolkan.<ref>D. Livingstone, 1868</ref> Helitaanno muhiim ah oo [[archaeological]] ah ayaa ka dhacay gudaha Nwetwe Pan, oo ay ku jiraan qalabka Stone Age ee dadkii ku noolaa aaggan, xilli hore oo taariikhda ka horreysay markii haro weyn oo sanadka oo dhan ah ay ka jirtay aagga Nwetwe Pan ee ku dhex taal Makgadikgadi.<ref>C.M.Hogan, 2008</ref> ==Sidoo kale eeg== <!-- * [[Meerkat]] -->* [[Webiga Semowane]] ==Tixraac== * David Livingstone (1868) ''Missionary Travels and Researches in [[South Africa]]: Including a Sketch of Sixteen Years' Residence in the Interior of Africa'', Harper Publishers. * Bryan Robert Davies and Keith F. Walker (1986) ''The [[Ecology]] of River Systems'', Published by Springer, 733 pages, {{ISBN|90-6193-540-7}}, {{ISBN|978-90-6193-540-7}}. * C.Michael Hogan (2008) ''Makgadikgadi'', The Megalithic Portal, ed. A. Burnham [http://www.megalithic.co.uk/article.php?sid=22373&mode=&order=0] ==Qoraallo== {{reflist}} {{coord|-20.65|25.22|dim:100000_region:BW|display=title}} tv6ajassmmtvzdwhhiopzwp775hvuik 0 48219 299991 2026-06-28T08:05:00Z Isma4l 41797 /* */ 299991 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Mababe Depression | image = Botswana location map.svg | caption = Goobta Mababe Depression ee Botswana | location = [[Botswana]] | coords = {{coord|18|45|S|24|15|E|type:landmark_region:BW|display=inline,title}} | type = Dhul qoyan xilliyeed | basin_countries = Botswana | area = {{convert|2600|ha|acre|abbr=on}} (baaxadda xilliyeedka) }} '''Mababe Depression''' waa dhul qoyan oo weyn oo xilliyeedka ah oo ku yaal waqooyiga [[Botswana]], oo u dhexeeya [[Okavango Delta]] oo dhanka galbeed ah iyo [[Beerta Qaranka ee Chobe]] oo dhanka waqooyi-bari ah. Waxay qayb ka tahay isla saxaraha harada qadiimiga ah ee nidaamka [[Lake Makgadikgadi]].<ref name="ExtraordinaryJourneys">{{cite web |title=Mababe Depression |url=https://extraordinaryjourneys.com/region/mababe-depression/ |publisher=Extraordinary Journeys |access-date=11 August 2025}}</ref><ref name="WildernessRegion">{{cite web |title=Mababe Region |url=https://www.wildernessdestinations.com/africa/botswana/mababe-region |publisher=Wilderness Destinations |access-date=11 August 2025}}</ref> Saxaruhu waa aag deegaan oo muhiim ah, kaas oo u shaqeeya sidii meel daaqsimeed xilliyeed iyo marin loogu talagalay duurjoogta oo isku xidha meelaha ugu muhiimsan ee ilaalinta dabiiciga ah. ==Juqraafi iyo Biyo-mareen== Saxaruhu wuxuu ku yaallaa koonfurta [[Savuti Channel]] iyo waqooyiga Webiga Khwai, gudaha saxare hooseeya oo asal ahaan ka soo jeeda Pleistocene.<ref name="ExtraordinaryJourneys" /> Waxay ku taallaa qiyaastii {{coord|18|45|S|24|15|E|type:landmark_region:BW}}, ee waqooyiga Botswana.<ref>{{cite web |title=Mababe Depression, Botswana |url=https://geographic.org/geographic_names/name.php?c=botswana&fid=505&uni=-2005716 |publisher=US National Geospatial-Intelligence Agency |access-date=11 August 2025}}</ref> Mababe Depression waxay qayb ka tahay nidaam deegaan oo ballaaran oo isku xidha [[Okavango Delta]] oo dhanka galbeed ah iyo [[Beerta Qaranka ee Chobe]] oo dhanka waqooyi-bari ah. Roobabka xilliyeedka ayaa fataha saxaraha, iyagoo abuuraya dhul qoyan oo gacmeed oo baaxaddiisu tahay qiyaastii 2,600 hektar, inkasta oo baaxaddu ay sannadba sannadka ka dambeeya isbeddesho.<ref name="WildernessRegion" /> Xilliga abaarta, balliyada hadhay iyo qoyaanka dhulka hoostiisa ayaa haya cawska. Sannadkii 2007, qulqulka dib u cusboonaysiinta ee Savuti Channel iyo marin-biyoodyada la xidhiidha ayaa kordhiyay muddada fatahaadaha xilliyeedka iyo helitaanka ilaha biyaha ee xilliga abaarta.<ref name="TravelLeisure">{{cite web |title=In Botswana, a Safari Camp in the Mababe Wilderness |url=https://www.travelandleisure.com/wilderness-camps-botswana-safari-8773592 |publisher=Travel + Leisure |access-date=11 August 2025}}</ref> Tani waxay kor u qaadday doorka saxaraha ee hoyga duurjoogta. ==Deegaanka== Hoygu waxaa ka mid ah cawsas furan, kaymo mopane iyo dhul qoyan oo xilliyeedka ah.<ref name="WildernessRegion" /> Aaggu wuxuu taageeraa tiro badan oo xayawaanada cawska cuna sida [[African buffalo]], [[African bush elephant|maroodiga]], [[Plains zebra|Burchell’s zebra]] iyo [[Tsessebe|tsessebe]]. Cufnaanta sare ee xayawaanada cawska cuna ayaa soo jiidata ugaarsato ay ku jiraan [[Lion|libaax]], [[Spotted hyena|waran-dhabe]], [[Leopard|shabeelka]], [[Cheetah|harimcadka]] iyo [[African wild dog|eeyga duurjoogta ah ee Afrika]]. In ka badan 100 nooc oo shimbiro ah ayaa la diiwaan geliyay, oo ay ku jiraan shimbiraha biyaha, shimbiraha xeebaha iyo ugaarsatada.<ref name="AfricaDynamics">{{cite web |title=Magical Mababe |date=3 July 2024 |url=https://www.africadynamics.com/magical-mababe/ |publisher=Africa Dynamics |access-date=11 August 2025}}</ref> Dhaqdhaqaaqyada xilliyeedka ee maroodiyaasha, buffalo-ga iyo xayawaanada kale ee waaweyn ee cawska cuna ayaa saxaraha ku xidha meelaha webiyada ee [[Beerta Qaranka ee Chobe]], dhulalka daadad ee [[Okavango Delta]], iyo cawska ku hareeraysan [[Lake Makgadikgadi]], taas oo ka dhigaysa qayb muhiim ah oo ka mid ah waddooyinka socdaalka ee gobolka.<ref name="WUR">{{cite web |title=Wildlife Corridors in Northern Botswana |url=https://library.wur.nl/ojs/index.php/Botswana_documents/article/view/15969/15442 |publisher=Wageningen University & Research |access-date=11 August 2025}}</ref> ==Taariikhda aadanaha== Cadaymaha cilmiga qadiimiga ah waxay soo jeedinayaan in ay isticmaali jireen dadka ugaarsatada ah ee [[San people|San]] taariikhda ka hor.<ref name="WUR" /> Tuulada casriga ah ee [[Mababe]] ayaa dhanka bari ku taal, iyadoo ay ku nool yihiin dad tiro yar oo ku hawlan hawlo noloshooda ah iyo shaqooyin la xidhiidha duurjoogta. ==Ilaalinta== Aaggu wuxuu ku dhex yaallaa aagagga maaraynta duurjoogta ee NG41 iyo NG43, kuwaas oo loo maamulo sidii isku-dar ah meelo bulshadu maamusho iyo heshiisyo la kireeyay.<ref name="SpaceForGiants">{{cite web |title=Human–wildlife coexistence in Mababe, Botswana |url=https://www.spaceforgiants.org/latest/botswana-mababe-village-human-wildlife-coexistence |publisher=Space for Giants |access-date=11 August 2025}}</ref> Qaab-dhismeedkani wuxuu xaddidayaa horumarka joogtada ah wuxuuna nidaamiyaa dalxiiska si loo ilaaliyo daacadnimada deegaanka. ==Dalxiiska== Dalxiiska saxaraha waa mid cufnaan hooseeya oo qiimo sarreeya, iyadoo dhowr hawlwadeen ay maamulaan xeryo yaryar iyo safaro guurguura. Kuwaas waxaa ka mid ah Wilderness Mokete, Machaba Safaris, iyo noocyo kala duwan oo hawlwadeenada safarka ah.<ref name="ExtraordinaryJourneys" /> Hawlaha ayaa badanaa diiradda saara kaxaynta gaadiidka si loo arko xayawaanada, daawashada shimbiraha iyo safarada sawir-qaadista xilliyada qoyan iyo kuwa qalalanba. ==Tixraac== {{reflist}} mmtusofwi4a21agjlvctx3fa79sglyf 299993 299991 2026-06-28T08:05:22Z Isma4l 41797 /* */ 299993 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Burburka Mababe | image = Botswana location map.svg | caption = Goobta Mababe Depression ee Botswana | location = [[Botswana]] | coords = {{coord|18|45|S|24|15|E|type:landmark_region:BW|display=inline,title}} | type = Dhul qoyan xilliyeed | basin_countries = Botswana | area = {{convert|2600|ha|acre|abbr=on}} (baaxadda xilliyeedka) }} '''Burburka Mababe''' waa dhul qoyan oo weyn oo xilliyeedka ah oo ku yaal waqooyiga [[Botswana]], oo u dhexeeya [[Okavango Delta]] oo dhanka galbeed ah iyo [[Beerta Qaranka ee Chobe]] oo dhanka waqooyi-bari ah. Waxay qayb ka tahay isla saxaraha harada qadiimiga ah ee nidaamka [[Lake Makgadikgadi]].<ref name="ExtraordinaryJourneys">{{cite web |title=Mababe Depression |url=https://extraordinaryjourneys.com/region/mababe-depression/ |publisher=Extraordinary Journeys |access-date=11 August 2025}}</ref><ref name="WildernessRegion">{{cite web |title=Mababe Region |url=https://www.wildernessdestinations.com/africa/botswana/mababe-region |publisher=Wilderness Destinations |access-date=11 August 2025}}</ref> Saxaruhu waa aag deegaan oo muhiim ah, kaas oo u shaqeeya sidii meel daaqsimeed xilliyeed iyo marin loogu talagalay duurjoogta oo isku xidha meelaha ugu muhiimsan ee ilaalinta dabiiciga ah. ==Juqraafi iyo Biyo-mareen== Saxaruhu wuxuu ku yaallaa koonfurta [[Savuti Channel]] iyo waqooyiga Webiga Khwai, gudaha saxare hooseeya oo asal ahaan ka soo jeeda Pleistocene.<ref name="ExtraordinaryJourneys" /> Waxay ku taallaa qiyaastii {{coord|18|45|S|24|15|E|type:landmark_region:BW}}, ee waqooyiga Botswana.<ref>{{cite web |title=Mababe Depression, Botswana |url=https://geographic.org/geographic_names/name.php?c=botswana&fid=505&uni=-2005716 |publisher=US National Geospatial-Intelligence Agency |access-date=11 August 2025}}</ref> Mababe Depression waxay qayb ka tahay nidaam deegaan oo ballaaran oo isku xidha [[Okavango Delta]] oo dhanka galbeed ah iyo [[Beerta Qaranka ee Chobe]] oo dhanka waqooyi-bari ah. Roobabka xilliyeedka ayaa fataha saxaraha, iyagoo abuuraya dhul qoyan oo gacmeed oo baaxaddiisu tahay qiyaastii 2,600 hektar, inkasta oo baaxaddu ay sannadba sannadka ka dambeeya isbeddesho.<ref name="WildernessRegion" /> Xilliga abaarta, balliyada hadhay iyo qoyaanka dhulka hoostiisa ayaa haya cawska. Sannadkii 2007, qulqulka dib u cusboonaysiinta ee Savuti Channel iyo marin-biyoodyada la xidhiidha ayaa kordhiyay muddada fatahaadaha xilliyeedka iyo helitaanka ilaha biyaha ee xilliga abaarta.<ref name="TravelLeisure">{{cite web |title=In Botswana, a Safari Camp in the Mababe Wilderness |url=https://www.travelandleisure.com/wilderness-camps-botswana-safari-8773592 |publisher=Travel + Leisure |access-date=11 August 2025}}</ref> Tani waxay kor u qaadday doorka saxaraha ee hoyga duurjoogta. ==Deegaanka== Hoygu waxaa ka mid ah cawsas furan, kaymo mopane iyo dhul qoyan oo xilliyeedka ah.<ref name="WildernessRegion" /> Aaggu wuxuu taageeraa tiro badan oo xayawaanada cawska cuna sida [[African buffalo]], [[African bush elephant|maroodiga]], [[Plains zebra|Burchell’s zebra]] iyo [[Tsessebe|tsessebe]]. Cufnaanta sare ee xayawaanada cawska cuna ayaa soo jiidata ugaarsato ay ku jiraan [[Lion|libaax]], [[Spotted hyena|waran-dhabe]], [[Leopard|shabeelka]], [[Cheetah|harimcadka]] iyo [[African wild dog|eeyga duurjoogta ah ee Afrika]]. In ka badan 100 nooc oo shimbiro ah ayaa la diiwaan geliyay, oo ay ku jiraan shimbiraha biyaha, shimbiraha xeebaha iyo ugaarsatada.<ref name="AfricaDynamics">{{cite web |title=Magical Mababe |date=3 July 2024 |url=https://www.africadynamics.com/magical-mababe/ |publisher=Africa Dynamics |access-date=11 August 2025}}</ref> Dhaqdhaqaaqyada xilliyeedka ee maroodiyaasha, buffalo-ga iyo xayawaanada kale ee waaweyn ee cawska cuna ayaa saxaraha ku xidha meelaha webiyada ee [[Beerta Qaranka ee Chobe]], dhulalka daadad ee [[Okavango Delta]], iyo cawska ku hareeraysan [[Lake Makgadikgadi]], taas oo ka dhigaysa qayb muhiim ah oo ka mid ah waddooyinka socdaalka ee gobolka.<ref name="WUR">{{cite web |title=Wildlife Corridors in Northern Botswana |url=https://library.wur.nl/ojs/index.php/Botswana_documents/article/view/15969/15442 |publisher=Wageningen University & Research |access-date=11 August 2025}}</ref> ==Taariikhda aadanaha== Cadaymaha cilmiga qadiimiga ah waxay soo jeedinayaan in ay isticmaali jireen dadka ugaarsatada ah ee [[San people|San]] taariikhda ka hor.<ref name="WUR" /> Tuulada casriga ah ee [[Mababe]] ayaa dhanka bari ku taal, iyadoo ay ku nool yihiin dad tiro yar oo ku hawlan hawlo noloshooda ah iyo shaqooyin la xidhiidha duurjoogta. ==Ilaalinta== Aaggu wuxuu ku dhex yaallaa aagagga maaraynta duurjoogta ee NG41 iyo NG43, kuwaas oo loo maamulo sidii isku-dar ah meelo bulshadu maamusho iyo heshiisyo la kireeyay.<ref name="SpaceForGiants">{{cite web |title=Human–wildlife coexistence in Mababe, Botswana |url=https://www.spaceforgiants.org/latest/botswana-mababe-village-human-wildlife-coexistence |publisher=Space for Giants |access-date=11 August 2025}}</ref> Qaab-dhismeedkani wuxuu xaddidayaa horumarka joogtada ah wuxuuna nidaamiyaa dalxiiska si loo ilaaliyo daacadnimada deegaanka. ==Dalxiiska== Dalxiiska saxaraha waa mid cufnaan hooseeya oo qiimo sarreeya, iyadoo dhowr hawlwadeen ay maamulaan xeryo yaryar iyo safaro guurguura. Kuwaas waxaa ka mid ah Wilderness Mokete, Machaba Safaris, iyo noocyo kala duwan oo hawlwadeenada safarka ah.<ref name="ExtraordinaryJourneys" /> Hawlaha ayaa badanaa diiradda saara kaxaynta gaadiidka si loo arko xayawaanada, daawashada shimbiraha iyo safarada sawir-qaadista xilliyada qoyan iyo kuwa qalalanba. ==Tixraac== {{reflist}} h80ecz78hzbj5tzz6p0i4kwbahjjtuc 0 48220 299994 2026-06-28T08:09:29Z Isma4l 41797 /* */ 299994 wikitext text/x-wiki [[File:Tunisia-3901 - Chott el Jerid (8032314619).jpg|thumb|Chott El Jerid, mid ka mid ah harooyinka milixda ee Tunisia]] {{Location map |Tunisia |mark=<!--dot-->Blue pog.svg |lat_deg=33|lat_min=43 |lon_deg=8|lon_min=21 |caption=Goobta harooyinka milixda ee Tunisia |position=right |width=240 |float=right }} '''Harooyinka milixda ee Tunisia''' waa taxane harooyin ah oo ku yaal badhtamaha [[Tunisia]], kuwaas oo u yaal koonfurta [[Buuraha Atlas]] ee cidhifka woqooyi ee [[Saxaraha]]. Harooyinka waxaa ka mid ah, laga bilaabo bari ilaa galbeed, [[Chott el Fedjedj]], [[Chott el Djerid]], iyo [[Chott el Gharsa]]. ==Juqraafi== Harooyinkani milixda leh waxay u fidsan yihiin iyadoo ay jiraan laba nasasho oo gaaban oo kaliya oo xariiq ah laga bilaabo [[Mediterranean]]-ka ee [[Gacanka Gabès]] ilaa xadka [[Algeria]], kuwaas oo ay galaan masaafo aad u fog. Ereyga Faransiiska ee "[[chott]]" waa tarjumad ereyga [[Carabi]]ga ee ''shat'', oo ah erey loo isticmaalo kanaal ballaaran, af-webi ama haro. ''Shat''-yadan si kastaba ha ahaatee, si adag marka loo hadlo, ma aha harooyin haba yaraatee wakhtigan la joogo. Waxay yihiin meelo siman oo hooseeya (xagga kan ugu weyn, Shat el Jerid, oo jiifa dhawr fiit oo ka hooseeya heerka Mediterranean-ka), kuwaas oo in ka badan badh ka mid ah sanadka ah meelo dhoobo qallalan ah oo lagu daboolay qolof qaro weyn oo milix cad ama cawlan ah. Daboolkan milixda ah wuxuu ka dhigaa masaafo ahaan inay u ekaadaan xaashiyo waaweyn oo biyo ah.<ref name=EB1911>{{EB1911 |wstitle=Tunisia |volume=27 |page=394 |inline=1 |first=Harry |last=Johnston}}</ref> Inta lagu jiro jiilaalka, si kastaba ha ahaatee, marka saamaynta roobabka jiilaalka ee naadirka ah la dareemo, waxaa dhab ahaan laga yaabaa inay jiraan 3 ama 4 fiit oo biyo ah ''shat''-yadan, kuwaas oo dhoobada dareeriya ka dhigaya kuwo aan la mari karin. Haddii kale, ilaa toddoba bilood oo sannadkii ah waxaa lagu gudbi karaa lug ama faras. Waxay u muuqataa inay suurtogal tahay in wakhti mar ah ''shat''-yadan (ugu yaraan Shat el Jerid) ay ahaayeen marin ka mid ah Mediterranean-ka, kaas oo kor u kaca xariijin yar oo dhul ah oo ku taal Gacanka Gabès laga jaray. Si kastaba ha ahaatee, waa gobolkii hore ee [[Volcano|dhaqdhaqaaqa fulkaanaha]], iyo niyadjabkan milixda ah waxaa laga yaabaa inay sabab u tahay arrintaas. Aadanaha ayaa laga yaabaa inuu yahay wakiilka ugu weyn wakhtigan la joogo ee sababa in ''shat''-yadan ay biyo la'aan noqdaan. Hareeraha harooyinkan milixda leh oo dhan waxaa jira [[Spring (hydrology)|ilo]] badan, oo ka soo burqanaya [[hillock|buuraha]] ciidda ah. Ku dhawaad dhammaan ilahan waxay ku jiraan heerkul aad u kulul, inta badan barta karkarinta. Qaar ka mid ah waxay ku dallacan yihiin milix, kuwa kalena waa kuwo gebi ahaanba cusub oo macaan, inkasta oo ay karkarayaan kulul. Muggoodu waa mid aad u badan oo dhowr meelood waxay sameeyaan webiyo dhab ah oo weligood qulqulaya. Kaliya faragelinta aadanaha darteed ayaa webiyadan ay mar walba ku geli lahaayeen niyadjabka ku dhow, kuwaas oo ay u ilaalin lahaayeen sidii harooyin biyo ah. Laakiin muddo dheer oo la soo dhaafay durdurrada biyaha macaan (oo u badan) ayaa loo isticmaalay [[waraabka]] ilaa heer aad u yar oo biyo qaali ah loo oggolaado inay ku daataan baasinnada harada; si ay kuwa dambe u helaan oo kaliya dhowr durdurro milix ah, kuwaas oo dushiisa ku shuba milixda ay ku jiraan ka dibna uumi baxa. Sahaydan badan ee biyo macaan oo diirran waxay ilaalisaa [[Oasis|oases]]-ka raaxada aan caadiga ahayn ee waddan uu roobku si dhif ah u da'o. Durdurrada joogtada ah ee sharraxaadda la tixraacay waxaa laga helaa inta u dhaxaysa xadka Algeria iyo [[Gabès]] ee xeebta. Magaalada [[Gabès]] lafteedu waxay ku taal cidhifka oasis qurux badan, kaas oo lagu ilaaliyo biyaha durdur weligood socda oo ku shuba badda Gabès ka dib koorso aan ka badnayn 20 mayl.<ref name=EB1911/> Gobolkan oo dhan ee ku wareegsan ''shat''-yadan waxaa loo yaqaan "Jerid" tan iyo wakhtigii [[Arab conquest of North Africa|qabsashadii Carabta]]. "Jerid" waxay ka dhigan tahay Carabi ahaan "laanta timirta" iyo si dadban "geed timireed". Caannimada Belad-el-Jerid, ama "Dalka Timirta", ayaa si xad dhaaf ah loo buunbuuniyay intii lagu jiray qarniyadii 17-aad iyo 18-aad oo juqraafiyeyaashii Yurub ay u kordhiyeen magacaabista aaggan yar ee koonfurta Tunisia si ay u daboosho inta badan gudaha Afrika. Dalkan Jerid waxaa lagu dari karaa jasiiradda [[Jerba]], oo u dhow xeebta Tunisia ee Gacanka Gabès. [[Date palm|Geedka timirta]] ''(Phoenix dactylifera)'' waxa laga yaabaa inuu asal ahaan ka soo jeedo degmadan Jerid, sida uu u yahay dalalka sharraxaadda la midka ah ee koonfurta [[Morocco]], koonfurta [[Algeria]], qaybo ka mid ah [[Tripolitania]], [[Egypt]], [[Mesopotamia]], koonfurta [[Persia]] iyo woqooyi-galbeed [[India]]; laakiin in woqooyiga loolka Jerid timirtu kama bixin dabiici ahaan [[Mauretania]], sida ay u ahayd ajnabi dhammaan qaybaha Yurub, taas oo, sida dhabta ah ee Waqooyiga Afrika, joogitaankeeda waxaa sabab u ah gacanta aadanaha. Ilaa xad waxaa la dhihi karaa Waqooyiga Afrika ee dhabta ah waxay ku taal woqooyiga dalka Jerid, kaas oo, marka lagu daro cilaaqaadkiisa Saxaraha, Carabta iyo Beershiya, wuxuu leeyahay taabasho ku saabsan Afrika dhabta ah, taabasho noocaas ah oo laga yaabo in lagu arko dooxada [[Jordan River|Jordan]]. Oases-ka Jerid waxaa laga helaa dhowr nooc oo naasleyda k tropical ah ee Afrika iyo laba ama saddex ka mid ah shimbiraha Senegalese, iyo dhirtu waxay u muuqataa inay leedahay xidhiidh badan oo la leh Afrika k tropical sida Yurub. Xaqiiqdi, dalka u dhexeeya buuraleyda [[Matmata, Tunisia|Matmata]] iyo marin-biyoodka kala saara Jerba iyo dhul-weynaha waa si gaar ah Afrika oo ku saabsan dabeecadda iyo muuqaalka dhirta. Koonfurta Jerid dalku waa inta badan saxare — waddooyin waaweyn oo aan la baadhin oo ciid isbeddelaysa, oo leh oases naadir ah. Si kastaba ha ahaatee, dhammaan degmadan koonfureed ee Tunisia waxay haysaa caddayn ah inay mar ahaan jirtay roobab culus, taas oo ka soo saartay dooxooyin qoto dheer miiska-dhulka asalka ah, waxayna caddaysay jiritaanka hadda ee marin-biyoodyo waaweyn — marin-biyoodyo weli ah, meel u dhow asal ahaan, waxaa lagu raaxaystaa biyo yar.<ref name=EB1911/> Xariijinta ciidda ee cidhiidhiga ah ee kala saarta Chott el Fejej iyo Badda Mediterranean-ka ayaa soo jiidatay dareenka juqraafiyeyaasha, injineerada iyo diblomaasiyiinta kala duwan. Tirooyinkan waxay u eegaan inay abuuraan "[[Sahara Sea|Badda Saxaraha]]" oo gudaha ah iyagoo marinaya biyaha Mediterranean-ka ilaa baasinnada Saxaraha oo ka hooseeya [[sea level|heerka badda]]. Soo jeedin la xusay oo arrintan ku saabsan ayaa waxaa soo bandhigay dabayaaqadii 1800-meeyadii juqraafiyihii Faransiiska [[François Élie Roudaire]] iyo abuuraha [[Suez Canal]], [[Ferdinand de Lesseps]], laakiin way istaagtay ka dib markii dowladda Faransiisku ay la noqotay maalgelinta.<ref name="National Waterways">{{cite journal |last1=Plummer |first1=Harry Chapin |year=1913 |title=A Sea in the Sahara |journal=National Waterways: A Magazine of Transportation |volume=1 |issue=2 |pages=131–138 |publisher=National Rivers and Harbors Congress |url=https://books.google.com/books?id=80-GYpTlVMsC |accessdate=16 December 2012}}</ref><ref name="African Ecology">{{cite book |last=Spinage |first=Clive Alfred |title=African Ecology: Benchmarks and Historical Perspectives |url=https://books.google.com/books?id=d3vOHF8PNKkC |accessdate=16 December 2012 |edition=Illustrated |series=Springer Geography |year=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=3642228712 }}</ref><ref name="Geographical Review">{{cite journal |last1=McKay |first1=Donald Vernon |year=1943 |title=Colonialism in the French geographical movement 1871-1881 |journal=Geographical Review |volume=33 |issue=2 |pages=214–232 |publisher=American Geographical Society |doi= 10.2307/209775|jstor=209775}}</ref> Soo jeedinno kale, oo loo sameeyay qayb ka mid ah [[Operation Plowshare]],<ref name="Plowshare">{{cite conference| first =Michael| last =Barletta| title =Pernicious ideas in world politics: "Peaceful nuclear explosives"| publisher =Annual Meeting of the American Political Science Association| date =August 2001| location =San Francisco, CA| url =http://web.mst.edu/~rogersda/umrcourses/ge342/Miltary%20Geo%20Presentations/Nick%20Nazarko/Swords%20Into%20Plowshares/019013BarlettaMi.pdf| accessdate = 16 December 2012}}</ref> waxay qiyaaseen in [[peaceful nuclear explosions|qaraxyada nukliyeerka]] loo isticmaali karo in lagu qodo kanaalka la soo jeediyay ee Mediterranean-ka ilaa Chott el Fejej iyo baasinnada kale ee Saxaraha ka hooseeya heerka badda; soo jeedimahan sidoo kale waxay ahaayeen kuwo aan miro dhalin.<ref name="Globetrotter Tunisia">{{cite book |last1=Jousiffe |first1=Ann |title=Tunisia |url=https://books.google.com/books?id=Boo4GQdE-bcC |accessdate= 16 December 2012 |edition= 4th |series=Globetrotter: Guide and Map Series |year= 2010 |publisher=New Holland Publishers |location=London |isbn=1845378644 }}</ref> ==Sidoo kale eeg== *[[Chott]] *[[Sabkha]] *[[Sahara Sea]] ==Tixraac== {{reflist}} 1v9clknh5kja69jksy90mpj42gpqux8 0 48221 300004 2026-06-28T08:31:48Z Isma4l 41797 /* */ 300004 wikitext text/x-wiki '''Dooxada Yaeda''', ama '''Dooxada Yaida''', waa dooxada qoyan ee ku taal [[Degmada Mbulu]] ee [[Gobolka Manyara]], [[Tansaaniya]]. Dooxadu waxay ku taal koonfurta [[Harada Eyasi]]. Dooxadu waxay samaysataa [[endorheic basin]] iyadoon lahayn marin-biyood. Xariijin yar oo u socota woqooyi-bari ilaa koonfur-galbeed ayaa kala saarta dooxada iyo baasinka Harada Eyasi. '''Yaeda Swamp''' waxaa ka soo qubta dhanka woqooyi-bari Webiga Yaeda, kaas oo ka soo jeeda [[Buuraha Mbulu]] ee dhanka bari.<ref>Hughes, R. H. (1992). ''A Directory of African Wetlands''. [[IUCN]], 1992. pp. 253-254.</ref> Dabaqa dooxada waxaa ku yaal {{cvt|162|km2}} oo ah dhul qoyan xilliyeedka ah oo leh meelo ballaaran oo cawska nooca rush iyo sedge ah, iyo {{cvt|80|km2}} oo ah dhul-daaqsimeedka harooyinka oo leh ''[[Vachellia drepanolobium]]'' kaymo cufan oo ku yaal dhinaca woqooyi ee dooxada kuwaas oo daadadku qabtaan inta lagu jiro xilliyada roobabka aadka u sarreeya. Dhulka daadadku ka sarreeyaan waxaa ku yaal qiyaastii {{cvt|121|km2}} oo ah buuro alwaax leh, oo leh ''[[Vachellia tortilis]]'' oo u dhow cidhifka dhulka daadadku, ''[[Vachellia kirkii]]'' kaymo alwaax ah oo u dhow ''V. drepanolobium'' kaymaha cufan ee dhinaca woqooyi ee dhulka daadadku, waxaana ku hareeraysan [[baobab]] kaymo alwaax ah oo ku yaal jiirarka sare.<ref name = birdlife>BirdLife International (2019) Important Bird Areas factsheet: Yaida Chini. Downloaded from http://www.birdlife.org on 25/09/2019.</ref> Dhulka qoyan waa hoyga [[waterbird|shimbiraha biyaha]] badan, oo ay ku jiraan [[Cattle egret]]s (''Bubulcus ibis''), [[Glossy ibis]]es (''Plegadis falcinellus''), [[Black-necked grebe]]s (''Podiceps nigricollis''), [[Black-tailed godwit]]s (''Limosa limosa''), [[Ruff (bird)|Ruff]]s (''Calidris pugnax''), [[Fulvous whistling duck|Fulvous tree duck]]s (''Dendrocygna bicolor''), iyo [[Knob-billed duck]]s (''Sarkidiornis melanotos''). [[African bush elephant|Maroodiga]] (''Loxodonta africana'') iyo [[leopard|shabeelka]] (''Panthera pardus'') waxay ku nool yihiin dhul-daaqsimeedka, kaymaha alwaaxa, iyo kaymaha cufan.<ref name=birdlife/> Dalka ku hareeraysan waa [[Southern Acacia-Commiphora bushlands and thickets|''Acacia-Commiphora'' dhul-baadiye iyo kaymo cufan]], waana hoyga [[dadka Hadza]]. Hadza waxay dhaqan ahaan u raadiyaan cunto duurjoog ah, oo ay ku jiraan ugaarsiga, ururinta abuurka, iyo aruurinta malabka. Tiro sii kordhaysa oo [[pastoralism|xoolo-dhaqato]] ah ayaa u guuray dooxada, iyagoo ku daaqaya raxanadooda lo'da dhul-daaqsimeedka harooyinka iyo dhulka qoyan inta lagu jiro xilliga abaarta.<ref name =birdlife/> ==Tixraac== {{Reflist}} 8yivi5ek9jr7jn9b6ayo75qopli5rh1 0 48222 300005 2026-06-28T08:34:17Z Isma4l 41797 /* */ 300005 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Aoukar | native_name = <big>عوكر</big> | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Gobol dabiici ah]] | image_skyline =Ayoun atrous.jpg | image_alt = | image_caption =Muuqaal dhuleedka aagga [[Ayoun el Atrous]] | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map =Aoukar-Mauritania Topography.png | map_alt = | map_caption =Goobta uu ku yaal baasinka Aoukar ee Mauritania | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = [[Mauritania]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 240 | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''Aoukar''' ama '''Erg Aoukar'''<ref>Marco Stoppato, Alfredo Bini (2003), ''Deserts'', p. 156</ref> ({{Langx|ar|عوكر}}) waa aag [[niyadjab juqraafi]] ah oo ku yaal koonfur-bari [[Mauritania]]. Waxay ku taallaa inta u dhaxaysa [[Kiffa]] iyo [[Néma]], koonfurta [[Tagant Plateau]]. Gobolka waxaa sidoo kale loo yaqaannaa '''Hodh''' ama {{nowrap|'''El Hodh'''}}{{refn|Sidoo kale waxaa loola kulmaa '''Hōdh''', '''Ḥawḍ''',<ref>Fāsī, Muḥammad &&nbsp;al. [https://books.google.com/books?id=tw0Q0tg0QLoC&pg=PA130 ''General History of Africa'', Vol.&nbsp;III: ''Africa from the Seventh to the Eleventh Century'', p.&nbsp;130]. {{sc|unesco}} (Paris), 1988. Accessed 18&nbsp;Apr 2014.</ref> '''Hódh''',<ref name=hbm/> iyo '''al-Hodh'''.<ref>Ould-Mey, Mohameden. [https://books.google.com/books?id=iWxZ9JV-UOEC&pg=PA66 ''Global Restructuring and Peripheral States: The Carrot and the Stick in Mauritania'', p.&nbsp;66.] Rowman & Littlefield ([[Lanham, Massachusetts|Lanham]]), 1996. Accessed 18&nbsp;Apr 2014.</ref>}} ({{Langx|ar|الحوض|macnaha: [[Depression (geology)|Baasinka]]}}).<ref name=hbm>[[Henry Barth|Barth, Henry]]. [https://books.google.com/books?id=bQobAAAAYAAJ&pg=PA712 ''Travels and Discoveries in North and Central Africa, being a Journal of an Expedition undertaken under the Auspices of H.B.M.'s Government, in the Years 1849&ndash;1855'', Vol.&nbsp;3, pp.&nbsp;712&nbsp;ff.] Harper & Bros. (New York), 1859. Accessed 18&nbsp;Apr 2014.</ref> Baasinka Aoukar waa [[natural region|gobol dabiici ah]] oo qallalan oo ka kooban [[sand dune|silsilado ciid ah]] iyo [[Dry lake|harooyin milix ah]] oo ay hareereeyeen [[escarpment|buuraley sare]] dhinacyada woqooyi iyo bari. ==Taariikhda== Waxaa mar ahaan jirtay [[Reed (plant)|caws]] weyn oo daboolay [[endorheic lake|haro gudaha ah]] oo aagga ku tiil, laakiin hadda ma jirto. Haradii hore ee Aoukar waxay ku fidsanayd aagga [[Tichit]], iyadoo xuduud la lahayd cidhifka koonfureed ee [[Tagant Plateau]]. Hooska buuraha ''(dhars)'' ee soo jeeda haradii dabar-go'day, waxaa laga helay raadad ku saabsan ilaa 400 oo tuulo.<ref>{{Cite web |url=http://looklex.com/mauritania/tichit.htm |title=Tichit - The living ghost of yesterday's glory |access-date=2014-08-13 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093916/http://looklex.com/mauritania/tichit.htm |url-status=dead }}</ref><ref>''G. Marcus and B. de Valicourt'' (2000). Mauritanie, p. 10</ref> [[File:Stein 1861 Africa Umars Jihad State.jpg|thumb|left|300px|Khariidad Jarmal ah oo 1861 ah oo muujinaysa Hodh oo aan la degganayn oo ku dhex taal [[Toucouleur Empire|Boqortooyada Toucouleur]] ee [[El Hadj Umar Tall|Umar Tall]].]] Laga bilaabo bari ilaa galbeed, Dhar [[Néma]], Dhar [[Walata]], Dhar [[Tichitt]], iyo Dhar [[Tagant Plateau|Tagant]] waxay sameeyaan qaab nus-goobeed ku wareegsan Hodh/Aoukar Depression, taas oo, ka hor 4000 CH, ahayd aag leh harooyin baaxad weyn, iyo, ka dib 1000 CH, waxay noqotay aag si isa soo taraysa u qallalay.<ref name="MacDonald II">{{cite journal |last1=MacDonald |first1=Kevin C. |last2=Vernet |first2=Robert |last3=Martinón-Torres |first3=Marcos |last4=Fuller |first4=Dorian Q. |title=Dhar Néma: from early agriculture to metallurgy in southeastern Mauritania |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |date=April 2009 |volume=44 |issue=1 |pages=3–48 |doi=10.1080/00671990902811330 }}</ref> Intii lagu guda jiray soo ifbaxa Dhaqanka Tichitt, waxay ahayd aag oasis ah.<ref name="MacDonald II" /> [[Tichitt Tradition|Dhaqanka Tichitt]] ee bariga Mauritania wuxuu taariikh ahaan ka bilaabmaa 2200 CH<ref name="McDougall">{{cite book |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.285 |chapter=Saharan Peoples and Societies |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |date=2019 |last1=McDougall |first1=E. Ann |isbn=978-0-19-027773-4 }}</ref><ref name="Holl">{{cite journal |last1=Holl |first1=Augustin F.C. |title=Coping with uncertainty: Neolithic life in the Dhar Tichitt-Walata, Mauritania, (ca. 4000–2300 BP) |journal=Comptes Rendus. Géoscience |date=25 June 2009 |volume=341 |issue=8–9 |pages=703–712 |doi=10.1016/j.crte.2009.04.005 |bibcode=2009CRGeo.341..703H |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/geoscience/articles/10.1016/j.crte.2009.04.005/ |url-access=subscription }}</ref> ilaa 200 CH.<ref name="MacDonald IV">{{cite book |last1=MacDonald |first1=K. |last2=Vernet |first2=R. |title=Early domesticated pearl millet in Dhar Nema (Mauritania): evidence of crop processing waste as ceramic temper |date=2007 |publisher=Barkhuis |location=Netherlands |pages=71–76 |isbn=9789077922309 |url=https://books.google.com/books?id=gTnffH-elc0C&dq=%22Tichitt%22+%22metallurgy%22&pg=PA71}}</ref><ref name="Kay">{{cite journal |last1=Kay |first1=Andrea U. |title=Diversification, Intensification and Specialization: Changing Land Use in Western Africa from 1800 BC to AD 1500 |journal=Journal of World Prehistory |year=2019 |volume=32 |issue=2 |pages=179–228 |doi=10.1007/s10963-019-09131-2 |s2cid=134223231 |doi-access=free |hdl=10230/44475 |hdl-access=free }}</ref> Markii hore waxaa loo maamulayay qayb ka mid ah [[French Sudan]] (maanta [[Mali]]), aagga waxaa loo wareejiyay [[French Mauritania]] 1944, iyadoo loo malaynayo inuu ahaa go'aan degdeg ah oo uu qaatay guddoomiyihii gumeysiga [[Laigret]].<ref>Lalonde, Suzanne. [https://books.google.com/books?id=x7qEqVpq9poC&pg=PA109 ''Determining Boundaries in a Conflicted World: The Role of'' Uti Possidetis, p.&nbsp;109.] McGill-Queen's University Press (Montreal), 2002. Accessed 18&nbsp;Apr 2014.</ref> Wareejintaas weli si xun ayaa looga dareemay madax-bannaanidii Mali ka dib.<ref>Touval, Saadia. [https://books.google.com/books?id=jP1cfD-VQRgC&pg=PA247 ''The Boundary Politics of Independent Africa'', p.&nbsp;247]. iUniverse, 1999. {{ISBN|1583484221}}. Accessed 18&nbsp;Apr 2014.</ref> Markii hore way barwaaqo ahaan jirtay, hadda waa dhul cidla ah.<ref>Morgan, William &&nbsp;al. ''West Africa'', pp.&nbsp;254&nbsp;ff. Methuen, 1973.</ref> Aoukar/Hodh waxay magaceeda siisay [[Regions of Mauritania|gobollada]] casriga ah ee [[Mauritania]] ee [[Hodh Ech Chargui Region|Hodh Ech Chargui]] iyo [[Hodh El Gharbi Region|Hodh El Gharbi]]. [[File:Landscape of the Aoukar.jpg|thumb|Muuqaal ka mid ah ciidaha Aoukar]] ==Deegaanka== Aoukar waa mid ka mid ah meelaha dabiiciga ah ee yar ee loo yaqaan hoyga [[addax]], oo ah nooc ka mid ah [[critically endangered|antilope halis ugu jira dabar-go']] oo ku nool gobolka.<ref>[https://books.google.com/books?id=8-GCQyrotgMC&dq=Aoukar+addax&pg=PT326 Richard Trillo, ''The Rough Guide to West Africa'']</ref> ==Sidoo kale eeg== *[[Geography of Mauritania|Juqraafiga Mauritania]] *[[List of ergs|Liiska ergs]] ==Tixraac== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[http://www.horizonsunlimited.com/hubb/sahara-travel-forum/mauritania-crossing-the-aoukar-basin-72700 Mauritania - ka gudbidda baasinka Aoukar] {{Major African geological formations}} {{coord|18|00|N|9|30|W|display=title|region:MR_type:city_source:GNS-enwiki}} rv0n7hohqs18vouhr9krbj7wu5oqrsd 300006 300005 2026-06-28T08:34:30Z Isma4l 41797 /* Xiriirinta dibadda */ 300006 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Aoukar | native_name = <big>عوكر</big> | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Gobol dabiici ah]] | image_skyline =Ayoun atrous.jpg | image_alt = | image_caption =Muuqaal dhuleedka aagga [[Ayoun el Atrous]] | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map =Aoukar-Mauritania Topography.png | map_alt = | map_caption =Goobta uu ku yaal baasinka Aoukar ee Mauritania | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = [[Mauritania]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 240 | population_footnotes = | population_total = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | footnotes = }} '''Aoukar''' ama '''Erg Aoukar'''<ref>Marco Stoppato, Alfredo Bini (2003), ''Deserts'', p. 156</ref> ({{Langx|ar|عوكر}}) waa aag [[niyadjab juqraafi]] ah oo ku yaal koonfur-bari [[Mauritania]]. Waxay ku taallaa inta u dhaxaysa [[Kiffa]] iyo [[Néma]], koonfurta [[Tagant Plateau]]. Gobolka waxaa sidoo kale loo yaqaannaa '''Hodh''' ama {{nowrap|'''El Hodh'''}}{{refn|Sidoo kale waxaa loola kulmaa '''Hōdh''', '''Ḥawḍ''',<ref>Fāsī, Muḥammad &&nbsp;al. [https://books.google.com/books?id=tw0Q0tg0QLoC&pg=PA130 ''General History of Africa'', Vol.&nbsp;III: ''Africa from the Seventh to the Eleventh Century'', p.&nbsp;130]. {{sc|unesco}} (Paris), 1988. Accessed 18&nbsp;Apr 2014.</ref> '''Hódh''',<ref name=hbm/> iyo '''al-Hodh'''.<ref>Ould-Mey, Mohameden. [https://books.google.com/books?id=iWxZ9JV-UOEC&pg=PA66 ''Global Restructuring and Peripheral States: The Carrot and the Stick in Mauritania'', p.&nbsp;66.] Rowman & Littlefield ([[Lanham, Massachusetts|Lanham]]), 1996. Accessed 18&nbsp;Apr 2014.</ref>}} ({{Langx|ar|الحوض|macnaha: [[Depression (geology)|Baasinka]]}}).<ref name=hbm>[[Henry Barth|Barth, Henry]]. [https://books.google.com/books?id=bQobAAAAYAAJ&pg=PA712 ''Travels and Discoveries in North and Central Africa, being a Journal of an Expedition undertaken under the Auspices of H.B.M.'s Government, in the Years 1849&ndash;1855'', Vol.&nbsp;3, pp.&nbsp;712&nbsp;ff.] Harper & Bros. (New York), 1859. Accessed 18&nbsp;Apr 2014.</ref> Baasinka Aoukar waa [[natural region|gobol dabiici ah]] oo qallalan oo ka kooban [[sand dune|silsilado ciid ah]] iyo [[Dry lake|harooyin milix ah]] oo ay hareereeyeen [[escarpment|buuraley sare]] dhinacyada woqooyi iyo bari. ==Taariikhda== Waxaa mar ahaan jirtay [[Reed (plant)|caws]] weyn oo daboolay [[endorheic lake|haro gudaha ah]] oo aagga ku tiil, laakiin hadda ma jirto. Haradii hore ee Aoukar waxay ku fidsanayd aagga [[Tichit]], iyadoo xuduud la lahayd cidhifka koonfureed ee [[Tagant Plateau]]. Hooska buuraha ''(dhars)'' ee soo jeeda haradii dabar-go'day, waxaa laga helay raadad ku saabsan ilaa 400 oo tuulo.<ref>{{Cite web |url=http://looklex.com/mauritania/tichit.htm |title=Tichit - The living ghost of yesterday's glory |access-date=2014-08-13 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304093916/http://looklex.com/mauritania/tichit.htm |url-status=dead }}</ref><ref>''G. Marcus and B. de Valicourt'' (2000). Mauritanie, p. 10</ref> [[File:Stein 1861 Africa Umars Jihad State.jpg|thumb|left|300px|Khariidad Jarmal ah oo 1861 ah oo muujinaysa Hodh oo aan la degganayn oo ku dhex taal [[Toucouleur Empire|Boqortooyada Toucouleur]] ee [[El Hadj Umar Tall|Umar Tall]].]] Laga bilaabo bari ilaa galbeed, Dhar [[Néma]], Dhar [[Walata]], Dhar [[Tichitt]], iyo Dhar [[Tagant Plateau|Tagant]] waxay sameeyaan qaab nus-goobeed ku wareegsan Hodh/Aoukar Depression, taas oo, ka hor 4000 CH, ahayd aag leh harooyin baaxad weyn, iyo, ka dib 1000 CH, waxay noqotay aag si isa soo taraysa u qallalay.<ref name="MacDonald II">{{cite journal |last1=MacDonald |first1=Kevin C. |last2=Vernet |first2=Robert |last3=Martinón-Torres |first3=Marcos |last4=Fuller |first4=Dorian Q. |title=Dhar Néma: from early agriculture to metallurgy in southeastern Mauritania |journal=Azania: Archaeological Research in Africa |date=April 2009 |volume=44 |issue=1 |pages=3–48 |doi=10.1080/00671990902811330 }}</ref> Intii lagu guda jiray soo ifbaxa Dhaqanka Tichitt, waxay ahayd aag oasis ah.<ref name="MacDonald II" /> [[Tichitt Tradition|Dhaqanka Tichitt]] ee bariga Mauritania wuxuu taariikh ahaan ka bilaabmaa 2200 CH<ref name="McDougall">{{cite book |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.285 |chapter=Saharan Peoples and Societies |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |date=2019 |last1=McDougall |first1=E. Ann |isbn=978-0-19-027773-4 }}</ref><ref name="Holl">{{cite journal |last1=Holl |first1=Augustin F.C. |title=Coping with uncertainty: Neolithic life in the Dhar Tichitt-Walata, Mauritania, (ca. 4000–2300 BP) |journal=Comptes Rendus. Géoscience |date=25 June 2009 |volume=341 |issue=8–9 |pages=703–712 |doi=10.1016/j.crte.2009.04.005 |bibcode=2009CRGeo.341..703H |url=https://comptes-rendus.academie-sciences.fr/geoscience/articles/10.1016/j.crte.2009.04.005/ |url-access=subscription }}</ref> ilaa 200 CH.<ref name="MacDonald IV">{{cite book |last1=MacDonald |first1=K. |last2=Vernet |first2=R. |title=Early domesticated pearl millet in Dhar Nema (Mauritania): evidence of crop processing waste as ceramic temper |date=2007 |publisher=Barkhuis |location=Netherlands |pages=71–76 |isbn=9789077922309 |url=https://books.google.com/books?id=gTnffH-elc0C&dq=%22Tichitt%22+%22metallurgy%22&pg=PA71}}</ref><ref name="Kay">{{cite journal |last1=Kay |first1=Andrea U. |title=Diversification, Intensification and Specialization: Changing Land Use in Western Africa from 1800 BC to AD 1500 |journal=Journal of World Prehistory |year=2019 |volume=32 |issue=2 |pages=179–228 |doi=10.1007/s10963-019-09131-2 |s2cid=134223231 |doi-access=free |hdl=10230/44475 |hdl-access=free }}</ref> Markii hore waxaa loo maamulayay qayb ka mid ah [[French Sudan]] (maanta [[Mali]]), aagga waxaa loo wareejiyay [[French Mauritania]] 1944, iyadoo loo malaynayo inuu ahaa go'aan degdeg ah oo uu qaatay guddoomiyihii gumeysiga [[Laigret]].<ref>Lalonde, Suzanne. [https://books.google.com/books?id=x7qEqVpq9poC&pg=PA109 ''Determining Boundaries in a Conflicted World: The Role of'' Uti Possidetis, p.&nbsp;109.] McGill-Queen's University Press (Montreal), 2002. Accessed 18&nbsp;Apr 2014.</ref> Wareejintaas weli si xun ayaa looga dareemay madax-bannaanidii Mali ka dib.<ref>Touval, Saadia. [https://books.google.com/books?id=jP1cfD-VQRgC&pg=PA247 ''The Boundary Politics of Independent Africa'', p.&nbsp;247]. iUniverse, 1999. {{ISBN|1583484221}}. Accessed 18&nbsp;Apr 2014.</ref> Markii hore way barwaaqo ahaan jirtay, hadda waa dhul cidla ah.<ref>Morgan, William &&nbsp;al. ''West Africa'', pp.&nbsp;254&nbsp;ff. Methuen, 1973.</ref> Aoukar/Hodh waxay magaceeda siisay [[Regions of Mauritania|gobollada]] casriga ah ee [[Mauritania]] ee [[Hodh Ech Chargui Region|Hodh Ech Chargui]] iyo [[Hodh El Gharbi Region|Hodh El Gharbi]]. [[File:Landscape of the Aoukar.jpg|thumb|Muuqaal ka mid ah ciidaha Aoukar]] ==Deegaanka== Aoukar waa mid ka mid ah meelaha dabiiciga ah ee yar ee loo yaqaan hoyga [[addax]], oo ah nooc ka mid ah [[critically endangered|antilope halis ugu jira dabar-go']] oo ku nool gobolka.<ref>[https://books.google.com/books?id=8-GCQyrotgMC&dq=Aoukar+addax&pg=PT326 Richard Trillo, ''The Rough Guide to West Africa'']</ref> ==Sidoo kale eeg== *[[Geography of Mauritania|Juqraafiga Mauritania]] *[[List of ergs|Liiska ergs]] ==Tixraac== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[http://www.horizonsunlimited.com/hubb/sahara-travel-forum/mauritania-crossing-the-aoukar-basin-72700 Mauritania - ka gudbidda baasinka Aoukar] {{coord|18|00|N|9|30|W|display=title|region:MR_type:city_source:GNS-enwiki}} gsypg99y3fg55goez3pg92u0bnd0twl 0 48223 300007 2026-06-28T08:37:43Z Isma4l 41797 /* */ 300007 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Betty's Bay | native_name = Bettysbaai | image_skyline = Betty's Bay.jpg | image_caption = Betty's Bay | pushpin_map = South Africa Western Cape#South Africa | coordinates = {{coord|34.363|S|18.885|E|region:ZA|display=inline,title}} | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = [[Koonfur Afrika]] | subdivision_type1 = Gobol | subdivision_name1 = [[Western Cape]] | subdivision_type2 = Degmo | subdivision_name2 = [[Overberg District Municipality|Overberg]] | subdivision_type3 = Degmada | subdivision_name3 = [[Overstrand Local Municipality|Overstrand]] | subdivision_type4 = Meel Weyn | established_title = La aasaasay | leader_title = Xildhibaan | area_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=http://census2011.adrianfrith.com/place/172004 |title = Main Place Betty's Bay |work=Census 2011}}</ref> | area_total_km2 = 20.99 | population_footnotes = <ref name="census2011" /> | population_total = 1381 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Isirka (2011) | demographics1_footnotes = <ref name="census2011" /> | demographics1_title1 = [[Bantu peoples of South Africa|Madowga Afrikaanka]] | demographics1_info1 = 3.7% | demographics1_title2 = [[Coloureds|Midabaysan]] | demographics1_info2 = 21.1% | demographics1_title3 = [[Indian South African|Hindi]]/[[Asian South African|Aasiyaanka]] | demographics1_info3 = 0.3% | demographics1_title4 = [[White South African|Caddaanka]] | demographics1_info4 = 72.6% | demographics1_title5 = Kale | demographics1_info5 = 2.3% <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = [[First language|Luqadda koowaad]] (2011) | demographics2_footnotes = <ref name="census2011" /> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 60.5% | demographics2_title2 = [[South African English|Ingiriisi]] | demographics2_info2 = 36.5% | demographics2_title3 = | demographics2_info3 = | demographics2_title4 = | demographics2_info4 = | demographics2_title5 = Kale | demographics2_info5 = 3.0% <!-- blank fields (section 2) --> <!-- Other information --> | timezone1 = [[South African Standard Time|SAST]] | utc_offset1 = +2 | postal_code_type = [[List of postal codes in South Africa|Koodka boostada]] (waddo) | postal_code = | postal2_code_type = [[Post-office box|Sanduuqa boostada]] | postal2_code = 7141 | area_code_type = [[Telephone numbers in South Africa|Koodka aagga]] | area_code = 028 }} '''Betty's Bay''' waa magaalo yar oo loo tamashle tago oo ku taal xeebta [[Overberg]] ee gobolka [[Western Cape]] ee dalka [[Koonfur Afrika]]. Waxay ku taallaa 100 km u jirta [[Cape Town]] oo ka hoosaysa buuraha [[Kogelberg]] ee waddada quruxda badan ee [[R44 (South Africa)|R44]] ee badda u dhexaysa [[Pringle Bay]] iyo [[Kleinmond]]. Tuuladan ayaa fidsan in ka badan 13 km oo xeebta ah. Dalxiisku wuxuu door weyn ka ciyaaraa dhaqaalaha magaalada sababtoo ah caannimadeeda dadka fasaxa u taga ee ka kala imanaya [[Western Cape]] iyo gaar ahaan [[Cape Town]]. Intii lagu jiray wakhtigii gumeysiga, Betty's Bay waxaa la sheegay inay ahayd meel ay jecel yihiin addoommadii baxsadka ahaa, sannadkii 1912-kiina Betty's Bay waxay noqotay xarun rasmi ah oo lagu ugaarsado nibiriyada taas oo shaqaynaysay ilaa 1930-meeyadii. Halka ay ku tiil xaruntii ugaarsiga nibiriyada ayaa weli laga arki karaa Stony Point.<ref>{{cite web|url=https://xplorio.com/bettys-bay/en/about/history/|title=History of Betty's Bay|publisher=xplorio|accessdate=30 December 2017}}</ref> Bettys Bay waxaa loogu magac daray Betty Youlden, oo ahayd gabadhii aasaasihii ugu horreeyay ee aaggaas Arthur Youlden.<ref>{{cite web|url=http://overbergliving.weebly.com/bettys-bay.html|title=Betty's Bay|publisher=Overberg Living|accessdate=30 December 2015}}</ref> Betty's Bay waxay ka kooban tahay [[Harold Porter National Botanical Garden]] iyo sidoo kale gumeysi [[African penguin|pinguiin Afrikaan ah]] oo ku yaal [[Betty's Bay Marine Protected Area]], kaas oo ah mid ka mid ah labada gumeysi ee Pinguiinka ee ku yaal aagga [[Western Cape]]. Gumeysigu wuxuu ku yaallaa [[Kogelberg Nature Reserve|Kogelberg]] iyo Stony Point Nature Reserve. Markii xaruntii hore ee ugaarsiga nibiriyada la xiray, pinguiinada koonfurta Afrika ee khatarta ugu jira dabar-go'a ayaa bilaabay inay halkaan ku tarmaan.<ref>{{Cite web|title=The African Penguins at Betty's Bay|date=31 August 2016 |url=https://www.besttime2travel.com/bettys-bay}}</ref> [[File:Penguin Colony Betty's Bay.ogv|thumb|Gumeysiga Pinguiinka ee Betty's Bay]] == Juqraafi == Sababo la xiriira goobta ay magaaladu kaga taal xeebta koonfur-galbeed iyo juqraafiga buuraleyda ah ee ku hareeraysan, waxay heshaa dabaylo joogto ah iyo roobab badan sanadka oo dhan, iyadoo dabaylaha koonfur-bari ay keenaan onkod mararka qaarkood laga keeno xeebta bari ee diirran xagaaga, halka jiilaalkuna uu keeno roobab joogto ah oo koonfur-galbeed ah, mararka qaarkoodna baraf, kuwaas oo mararka qaarkood aad u culus. Betty's Bay waxay leedahay [[Mediterranean climate|cimilada diirran ee Mediterranean (Köppen: Csb)]] iyadoo leh saameyn xoog leh oo [[Marine west coast|cimilada badweynta]] ah ([[Marine west coast|Köppen Cfb]]) ee gobolka, taas oo aragta heerkul diirran oo wacan xagaaga, iyo heerkul khafiif ah ilaa qabow xilliga jiilaalka iyadoo ay jirto khatar roob sanadka oo dhan. {{Weather box | metric first = Y | single line = Y | Jan high C = 23.1 | Feb high C = 23.3 | Mar high C = 22.1 | Apr high C = 20 | May high C = 17.7 | Jun high C = 15.7 | Jul high C = 15.2 | Aug high C = 15.2 | Sep high C = 16.3 | Oct high C = 18.4 | Nov high C = 19.8 | Dec high C = 21.9 | Jan mean C = 20 | Feb mean C = 20.1 | Mar mean C = 18.9 | Apr mean C = 16.9 | May mean C = 15 | Jun mean C = 13.1 | Jul mean C = 12.5 | Aug mean C = 12.6 | Sep mean C = 13.5 | Oct mean C = 15.4 | Nov mean C = 16.8 | Dec mean C = 18.9 | Jan low C = 17.3 | Feb low C = 17.5 | Mar low C = 16.4 | Apr low C = 14.4 | May low C = 12.7 | Jun low C = 10.7 | Jul low C = 10.1 | Aug low C = 10.1 | Sep low C = 10.9 | Oct low C = 12.7 | Nov low C = 14.2 | Dec low C = 16.2 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 24.7 | Feb precipitation mm = 39.3 | Mar precipitation mm = 91.7 | Apr precipitation mm = 79.7 | May precipitation mm = 112.5 | Jun precipitation mm = 218.5 | Jul precipitation mm = 145.8 | Aug precipitation mm = 159.2 | Sep precipitation mm = 95.5 | Oct precipitation mm = 48.7 | Nov precipitation mm = 68.2 | Dec precipitation mm = 46.5 | unit precipitation days = 0.1mm | Jan precipitation days = 5 | Feb precipitation days = 9 | Mar precipitation days = 9.5 | Apr precipitation days = 6.5 | May precipitation days = 12 | Jun precipitation days = 13 | Jul precipitation days = 11.5 | Aug precipitation days = 10.5 | Sep precipitation days = 11.5 | Oct precipitation days = 8.5 | Nov precipitation days = 9 | Dec precipitation days = 9.5 | location = Betty's Bay | source = https://www.bettysbay.info/awarenessheading/rainfall https://en.climate-data.org/africa/south-africa/western-cape/betty-s-bay-9162/ }}[[Image:Bettysbay coastline.jpg|thumb|right|Xeebta Betty's Bay oo u dhow afka Webiga Palmiet]] == Tixraac == {{reflist}} {{commons category}} n8vjfktdlnjvcge0lxtmkdqz8479me4 0 48224 300019 2026-06-28T08:54:36Z Isma4l 41797 /* */ 300019 wikitext text/x-wiki [[File:Maputo, Mozambique.JPG|thumb|300px|Maputo, Mozambique.JPG]] '''Estuário do Espírito Santo''' waa [[af-webi]] ku yaal xeebta galbeed ee [[Gacanka Maputo]], [[Mozambique]] halkaas oo afar webi ay ku shubmaan: [[Tembe River|Tembe]], [[Mbuluzi River|Mbuluzi]], [[Matola River|Matola]] iyo [[Infulene River]]. Qoto-dheeridiisa ugu badan waa 11 mitir, iyadoo marin-biyoodyada la qoday.<ref name=B>{{cite web|author=Maputo Port Development Company|title=Maputo Port Layout & Data|url=http://www.portmaputo.com/maputo-port-layout-data/|accessdate=6 December 2012|language=en}}</ref> Xeebta woqooyi ee af-webigan waxay leedahay dhaqdhaqaaq dhaqaale oo ballaaran, iyadoo ku dhammaanaysa [[dekad]] weyn oo ganacsi iyo kalluumeysi ah. Qaybta [[degmada]] [[Matola]] waa mid aad loo warshadeeyay, oo ay ku jiraan [[oil refinery|warshad sifeynta saliidda]] oo duug ah, warshad [[cement|sibidh]], ''[[Salt evaporation pond|salinas]]'' iyo hawlo kale. Qaybta jiirarka ee aanu bini'aadamku wax ka beddelin waxaa ku yaal [[mangrove|geedo mangrove ah]] waxaana saaran cadaadis weyn oo ka imanaya hawlaha dhaqaale ee kor ku xusan. Si kastaba ha ahaatee, af-webiga ayaa weli loo isticmaalaa [[fisheries|kalluumeysi]] badan, maadaama ay jiraan [[shrimp|haley]] badan iyo [[seafood|cuntooyin badeed]] kale. == Magacaabista == Ereyga ''estuario de Espíritu Santo'' wuxuu tixraacayaa magacii hore ee [[Matola River]], kaas oo af-Boortaqiis looga yaqaanay ''Río Espírito Santo''.<ref name=A>{{cite journal|last=Matsinhe|first=Isaac Isaias|title=Country Contribution, Mozambique|work=International Course on Port Management|year=1989|pages=20|url=http://www.saber.ac.mz/bitstream/10857/3497/1/TM.Eco-011.pdf|language=en}}</ref> ==Tixraac== {{reflist}} cx3hs4nann4l2n02r0q7at9m7gvfixf 0 48225 300022 2026-06-28T08:56:58Z Isma4l 41797 /* */ 300022 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Gacanka Cintra | native_name = {{native name list |tag1=es|name1=Bahía de Cintra |tag2=es|name2=Angra de Cintra}} | other_name = Gacanka Cintra<br />Golfo de Cintra <!-- Images --> | image = | alt = | caption = | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[Saxaraha Galbeed]] | group = | coordinates = {{coord|22.951944|N|16.215556|W|scale:1000000|display=inline,title}} | type = [[Gacan]] | etymology = | part_of = [[Badweynta Atlaantik]] | inflow = | rivers = | outflow = | oceans = | catchment = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | basin_countries = | agency = | designation = | date-built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date-flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | width = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | area = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | max-depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | cities = <!-- Map --> | pushpin_map = Western Sahara | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Goobta ku taal xeebta Saxaraha Galbeed <!-- Below --> | website = | reference = }} '''Gacanka Cintra''' ama '''Gacanka Cintra''' waa [[gacan]] weyn oo leh qaab dayax-gacmeed ah<ref>{{cite web|author=Burkhalter M.|year=2011|title=Cintra Bay West Sahara|url=https://www.panoramio.com/photo/52188144|page=[[Panoramio]]|access-date=2013-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512215647/http://www.panoramio.com/photo/52188144|archive-date=2014-05-12}}</ref> oo ku taal xeebta gobolka [[Río de Oro]], [[Saxaraha Galbeed]]. Waxay ku taallaa qiyaastii {{convert|120|km|mi|abbr=on}} koonfurta [[Dakhla, Western Sahara|Dakhla]]. Xeebteedu waa mid dadku ku yar yihiin, deegaankuna inta badan waa duurjoog iyo mid aan horumarin. Asal ahaan waxaa loo yaqaanay "Gacanka St. Cyprian", waxaana dib loogu magac daray [[Gonçalo de Sintra|Kabtan Gonçalo de Sintra]], oo ahaa [[Boqortooyada Bortuqiiska|Bortuqiis]] [[List of explorers|sahmiye]] qarnigii 15-aad, kaas oo loo malaynayo inuu ku dhintay gacanka{{efn|Weerarkii dhabta ahaa, oo ay kabtankii iyo 7 ka mid ah raggiisii ku nafwaayeen, ayaa ka dhacay Gacanka Arguin, oo dhanka koonfureed ka sii fog }} intii lagu jiray duullaan addoonsi oo aan la oggolayn oo aan guulaysan.<ref>Cortesão (1931); Diffie & Winius (p.82)</ref> ==Magacaabista== {{see also|Spanish protectorate in Morocco}} Aagga waxaa asal ahaan loo yaqaanay "Gacanka St. Cyprian" laakiin waxaa dib loogu magac daray [[Gonçalo de Sintra]].<ref>{{cite web|url=https://sahara-overland.com/2016/03/27/o-is-for-old-sahara-maps/|title='V' is for Vintage Sahara Maps|first=Chris|last=S|date=27 March 2016|access-date=13 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008181957/https://sahara-overland.com/2016/03/27/o-is-for-old-sahara-maps/|archive-date=8 October 2016}}</ref> [[Treaty of Angra de Cintra|Heshiiskii Angra de Cintra]] ee 1958, kaas oo horseeday dhammaadkii [[Ifni War|Dagaalkii Ifni]], waxaa loogu magac daray Gacanka Cintra. ==Juqraafi== {{Climate chart | Gacanka Cintra | 5| 21| 5 | 10| 23| 2 | 13| 29| 2 | 14| 31| 4 | 15| 33| 1 | 14| 28| 1 | 17| 30| 1 | 19| 34| 9 | 19| 33| 12 | 19| 33| 1 | 15| 27| 4 | 11| 26| 8 |float=right |clear=right |source = <ref>{{Cite web |url=https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |title=Browse datasets &#124; NASA Earth Observations (NEO) |access-date=2020-09-16 |archive-date=2015-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150306025403/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |url-status=dead }}</ref> }} Gacanku wuxuu ku fadhiyaa 29 [[nautical mile]] inta u dhaxaysa Punta del Pescador iyo gacanka Lagouira, guud ahaanna waa mid furan oo aad u gacalin ah, qoto-dheerida celceliska qaybta dhexe waa 10 mitir.<ref>http://www.equipement.gov.ma/maritime/PORTS/La%20connaissance-du-milieu/Documents/Annuaire%20des%20cotes_DAKHLA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603040139/http://www.equipement.gov.ma/maritime/PORTS/La%20connaissance-du-milieu/Documents/Annuaire%20des%20cotes_DAKHLA.pdf |date=2016-06-03 }}.</ref><ref name=MoroccoAquaculture>National Agency for Aquaculture Development of Kingdom of Morocco. [http://www.mpm.gov.ma/wps/wcm/connect/2a0e45b4-f68f-48da-ba96-f4bb5483d636/AMI+Dakhla+19+11+V+En.pdf?MOD=AJPERES. Call for Expression of Interest Marine Aquaculture Development Project Ined Dakhla Oued Ed Dahab REgion] (pdf). Retrieved March 28, 2017</ref> Waa ku dhowaad {{convert|24|km|mi|abbr=on}} dhexroor ahaan, laga bilaabo cirifka woqooyi ee ''Puntilla de las Raimas'', meel u dhow Via Candelaria iyo Hassi Amatai, koonfurta ilaa ''Puntila Negra'' ama ''Punta Negra'', meel u dhow Las Talaitas.<ref>Around Guides. [http://aroundguides.com/17272204 Angra de Cintra]. Retrieved December 27. 2014</ref> Qodobka ugu qoto dheer ee gacanka waa ''Hasi el Beied'', oo u dhow bartamaha Gacanka Cintra. Biyaha gacanku waxay ka kooban yihiin gudaha ''Angra de Citra'' iyo aagagga bannaanka ee Bajo El Tortugo, Bajo Ahogado, iyo Bajo del Medio Golfo. Biyaha pelagic-ka ee ka baxsan Gacanka Cintra waxaa loo yaqaan Bajo Arcila. [[Cliff|Dhagaxyo]] dhaadheer, [[dune|buuro ciid ah]], [[beach|xeebo]], iyo [[lagoon|balliyo]] ayaa ka kooban inta badan muuqaalka xeebta. Balli weyn, ''Bajo Tortugo'' ("Gacankii Yare ee Yaxaas-yare"), ayaa ku yaal dhinaca woqooyi, waxaana jira aag la yiraahdo ''Las Matorrales'' oo ku yaal qaybta koonfureed. Dhowr buurood, oo qaarkood ay leeyihiin dusha sare ama meelaha ugu sarreeya oo fidsan ayaa laga arki karaa gobolka oo dhan. Gacanka Cintra wuxuu leeyahay jasiirad yar (peninsula) labada darafba. Punta de las Raimas oo ku taal woqooyi waa {{convert|2|mi|km|abbr=on}} dherer ahaan waxayna u badan tahay ciid waxayna leedahay dhagaxyo iyo caqabad dhagax ah oo ku taal cirifka, halka buur ciid ah laga heli karo Punta Negra, taas oo leh caqabado dhagax ah oo ku fidsan qiyaastii {{convert|2|mi|km|abbr=on}} agteeda.<ref name=MoroccoAquaculture /> [[Shoal|Gacalin-biyoodka]] ku yaal koonfur-galbeed ee Gacanka Cintra waxaa loo yaqaan Banco de Sylvia. Waxay u dhaxaysaa Dakhla iyo Gacanka Cintra, halka [[Amseisat Saccum]] iyo [[Imlili]] ay ka sii fog yihiin bari gudaha saxaraha gudaha. Dhinaca ka soo horjeeda ee ''Las Taraitas'' iyo Morro de Gorrei waa Gacanka Gorrei ama 'Bahia de Gorrei, oo qaab ahaan u eg laakiin ka yar Gacanka Cintra. Waxaa jira dhowr gacmood ama meelo kale oo qaababkoodu aad ugu eg yihiin Gacanka Cintra ama Gorrei ee gobolka Rio de Oro. ===Bathymetry=== Arrimaha juqraafi iyo bathymetric ee Gacanka Cintra ayaa ka dhigaya mid ku habboon kalluumeysiga iyo beerashada biyaha.<ref name=MoroccoAquaculture /> Gacalkiisa iyo muuqaalkiisa xiran waxay siinayaan heerkulka biyaha ugu sarreeya gobolka. Qulqulka koonfur-waqooyi wuxuu socdaa oo kaliya gudaha gacanka waxaana saameeya hirarka, gaar ahaan aagagga u dhow biyaha furan. Qulqulkani wuxuu sidoo kale keenaa wareeg, ama wareegga badda ee [[Dextrorotation and levorotation|levorotation]], oo ku yaal aagga woqooyi.<ref name=MoroccoAquaculture /> ==Taariikhda dabiiciga ah== {{see also|Dakhla, Western Sahara|Banc d'Arguin National Park|Atlantic coastal desert}} Xeebta gacanka iyo aagagga ku hareeraysan waa qayb ka mid ah galbeedka [[Saxaraha]], iyadoo inta badan ay daboolan yihiin buuro ciid ah, taas oo ka dhigaysa [[vegetation|dhirta]] gacanka Cintra mid aad u liita. Marka loo eego dhulka, biyaha aaggan waa qayb ka mid ah Nidaamka [[Canary Islands|Canary]] Current kaas oo ah [[ocean current|qulqul-biyood]] aad u wax soo saar badan, iyo [[Nouadhibou]] Upwelling. Mid ka mid ah aagagga waaweyn ee [[Upwelling|upwelling]]-ka ayaa ku yaal meel u dhow shelf-ka qaaradda. Tani waxay ka dhigaysaa aagga mid ka mid ah meelaha ugu qanisan kalluumeysiga adduunka, Gacanka Cintra laftiisa wuxuu u adeegaa sidii meel kulul oo loogu talagalay zooplankton<ref>{{cite journal |title=Short-term variation of zooplankton community in Cintra Bay (Northwest Africa) |journal=Oceanologia |date=1 July 2019 |volume=61 |issue=3 |pages=368–383 |doi=10.1016/j.oceano.2019.02.001 |last1=Berraho |first1=Amina |last2=Abdelouahab |first2=Hinde |last3=Baibai |first3=Tarik |last4=Charib |first4=Said |last5=Larissi |first5=Jamila |last6=Agouzouk |first6=Aziz |last7=Makaoui |first7=Ahmed |doi-access=free }}</ref> iyo goob lagu dhalo [[sardine|sardinnada]].<ref>{{cite web |website=Friend of the Sea |title=Fishery Audit Report Checklist |url=http://www.friendofthesea.org/public/catalogo/checklist_friend_of_the_sea_fishery%20audit%20report%20checklist%202009%20sardina%20pilchardus%20purse%20seine%20morocco%20fao34.pdf |access-date=2014-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720221203/http://www.friendofthesea.org/public/catalogo/checklist_friend_of_the_sea_fishery%20audit%20report%20checklist%202009%20sardina%20pilchardus%20purse%20seine%20morocco%20fao34.pdf |archive-date=2014-07-20}}</ref> [[Cephalaspidea]] ayaa sidoo kale laga heli karaa gudaha gacanka.<ref>{{cite journal |last1=Malaquias |first1=Manuel António E. |last2=Ohnheiser |first2=Lena T. |last3=Oskars |first3=Trond R. |last4=Willassen |first4=Endre |title=Diversity and systematics of philinid snails (Gastropoda: Cephalaspidea) in West Africa with remarks on the biogeography of the region |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |date=September 2016 |doi=10.1111/zoj.12478 |hdl=1956/17026 |doi-access=free |hdl-access=free }}</ref> Inkasta oo Morocco ay mar ka fikirtay inay abuurto beer qaran oo ay ku jiraan Gacanka Cintra iyo Dakhla,<ref name=Waders /> waxaa la sheegay in deegaanka iyo noolaha Gacanka Cintra ay halis ugu jiraan qorshe socda oo lagu xoojinayo beerashada biyaha ee Morocco iyadoo la kaashanayo EU-da,<ref>[https://www.wsrw.org/a105x3682 EU funding to fish sector in occupied Western Sahara increases]. Retrieved March 30, 2017</ref><ref>The Sahara Question. 2013. [http://sahara-question.com/en/news/spanish-consortium-wins-morocco-tender-develop-aquaculture-dakhla-region Spanish Consortium Wins Morocco Tender to Develop Aquaculture in Dakhla Region]. Retrieved December 26. 2014</ref><ref name=MoroccoAquaculture /><ref>{{cite web |url=https://www.anda.gov.ma/sites/default/files/sites/default/files/publications/Plan-aquacole-Oued%20Eddahab-fr-web.pdf |title=Archived copy |access-date=2016-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004801/https://www.anda.gov.ma/sites/default/files/sites/default/files/publications/Plan-aquacole-Oued%20Eddahab-fr-web.pdf |archive-date=2016-05-14 }}</ref> iyo in cilmi-baaris looga baahan yahay aagga, gaar ahaan [[right whale|nibiri-yada midig]],<ref>Reeves R. R.. Leatherwood S..[https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1994-014.pdf 1994-1998 Action Plan for the Conservation of Cetaceans: Dolphins, Porpoises, and Whales] (pdf). The [[International Union for Conservation of Nature|lUCN]] Conservation Library. Retrieved March 28, 2017</ref> iyo ilaalinta bulshooyinka kalluumeysiga ee deegaanka.<ref>Economic, Social and Environmental Council of Morocco. 2013. [http://www.ces.ma/Documents/PDF/Report-New%20development%20model%20for%20the%20southern%20provinces.pdf New Development Model for the Southern Provinces] (pdf). Retrieved March 28, 2017</ref> ===Naasleyda=== ====Cetaceans==== Iyada oo ku saleysan diiwaannada ugaarsiga nibiriyada ee qarnigii 19-aad, xeebta laga bilaabo 10 mayl waqooyi ka xigta Puntilla de las Raimas, oo ay ugaarsatada u bixiyeen Gacanka "Goree", ilaa 20 mayl woqooyi ka xigta [[wikt:sv:Cabo Barbas|Cabo Barbas]]<ref>Randall R. Reeves, 2001, Overview of catch history, historic abundance and distribution of right whales in the western North Atlantic and in Cintra Bay, West Africa, Journal of Cetacean Research and Management, Special Issue 2, pp.187–192</ref> iyo malaha baaxad ballaaran<ref name=Duke2008>{{cite thesis |last1=Good |first1=Caroline |title=Spatial Ecology of the North Atlantic Right Whale (Eubalaena Glacialis) |date=24 April 2008 |hdl=10161/588 }}</ref> waxay ahayd meesha kaliya ee la yaqaan ee jiilaalka ama dhalmada ee dadka bariga Waqooyi Atlaantik ee [[North Atlantic right whale|nibiri-yada midig ee Waqooyi Atlaantik]].<ref>{{cite journal|author=Reeves R.R.|year=2001|title=Overview of catch history, historic abundance and distribution of right whales in the western North Atlantic and in Cintra Bay, West Africa.|journal=Journal of Cetacean Research and Management |volume=2|pages=187–192}}</ref> Nibiriyadan hadda waxaa loo malaynayaa inay yihiin kuwo dabar-go'ay ama tiradoodu aad u yar tahay.<ref>{{cite journal |author=Silvia A M. |author2=Steiner L. |author3=Cascao I. |author4=Cruz J.M. |author5=Prieto R., Cole T. |author6=Hamilton K.P. |author7=Baumgartner M. |year=2012|title=Winter sighting of a known western North Atlantic right whale in the Azores|journal=Journal of Cetacean Research and Management |volume=12|pages=65–69|url=http://www.whoi.edu/fileserver.do?id=124184&pt=2&p=9906|format=PDF|access-date=2013-04-28}}</ref> Qarniyadii 18-aad iyo 19-aad, Gacanka Cintra wuxuu ahaa mid ka mid ah saddex ama afar goobood oo waaweyn oo loogu talagalay ugaarsiga nibiriyada midig ee Waqooyi Atlaantik, oo ay la socdaan koonfur-bari xeebaha Mareykanka, [[Cape Farewell, Greenland|Cape Farewell]] ee [[Greenland]], iyo malaha gobolka [[Iceland]], sidoo kale waxay ahayd mid ka mid ah laba goobood oo jiilaal-guga ah oo ay la socdaan xeebaha US.<ref>{{cite journal|author1=Reeves, R.R. |author2=Mitchell, E.|year=1986|title=American pelagic whaling for right whales in the North Atlantic.|journal=Report of the International Whaling Commission |issue=Special Issue 10|pages=221–254|url=https://archive.iwc.int/pages/search.php?search=%21collection34&k=&offset=0&order_by=relevance&sort=DESC&#/pages/view.php?ref=470&search=%21collection34&order_by=relevance&sort=DESC&offset=0&archive=0&k=|format=PDF|access-date=2013-10-09}}</ref> Qiyaastii 92 nibiri ayaa la dilay intii lagu jiray 44 booqasho oo ay sameeyeen ugaarsatada laga bilaabo Noofambar ilaa Abriil sannad kasta, taas oo siinaysa gobolkan cufnaanta ugaarsiga ugu sarreeya qarnigii 19-aad, inkasta oo ugaarsiga aan la fulin xilliyada oo dhan. 82 ka mid ah xayawaankaas ayaa dhab ahaan la qabtay labadii sano ee ugu horreysay ee 1855–56, malaha noocyo kale sida [[Humpback whale|humpbacks]]. Cilmi-baaris saynis oo fidsan ilaa [[Dakhla, Western Sahara|Dakhla]] ayaa la sameeyay 1998 mana jiro wax caddayn ah oo muujinaya in nibiriyada midig ay weli isticmaalayaan aagga.<ref>{{cite journal |author=Notarbartolo di Sciara G. |author2=Politi E. |author3=Bayed A. |author4=Beaubrun.P.C. |author5=Knowlton A. |year=1998|title=A Winter Cetacean Survey off Southern Morocco, With a Special Emphasis on Right Whales|journal=The Annual Report of the International Whaling Commission À (SC/49/O 3)|volume=48|pages=547–551|editor=Donovan P.G.|url=http://www.disciara.net/documents/NotarbartolodiSciara_etal_1998.pdf |access-date=2013-04-28|display-editors=etal|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002141149/http://www.disciara.net/documents/NotarbartolodiSciara_etal_1998.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> Waxa kale oo la ogaaday in biyahan xeebta ay si la yaab leh u liiteen noolaha cetacean. Kaliya laba nooc ayaa la helay si joogto ah, labaduba tiro aad u yar, labaduba waxaa la helay oo kaliya gobolka Dakhla Bay: nooc ka weyn [[bottlenose dolphin|dolphinka sanka-dhalada]] iyo [[Atlantic humpback dolphin|dolphinka humpback ee Atlaantik]]. [[Killer whale|Nibiriyada dilaaga ah]] ayaa la ogyahay inay ku dhacaan xeebaha Saxaraha Galbeed maanta<ref>{{cite web|author=Ed Temperley|title=Postcards From The Sahara|url=http://ja.magicseaweed.com/news/postcards-from-the-sahara/4792/?page=13829|work=MSW-Magic Sea Weed|access-date=2013-12-02}}</ref> mararka qaarkoodna tiro aad u badan, sida ku cad diiwaannada ugaarsiga nibiriyada. Cilmi-baarisyo dhowaan la sameeyay ayaa rajada ka dhigay in Cinta Bay laga yaabo in dib loogu dego nibiriyada midig ee ka yimid dadka galbeedka, maadaama labada dadba ay muujiyeen inay aad ugu dhow yihiin midba midka kale sidii hore loo malayn jiray.<ref>{{cite web|url=http://us.whales.org/blog/nicolahodgins/2014/04/whale-named-pico|page=nicola.hodgins's blog|title=A whale named Pico|date=11 April 2014|work=[[Whale and Dolphin Conservation Society|Whale and Dolphin Conservation]]|access-date=2014-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427222217/http://us.whales.org/blog/nicolahodgins/2014/04/whale-named-pico|archive-date=27 April 2014}}</ref> Iyadoo aan loo eegin cufnaanta deegaanka, nibiriyada baleen, [[fin whale|nibiriyada fin]], [[Bryde's whale|nibiriyada Brydes]], [[sei whale|nibiriyada sei]], iyo [[minke whale|nibiriyada minke]] ayaa la ogyahay inay weli ku dhacaan xeebaha Saxaraha Galbeed. Kuwan, nibiriyada fin iyo nibiriyada Bryde ayaa la xaqiijiyay inay joogaan meelaha Dakhla iyo Cintra - Gorrei. Noocyo kale sida [[Risso's dolphin|Risso's dolphins]],<ref name=PaulWildlifewriter /> [[common dolphin|dolphinka caadiga ah]], [[rough-toothed dolphin|dolphinka ilka-qallafsan]], iyo [[harbor porpoise|harbor porpoise]]s<ref>[http://www.cms.int/sites/default/files/document/ScC14_Doc_07_Harbour_porpoise_E_0.pdf Conservation Status of the Northwest African population of the Harbour porpoise]</ref> kuwaas oo la xaqiijiyay inay joogaan aagga [[Bay of Arguin]] ayaa laga yaabaa inay halkan sidoo kale ka dhacaan.<ref>{{citation|author=WalshD.|year=2006|title=SeiWhale|url=http://blather.net/abroad/archives/2006/04/sei_whale.html|page=the DaveWalshPhoto.com|publisher=[[Greenpeace]]|access-date=2014-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20121208212030/http://www.blather.net/abroad/archives/2006/04/sei_whale.html|archive-date=2012-12-08}}</ref><ref>{{ citation|author=White R.|year=2013|title=At Sea, from Senegal to Western Sahara - Apr 17, 2013 - National Geographic Explorer|url=https://www.expeditions.com/daily-expedition-reports/155707/west-africa/|publisher=the [[Lindblad Expeditions]] - [[National Geographic Society|National Geographic]]|access-date=2014-12-19}}</ref> <ref>{{ cite journal |author=Waerebeek V.K. |author2=Andrei M. |author3=Sequeirai M. |author4=Martin V. |author5=Robinea D. |author6=Collet A. |author7=Ndiaye E.P.V. |title=Spatial and temporal distribution of the minke Whale,Balaenoptera acutorostrata (Lacépede, 1804), in the southernnortheast Atlantic Ocean and the Mediterranean Sea, With reference to stock identity|journal=J. Cetacean Res. Manag. |volume=l |issue=3|pages=223–237|url=https://www.vliz.be/imisdocs/publications/243243.pdf.|format=PDF|access-date=2014-12-20}}</ref> ====Pinnipeds==== Iyadoo ay la socdaan cetaceans, Gacanka Cintra wuxuu bixin karaa deegaan muhiim ah oo loogu talagalay [[Mediterranean monk seal|nibiriyada monk-ga ee Mediterranean]] oo halis ugu jira dabar-go'.<ref name=FootPrintBook>{{ Cite book |author=Tiwari M. |author2=Aksissou M. |author3=Semmoumy S. |author4=Ouakka K. |year=2006|title=Morocco Footprint Handbook|url=https://books.google.com/books?id=LtXcAgAAQBAJ&q=cintra+bay+monk+seal&pg=PA265|publisher=Footprint Travel Guides|page=265|access-date=2014-12-27|isbn=978-1-907263-31-6}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.footprinttravelguides.com/africa-middle-east/morocco/agadir-and-the-south/deep-south/south-into-the-sahara|page=South into the Sahara|title=Footprint Travel Guides|access-date=2013-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227013222/http://www.footprinttravelguides.com/africa-middle-east/morocco/agadir-and-the-south/deep-south/south-into-the-sahara|archive-date=2013-12-27}}</ref> Waxaa si ba'an loo ugaarsaday ilaa heer dabar-go' qarnigii 15-aad ee ugaarsatada Yurub iyo qabaa'ilka deegaanka, haddana waxay ku dhow yihiin inay dabar-go'aan [[Mediterranean Sea|Badda Mediterranean]]. Inkasta oo aysan ku jirin Gacanka Cintra, [[Ras Nouadhibou|Cabo Blanco]] oo ku taal Dakhla Peninsula ayaa weli martigelisa mid ka mid ah gumeysiyada ugu waaweyn ee hadhay.<ref>{{ citation|author1=Johnson M.W. |author2=Karamanlidis A.A. |author3=Dendrinos P. |author4=Larrinoa D.F.P. |author5=Gazo M. |author6=González M.L. |author7=Güçlüsoy H. |author8=Pires R. |author9=Schnellmann M. |title=Mediterranean Monk Seal Fact Sheet|url=https://www.monachus-guardian.org/factfiles/medit01.htm|publisher=The Monachus Guardian|access-date=2014-12-19}}</ref> ====Noocyada dhulka==== Qayb weyn oo ka mid ah noolaha xayawaanka dhulka ee gacanka hareerihiisa ayaan caddayn oo lama baran. [[Camel|Geel]] saaxiibtinimo leh ([[dromedary]]) ayaa ku nool xeebta.<ref>Triptrafic1. 2012. [http://www.trafic-amenage.com/forum/viewtopic.php?t=29241 Sur les traces de l'Aéropostale.]. http://www.Trafic-Amenage.com. Retrieved January 1, 2015</ref> ===Xayawaannada badda ee gurguurta=== [[Sea turtle|Qoolleyda badda]] ayaa la ogyahay inay ku buulleydaan xeebta gacanka.<ref name=FootPrintBook /> Waxaa jiray daraasado diiradda saaraya gobolka Dakhla.<ref>{{cite journal |author=Tiwari M. |author2=Aksissou M. |author3=Semmoumy S. |author4=Ouakka K. |year=2006|title=Sea Turtle Surveys in Southern Morocco (Plage Blanche – Porto Rico) in July 2006|journal=A Report to the Institut National de Recherche Halieutique, Casablanca, Kingdom of Morocco|url=http://www.rufford.org/files/131.01.04%20Detailed%20Final%20Report.pdf|access-date=2014-12-19|archive-date=2014-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219120446/http://www.rufford.org/files/131.01.04%20Detailed%20Final%20Report.pdf}}</ref> ===Shimbiraha=== Noocyo badan oo shimbiraha muhaajiriinta ah iyo [[Seabird|shimbiraha badda]], sida [[Wader|shimbiraha wader ee Galbeedka Palearctic]], ayaa jiilaalka ku qaata xeebta Saxaraha Galbeed, gobolka Gacanka Cintra iyo [[Banc d'Arguin National Park]], oo ah [[UNESCO World Heritage Site|Goobta Dhaxalka Adduunka ee UNESCO]], [[Mauritania]] halkaas oo ku dhowaad 110 nooc oo shimbiraha badda ah la xaqiijiyay.<ref>{{cite web|title=Deserts and xeric shrublands - Atlantic coastal desert|page=WWF-World Wildlife Fund |url=http://worldwildlife.org/ecoregions/pa1304 |access-date=2013-09-16}}</ref><ref name=Waders>{{cite journal |author=Rufino R. |author2=Neves R. |author3=Pina J.P.|year=1998|title=Wintering waders in Dakhla Bay, Western Sahara|journal=Wader Study Group Bulletin |volume=87|pages=26–29|url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/iwsgb/v087/p00026-p00029.pdf |access-date=2014-12-26}}</ref> Iyada oo lagu salaynayo daraasado dabagal-bayooloji ah, [[osprey|osprey-ga]] ayaa sidoo kale ah nooc u muhaajira halkan.<ref>Dailey J. 2014. [https://kielderospreys.wordpress.com/2014/12/14/uv-and-the-gulf-of-cintra/ UV and the Gulf of Cintra]. Retrieved December 26. 2014</ref> == Degsiimooyinka == [[File:Western Sahara, 2007-12-25.jpg|thumb|Mid ka mid ah degsiimooyinka u dhow Gacanka Cintra]] Aaggu aad buu u fog yahay oo ku dhowaad dad la'aan baa, iyadoo kaliya dhowr degsiimo oo kalluumeysi oo yar yar oo guryo ah ay ku kala firirsan yihiin xeebta. Kuwan, ''Puntillas de las Raimas'' oo ku taal Bajo Tortugo, cirifka woqooyi ee gacanka, waa tan ugu weyn. Si kastaba ha ahaatee, dadku waxay yaraadeen waqtiyadii dhowaa tuuladuna waxay ku dhowaatay inay cidlo noqoto ilaa 2012.<ref name=PaulWildlifewriter>Paul Wildlifewriter. 2014. [https://thewildlifewriter.blogspot.jp/2014/12/ghost-town.html Ghost Town - Geography lessons from Ospreys #437]. Retrieved December 26. 2014</ref> ''Porto Rico'', degsiimo kale oo kalluumeysi oo ku taal waqooyiga gacanka, ayaa sidoo kale lumisay dad aad u badan.<ref>[https://misviaj.es/transa41.htm Viaje Transahariano Enero 2012]</ref> Magaalada ugu dhow waa [[Dakhla, Western Sahara|Dakhla]], oo qiyaastii {{convert|120|km|mi|abbr=on}} u jirta. == Dalxiiska == Inkasta oo Gacanka Cintra loo tixgeliyey soo jiidasho maxalli ah, duufaannada ciidda (gaar ahaan guga) iyo miinooyinka laga soo ururiyay Cabo Barbas ayaa ka dhigaya aagga mid aan ku habboonayn dalxiisayaasha.<ref>[https://cibio.up.pt/crocodilos/images/saara/15.pdf. Western Sahara (Morocco): Tan-Tan – Fort Guerguerat] {{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (pdf). Retrieved March 28, 2017</ref> ==Notes== {{notelist}} == Sidoo kale eeg == *[[North Atlantic right whale]] ==Tixraac== {{Reflist}} jtpjorjtiy3k9web6zixm2gtpiseoa7 300023 300022 2026-06-28T08:57:16Z Isma4l 41797 300023 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Gacanka Cintra | native_name = {{native name list |tag1=es|name1=Bahía de Cintra |tag2=es|name2=Angra de Cintra}} | other_name = Gacanka Cintra<br />Golfo de Cintra <!-- Images --> | image = | alt = | caption = | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[Saxaraha Galbeed]] | group = | coordinates = {{coord|22.951944|N|16.215556|W|scale:1000000|display=inline,title}} | type = [[Gacan]] | etymology = | part_of = [[Badweynta Atlaantik]] | inflow = | rivers = | outflow = | oceans = | catchment = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | basin_countries = | agency = | designation = | date-built = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | engineer = | date-flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | width = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | area = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | max-depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | cities = <!-- Map --> | pushpin_map = Western Sahara | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Goobta ku taal xeebta Saxaraha Galbeed <!-- Below --> | website = | reference = }} '''Gacanka Cintra''' ama '''Gacanka Cintra''' waa [[gacan]] weyn oo leh qaab dayax-gacmeed ah<ref>{{cite web|author=Burkhalter M.|year=2011|title=Cintra Bay West Sahara|url=https://www.panoramio.com/photo/52188144|page=[[Panoramio]]|access-date=2013-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140512215647/http://www.panoramio.com/photo/52188144|archive-date=2014-05-12}}</ref> oo ku taal xeebta gobolka [[Río de Oro]], [[Saxaraha Galbeed]]. Waxay ku taallaa qiyaastii {{convert|120|km|mi|abbr=on}} koonfurta [[Dakhla, Western Sahara|Dakhla]]. Xeebteedu waa mid dadku ku yar yihiin, deegaankuna inta badan waa duurjoog iyo mid aan horumarin. Asal ahaan waxaa loo yaqaanay "Gacanka St. Cyprian", waxaana dib loogu magac daray [[Gonçalo de Sintra|Kabtan Gonçalo de Sintra]], oo ahaa [[Boqortooyada Bortuqiiska|Bortuqiis]] [[List of explorers|sahmiye]] qarnigii 15-aad, kaas oo loo malaynayo inuu ku dhintay gacanka{{efn|Weerarkii dhabta ahaa, oo ay kabtankii iyo 7 ka mid ah raggiisii ku nafwaayeen, ayaa ka dhacay Gacanka Arguin, oo dhanka koonfureed ka sii fog }} intii lagu jiray duullaan addoonsi oo aan la oggolayn oo aan guulaysan.<ref>Cortesão (1931); Diffie & Winius (p.82)</ref> ==Magacaabista== {{see also|Spanish protectorate in Morocco}} Aagga waxaa asal ahaan loo yaqaanay "Gacanka St. Cyprian" laakiin waxaa dib loogu magac daray [[Gonçalo de Sintra]].<ref>{{cite web|url=https://sahara-overland.com/2016/03/27/o-is-for-old-sahara-maps/|title='V' is for Vintage Sahara Maps|first=Chris|last=S|date=27 March 2016|access-date=13 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161008181957/https://sahara-overland.com/2016/03/27/o-is-for-old-sahara-maps/|archive-date=8 October 2016}}</ref> [[Treaty of Angra de Cintra|Heshiiskii Angra de Cintra]] ee 1958, kaas oo horseeday dhammaadkii [[Ifni War|Dagaalkii Ifni]], waxaa loogu magac daray Gacanka Cintra. ==Juqraafi== {{Climate chart | Gacanka Cintra | 5| 21| 5 | 10| 23| 2 | 13| 29| 2 | 14| 31| 4 | 15| 33| 1 | 14| 28| 1 | 17| 30| 1 | 19| 34| 9 | 19| 33| 12 | 19| 33| 1 | 15| 27| 4 | 11| 26| 8 |float=right |clear=right |source = <ref>{{Cite web |url=https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |title=Browse datasets &#124; NASA Earth Observations (NEO) |access-date=2020-09-16 |archive-date=2015-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150306025403/https://neo.sci.gsfc.nasa.gov/dataset_index.php |url-status=dead }}</ref> }} Gacanku wuxuu ku fadhiyaa 29 [[nautical mile]] inta u dhaxaysa Punta del Pescador iyo gacanka Lagouira, guud ahaanna waa mid furan oo aad u gacalin ah, qoto-dheerida celceliska qaybta dhexe waa 10 mitir.<ref>http://www.equipement.gov.ma/maritime/PORTS/La%20connaissance-du-milieu/Documents/Annuaire%20des%20cotes_DAKHLA.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160603040139/http://www.equipement.gov.ma/maritime/PORTS/La%20connaissance-du-milieu/Documents/Annuaire%20des%20cotes_DAKHLA.pdf |date=2016-06-03 }}.</ref><ref name=MoroccoAquaculture>National Agency for Aquaculture Development of Kingdom of Morocco. [http://www.mpm.gov.ma/wps/wcm/connect/2a0e45b4-f68f-48da-ba96-f4bb5483d636/AMI+Dakhla+19+11+V+En.pdf?MOD=AJPERES. Call for Expression of Interest Marine Aquaculture Development Project Ined Dakhla Oued Ed Dahab REgion] (pdf). Retrieved March 28, 2017</ref> Waa ku dhowaad {{convert|24|km|mi|abbr=on}} dhexroor ahaan, laga bilaabo cirifka woqooyi ee ''Puntilla de las Raimas'', meel u dhow Via Candelaria iyo Hassi Amatai, koonfurta ilaa ''Puntila Negra'' ama ''Punta Negra'', meel u dhow Las Talaitas.<ref>Around Guides. [http://aroundguides.com/17272204 Angra de Cintra]. Retrieved December 27. 2014</ref> Qodobka ugu qoto dheer ee gacanka waa ''Hasi el Beied'', oo u dhow bartamaha Gacanka Cintra. Biyaha gacanku waxay ka kooban yihiin gudaha ''Angra de Citra'' iyo aagagga bannaanka ee Bajo El Tortugo, Bajo Ahogado, iyo Bajo del Medio Golfo. Biyaha pelagic-ka ee ka baxsan Gacanka Cintra waxaa loo yaqaan Bajo Arcila. [[Cliff|Dhagaxyo]] dhaadheer, [[dune|buuro ciid ah]], [[beach|xeebo]], iyo [[lagoon|balliyo]] ayaa ka kooban inta badan muuqaalka xeebta. Balli weyn, ''Bajo Tortugo'' ("Gacankii Yare ee Yaxaas-yare"), ayaa ku yaal dhinaca woqooyi, waxaana jira aag la yiraahdo ''Las Matorrales'' oo ku yaal qaybta koonfureed. Dhowr buurood, oo qaarkood ay leeyihiin dusha sare ama meelaha ugu sarreeya oo fidsan ayaa laga arki karaa gobolka oo dhan. Gacanka Cintra wuxuu leeyahay jasiirad yar (peninsula) labada darafba. Punta de las Raimas oo ku taal woqooyi waa {{convert|2|mi|km|abbr=on}} dherer ahaan waxayna u badan tahay ciid waxayna leedahay dhagaxyo iyo caqabad dhagax ah oo ku taal cirifka, halka buur ciid ah laga heli karo Punta Negra, taas oo leh caqabado dhagax ah oo ku fidsan qiyaastii {{convert|2|mi|km|abbr=on}} agteeda.<ref name=MoroccoAquaculture /> [[Shoal|Gacalin-biyoodka]] ku yaal koonfur-galbeed ee Gacanka Cintra waxaa loo yaqaan Banco de Sylvia. Waxay u dhaxaysaa Dakhla iyo Gacanka Cintra, halka [[Amseisat Saccum]] iyo [[Imlili]] ay ka sii fog yihiin bari gudaha saxaraha gudaha. Dhinaca ka soo horjeeda ee ''Las Taraitas'' iyo Morro de Gorrei waa Gacanka Gorrei ama 'Bahia de Gorrei, oo qaab ahaan u eg laakiin ka yar Gacanka Cintra. Waxaa jira dhowr gacmood ama meelo kale oo qaababkoodu aad ugu eg yihiin Gacanka Cintra ama Gorrei ee gobolka Rio de Oro. ===Bathymetry=== Arrimaha juqraafi iyo bathymetric ee Gacanka Cintra ayaa ka dhigaya mid ku habboon kalluumeysiga iyo beerashada biyaha.<ref name=MoroccoAquaculture /> Gacalkiisa iyo muuqaalkiisa xiran waxay siinayaan heerkulka biyaha ugu sarreeya gobolka. Qulqulka koonfur-waqooyi wuxuu socdaa oo kaliya gudaha gacanka waxaana saameeya hirarka, gaar ahaan aagagga u dhow biyaha furan. Qulqulkani wuxuu sidoo kale keenaa wareeg, ama wareegga badda ee [[Dextrorotation and levorotation|levorotation]], oo ku yaal aagga woqooyi.<ref name=MoroccoAquaculture /> ==Taariikhda dabiiciga ah== {{see also|Dakhla, Western Sahara|Banc d'Arguin National Park|Atlantic coastal desert}} Xeebta gacanka iyo aagagga ku hareeraysan waa qayb ka mid ah galbeedka [[Saxaraha]], iyadoo inta badan ay daboolan yihiin buuro ciid ah, taas oo ka dhigaysa [[vegetation|dhirta]] gacanka Cintra mid aad u liita. Marka loo eego dhulka, biyaha aaggan waa qayb ka mid ah Nidaamka [[Canary Islands|Canary]] Current kaas oo ah [[ocean current|qulqul-biyood]] aad u wax soo saar badan, iyo [[Nouadhibou]] Upwelling. Mid ka mid ah aagagga waaweyn ee [[Upwelling|upwelling]]-ka ayaa ku yaal meel u dhow shelf-ka qaaradda. Tani waxay ka dhigaysaa aagga mid ka mid ah meelaha ugu qanisan kalluumeysiga adduunka, Gacanka Cintra laftiisa wuxuu u adeegaa sidii meel kulul oo loogu talagalay zooplankton<ref>{{cite journal |title=Short-term variation of zooplankton community in Cintra Bay (Northwest Africa) |journal=Oceanologia |date=1 July 2019 |volume=61 |issue=3 |pages=368–383 |doi=10.1016/j.oceano.2019.02.001 |last1=Berraho |first1=Amina |last2=Abdelouahab |first2=Hinde |last3=Baibai |first3=Tarik |last4=Charib |first4=Said |last5=Larissi |first5=Jamila |last6=Agouzouk |first6=Aziz |last7=Makaoui |first7=Ahmed |doi-access=free }}</ref> iyo goob lagu dhalo [[sardine|sardinnada]].<ref>{{cite web |website=Friend of the Sea |title=Fishery Audit Report Checklist |url=http://www.friendofthesea.org/public/catalogo/checklist_friend_of_the_sea_fishery%20audit%20report%20checklist%202009%20sardina%20pilchardus%20purse%20seine%20morocco%20fao34.pdf |access-date=2014-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720221203/http://www.friendofthesea.org/public/catalogo/checklist_friend_of_the_sea_fishery%20audit%20report%20checklist%202009%20sardina%20pilchardus%20purse%20seine%20morocco%20fao34.pdf |archive-date=2014-07-20}}</ref> [[Cephalaspidea]] ayaa sidoo kale laga heli karaa gudaha gacanka.<ref>{{cite journal |last1=Malaquias |first1=Manuel António E. |last2=Ohnheiser |first2=Lena T. |last3=Oskars |first3=Trond R. |last4=Willassen |first4=Endre |title=Diversity and systematics of philinid snails (Gastropoda: Cephalaspidea) in West Africa with remarks on the biogeography of the region |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |date=September 2016 |doi=10.1111/zoj.12478 |hdl=1956/17026 |doi-access=free |hdl-access=free }}</ref> Inkasta oo Morocco ay mar ka fikirtay inay abuurto beer qaran oo ay ku jiraan Gacanka Cintra iyo Dakhla,<ref name=Waders /> waxaa la sheegay in deegaanka iyo noolaha Gacanka Cintra ay halis ugu jiraan qorshe socda oo lagu xoojinayo beerashada biyaha ee Morocco iyadoo la kaashanayo EU-da,<ref>[https://www.wsrw.org/a105x3682 EU funding to fish sector in occupied Western Sahara increases]. Retrieved March 30, 2017</ref><ref>The Sahara Question. 2013. [http://sahara-question.com/en/news/spanish-consortium-wins-morocco-tender-develop-aquaculture-dakhla-region Spanish Consortium Wins Morocco Tender to Develop Aquaculture in Dakhla Region]. Retrieved December 26. 2014</ref><ref name=MoroccoAquaculture /><ref>{{cite web |url=https://www.anda.gov.ma/sites/default/files/sites/default/files/publications/Plan-aquacole-Oued%20Eddahab-fr-web.pdf |title=Archived copy |access-date=2016-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514004801/https://www.anda.gov.ma/sites/default/files/sites/default/files/publications/Plan-aquacole-Oued%20Eddahab-fr-web.pdf |archive-date=2016-05-14 }}</ref> iyo in cilmi-baaris looga baahan yahay aagga, gaar ahaan [[right whale|nibiri-yada midig]],<ref>Reeves R. R.. Leatherwood S..[https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1994-014.pdf 1994-1998 Action Plan for the Conservation of Cetaceans: Dolphins, Porpoises, and Whales] (pdf). The [[International Union for Conservation of Nature|lUCN]] Conservation Library. Retrieved March 28, 2017</ref> iyo ilaalinta bulshooyinka kalluumeysiga ee deegaanka.<ref>Economic, Social and Environmental Council of Morocco. 2013. [http://www.ces.ma/Documents/PDF/Report-New%20development%20model%20for%20the%20southern%20provinces.pdf New Development Model for the Southern Provinces] (pdf). Retrieved March 28, 2017</ref> ===Naasleyda=== ====Cetaceans==== Iyada oo ku saleysan diiwaannada ugaarsiga nibiriyada ee qarnigii 19-aad, xeebta laga bilaabo 10 mayl waqooyi ka xigta Puntilla de las Raimas, oo ay ugaarsatada u bixiyeen Gacanka "Goree", ilaa 20 mayl woqooyi ka xigta [[wikt:sv:Cabo Barbas|Cabo Barbas]]<ref>Randall R. Reeves, 2001, Overview of catch history, historic abundance and distribution of right whales in the western North Atlantic and in Cintra Bay, West Africa, Journal of Cetacean Research and Management, Special Issue 2, pp.187–192</ref> iyo malaha baaxad ballaaran<ref name=Duke2008>{{cite thesis |last1=Good |first1=Caroline |title=Spatial Ecology of the North Atlantic Right Whale (Eubalaena Glacialis) |date=24 April 2008 |hdl=10161/588 }}</ref> waxay ahayd meesha kaliya ee la yaqaan ee jiilaalka ama dhalmada ee dadka bariga Waqooyi Atlaantik ee [[North Atlantic right whale|nibiri-yada midig ee Waqooyi Atlaantik]].<ref>{{cite journal|author=Reeves R.R.|year=2001|title=Overview of catch history, historic abundance and distribution of right whales in the western North Atlantic and in Cintra Bay, West Africa.|journal=Journal of Cetacean Research and Management |volume=2|pages=187–192}}</ref> Nibiriyadan hadda waxaa loo malaynayaa inay yihiin kuwo dabar-go'ay ama tiradoodu aad u yar tahay.<ref>{{cite journal |author=Silvia A M. |author2=Steiner L. |author3=Cascao I. |author4=Cruz J.M. |author5=Prieto R., Cole T. |author6=Hamilton K.P. |author7=Baumgartner M. |year=2012|title=Winter sighting of a known western North Atlantic right whale in the Azores|journal=Journal of Cetacean Research and Management |volume=12|pages=65–69|url=http://www.whoi.edu/fileserver.do?id=124184&pt=2&p=9906|format=PDF|access-date=2013-04-28}}</ref> Qarniyadii 18-aad iyo 19-aad, Gacanka Cintra wuxuu ahaa mid ka mid ah saddex ama afar goobood oo waaweyn oo loogu talagalay ugaarsiga nibiriyada midig ee Waqooyi Atlaantik, oo ay la socdaan koonfur-bari xeebaha Mareykanka, [[Cape Farewell, Greenland|Cape Farewell]] ee [[Greenland]], iyo malaha gobolka [[Iceland]], sidoo kale waxay ahayd mid ka mid ah laba goobood oo jiilaal-guga ah oo ay la socdaan xeebaha US.<ref>{{cite journal|author1=Reeves, R.R. |author2=Mitchell, E.|year=1986|title=American pelagic whaling for right whales in the North Atlantic.|journal=Report of the International Whaling Commission |issue=Special Issue 10|pages=221–254|url=https://archive.iwc.int/pages/search.php?search=%21collection34&k=&offset=0&order_by=relevance&sort=DESC&#/pages/view.php?ref=470&search=%21collection34&order_by=relevance&sort=DESC&offset=0&archive=0&k=|format=PDF|access-date=2013-10-09}}</ref> Qiyaastii 92 nibiri ayaa la dilay intii lagu jiray 44 booqasho oo ay sameeyeen ugaarsatada laga bilaabo Noofambar ilaa Abriil sannad kasta, taas oo siinaysa gobolkan cufnaanta ugaarsiga ugu sarreeya qarnigii 19-aad, inkasta oo ugaarsiga aan la fulin xilliyada oo dhan. 82 ka mid ah xayawaankaas ayaa dhab ahaan la qabtay labadii sano ee ugu horreysay ee 1855–56, malaha noocyo kale sida [[Humpback whale|humpbacks]]. Cilmi-baaris saynis oo fidsan ilaa [[Dakhla, Western Sahara|Dakhla]] ayaa la sameeyay 1998 mana jiro wax caddayn ah oo muujinaya in nibiriyada midig ay weli isticmaalayaan aagga.<ref>{{cite journal |author=Notarbartolo di Sciara G. |author2=Politi E. |author3=Bayed A. |author4=Beaubrun.P.C. |author5=Knowlton A. |year=1998|title=A Winter Cetacean Survey off Southern Morocco, With a Special Emphasis on Right Whales|journal=The Annual Report of the International Whaling Commission À (SC/49/O 3)|volume=48|pages=547–551|editor=Donovan P.G.|url=http://www.disciara.net/documents/NotarbartolodiSciara_etal_1998.pdf |access-date=2013-04-28|display-editors=etal|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002141149/http://www.disciara.net/documents/NotarbartolodiSciara_etal_1998.pdf|archive-date=2013-10-02}}</ref> Waxa kale oo la ogaaday in biyahan xeebta ay si la yaab leh u liiteen noolaha cetacean. Kaliya laba nooc ayaa la helay si joogto ah, labaduba tiro aad u yar, labaduba waxaa la helay oo kaliya gobolka Dakhla Bay: nooc ka weyn [[bottlenose dolphin|dolphinka sanka-dhalada]] iyo [[Atlantic humpback dolphin|dolphinka humpback ee Atlaantik]]. [[Killer whale|Nibiriyada dilaaga ah]] ayaa la ogyahay inay ku dhacaan xeebaha Saxaraha Galbeed maanta<ref>{{cite web|author=Ed Temperley|title=Postcards From The Sahara|url=http://ja.magicseaweed.com/news/postcards-from-the-sahara/4792/?page=13829|work=MSW-Magic Sea Weed|access-date=2013-12-02}}</ref> mararka qaarkoodna tiro aad u badan, sida ku cad diiwaannada ugaarsiga nibiriyada. Cilmi-baarisyo dhowaan la sameeyay ayaa rajada ka dhigay in Cinta Bay laga yaabo in dib loogu dego nibiriyada midig ee ka yimid dadka galbeedka, maadaama labada dadba ay muujiyeen inay aad ugu dhow yihiin midba midka kale sidii hore loo malayn jiray.<ref>{{cite web|url=http://us.whales.org/blog/nicolahodgins/2014/04/whale-named-pico|page=nicola.hodgins's blog|title=A whale named Pico|date=11 April 2014|work=[[Whale and Dolphin Conservation Society|Whale and Dolphin Conservation]]|access-date=2014-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427222217/http://us.whales.org/blog/nicolahodgins/2014/04/whale-named-pico|archive-date=27 April 2014}}</ref> Iyadoo aan loo eegin cufnaanta deegaanka, nibiriyada baleen, [[fin whale|nibiriyada fin]], [[Bryde's whale|nibiriyada Brydes]], [[sei whale|nibiriyada sei]], iyo [[minke whale|nibiriyada minke]] ayaa la ogyahay inay weli ku dhacaan xeebaha Saxaraha Galbeed. Kuwan, nibiriyada fin iyo nibiriyada Bryde ayaa la xaqiijiyay inay joogaan meelaha Dakhla iyo Cintra - Gorrei. Noocyo kale sida [[Risso's dolphin|Risso's dolphins]],<ref name=PaulWildlifewriter /> [[common dolphin|dolphinka caadiga ah]], [[rough-toothed dolphin|dolphinka ilka-qallafsan]], iyo [[harbor porpoise|harbor porpoise]]s<ref>[http://www.cms.int/sites/default/files/document/ScC14_Doc_07_Harbour_porpoise_E_0.pdf Conservation Status of the Northwest African population of the Harbour porpoise]</ref> kuwaas oo la xaqiijiyay inay joogaan aagga [[Bay of Arguin]] ayaa laga yaabaa inay halkan sidoo kale ka dhacaan.<ref>{{citation|author=WalshD.|year=2006|title=SeiWhale|url=http://blather.net/abroad/archives/2006/04/sei_whale.html|page=the DaveWalshPhoto.com|publisher=[[Greenpeace]]|access-date=2014-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20121208212030/http://www.blather.net/abroad/archives/2006/04/sei_whale.html|archive-date=2012-12-08}}</ref><ref>{{ citation|author=White R.|year=2013|title=At Sea, from Senegal to Western Sahara - Apr 17, 2013 - National Geographic Explorer|url=https://www.expeditions.com/daily-expedition-reports/155707/west-africa/|publisher=the [[Lindblad Expeditions]] - [[National Geographic Society|National Geographic]]|access-date=2014-12-19}}</ref> <ref>{{ cite journal |author=Waerebeek V.K. |author2=Andrei M. |author3=Sequeirai M. |author4=Martin V. |author5=Robinea D. |author6=Collet A. |author7=Ndiaye E.P.V. |title=Spatial and temporal distribution of the minke Whale,Balaenoptera acutorostrata (Lacépede, 1804), in the southernnortheast Atlantic Ocean and the Mediterranean Sea, With reference to stock identity|journal=J. Cetacean Res. Manag. |volume=l |issue=3|pages=223–237|url=https://www.vliz.be/imisdocs/publications/243243.pdf.|format=PDF|access-date=2014-12-20}}</ref> ====Pinnipeds==== Iyadoo ay la socdaan cetaceans, Gacanka Cintra wuxuu bixin karaa deegaan muhiim ah oo loogu talagalay [[Mediterranean monk seal|nibiriyada monk-ga ee Mediterranean]] oo halis ugu jira dabar-go'.<ref name=FootPrintBook>{{ Cite book |author=Tiwari M. |author2=Aksissou M. |author3=Semmoumy S. |author4=Ouakka K. |year=2006|title=Morocco Footprint Handbook|url=https://books.google.com/books?id=LtXcAgAAQBAJ&q=cintra+bay+monk+seal&pg=PA265|publisher=Footprint Travel Guides|page=265|access-date=2014-12-27|isbn=978-1-907263-31-6}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.footprinttravelguides.com/africa-middle-east/morocco/agadir-and-the-south/deep-south/south-into-the-sahara|page=South into the Sahara|title=Footprint Travel Guides|access-date=2013-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131227013222/http://www.footprinttravelguides.com/africa-middle-east/morocco/agadir-and-the-south/deep-south/south-into-the-sahara|archive-date=2013-12-27}}</ref> Waxaa si ba'an loo ugaarsaday ilaa heer dabar-go' qarnigii 15-aad ee ugaarsatada Yurub iyo qabaa'ilka deegaanka, haddana waxay ku dhow yihiin inay dabar-go'aan [[Mediterranean Sea|Badda Mediterranean]]. Inkasta oo aysan ku jirin Gacanka Cintra, [[Ras Nouadhibou|Cabo Blanco]] oo ku taal Dakhla Peninsula ayaa weli martigelisa mid ka mid ah gumeysiyada ugu waaweyn ee hadhay.<ref>{{ citation|author1=Johnson M.W. |author2=Karamanlidis A.A. |author3=Dendrinos P. |author4=Larrinoa D.F.P. |author5=Gazo M. |author6=González M.L. |author7=Güçlüsoy H. |author8=Pires R. |author9=Schnellmann M. |title=Mediterranean Monk Seal Fact Sheet|url=https://www.monachus-guardian.org/factfiles/medit01.htm|publisher=The Monachus Guardian|access-date=2014-12-19}}</ref> ====Noocyada dhulka==== Qayb weyn oo ka mid ah noolaha xayawaanka dhulka ee gacanka hareerihiisa ayaan caddayn oo lama baran. [[Camel|Geel]] saaxiibtinimo leh ([[dromedary]]) ayaa ku nool xeebta.<ref>Triptrafic1. 2012. [http://www.trafic-amenage.com/forum/viewtopic.php?t=29241 Sur les traces de l'Aéropostale.]. http://www.Trafic-Amenage.com. Retrieved January 1, 2015</ref> ===Xayawaannada badda ee gurguurta=== [[Sea turtle|Qoolleyda badda]] ayaa la ogyahay inay ku buulleydaan xeebta gacanka.<ref name=FootPrintBook /> Waxaa jiray daraasado diiradda saaraya gobolka Dakhla.<ref>{{cite journal |author=Tiwari M. |author2=Aksissou M. |author3=Semmoumy S. |author4=Ouakka K. |year=2006|title=Sea Turtle Surveys in Southern Morocco (Plage Blanche – Porto Rico) in July 2006|journal=A Report to the Institut National de Recherche Halieutique, Casablanca, Kingdom of Morocco|url=http://www.rufford.org/files/131.01.04%20Detailed%20Final%20Report.pdf|access-date=2014-12-19|archive-date=2014-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20141219120446/http://www.rufford.org/files/131.01.04%20Detailed%20Final%20Report.pdf}}</ref> ===Shimbiraha=== Noocyo badan oo shimbiraha muhaajiriinta ah iyo [[Seabird|shimbiraha badda]], sida [[Wader|shimbiraha wader ee Galbeedka Palearctic]], ayaa jiilaalka ku qaata xeebta Saxaraha Galbeed, gobolka Gacanka Cintra iyo [[Banc d'Arguin National Park]], oo ah [[UNESCO World Heritage Site|Goobta Dhaxalka Adduunka ee UNESCO]], [[Mauritania]] halkaas oo ku dhowaad 110 nooc oo shimbiraha badda ah la xaqiijiyay.<ref>{{cite web|title=Deserts and xeric shrublands - Atlantic coastal desert|page=WWF-World Wildlife Fund |url=http://worldwildlife.org/ecoregions/pa1304 |access-date=2013-09-16}}</ref><ref name=Waders>{{cite journal |author=Rufino R. |author2=Neves R. |author3=Pina J.P.|year=1998|title=Wintering waders in Dakhla Bay, Western Sahara|journal=Wader Study Group Bulletin |volume=87|pages=26–29|url=https://sora.unm.edu/sites/default/files/journals/iwsgb/v087/p00026-p00029.pdf |access-date=2014-12-26}}</ref> Iyada oo lagu salaynayo daraasado dabagal-bayooloji ah, [[osprey|osprey-ga]] ayaa sidoo kale ah nooc u muhaajira halkan.<ref>Dailey J. 2014. [https://kielderospreys.wordpress.com/2014/12/14/uv-and-the-gulf-of-cintra/ UV and the Gulf of Cintra]. Retrieved December 26. 2014</ref> == Degsiimooyinka == [[File:Western Sahara, 2007-12-25.jpg|thumb|Mid ka mid ah degsiimooyinka u dhow Gacanka Cintra]] Aaggu aad buu u fog yahay oo ku dhowaad dad la'aan baa, iyadoo kaliya dhowr degsiimo oo kalluumeysi oo yar yar oo guryo ah ay ku kala firirsan yihiin xeebta. Kuwan, ''Puntillas de las Raimas'' oo ku taal Bajo Tortugo, cirifka woqooyi ee gacanka, waa tan ugu weyn. Si kastaba ha ahaatee, dadku waxay yaraadeen waqtiyadii dhowaa tuuladuna waxay ku dhowaatay inay cidlo noqoto ilaa 2012.<ref name=PaulWildlifewriter>Paul Wildlifewriter. 2014. [https://thewildlifewriter.blogspot.jp/2014/12/ghost-town.html Ghost Town - Geography lessons from Ospreys #437]. Retrieved December 26. 2014</ref> ''Porto Rico'', degsiimo kale oo kalluumeysi oo ku taal waqooyiga gacanka, ayaa sidoo kale lumisay dad aad u badan.<ref>[https://misviaj.es/transa41.htm Viaje Transahariano Enero 2012]</ref> Magaalada ugu dhow waa [[Dakhla, Western Sahara|Dakhla]], oo qiyaastii {{convert|120|km|mi|abbr=on}} u jirta. == Dalxiiska == Inkasta oo Gacanka Cintra loo tixgeliyey soo jiidasho maxalli ah, duufaannada ciidda (gaar ahaan guga) iyo miinooyinka laga soo ururiyay Cabo Barbas ayaa ka dhigaya aagga mid aan ku habboonayn dalxiisayaasha.<ref>[https://cibio.up.pt/crocodilos/images/saara/15.pdf. Western Sahara (Morocco): Tan-Tan – Fort Guerguerat] {{Dead link|date=November 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (pdf). Retrieved March 28, 2017</ref> ==Qoraalo== {{notelist}} == Sidoo kale eeg == *[[North Atlantic right whale]] ==Tixraac== {{Reflist}} oxchsst1i6gcgqzdkgbvda7nm5tc9jv 0 48226 300025 2026-06-28T09:00:42Z Isma4l 41797 /* */ 300025 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water |name = Gacanka Menai |native_name = {{native phrase|sw|Ghuba la Menai}} |image = ISS021-E-5413 - View of Tanzania.jpg |caption = Sawirka dayax-gacmeedka ee Gacanka Menai ee Zanzibar |location = {{Flag|Tanzania}},<br/> [[Gobolka Mjini Magharibi]],<br/> [[Golaha Magaalada Tanga, Tanga|Golaha Magaalada Tanga]] |pushpin_map = Tanzania |pushpin_map_caption = Goobta ku taal Tanzania |group = [[Zanzibar Channel]] |coords={{coord|6|22|12|S|39|20|43|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} |type = Gacan |etymology = |designation = Gacan biyo-mareen la ilaaliyo |rivers = |settlements = Fumba, [[Unguja Ukuu]] |oceans =[[Badweynta Hindiya]] |length ={{convert|15|km|abbr=on}} |width ={{convert|10|km|abbr=on}} |area = |islands = [[Kwale Island, Zanzibar]], [[Pamunda Island]], [[Sume Island]], [[Miwi Island]], [[Niamembe Island]] & [[Pungume Island]] }} '''Gacanka Menai''' (''Ghuba ya Menai'', af-[[Swahili language|Sawaaxili]]) waa [[gacan]] ku yaal [[Degmada Mkinga]] ee [[Gobolka Mjini Magharibi]] ee dalka [[Tanzania]]. Gacanku waa juqraafi ahaan qayb ka mid ah [[Jasiiradaha Zanzibar]]. ==Juqraafi== Waa [[gacan]] 10&nbsp;km ballac ah oo ku yaal [[Zanzibar Channel]] ee galbeedka [[Badweynta Hindiya]].<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> Xeebta dheer ee Gacanka Menai waxay leedahay sagaal iyo toban tuulo, iyadoo tirada guud ee dadku ay yihiin qiyaastii 17,000. Tuulooyinku waxay ku dhex yaallaan [[Gobolka Unguja South]] ee [[Zanzibar]]. [[Gacanka Menai Conservation Area]] (MBCA) waa [[marine reserve|kayd badda]] oo ilaaliya deegaannada iyo noolaha aagga gacanka.<ref>[http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/marine/news/stories/index.cfm?uNewsID=2115 WWF: story on Menai Bay Conservation Area]</ref> ==Degitaanka Mangrove-ka== [[Mangrove|Geedaha mangrove-ka]] ee Gacanka Menai ee ugu dhow degsiimooyinka sida [[Unguja Ukuu]], Pete, iyo Uzi ayaa lumaya inta badan xaaladdoodii dabiiciga ahayd. Sidaa darteed, qaybta galbeed ee Menai waxay leedahay mangrove aad u xumaaday marka loo eego qaybta bari. In kasta oo hadda jiraan qaab-dhismeed sharci iyo sharciyeed oo loogu talagalay in lagu yareeyo xumaanshaha mangrove-ka, heerka degitaanka ee Zanzibar waa mid walaac leh. B. gymnorrhiza, R. mucronata, iyo C. tagal ayaa ah noocyada mangrove-ka ee ugu saamaynta badan.<ref>Mohamed, Mohamed Khalfan, Elhadi Adam, and Colbert M. Jackson. "The spatial and temporal distribution of mangrove forest cover from 1973 to 2020 in Chwaka Bay and Menai Bay, Zanzibar." Applied Sciences 13.13 (2023): 7962.</ref> ==Dolphins (Dolphinka)== Waxaa jira siddeed nooc oo [[Delphinida|delphinids]] ah oo ku yaal agagaarka Zanzibar; si kastaba ha ahaatee, labada kaliya ee ku nool sannadka oo dhan Gacanka Menai Conservation Area (MBCA), oo ku taal xeebta koonfur-galbeed ee Jasiiradda Unguja, waa [[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] (Tursiops aduncus) iyo [[Indian Ocean humpback dolphin]] (Sousa plumbea). Labada nooc ee dolphin-ka ee MBCA labaduba waxay halis ugu jiraan dalxiiska doomaha iyo kalluumeysiga aan ujeedada ahayn. Jilicsanaantan waxaa iftiiminaya cabbirka dadka oo lagu qiyaasay labada nooc, 35 S. plumbea iyo 136 T. aduncus. Si kastaba ha ahaatee, ma jiro wax maamul ah oo u meel yaal noocyadan xilligan la joogo marka la eego kalluumeysiga ama dalxiiska. Waligeed laguma samayn wax cilmi-baaris hore oo aaggan ah oo eegay kala duwanaanshaha qaybinta, dhacdada, ama dabeecadda. Intaa waxaa dheer, aqoonteena ku saabsan saamaynta iyo xaddidaadaha ay arrimaha aadanaha iyo deegaanku ku leeyihiin qaybinta noocyada waa mid xaddidan.<ref>Temple, Andrew J., et al. "Spatial and temporal variations in the occurrence and foraging activity of coastal dolphins in Menai Bay, Zanzibar, Tanzania." PloS one 11.3 (2016): e0148995.</ref> ==Tixraac== {{reflist}} {{Mjini}} {{Mjini Magharibi}} {{National Parks of Tanzania}} {{List of African seas}} == Xiriirinta dibadda == *[http://www.jocara.net/PlacesProjects/Zanzibar/zanzibar.html Jocara.net: macluumaad iyo khariidad] bcewfz6a7vowasj2dl8vlesmjp4hmvp 300026 300025 2026-06-28T09:01:02Z Isma4l 41797 /* Dolphinka */ 300026 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water |name = Gacanka Menai |native_name = {{native phrase|sw|Ghuba la Menai}} |image = ISS021-E-5413 - View of Tanzania.jpg |caption = Sawirka dayax-gacmeedka ee Gacanka Menai ee Zanzibar |location = {{Flag|Tanzania}},<br/> [[Gobolka Mjini Magharibi]],<br/> [[Golaha Magaalada Tanga, Tanga|Golaha Magaalada Tanga]] |pushpin_map = Tanzania |pushpin_map_caption = Goobta ku taal Tanzania |group = [[Zanzibar Channel]] |coords={{coord|6|22|12|S|39|20|43|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} |type = Gacan |etymology = |designation = Gacan biyo-mareen la ilaaliyo |rivers = |settlements = Fumba, [[Unguja Ukuu]] |oceans =[[Badweynta Hindiya]] |length ={{convert|15|km|abbr=on}} |width ={{convert|10|km|abbr=on}} |area = |islands = [[Kwale Island, Zanzibar]], [[Pamunda Island]], [[Sume Island]], [[Miwi Island]], [[Niamembe Island]] & [[Pungume Island]] }} '''Gacanka Menai''' (''Ghuba ya Menai'', af-[[Swahili language|Sawaaxili]]) waa [[gacan]] ku yaal [[Degmada Mkinga]] ee [[Gobolka Mjini Magharibi]] ee dalka [[Tanzania]]. Gacanku waa juqraafi ahaan qayb ka mid ah [[Jasiiradaha Zanzibar]]. ==Juqraafi== Waa [[gacan]] 10&nbsp;km ballac ah oo ku yaal [[Zanzibar Channel]] ee galbeedka [[Badweynta Hindiya]].<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> Xeebta dheer ee Gacanka Menai waxay leedahay sagaal iyo toban tuulo, iyadoo tirada guud ee dadku ay yihiin qiyaastii 17,000. Tuulooyinku waxay ku dhex yaallaan [[Gobolka Unguja South]] ee [[Zanzibar]]. [[Gacanka Menai Conservation Area]] (MBCA) waa [[marine reserve|kayd badda]] oo ilaaliya deegaannada iyo noolaha aagga gacanka.<ref>[http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/marine/news/stories/index.cfm?uNewsID=2115 WWF: story on Menai Bay Conservation Area]</ref> ==Degitaanka Mangrove-ka== [[Mangrove|Geedaha mangrove-ka]] ee Gacanka Menai ee ugu dhow degsiimooyinka sida [[Unguja Ukuu]], Pete, iyo Uzi ayaa lumaya inta badan xaaladdoodii dabiiciga ahayd. Sidaa darteed, qaybta galbeed ee Menai waxay leedahay mangrove aad u xumaaday marka loo eego qaybta bari. In kasta oo hadda jiraan qaab-dhismeed sharci iyo sharciyeed oo loogu talagalay in lagu yareeyo xumaanshaha mangrove-ka, heerka degitaanka ee Zanzibar waa mid walaac leh. B. gymnorrhiza, R. mucronata, iyo C. tagal ayaa ah noocyada mangrove-ka ee ugu saamaynta badan.<ref>Mohamed, Mohamed Khalfan, Elhadi Adam, and Colbert M. Jackson. "The spatial and temporal distribution of mangrove forest cover from 1973 to 2020 in Chwaka Bay and Menai Bay, Zanzibar." Applied Sciences 13.13 (2023): 7962.</ref> ==Dolphinka== Waxaa jira siddeed nooc oo [[Delphinida|delphinids]] ah oo ku yaal agagaarka Zanzibar; si kastaba ha ahaatee, labada kaliya ee ku nool sannadka oo dhan Gacanka Menai Conservation Area (MBCA), oo ku taal xeebta koonfur-galbeed ee Jasiiradda Unguja, waa [[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] (Tursiops aduncus) iyo [[Indian Ocean humpback dolphin]] (Sousa plumbea). Labada nooc ee dolphin-ka ee MBCA labaduba waxay halis ugu jiraan dalxiiska doomaha iyo kalluumeysiga aan ujeedada ahayn. Jilicsanaantan waxaa iftiiminaya cabbirka dadka oo lagu qiyaasay labada nooc, 35 S. plumbea iyo 136 T. aduncus. Si kastaba ha ahaatee, ma jiro wax maamul ah oo u meel yaal noocyadan xilligan la joogo marka la eego kalluumeysiga ama dalxiiska. Waligeed laguma samayn wax cilmi-baaris hore oo aaggan ah oo eegay kala duwanaanshaha qaybinta, dhacdada, ama dabeecadda. Intaa waxaa dheer, aqoonteena ku saabsan saamaynta iyo xaddidaadaha ay arrimaha aadanaha iyo deegaanku ku leeyihiin qaybinta noocyada waa mid xaddidan.<ref>Temple, Andrew J., et al. "Spatial and temporal variations in the occurrence and foraging activity of coastal dolphins in Menai Bay, Zanzibar, Tanzania." PloS one 11.3 (2016): e0148995.</ref> ==Tixraac== {{reflist}} {{Mjini}} {{Mjini Magharibi}} {{National Parks of Tanzania}} {{List of African seas}} == Xiriirinta dibadda == *[http://www.jocara.net/PlacesProjects/Zanzibar/zanzibar.html Jocara.net: macluumaad iyo khariidad] m8tpyna71wknztt1zeo2zesp09oaol5 300027 300026 2026-06-28T09:01:32Z Isma4l 41797 300027 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water |name = Gacanka Menai |native_name = {{native phrase|sw|Ghuba la Menai}} |image = ISS021-E-5413 - View of Tanzania.jpg |caption = Sawirka dayax-gacmeedka ee Gacanka Menai ee Zanzibar |location = {{Flag|Tanzania}},<br/> [[Gobolka Mjini Magharibi]],<br/> [[Golaha Magaalada Tanga, Tanga|Golaha Magaalada Tanga]] |pushpin_map = Tanzania |pushpin_map_caption = Goobta ku taal Tanzania |group = [[Zanzibar Channel]] |coords={{coord|6|22|12|S|39|20|43|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} |type = Gacan |etymology = |designation = Gacan biyo-mareen la ilaaliyo |rivers = |settlements = Fumba, [[Unguja Ukuu]] |oceans =[[Badweynta Hindiya]] |length ={{convert|15|km|abbr=on}} |width ={{convert|10|km|abbr=on}} |area = |islands = [[Kwale Island, Zanzibar]], [[Pamunda Island]], [[Sume Island]], [[Miwi Island]], [[Niamembe Island]] & [[Pungume Island]] }} '''Gacanka Menai''' (''Ghuba ya Menai'', af-[[Swahili language|Sawaaxili]]) waa [[gacan]] ku yaal [[Degmada Mkinga]] ee [[Gobolka Mjini Magharibi]] ee dalka [[Tanzania]]. Gacanku waa juqraafi ahaan qayb ka mid ah [[Jasiiradaha Zanzibar]]. ==Juqraafi== Waa [[gacan]] 10&nbsp;km ballac ah oo ku yaal [[Zanzibar Channel]] ee galbeedka [[Badweynta Hindiya]].<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> Xeebta dheer ee Gacanka Menai waxay leedahay sagaal iyo toban tuulo, iyadoo tirada guud ee dadku ay yihiin qiyaastii 17,000. Tuulooyinku waxay ku dhex yaallaan [[Gobolka Unguja South]] ee [[Zanzibar]]. [[Gacanka Menai Conservation Area]] (MBCA) waa [[marine reserve|kayd badda]] oo ilaaliya deegaannada iyo noolaha aagga gacanka.<ref>[http://www.panda.org/about_wwf/what_we_do/marine/news/stories/index.cfm?uNewsID=2115 WWF: story on Menai Bay Conservation Area]</ref> ==Degitaanka Mangrove-ka== [[Mangrove|Geedaha mangrove-ka]] ee Gacanka Menai ee ugu dhow degsiimooyinka sida [[Unguja Ukuu]], Pete, iyo Uzi ayaa lumaya inta badan xaaladdoodii dabiiciga ahayd. Sidaa darteed, qaybta galbeed ee Menai waxay leedahay mangrove aad u xumaaday marka loo eego qaybta bari. In kasta oo hadda jiraan qaab-dhismeed sharci iyo sharciyeed oo loogu talagalay in lagu yareeyo xumaanshaha mangrove-ka, heerka degitaanka ee Zanzibar waa mid walaac leh. B. gymnorrhiza, R. mucronata, iyo C. tagal ayaa ah noocyada mangrove-ka ee ugu saamaynta badan.<ref>Mohamed, Mohamed Khalfan, Elhadi Adam, and Colbert M. Jackson. "The spatial and temporal distribution of mangrove forest cover from 1973 to 2020 in Chwaka Bay and Menai Bay, Zanzibar." Applied Sciences 13.13 (2023): 7962.</ref> ==Dolphinka== Waxaa jira siddeed nooc oo [[Delphinida|delphinids]] ah oo ku yaal agagaarka Zanzibar; si kastaba ha ahaatee, labada kaliya ee ku nool sannadka oo dhan Gacanka Menai Conservation Area (MBCA), oo ku taal xeebta koonfur-galbeed ee Jasiiradda Unguja, waa [[Indo-Pacific bottlenose dolphin]] (Tursiops aduncus) iyo [[Indian Ocean humpback dolphin]] (Sousa plumbea). Labada nooc ee dolphin-ka ee MBCA labaduba waxay halis ugu jiraan dalxiiska doomaha iyo kalluumeysiga aan ujeedada ahayn. Jilicsanaantan waxaa iftiiminaya cabbirka dadka oo lagu qiyaasay labada nooc, 35 S. plumbea iyo 136 T. aduncus. Si kastaba ha ahaatee, ma jiro wax maamul ah oo u meel yaal noocyadan xilligan la joogo marka la eego kalluumeysiga ama dalxiiska. Waligeed laguma samayn wax cilmi-baaris hore oo aaggan ah oo eegay kala duwanaanshaha qaybinta, dhacdada, ama dabeecadda. Intaa waxaa dheer, aqoonteena ku saabsan saamaynta iyo xaddidaadaha ay arrimaha aadanaha iyo deegaanku ku leeyihiin qaybinta noocyada waa mid xaddidan.<ref>Temple, Andrew J., et al. "Spatial and temporal variations in the occurrence and foraging activity of coastal dolphins in Menai Bay, Zanzibar, Tanzania." PloS one 11.3 (2016): e0148995.</ref> ==Tixraac== {{reflist}} == Xiriirinta dibadda == *[http://www.jocara.net/PlacesProjects/Zanzibar/zanzibar.html Jocara.net: macluumaad iyo khariidad] 7jk0b2v8t0lew49xeqknarmoebjwynj 0 48227 300029 2026-06-28T09:04:02Z Isma4l 41797 /* */ 300029 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water |name = Gacanka Manza |native_name = {{native phrase|sw|Ghuba la Manza}} |image = |caption = |location = {{Flag|Tanzania}},<br/> [[Gobolka Tanga]],<br/> [[Degmada Mkinga]] |pushpin_map = Tanzania |pushpin_map_caption = Goobta ku taal Tanzania |group = [[Pemba Channel]] |coords={{coord|4|56|35|S|39|9|20|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} |type = Gacan |etymology = [[Manza, Mkinga|Manza]] ward |designation = Gacan biyo-mareen la ilaaliyo |rivers = |settlements = Kwale iyo Tawalani |oceans =[[Badweynta Hindiya]] |length ={{convert|9|km|abbr=on}} |width ={{convert|8|km|abbr=on}} |area = |islands = [[Kwale Island]] }} '''Gacanka Manza''' (''Ghuba la Manza'', af-[[Swahili language|Sawaaxili]]) waa [[gacan]] ku yaal [[Degmada Mkinga]] ee [[Gobolka Tanga]] ee dalka [[Tanzania]]. Gacanku wuxuu hoy u yahay [[Jasiiradda Kwale]] waxaana dhinaca woqooyi ka xiga jasiirad-gacmeedka [[Boma, Mkinga|Boma]]. Wuxuu ku yaal xeebta, qiyaastii {{convert|10|mi}} woqooyi ka xigta magaalada [[Tanga, Tanzania|Tanga]].<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> ==Taariikh== Intii lagu jiray [[East African campaign (World War I)|dagaalkii Bariga Afrika]] ee [[Dagaalkii Koowaad ee Adduunka]], markabkii [[Royal Navy]] [[cruiser|cruiser-kii la ilaaliyo]] {{HMS|Hyacinth|1898|6}} ayaa weeraray oo waxyeello u geystay markab [[Jarmal|Jarmal]] ah oo gargaar ahaa oo ku sugnaa meel ka baxsan Gacanka Manza 14 Abriil 1915. Waxa uu ahaa {{GRT|3587}} markabka [[xamuul]]ka [[steamship|badeed]] ee Ingiriiska, ''Rubens'', kaas oo maamulka Jarmalka ay ku qabsadeen [[Dekedda Hamburg|Hamburg]] sannadkii 1914. Maraakiibta Jarmalka ayaa u ekeysiiyay ''Rubens'' markabka xamuulka ee Danishka ee ''Kronborg'' waxayna u direen inay dib u buuxiyaan [[cruiser-kii]] {{SMS|Königsberg|1905|6}} ee [[Badweynta Hindiya]].<ref name=Wrecksite>{{cite web |url= https://wrecksite.eu/wreck.aspx?102286 |last1=Lettens |first1=Jan |last2=Patience |first2=Kevin |title=SS Kronborg (ex-Rubens) [+1915] |work=wrecksite.eu |access-date=9 January 2022}}</ref> Shaqaalihii Jarmalka waxay ku guuleysteen inay markabkooda ku soo xirtaan gacanka, waxay ka soo badbaadiyeen dhammaan hubkii iyo rasaastii xamuulka ''Rubens'', ka dibna way ka tageen. Hubka iyo rasaasta ayaa ka caawiyay ciidamada dhulka ee Jarmalka ee Bariga Afrika inay sii wadaan ololahooda ka dhanka ah ciidamada Ingiriiska iyo kuwa Boqortooyada.<ref name=Wrecksite/><ref>{{cite book |last1=Stacke |first1=H. FitzM. |editor1-last=Hordern |editor1-first=Charles |title=Military Operations: East Africa · Volume 1 |date=1941 |publisher=His Majesty's Stationery Office |location=London |page=154 |url=https://books.google.com/books?id=ULwiAAAAMAAJ |access-date=16 January 2023}}</ref> Xamuulkii ''Rubens'' waxa kale oo ku jiray dhuxul lagu shido ''Königsberg''. Sannadkii 1956 shirkad Talyaani ah oo samatabbixin ah ayaa dayactirtay badhidii ''Rubens'', dib u sabaysay, waxayna u jiideen [[Dar es Salaam]] iyagoo wata laba [[tugboat|markab jiid ah]], waxayna dhuxushii ka iibiyeen [[East African Railways and Harbours Corporation]].<ref name=Wrecksite/> [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]] Royal Navy waxay dhigeen [[Anti-submarine indicator loop|qalab lagu ogaado maraakiibta hoose]] meel u dhow Gacanka Manza si ay xeebta uga difaacaan maraakiibta quusta ee Jarmalka iyo Jabbaan [[submarine|maraakiibta quusta]]. [[File:Raid hyacinth-rubens east africa1915-04-14.jpg|thumb|270px|none|Abriil 1915: ''Rubens'' oo ku baxsanaya Gacanka Manza.]] ==Sidoo kale eeg== [[List of Swahili settlements of the East African coast|Degsiimooyinka Taariikhiga ah ee Sawaaxiliga]] ==Tixraac== {{reflist}} {{Mkinga District}} {{Tanga}} == Xiriirinta dibadda == *[http://indicatorloops.com/manza.htm Royal Navy Harbour Defences – Gacanka Manza, Tanzania] 3zgdqw8ox38k381weq7j279kkyxl080 300030 300029 2026-06-28T09:04:15Z Isma4l 41797 300030 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water |name = Gacanka Manza |native_name = {{native phrase|sw|Ghuba la Manza}} |image = |caption = |location = {{Flag|Tanzania}},<br/> [[Gobolka Tanga]],<br/> [[Degmada Mkinga]] |pushpin_map = Tanzania |pushpin_map_caption = Goobta ku taal Tanzania |group = [[Pemba Channel]] |coords={{coord|4|56|35|S|39|9|20|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} |type = Gacan |etymology = [[Manza, Mkinga|Manza]] ward |designation = Gacan biyo-mareen la ilaaliyo |rivers = |settlements = Kwale iyo Tawalani |oceans =[[Badweynta Hindiya]] |length ={{convert|9|km|abbr=on}} |width ={{convert|8|km|abbr=on}} |area = |islands = [[Kwale Island]] }} '''Gacanka Manza''' (''Ghuba la Manza'', af-[[Swahili language|Sawaaxili]]) waa [[gacan]] ku yaal [[Degmada Mkinga]] ee [[Gobolka Tanga]] ee dalka [[Tanzania]]. Gacanku wuxuu hoy u yahay [[Jasiiradda Kwale]] waxaana dhinaca woqooyi ka xiga jasiirad-gacmeedka [[Boma, Mkinga|Boma]]. Wuxuu ku yaal xeebta, qiyaastii {{convert|10|mi}} woqooyi ka xigta magaalada [[Tanga, Tanzania|Tanga]].<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> ==Taariikh== Intii lagu jiray [[East African campaign (World War I)|dagaalkii Bariga Afrika]] ee [[Dagaalkii Koowaad ee Adduunka]], markabkii [[Royal Navy]] [[cruiser|cruiser-kii la ilaaliyo]] {{HMS|Hyacinth|1898|6}} ayaa weeraray oo waxyeello u geystay markab [[Jarmal|Jarmal]] ah oo gargaar ahaa oo ku sugnaa meel ka baxsan Gacanka Manza 14 Abriil 1915. Waxa uu ahaa {{GRT|3587}} markabka [[xamuul]]ka [[steamship|badeed]] ee Ingiriiska, ''Rubens'', kaas oo maamulka Jarmalka ay ku qabsadeen [[Dekedda Hamburg|Hamburg]] sannadkii 1914. Maraakiibta Jarmalka ayaa u ekeysiiyay ''Rubens'' markabka xamuulka ee Danishka ee ''Kronborg'' waxayna u direen inay dib u buuxiyaan [[cruiser-kii]] {{SMS|Königsberg|1905|6}} ee [[Badweynta Hindiya]].<ref name=Wrecksite>{{cite web |url= https://wrecksite.eu/wreck.aspx?102286 |last1=Lettens |first1=Jan |last2=Patience |first2=Kevin |title=SS Kronborg (ex-Rubens) [+1915] |work=wrecksite.eu |access-date=9 January 2022}}</ref> Shaqaalihii Jarmalka waxay ku guuleysteen inay markabkooda ku soo xirtaan gacanka, waxay ka soo badbaadiyeen dhammaan hubkii iyo rasaastii xamuulka ''Rubens'', ka dibna way ka tageen. Hubka iyo rasaasta ayaa ka caawiyay ciidamada dhulka ee Jarmalka ee Bariga Afrika inay sii wadaan ololahooda ka dhanka ah ciidamada Ingiriiska iyo kuwa Boqortooyada.<ref name=Wrecksite/><ref>{{cite book |last1=Stacke |first1=H. FitzM. |editor1-last=Hordern |editor1-first=Charles |title=Military Operations: East Africa · Volume 1 |date=1941 |publisher=His Majesty's Stationery Office |location=London |page=154 |url=https://books.google.com/books?id=ULwiAAAAMAAJ |access-date=16 January 2023}}</ref> Xamuulkii ''Rubens'' waxa kale oo ku jiray dhuxul lagu shido ''Königsberg''. Sannadkii 1956 shirkad Talyaani ah oo samatabbixin ah ayaa dayactirtay badhidii ''Rubens'', dib u sabaysay, waxayna u jiideen [[Dar es Salaam]] iyagoo wata laba [[tugboat|markab jiid ah]], waxayna dhuxushii ka iibiyeen [[East African Railways and Harbours Corporation]].<ref name=Wrecksite/> [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]] Royal Navy waxay dhigeen [[Anti-submarine indicator loop|qalab lagu ogaado maraakiibta hoose]] meel u dhow Gacanka Manza si ay xeebta uga difaacaan maraakiibta quusta ee Jarmalka iyo Jabbaan [[submarine|maraakiibta quusta]]. [[File:Raid hyacinth-rubens east africa1915-04-14.jpg|thumb|270px|none|Abriil 1915: ''Rubens'' oo ku baxsanaya Gacanka Manza.]] ==Sidoo kale eeg== [[List of Swahili settlements of the East African coast|Degsiimooyinka Taariikhiga ah ee Sawaaxiliga]] ==Tixraac== {{reflist}} == Xiriirinta dibadda == *[http://indicatorloops.com/manza.htm Royal Navy Harbour Defences – Gacanka Manza, Tanzania] asy5upw5yl4nxyurr4xxplpt72ap8fr 0 48228 300032 2026-06-28T09:07:13Z Isma4l 41797 /* */ 300032 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Gacanka Table | native_name = {{native name|af|Tafelbaai}} | pushpin_map = South Africa | pushpin_map_caption = Goobta ku taal Koonfur Afrika | image = Bloubergdtand.jpg | caption = Muuqaal xagga sare ah oo laga soo qaaday Gacanka Table oo laga eegayo [[Bloubergstrand]], oo dhanka woqooyi ka xigta Cape Town. [[Table Mountain]] ayaa ka muuqda masaafo fog oo dhanka kale ah ee gacanka. | coords = {{coord|33|51|S|18|27|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers = | oceans = [[Badweynta Koonfurta Atlaantigga]] | countries = [[Koonfur Afrika]] | length = | width = | area = {{convert|100|km2}}<ref name="Sabinet">{{cite journal |title=Table Bay, Cape Town, South Africa: an overview of its physical and ecosystem properties |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_9228 |journal=Transactions of the Royal Society of South Africa |volume=62 |issue=1 |pages=1–20 |date=2007 |access-date=2025-07-31}}</ref> | frozen = | islands = [[Jasiiradda Robben]] | cities = [[Cape Town]] }} '''Gacanka Table''' (Afrikaans: ''Tafelbaai'') waa gacan dabiici ah oo ku yaal [[Badweynta Atlaantigga]] dhanka woqooyi ee [[Cape Peninsula]], kaas oo u fidsan dhanka koonfureed ilaa [[Cape of Good Hope]]. Isagoo ay kor ka eegayso [[Cape Town]], gacanka waxaa ku dul yaal buurta fidsan ee [[Table Mountain]], taas oo uu magaca ka soo qaatay. {{wide image|File:Table Bay pano from Table Mountain.jpg|700px|Gacanka Table, dekedda iyo [[City Bowl]] oo laga eegayo dusha sare ee [[Table Mountain]] sannadkii 2022.}} ==Taariikh== ===Sahamintii hore ee Yurub=== Qofkii ugu horreeyay ee reer Yurub ah ee sahamiya gobolka wuxuu ahaa [[Bartolomeu Dias]], kaas oo ku wareegay Cape of Good Hope sannadkii 1488.<ref name="BritannicaDias">{{cite web |title=Bartolomeu Dias |url=https://www.britannica.com/biography/Bartolomeu-Dias |website=Britannica |access-date=2025-07-31}}</ref><ref name="SAHODias">{{cite web |title=Bartolomeu Dias |url=https://sahistory.org.za/people/bartolomeu-dias |website=South African History Online |access-date=2025-07-31}}</ref> Qofkii ugu horreeyay ee reer Yurub ah ee ku xirta gacanka laftiisa wuxuu ahaa sahamiye reer Bortuqiis ah [[António de Saldanha]] sannadkii 1503. Saldanha wuxuu sidoo kale sameeyay koritaankii ugu horreeyay ee la diiwaangeliyay ee Table Mountain.<ref name="SAHOSaldanha">{{cite web |title=António de Saldanha |url=https://www.sahistory.org.za/people/antonio-de-saldanha |website=South African History Online |access-date=2025-07-31}}</ref> Gacanka waxaa markii dambe loogu magac daray ''Aguada de Saldanha'' ("Goobta biyaha ee Saldanha").<ref name="SAHOSaldanha"/><ref name="CastleTimeline">{{cite web |title=A Timeline Of The Castle of Good Hope |url=https://castleofgoodhope.co.za/reps_pubs/ccb_annexA_Timeline-Of-Castle-of-Good-Hope.pdf |website=castleofgoodhope.co.za |access-date=2025-07-31 }}</ref> Sannadkii 1601, sahamiye reer Holland ah Joris van Spilbergen wuxuu u beddelay magaca Gacanka Table.<ref name="CastleTimeline"/> In kasta oo uu caan ku ahaa qarniyo badan inuu yahay hoyga maraakiibta, gacanku waa deked dabiici ah oo liidata, oo u nugul hirarka duufaannada woqooyi-galbeed. Maraakiib badan oo shiraaq ah oo magangelyo ka raadinayay gacanka intii lagu jiray qarniyadii 17-aad iyo 18-aad ayaa duufaannada jiilaalka ku soo tuuray xeebta. ===Degitaankii Holland iyo dhismaha dekedda=== In kasta oo ay xaaladuhu liiteen, gumaystayaashii Holland waxay ku adkaysteen degitaankooda xeebaha Gacanka Table, maadaama dekedo dabiici ah oo wanaagsan ay ku yar yihiin xeebtan. 6 Abriil 1652, [[Jan van Riebeeck]] wuxuu saldhig dib-u-habeyn ah ka dhisay gacanka ee [[Dutch East India Company]] (VOC).<ref name="SAHORiebeeck">{{cite web |title=The Arrival of Jan Van Riebeeck in the Cape – 6 April 1652 |url=https://sahistory.org.za/article/arrival-jan-van-riebeeck-cape-6-april-1652 |website=South African History Online |access-date=2025-07-31}}</ref> Qalcaddii ugu horreysay, oo ahayd qalcad yar oo la yiraahdo [[Fort of Good Hope]], ayaa laga dhisay xeebta.<ref name="SAHODutchForts">{{cite web |title=Dutch and British coastal fortifications at the Cape of Good Hope, 1665-1829 |url=https://sahistory.org.za/place/dutch-and-british-coastal-fortifications-cape-good-hope-1665-1829 |website=South African History Online |access-date=2025-07-31}}</ref> Degitaankii wuxuu u koray magaalada Cape Town. Gacmo kale oo u dhow ayaa la tixgeliyay. Kuwa ugu fiican, [[Gacanka Saldanha]], waxay ka maqnaayeen biyo nadiif ah. [[Gacanka Simon]], in kasta oo si wanaagsan looga ilaaliyo duufaannada jiilaalka ee galbeedka, waxay u nuglayd duufaannada koonfur-bari ee xagaaga waxaana adkaa in laga galo dhanka dhulka ee Cape Town. [[Gacanka Hout]] wuxuu ahaa mid yar oo u nugul hirarka koonfur-galbeed ee jira. Ugu dambeyntii, deked casri ah ayaa laga dhisay Gacanka Table iyada oo loo marayo habka [[land reclamation|soo celinta dhulka]] waxaana laga ilaaliyay hirarka duufaanta iyadoo la isticmaalayo [[breakwater (structure)|biyo-xireenno]]. Dhismaha biyo-xireenkii ugu horreeyay wuxuu bilaabmay 1860, iyadoo [[Prince Alfred, Duke of Saxe-Coburg and Gotha|Prince Alfred]] uu si rasmi ah u bilaabay rarka ugu horreeyay ee dhagxaanta.<ref name="GatewayGuides">{{cite web |title=A Walking Tour of the V&A Waterfront |url=https://www.gatewayguides.co.za/Downloads/Waterfront.pdf |website=gatewayguides.co.za |access-date=2025-07-31 }}</ref> Qaab-dhismeedkan wuxuu ilaaliyay Alfred Basin, qaybta ugu horreysay ee dekedda cusub.<ref name="CTHeritage">{{cite web |title=Cape Town Breakwater |url=https://www.cape-town-heritage.co.za/landmark/cape-town-breakwater.html |website=Cape Town Heritage |access-date=2025-07-31}}</ref> Qaybtii hore ee horumarkan maanta waxaa loo yaqaan [[Victoria & Alfred Waterfront]]. Qaybta cusub, ee qoto dheer waa [[Duncan Dock]].<ref name="ArtefactsDuncan">{{cite web |title=Duncan Dock |url=https://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes.php?bldgid=14872 |website=Artefacts.co.za |access-date=2025-07-31}}</ref> [[Jasiiradda Robben]], halkaas oo [[Nelson Mandela]] lagu xiray tobannaan sano, waxay ku taal gacankan. ===Sliedrecht shidaal ku daatay=== Xeebaha gacanka ayaa shidaal ku daatay ka dib shil ku lug lahaa markabka Holland ee Sliedrecht bishii Nofembar 1953. Maraakiibta ayaa u dhaqaaqay {{cvt|96|km}} xeebta si ay u soo saaraan 1,000 tan oo shidaal ah oo ku wasakhoobay biyaha badda ka dib saameyntii hore.<ref>{{Cite news |url=http://nla.gov.au/nla.news-article161508121 |title=Ship Oil Kills Fish, Penguins |date=1953-11-03 |work=Newcastle Sun (NSW : 1918 - 1954) |pages=8 |access-date=2020-04-22 |archive-date=2021-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210321101447/https://trove.nla.gov.au/newspaper/article/161508121 |url-status=live }}</ref> {{expand section|other oil spills - there have been several|date=October 2025}} ===Maraakiib degtay=== {{See also|Shipwrecks of Cape Town}} ==Juqraafi== ===Jasiiradda Robben=== [[Jasiiradda Robben]] waxay ku taal Gacanka Table. Juqraafi ahaan, waxaa hoosta ka maray [[Tygerberg Formation]], kaas oo qayb ka ah Neoproterozoic ilaa horraantii Cambrian [[Malmesbury Group]] ee [[Saldania Belt]].<ref name="UCTGeology">{{cite thesis |last=Belcher |first=M.P. |title=STRUCTURAL GEOLOGY OF ROBBEN ISLAND |url=https://open.uct.ac.za/items/f2e47252-cf05-4832-b9d6-e1c3cd1751ea |website=OpenUCT |date=2003 |publisher=University of Cape Town |access-date=2025-07-31}}</ref> ===Bathymetry=== Gacanka Table waa gacan biyo ah oo qoto dheer oo iska yar, wuxuuna daboolayaa aag dhan qiyaastii 100 km². Waxay si tartiib ah uga soo kacdaa bari ilaa galbeed, iyadoo gaaraysa qoto dheer oo dhan 35 m xarunta afka gacanka.<ref name="Sabinet"/> Dhagax-hoosaadka waa shales, slates iyo sandstone ee kooxda Malmesbury, oo la mid ah dabeecadda, jiirada, iyo garaaca, dhagaxyada qaawan ee Jasiiradda Robben iyo Mouille Point. Badda hoosteeda waxaa ku yaal aagag waaweyn oo dhagax-hoosaad ah oo qayb ahaan qaawan iyo baro ciid fiican ilaa mid adag.<ref name="Sabinet"/> ===Khataraha socdaalka=== *Whale Rock: Goobta maraakiib badan oo degtay iyo kuwo dhulka ku dhacay. *Green Point: Goobta maraakiib badan oo degtay iyo kuwo dhulka ku dhacay. ==Galabta sawirrada== <gallery> File:Anonymous The Noord-Nieuwland in Table Bay, 1762.jpg|Maraakiibta [[Netherlands|Holland]] oo ku sugan Gacanka Table 1763 File:Pieter van der Aa Cape of Good Hope.jpg|Muuqaalka maraakiibta shiraaca ee Gacanka Table 1727 iyadoo [[Table Mountain]] ay ku taal gadaal File:Cape Town & Table Bay 1882.jpg|Khariidadda Gacanka Table (1882) File:IMRAY(1884) p0707 TABLE BAY.jpg|Khariidadda Dekedaha iyo Kaabayaasha (1884) File:Capetown table false bay.jpg|Cape Town oo laga eegayo meel bannaan, iyadoo loo eegayo koonfurta [[False Bay]] iyadoo [[Hangklip Point]] (bidixda sare), [[Cape Point]] (midigta sare) iyo Gacanka Table koonfurta iyo bariga ee si cad u muuqda, [[Jasiiradda Robben]], Febraayo 1995. File:Satellite image of Cape peninsula.jpg|Muuqaal macmal ah oo leh 2× kor u kac ah, laga soo qaaday xogta dayax-gacmeedka iyo sawirka. Laga eegayo bari [[Cape Peninsula]] iyo [[False Bay]] (gadaal) iyadoo [[Jasiiradda Robben]] (hore bidix), [[Table Mountain]] (xarunta hore) iyo [[Cape Point]] (hore midig). File:Ship Defense at Anchor in Table Bay.jpg|Sawirka Cape Town oo laga soo qaaday markabka [[East India Company]] [[Defence (1735 EIC ship)|Defense]], oo ku sii jeeda [[The Downs (ship anchorage)|the Downs]] ilaa [[Mumbai|Bombay]], oo ku xirnaa Gacanka Table Janaayo 24, 1739. </gallery> ==Sidoo kale eeg== *{{annotated link|False Bay}} *{{annotated link|Port of Cape Town}} *{{annotated link|Cape Peninsula}} *{{annotated link|Robben Island}} ==Tixraac== {{Reflist}} d6ez5jmba5zek9rgyr3vy87g4cg0ueb 10 48229 300033 2026-06-28T09:07:59Z Isma4l 41797 /* */ 300033 wikitext text/x-wiki {{#invoke:wide image|main}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=[[Category:Pages using wide image with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]|preview=Page using [[Template:Wide image]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | align-cap | alt | border | dir | image | height | caption | width | {{#ifeq:{{{align|}}}|center|align|_NULL_}} | bgtype }}<noinclude> {{documentation}}<!-- Add categories to the /doc subpage, not here! --> </noinclude> qate8hjivr3czs8smwptu9l32hxlrmf 828 48230 300034 2026-06-28T09:08:42Z Isma4l 41797 Bog cusub: -- This module implements [[template:wide image]] and [[template:panorama]] local p = {} local function getfilename(s) s = mw.ustring.gsub(s or '', '^%s*[Ff][Ii][Ll][Ee]%s*:%s*', '') s = mw.ustring.gsub(s or '', '^%s*[Ii][Mm][Aa][Gg][Ee]%s*:%s*', '') return s end local function getwidth(s, w, h) w = mw.ustring.gsub(w or '0', '^%s*(%d+)%s*[Pp][Xx]*%s*$', '%1') h = mw.ustring.gsub(h or '0', '^%s*(%d+)%s*[Pp][Xx]*%s*$', '%1') w = tonumber(w) or 0 h = tonumber(h) or 0 if w... 300034 Scribunto text/plain -- This module implements [[template:wide image]] and [[template:panorama]] local p = {} local function getfilename(s) s = mw.ustring.gsub(s or '', '^%s*[Ff][Ii][Ll][Ee]%s*:%s*', '') s = mw.ustring.gsub(s or '', '^%s*[Ii][Mm][Aa][Gg][Ee]%s*:%s*', '') return s end local function getwidth(s, w, h) w = mw.ustring.gsub(w or '0', '^%s*(%d+)%s*[Pp][Xx]*%s*$', '%1') h = mw.ustring.gsub(h or '0', '^%s*(%d+)%s*[Pp][Xx]*%s*$', '%1') w = tonumber(w) or 0 h = tonumber(h) or 0 if w > 0 then return w end local file = s and mw.title.new('File:' .. mw.uri.decode(mw.ustring.gsub(s,'%|.*$',''), 'WIKI')) file = file and file.file or {width = 0, height = 0} if h > 0 then w = math.floor(h * (tonumber(file.width) or 0)/(tonumber(file.height) or 1) + 0.5) if w > 0 then return w end end w = tonumber(file.width) or 0 return w end local function getimage(s, w, a, c, rtl) if c == 'thumb' or c == 'thumbnail' or c == 'frame' or c == 'border' then c = s elseif rtl and c ~= '' then c = '&#x202A;' .. c .. '&#x202C;' end return '[[File:' .. (s or '') .. '|' .. (w or '') .. '|alt=' .. (a or '') .. '|' .. mw.text.unstrip(c or '') .. ']]' end local function getcontainers(noborder, float, width, maxwidth) local r = mw.html.create('div') if noborder then if float == 'left' then r:addClass('floatleft') elseif float == 'right' then r:addClass('floatright') elseif float == 'none' then r:addClass('floatnone') else -- center is default r:addClass('floatnone') r:css('margin-left', 'auto') r:css('margin-right', 'auto') r:css('overflow', 'hidden') end else r:addClass('thumb') if float == 'left' then r:addClass('floatleft') elseif float == 'right' then r:addClass('floatright') elseif float == 'none' then r:addClass('tnone') else -- center is default r:addClass('tnone') r:css('margin-left', 'auto') r:css('margin-right', 'auto') r:css('overflow', 'hidden') end end r:css('width', width) r:css('max-width', maxwidth) local d = noborder and r or r:tag('div'):addClass('thumbinner') return r,d end function wideimage(image, width, height, caption, boxwidth, float, alt, border, capalign, dir, bgtype) if image then image = getfilename(image) local iwidth = getwidth(image, width or '0', height or '0') if width == nil then width = iwidth .. 'px' end local rtl = dir and dir == 'rtl' or nil local noborder = border and border == 'no' or nil local maxwidth = noborder and (iwidth .. 'px') or ((iwidth + 10) .. 'px') local r,d = getcontainers(noborder, float or '', boxwidth or 'auto', maxwidth) if tonumber(width) then width = width .. 'px' end cclass = 'noresize ' if not (border == 'no') then cclass = cclass .. 'thumbimage' end if (bgtype == 'norm') then cclass = cclass .. ' wide-image-normbg' elseif (bgtype == 'none') then cclass = cclass .. ' wide-image-nobg' end d:tag('div') :addClass(cclass) :css('overflow', 'auto') :css('direction', rtl and 'rtl' or nil) :wikitext(getimage(image,width,alt,caption or '',rtl)) if caption then d = d:tag('div') :addClass('thumbcaption') :css('text-align', capalign) if noborder == nil then d:tag('div') :addClass('magnify') :wikitext('[[:File:' .. image .. '| ]]') end d:wikitext(caption) end return tostring(r) end return '' end function p.main(frame) local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local args = getArgs(frame) local styles = frame:extensionTag{ name = 'templatestyles', args = { src = 'Module:Wide image/styles.css' }, } return styles .. wideimage( args['image'] or args[1], args[2] or nil, -- width args['height'] or nil, args['caption'] or args[3], args['width'] or args[4], args['align'] or args[5], args['alt'], args['border'], args['align-cap'], args['dir'], args['bgtype'] ) end return p paj4g3plxs0xutje83ftut28q8kb22l 828 48231 300035 2026-06-28T09:09:15Z Isma4l 41797 Bog cusub: /* {{pp-template}} */ .wide-image-normbg, .thumbimage.wide-image-normbg { background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: inherit; } .wide-image-nobg, .thumbimage.wide-image-nobg { background: transparent; color: inherit; } 300035 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ .wide-image-normbg, .thumbimage.wide-image-normbg { background: var(--background-color-neutral-subtle, #f8f9fa); color: inherit; } .wide-image-nobg, .thumbimage.wide-image-nobg { background: transparent; color: inherit; } 0679d6bvyt9ce20kspywxmgq7jych4x 0 48232 300036 2026-06-28T09:12:14Z Isma4l 41797 /* */ 300036 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Gacanka Sodwana | native_name = {{native name|af|Sodwanabaai}} | image = SODWANA BAY Beach (Humpback whale in foreground) - panoramio.jpg | caption = Muuqaalka xeebta gacanka iyadoo [[humpback whale]] uu ka muuqdo dhanka hore | pushpin_map = South Africa | pushpin_map_caption = Goobta ku taal Koonfur Afrika | coords = {{coord|27|32|S|32|41|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers = | oceans = [[Badweynta Hindiya]] | countries = [[Koonfur Afrika]] | length = | width = | area = | frozen = | islands = | cities = | embedded = {{maplink|frame=yes|plain=yes|type=point|zoom=9}} }} '''Gacanka Sodwana''' waa [[gacan]] ku yaal [[Koonfur Afrika]] oo ku taal xeebta woqooyi ee [[KwaZulu Natal]], inta u dhaxaysa [[Greater St. Lucia Wetland Park|St. Lucia]] iyo [[Harada Sibhayi]]. Waxay ku dhex taal Beerta Qaranka ee Gacanka Sodwana, iyo Kaydka Badda ee Maputaland, waana goob caan ku ah [[quusitaanka madadaalada]]. Magaca waxaa caadi ahaan loo adeegsadaa in lagu tilmaamo labadaba kaydka badda iyo beerta dhulka, iyo sidoo kale gacanka juqraafi ahaan. [[Beerta Qaranka ee Gacanka Sodwana]] waa xariijin cidhiidhi ah oo ah dunes ciid kaymo ah oo ku yaal xeebta bari. Waxaa loo aqoonsaday beerta qaranka 1950-meeyadii, waxaana inta badan booqda kalluumaysato iyo quusayaal.<ref name="Nature reserve" /> Sodwana waxay ku taal [[Aagga Badda ee La Ilaaliyo ee Maputaland]] waana aagga kaliya ee quusitaanka isboortiga ee baaxadda leh ee ku yaal xeebta Greater St Lucia Wetlands Park (oo hadda loo bixiyay iSimangaliso{{Citation needed|date=January 2021}}). Waxaa loo kala saaray mid ka mid ah goobaha ugu wanaagsan ee quusitaanka adduunka,<ref>{{Cite web|title=Top dive sites in the World {{!}} PADI|url=https://travel.padi.com/dive-sites/world/?ordering=-rating,-number_reviews|access-date=2021-04-30|website=PADI Travel|language=en}}</ref> beerta waxaa sanadkii booqda ilaa 35,000 oo quusayaal ah. Gacanku wuxuu u dhow yahay cidhifka koonfureed ee [[marine ecoregion|deegaanka badda]] ee kulaylaha ee galbeedka [[Indo-Pacific]], waxaana ku yaal [[Coral reef|xashiishka coral-ka]]. Xarigga {{convert|50|km|mi|abbr=on}} waa hoyga noocyo badan oo deegaan iyo socdaal ah. Dhowr kanaal oo badda hoosteeda ah ayaa gooyay cidhifka shelf-ka qaaradda, kaas oo aad ugu dhow xeebta. Waxay ahayd mid ka mid ah kuwan oo 27 Nofeembar 2000 la ogaaday dad deegaan ah oo [[coelacanth]] ah. [[Sailfish]], [[king mackerel]], [[King mackerel|kingfish]] iyo noocyada kale ee kalluunka ayaa u guura dhanka koonfureed ee xeebta bari ee Afrika, tan iyo markii hawlaha [[Piracy|burcad-badeedda]] ee xeebta woqooyi-bari ee Afrika ay sii bateen, dadka kalluunka ee caafimaadka qaba ayaa mar kale gaaray ilaa koonfurta xeebta Koonfur Afrika, taas oo dib u dhistay Sodwana sidii goob kalluumaysi oo isboorti ah.<ref>{{cn|date=May 2018}}</ref> [[Aagga badda ee la ilaaliyo]] waxaa lagu yaqaan [[megafauna|naasleyda badda]] ee halista ugu jira oo ay ka mid yihiin [[whale shark]], [[great white shark]], [[Bull shark|zambezi sharks]], [[hammerhead shark]], [[blacktip shark]], [[manta rays]], [[orange-spotted grouper]], [[potato cod]], [[leatherback turtle|quraanjada maqaarka]] oo si weyn halis ugu jira,<ref name=Sibonya /> [[loggerhead sea turtle|quraanjada loggerhead]], iyo [[coelacanth]].<ref name="Venter et al 1992" /> Daah-furka Coelacanths ayaa gobolka ka dhigay mid caan ka ah adduunka. Cadadka Maarso 2011 ee ''[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]'', maqaal gaaban oo cinwaankiisu ahaa ''Dabaal-yaqaannadii Hore'' ayaa soo baxay, kaas oo ka hadlayay daahfurka [[coelacanths]] ee moolka Gacanka Sodwana iyo agagaarkeeda. Qayb yar oo ka mid ah maqaalka qoran ayaa sharraxaysa: {{quote|"Tan iyo markii la arkay fursaddan, ''[[Latimeria chalumnae]]'' waxaa laga helay dhowr jeebadood gudaha iyo hareeraha Badweynta Hindiya. Qofna ma garanayo inta ay yihiin - laga yaabee in ay u yar yihiin 1,000 ama ilaa 10,000. Sababo la xiriira qoto-dheerida deegaankooda, waxaa inta badan sawiray submersibles iyo baabuurta laga maamulo meel fog. Quusayaashii ayaa markii ugu horreysay diiwaangeliyay kalluunka [ee Gacanka Sodwana] sannadkii 2000; Janaayo iyo Febraayo 2010, koox si gaar ah loo tababaray ayaa quustay si ay sawirro uga qaadaan [mid kale] gumeysi yar oo ku yaal Gacanka Sodwana, Koonfur Afrika."}} [[Whale watching|Daawashada nibiriga]] ee beegsanaya nibiriyada socdaalka ama deegaanka waa warshad dalxiis oo maxalli ah.<ref name="Sodwana Bay Lodge" /> [[Bottlenose dolphin|Dolphin-ka]] ayaa ku nool agagaarka waxaana la arkay iyagoo la dabaalanaya shark-ka nibiriga. [[Humpback whale|Nibiriyada humpback]] ayaa u guura gacanka inta lagu jiro xilliyada jiilaalka ilaa gu'ga halka [[southern right whale]] iyo noocyada kale ay aad u yar yihiin. [[Orca|Nibiri-dilaha]] ayaa sidoo kale booqan kara biyaha gacanka.{{cn|date=May 2018}} Aagagga dhulka ee [[iSimangaliso Wetland Park]] waa hoyga noocyada xayawaanka waaweyn ee dhulka sida [[libaax]], [[gerraaf]], [[maroodi]], [[hippopotamus|jeer]] iyo [[rhinoceros|wiyil]].<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=William |title=Africa's big five |date=1999 |publisher=Southern |others=Gerald Hinde, R. F. Du Toit |isbn=1-86812-779-6 |location=Johannesburg |oclc=42659355}}</ref> ==Cimilada== Cimiladu waa mid kulaylaha ah iyadoo heerkulka biyuhu inta badan ka sarreeyaan {{convert|20|C|F}}, ilaa {{convert|29|C|F}} xagaaga. ==Deegaanka== ===Dhulka=== [[File:Ecoregions of South Africa.svg|thumb|upright=2|Khariidadda Deegaannada Koonfur Afrika ]] ===Badda=== [[File:Ecoregions of SA EEZ.png|thumb|upright=2|alt=Marine ecoregions of the South African Exclusive Economic Zone |Sodwana waxay ku taal Delagoa coastal ecoregion]] Biyaha xeebta ee Gacanka Sodwana waxay ku jiraan [[Delagoa|Delagoa coastal marine ecoregion]]. {{expand section|date=May 2018}} ==Dhaqaalaha== Dhaqaalaha maxalliga ah wuxuu ku salaysan yahay dalxiiska. ===Dalxiiska=== Dalxiiska aaggan wuxuu ku salaysan yahay quusitaanka isboortiga, kalluumaysiga isboortiga iyo safarrada beerta ciyaarta. ====Quusitaanka madadaalada==== {{see|iSimangaliso Marine Protected Area#Scuba diving|Scuba diving tourism|Environmental impact of recreational diving}} Ruqsad ayaa looga baahan yahay in lagu quuso wax kasta oo MPA ah gudaha Koonfur Afrika, oo ay ku jiraan [[goobaha quusitaanka madadaalada]] ee Aagga Badda ee La Ilaaliyo ee iSimangaliso. Ruqsadahani waxay ansax yihiin hal sano waxaana laga heli karaa qaar ka mid ah laamaha Xafiiska Boostada.<ref name="Gazette 39646 I" /> Ruqsadaha ku-meel-gaarka ah, oo ansax ah bil, waxaa laga yaabaa in laga heli karo dukaamada quusitaanka ama hawl-wadeennada doonyaha quusitaanka ee ka shaqeeya MPA. Ruqsadda quusitaanka madadaalada ee shakhsi ahaaneed waxay ansax ku tahay dhammaan MPA-yada Koonfur Afrika halkaas oo quusitaanka madadaalada loo oggol yahay. Ruqsadda ganacsiga ee loogu talagalay in lagu fuliyo hawlaha ganacsiga quusitaanka madadaalada ee MPA waxaa lagu xaddiday MPA gaar ah. Quusitaanka ujeedooyin ganacsi ama saynis sidoo kale wuxuu hoos yimaadaa ruqsad. Dhowr goobood oo lagu dabaasho, iyo tiro badan oo goobaha quusitaanka ah ayaa loo heli karaa quusitaanka madadaalada. Dhowr hawl-wadeennada quusitaanka ayaa ku sugan Sodwana, qalabka iyo buuxinta gaaska waa la heli karaa. Xaaladaha quusitaanka guud ahaan waa kuwo wanaagsan sanadka oo dhan, laakiin aragga ugu wanaagsan ee ilaa 30 mitir ayaa ugu suurtogalsan inta lagu jiro Abriil ilaa Sebteembar. Cimilada ku habboon quusitaanka habeenkii waa la diyaarin karaa.<ref name="Nature reserve" /> Goobaha quusitaanka waxaa lagu ururiyay aagagga soo socda:<ref name="Nature reserve" /> *Two-mile Reef waa aagga ugu caansan ee leh qoto dheer oo u dhaxaysa 9 mitir ilaa in ka badan 30 mitir xagga cidhifka dibadda. *Quarter Mile Reef waxaa inta badan la quustaa Janaayo iyo Febraayo marka [[Ragged-toothed shark|shark-ga ilkaha fiiqan]] ay isugu yimaadaan. *Stringer Reef oo qoto dheer oo 14 mitir ah waa reef yar oo leh noocyo kala duwan oo noocyo ah. *Four and Five Mile Reefs waxay ku saabsan yihiin {{convert|8|km|mi|abbr=on}} laga bilaabo Jesser Point. Waxay yihiin kuwo xoogaa qoto dheer, waxayna leeyihiin coral-yo laamo leh, miis iyo saxan. *Seven Mile Reef waa aagga ku saabsan {{convert|11|km|mi|abbr=on}} woqooyi ka xigta Jesser Point. Waxaa jira overhangs, drop-offs iyo reef-yo likaha ah. *Nine Mile Reef waa reef-ka ugu woqooyi ee aagagga la heli karo. Qoto dheeridu waxay u dhaxaysaa 6 ilaa 21 mitir. Waxaa jira coral geed cagaaran oo ku taal dhinaca badda ee reef-ka. *Quusitaanka Coelacanth ee kanaalka waxay u baahan yihiin ruqsad gaar ah iyo shahaado iyo karti ku filan quusitaanka trimix ee qoto dheer oo ka badan 100 m. == Gallery == <gallery mode="packed"> File:View over Mgobezeleni Lake towards Sodwana Bay.jpg|Muuqaalka Harada Mgobezeleni ee u jeeda Gacanka Sodwana File:Sodwana Beach.jpg|Xeebta Sodwana File:Sodwana Beach ... (Photo JC PLE) - 52313083832.jpg|alt= </gallery> ==Tixraac== <references> <ref name="Gazette 39646 I" >{{cite journal|url=http://www.gpwonline.co.za/Gazettes/Gazettes/39646_3-2_EnvAffairs.pdf|journal=Regulation Gazette No. 10553 |title=R118. Draft Regulations for the management of the Isimangaliso Marine Protected Area|volume=608| issue = 39646|date=3 February 2016 |publisher=Government Printer |location=Pretoria }}</ref> <ref name="Nature reserve" >{{cite web|url=http://www.nature-reserve.co.za/sodwana-bay-national-park_activities.html |title=Water Based Activities at Sodwana Bay National Park |website=www.nature-reserve.co.za/ |accessdate=19 March 2021 }}</ref> <ref name=Sibonya>{{cite web|website=Siyabona Africa Travel |url=http://www.nature-reserve.co.za/sodwana-bay-national-park.html |title=Sodwana Bay National Park, KwaZulu Natal, South Africa |access-date=18 December 2014}}</ref> <ref name="Sodwana Bay Lodge">{{cite web |website=Sodwana Bay Lodge |url=http://sodwanabaylodge.com/index.php/whale-watching |title=Whale watching |access-date=18 December 2014 }}{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218103712/http://sodwanabaylodge.com/index.php/whale-watching |date=18 December 2014 }}</ref> <ref name="Venter et al 1992">{{cite web|last1=Venter |first1=Pieter |last2=Timm |first2=Peter |last3=Gunn |first3=Gilbert|last4=le Roux |first4=Etienne |last5=Serfontein |first5=Christo |last6=Smith |first6=Pieter |last7=Smith |first7=Erna |last8=Bensch |first8=Martin |last9=Harding |first9=Dennis |last10=Heemstra |first10=Phillip |date=1992 |url=http://www.scienceinafrica.com/old/index.php?q=coelanew.htm |title=Discovery of a viable population of Coelacanths (Latimeria Chalumnae Smith, 1939) at Sodwana Bay, South Africa] |website= |publisher=Science in Africa |access-date=18 December 2014}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218103600/http://www.scienceinafrica.com/old/index.php?q=coelanew.htm |date=1992 }}</ref> </references> ==Xiriirinta dibadda == *{{commonscat inline}} * [https://sodwanabayinformation.co.za/ St Lucia 3974 South Africa Website] * [https://sodwanabayinformation.co.za/knowledgebase/sodwana-bay-info/ Gacanka Sodwana] * [https://sodwanabayinformation.co.za/sodwana-bay-bookings/ Quusitaanka iyo Hoyga Gacanka Sodwana] * [https://sodwanabayskipperstraining.co.za/ Tababarka Kabtanka Xeebta] e5xicktyyfv50nfuzoss6e1jkn40uy7 300037 300036 2026-06-28T09:12:35Z Isma4l 41797 /* */ 300037 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Gacanka Sodwana | native_name = {{native name|af|Sodwanabaai}} | image = SODWANA BAY Beach (Humpback whale in foreground) - panoramio.jpg | caption = Muuqaalka xeebta gacanka iyadoo [[humpback whale]] uu ka muuqdo dhanka hore | pushpin_map = South Africa | pushpin_map_caption = Goobta ku taal Koonfur Afrika | coords = {{coord|27|32|S|32|41|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers = | oceans = [[Badweynta Hindiya]] | countries = [[Koonfur Afrika]] | length = | width = | area = | frozen = | islands = | cities = | embedded = }} '''Gacanka Sodwana''' waa [[gacan]] ku yaal [[Koonfur Afrika]] oo ku taal xeebta woqooyi ee [[KwaZulu Natal]], inta u dhaxaysa [[Greater St. Lucia Wetland Park|St. Lucia]] iyo [[Harada Sibhayi]]. Waxay ku dhex taal Beerta Qaranka ee Gacanka Sodwana, iyo Kaydka Badda ee Maputaland, waana goob caan ku ah [[quusitaanka madadaalada]]. Magaca waxaa caadi ahaan loo adeegsadaa in lagu tilmaamo labadaba kaydka badda iyo beerta dhulka, iyo sidoo kale gacanka juqraafi ahaan. [[Beerta Qaranka ee Gacanka Sodwana]] waa xariijin cidhiidhi ah oo ah dunes ciid kaymo ah oo ku yaal xeebta bari. Waxaa loo aqoonsaday beerta qaranka 1950-meeyadii, waxaana inta badan booqda kalluumaysato iyo quusayaal.<ref name="Nature reserve" /> Sodwana waxay ku taal [[Aagga Badda ee La Ilaaliyo ee Maputaland]] waana aagga kaliya ee quusitaanka isboortiga ee baaxadda leh ee ku yaal xeebta Greater St Lucia Wetlands Park (oo hadda loo bixiyay iSimangaliso{{Citation needed|date=January 2021}}). Waxaa loo kala saaray mid ka mid ah goobaha ugu wanaagsan ee quusitaanka adduunka,<ref>{{Cite web|title=Top dive sites in the World {{!}} PADI|url=https://travel.padi.com/dive-sites/world/?ordering=-rating,-number_reviews|access-date=2021-04-30|website=PADI Travel|language=en}}</ref> beerta waxaa sanadkii booqda ilaa 35,000 oo quusayaal ah. Gacanku wuxuu u dhow yahay cidhifka koonfureed ee [[marine ecoregion|deegaanka badda]] ee kulaylaha ee galbeedka [[Indo-Pacific]], waxaana ku yaal [[Coral reef|xashiishka coral-ka]]. Xarigga {{convert|50|km|mi|abbr=on}} waa hoyga noocyo badan oo deegaan iyo socdaal ah. Dhowr kanaal oo badda hoosteeda ah ayaa gooyay cidhifka shelf-ka qaaradda, kaas oo aad ugu dhow xeebta. Waxay ahayd mid ka mid ah kuwan oo 27 Nofeembar 2000 la ogaaday dad deegaan ah oo [[coelacanth]] ah. [[Sailfish]], [[king mackerel]], [[King mackerel|kingfish]] iyo noocyada kale ee kalluunka ayaa u guura dhanka koonfureed ee xeebta bari ee Afrika, tan iyo markii hawlaha [[Piracy|burcad-badeedda]] ee xeebta woqooyi-bari ee Afrika ay sii bateen, dadka kalluunka ee caafimaadka qaba ayaa mar kale gaaray ilaa koonfurta xeebta Koonfur Afrika, taas oo dib u dhistay Sodwana sidii goob kalluumaysi oo isboorti ah.<ref>{{cn|date=May 2018}}</ref> [[Aagga badda ee la ilaaliyo]] waxaa lagu yaqaan [[megafauna|naasleyda badda]] ee halista ugu jira oo ay ka mid yihiin [[whale shark]], [[great white shark]], [[Bull shark|zambezi sharks]], [[hammerhead shark]], [[blacktip shark]], [[manta rays]], [[orange-spotted grouper]], [[potato cod]], [[leatherback turtle|quraanjada maqaarka]] oo si weyn halis ugu jira,<ref name=Sibonya /> [[loggerhead sea turtle|quraanjada loggerhead]], iyo [[coelacanth]].<ref name="Venter et al 1992" /> Daah-furka Coelacanths ayaa gobolka ka dhigay mid caan ka ah adduunka. Cadadka Maarso 2011 ee ''[[National Geographic (magazine)|National Geographic]]'', maqaal gaaban oo cinwaankiisu ahaa ''Dabaal-yaqaannadii Hore'' ayaa soo baxay, kaas oo ka hadlayay daahfurka [[coelacanths]] ee moolka Gacanka Sodwana iyo agagaarkeeda. Qayb yar oo ka mid ah maqaalka qoran ayaa sharraxaysa: {{quote|"Tan iyo markii la arkay fursaddan, ''[[Latimeria chalumnae]]'' waxaa laga helay dhowr jeebadood gudaha iyo hareeraha Badweynta Hindiya. Qofna ma garanayo inta ay yihiin - laga yaabee in ay u yar yihiin 1,000 ama ilaa 10,000. Sababo la xiriira qoto-dheerida deegaankooda, waxaa inta badan sawiray submersibles iyo baabuurta laga maamulo meel fog. Quusayaashii ayaa markii ugu horreysay diiwaangeliyay kalluunka [ee Gacanka Sodwana] sannadkii 2000; Janaayo iyo Febraayo 2010, koox si gaar ah loo tababaray ayaa quustay si ay sawirro uga qaadaan [mid kale] gumeysi yar oo ku yaal Gacanka Sodwana, Koonfur Afrika."}} [[Whale watching|Daawashada nibiriga]] ee beegsanaya nibiriyada socdaalka ama deegaanka waa warshad dalxiis oo maxalli ah.<ref name="Sodwana Bay Lodge" /> [[Bottlenose dolphin|Dolphin-ka]] ayaa ku nool agagaarka waxaana la arkay iyagoo la dabaalanaya shark-ka nibiriga. [[Humpback whale|Nibiriyada humpback]] ayaa u guura gacanka inta lagu jiro xilliyada jiilaalka ilaa gu'ga halka [[southern right whale]] iyo noocyada kale ay aad u yar yihiin. [[Orca|Nibiri-dilaha]] ayaa sidoo kale booqan kara biyaha gacanka.{{cn|date=May 2018}} Aagagga dhulka ee [[iSimangaliso Wetland Park]] waa hoyga noocyada xayawaanka waaweyn ee dhulka sida [[libaax]], [[gerraaf]], [[maroodi]], [[hippopotamus|jeer]] iyo [[rhinoceros|wiyil]].<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=William |title=Africa's big five |date=1999 |publisher=Southern |others=Gerald Hinde, R. F. Du Toit |isbn=1-86812-779-6 |location=Johannesburg |oclc=42659355}}</ref> ==Cimilada== Cimiladu waa mid kulaylaha ah iyadoo heerkulka biyuhu inta badan ka sarreeyaan {{convert|20|C|F}}, ilaa {{convert|29|C|F}} xagaaga. ==Deegaanka== ===Dhulka=== [[File:Ecoregions of South Africa.svg|thumb|upright=2|Khariidadda Deegaannada Koonfur Afrika ]] ===Badda=== [[File:Ecoregions of SA EEZ.png|thumb|upright=2|alt=Marine ecoregions of the South African Exclusive Economic Zone |Sodwana waxay ku taal Delagoa coastal ecoregion]] Biyaha xeebta ee Gacanka Sodwana waxay ku jiraan [[Delagoa|Delagoa coastal marine ecoregion]]. {{expand section|date=May 2018}} ==Dhaqaalaha== Dhaqaalaha maxalliga ah wuxuu ku salaysan yahay dalxiiska. ===Dalxiiska=== Dalxiiska aaggan wuxuu ku salaysan yahay quusitaanka isboortiga, kalluumaysiga isboortiga iyo safarrada beerta ciyaarta. ====Quusitaanka madadaalada==== {{see|iSimangaliso Marine Protected Area#Scuba diving|Scuba diving tourism|Environmental impact of recreational diving}} Ruqsad ayaa looga baahan yahay in lagu quuso wax kasta oo MPA ah gudaha Koonfur Afrika, oo ay ku jiraan [[goobaha quusitaanka madadaalada]] ee Aagga Badda ee La Ilaaliyo ee iSimangaliso. Ruqsadahani waxay ansax yihiin hal sano waxaana laga heli karaa qaar ka mid ah laamaha Xafiiska Boostada.<ref name="Gazette 39646 I" /> Ruqsadaha ku-meel-gaarka ah, oo ansax ah bil, waxaa laga yaabaa in laga heli karo dukaamada quusitaanka ama hawl-wadeennada doonyaha quusitaanka ee ka shaqeeya MPA. Ruqsadda quusitaanka madadaalada ee shakhsi ahaaneed waxay ansax ku tahay dhammaan MPA-yada Koonfur Afrika halkaas oo quusitaanka madadaalada loo oggol yahay. Ruqsadda ganacsiga ee loogu talagalay in lagu fuliyo hawlaha ganacsiga quusitaanka madadaalada ee MPA waxaa lagu xaddiday MPA gaar ah. Quusitaanka ujeedooyin ganacsi ama saynis sidoo kale wuxuu hoos yimaadaa ruqsad. Dhowr goobood oo lagu dabaasho, iyo tiro badan oo goobaha quusitaanka ah ayaa loo heli karaa quusitaanka madadaalada. Dhowr hawl-wadeennada quusitaanka ayaa ku sugan Sodwana, qalabka iyo buuxinta gaaska waa la heli karaa. Xaaladaha quusitaanka guud ahaan waa kuwo wanaagsan sanadka oo dhan, laakiin aragga ugu wanaagsan ee ilaa 30 mitir ayaa ugu suurtogalsan inta lagu jiro Abriil ilaa Sebteembar. Cimilada ku habboon quusitaanka habeenkii waa la diyaarin karaa.<ref name="Nature reserve" /> Goobaha quusitaanka waxaa lagu ururiyay aagagga soo socda:<ref name="Nature reserve" /> *Two-mile Reef waa aagga ugu caansan ee leh qoto dheer oo u dhaxaysa 9 mitir ilaa in ka badan 30 mitir xagga cidhifka dibadda. *Quarter Mile Reef waxaa inta badan la quustaa Janaayo iyo Febraayo marka [[Ragged-toothed shark|shark-ga ilkaha fiiqan]] ay isugu yimaadaan. *Stringer Reef oo qoto dheer oo 14 mitir ah waa reef yar oo leh noocyo kala duwan oo noocyo ah. *Four and Five Mile Reefs waxay ku saabsan yihiin {{convert|8|km|mi|abbr=on}} laga bilaabo Jesser Point. Waxay yihiin kuwo xoogaa qoto dheer, waxayna leeyihiin coral-yo laamo leh, miis iyo saxan. *Seven Mile Reef waa aagga ku saabsan {{convert|11|km|mi|abbr=on}} woqooyi ka xigta Jesser Point. Waxaa jira overhangs, drop-offs iyo reef-yo likaha ah. *Nine Mile Reef waa reef-ka ugu woqooyi ee aagagga la heli karo. Qoto dheeridu waxay u dhaxaysaa 6 ilaa 21 mitir. Waxaa jira coral geed cagaaran oo ku taal dhinaca badda ee reef-ka. *Quusitaanka Coelacanth ee kanaalka waxay u baahan yihiin ruqsad gaar ah iyo shahaado iyo karti ku filan quusitaanka trimix ee qoto dheer oo ka badan 100 m. == Gallery == <gallery mode="packed"> File:View over Mgobezeleni Lake towards Sodwana Bay.jpg|Muuqaalka Harada Mgobezeleni ee u jeeda Gacanka Sodwana File:Sodwana Beach.jpg|Xeebta Sodwana File:Sodwana Beach ... (Photo JC PLE) - 52313083832.jpg|alt= </gallery> ==Tixraac== <references> <ref name="Gazette 39646 I" >{{cite journal|url=http://www.gpwonline.co.za/Gazettes/Gazettes/39646_3-2_EnvAffairs.pdf|journal=Regulation Gazette No. 10553 |title=R118. Draft Regulations for the management of the Isimangaliso Marine Protected Area|volume=608| issue = 39646|date=3 February 2016 |publisher=Government Printer |location=Pretoria }}</ref> <ref name="Nature reserve" >{{cite web|url=http://www.nature-reserve.co.za/sodwana-bay-national-park_activities.html |title=Water Based Activities at Sodwana Bay National Park |website=www.nature-reserve.co.za/ |accessdate=19 March 2021 }}</ref> <ref name=Sibonya>{{cite web|website=Siyabona Africa Travel |url=http://www.nature-reserve.co.za/sodwana-bay-national-park.html |title=Sodwana Bay National Park, KwaZulu Natal, South Africa |access-date=18 December 2014}}</ref> <ref name="Sodwana Bay Lodge">{{cite web |website=Sodwana Bay Lodge |url=http://sodwanabaylodge.com/index.php/whale-watching |title=Whale watching |access-date=18 December 2014 }}{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218103712/http://sodwanabaylodge.com/index.php/whale-watching |date=18 December 2014 }}</ref> <ref name="Venter et al 1992">{{cite web|last1=Venter |first1=Pieter |last2=Timm |first2=Peter |last3=Gunn |first3=Gilbert|last4=le Roux |first4=Etienne |last5=Serfontein |first5=Christo |last6=Smith |first6=Pieter |last7=Smith |first7=Erna |last8=Bensch |first8=Martin |last9=Harding |first9=Dennis |last10=Heemstra |first10=Phillip |date=1992 |url=http://www.scienceinafrica.com/old/index.php?q=coelanew.htm |title=Discovery of a viable population of Coelacanths (Latimeria Chalumnae Smith, 1939) at Sodwana Bay, South Africa] |website= |publisher=Science in Africa |access-date=18 December 2014}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218103600/http://www.scienceinafrica.com/old/index.php?q=coelanew.htm |date=1992 }}</ref> </references> ==Xiriirinta dibadda == *{{commonscat inline}} * [https://sodwanabayinformation.co.za/ St Lucia 3974 South Africa Website] * [https://sodwanabayinformation.co.za/knowledgebase/sodwana-bay-info/ Gacanka Sodwana] * [https://sodwanabayinformation.co.za/sodwana-bay-bookings/ Quusitaanka iyo Hoyga Gacanka Sodwana] * [https://sodwanabayskipperstraining.co.za/ Tababarka Kabtanka Xeebta] tdfpkw4limib305norirh5i9aztfsfi 0 48233 300038 2026-06-28T09:15:10Z Isma4l 41797 /* */ 300038 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Gacanka Saldanha | native_name ={{native name|af|Saldanhabaai}} | image = ISS006-E-37009 - View of South Africa, Saldanha Bay.jpg | caption = Gacanka Saldanha oo laga soo eegay hawada sannadkii 2003. Dhanka hoose (koonfur) waa [[Langebaan Lagoon]] | pushpin_map = South Africa | pushpin_map_caption = Goobta ku taal Koonfur Afrika | coords = {{coord|33|02|05|S|18|00|35|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers = | oceans = [[Badweynta Koonfurta Atlaantigga]] | countries = [[Koonfur Afrika]] | length = {{convert|12|km|abbr=on}} | width = {{convert|11|km|abbr=on}} | area = | frozen = | islands = [[St Croix Islands]], <br />[[Bird Island, Algoa Bay|Jasiiradaha Bird]] | cities = [[Saldanha, Western Cape|Saldanha]], [[Langebaan]] }} '''Gacanka Saldanha''' ({{langx|af|Saldanhabaai}}) waa [[gacan dabiici ah]] oo ku yaal xeebta koonfur-galbeed ee [[Koonfur Afrika]].<ref name=eb>{{EB1911 |wstitle=Saldanha Bay |volume=24 |page=60 |inline=1}}</ref> Magaalada ka soo baxday xeebta woqooyi ee gacanka, oo sidoo kale loo yaqaan [[Saldanha, Western Cape|Saldanha]], ayaa lala midoobay shan magaalo oo kale [[Saldanha Bay Local Municipality]] sannadkii 2000. Dadka hadda ku nool degmadu waxaa lagu qiyaasaa 72,000. Meeshan waxaa lagu xusay daabacaaddii ugu horreysay ee [[John Locke]] ''[[Two Treatises of Government]]'' tusaale ahaan xaaladda dabiiciga ah.<ref>''Second Treatise'', sec. 14. Locke waxa uu beddelay tixraaca "Soldania" sheeko uu sheegay [[Garcilaso de la Vega (chronicler)|Garcilaso de la Vega]] oo ku saabsan jasiirad cidlo ah daabacaadaha xiga (Peter Laslett, ed., ''Two Treatises of Government'', by John Locke, student edition [New York: Cambridge University Press, 1988], 277n).</ref> Goobta Gacanka Saldanha waxay ka dhigtaa janno loogu talagalay dadka xiiseeya [[ciyaaraha biyaha]], dhaqaalaheeda maxalliga ahna waxay si xooggan ugu tiirsan yihiin kalluumeysiga, mussels-ka, habaynta cuntooyinka badda, warshadaha birta iyo dekedda. Intaa waxaa dheer, dekeddeeda la ilaaliyo waxay door muhiim ah ka ciyaartaa mashruuca birta ee Sishen-Saldanha (oo ay ku xiran tahay [[Sishen-Saldanha Railway Line]]) halkaas oo [[Saldanha Steel]] ay ka qaadato doorka dhexe. ==Juqraafi== Gacanka Saldanha wuxuu ku yaal qiyaastii {{convert|105|km}} woqooyi galbeed ee [[Cape Town]]. Wuxuu u jeedaa koonfur-galbeed wuxuuna dhererkiisu yahay 11&nbsp;km ballaciisuna yahay 12&nbsp;km. Langebaan Lagoon, oo ah qayb dheer oo gacanka ah, ayaa u fidsan 14&nbsp;km dhanka koonfur-bari ee ka soo jeeda geeska koonfur-bari ee gacanka gudaha ee Langebaan. ==Taariikh== Gacanka Saldanha waxaa loogu magac daray [[António de Saldanha]], oo ahaa kabtanka markab ka mid ahaa maraakiibta [[Afonso de Albuquerque|Albuquerque]] ee soo booqday [[Koonfur Afrika]] sannadkii 1503. Magaca waxaa markii ugu horreysay la siiyay [[Table Bay]], halkaas oo markabkii Saldanha uu xirtay. Markii Table Bay la siiyay magaceeda hadda sannadkii 1601, magaca hore ayaa loo wareejiyay gacanka hadda loogu yeero Saldanha. Sannadkii 1781 koox Ingiriis ah oo uu hoggaaminayay Commodore George Johnstone ayaa [[Battle of Saldanha Bay (1781)|qabsaday lix markab oo Holland East Indiamen]], kuwaas oo ka baqay weerar lagu qaado Cape Town, waxayna magangelyo ka raadsadeen Gacanka Saldanha. Tani waxay ahayd guushii kaliya, ilaa inta Koonfur Afrika ay khusayso, ee duullaankii loo diray inay qabsadaan Cape Town intii lagu jiray [[Fourth Anglo-Dutch War|dagaalkii 1781–1783]].<ref name=eb/> Dublamaasi [[Edmund Roberts (diplomat)|Edmund Roberts]] ayaa booqday gacanka sannadkii 1833. Wuxuu xusay in uu ahaa "mid si wanaagsan looga ilaaliyo dabaylaha rabshadaha wata, iyadoo uu jiro qoto dheer oo biyo ah oo ku filan, laakiin waddanku aad buu u ciid badan yahay beerashaduna aad uma daryeesho; dhawr lo' iyo ido ah ayaa lagu koriyay dhirta yar ee halkaas taal." Wuxuu soo jeediyay inay ahayd aag aan dhacdooyin badan ka dhicin in la booqdo, marka laga reebo dhowr meelood oo ku yaal gacanka oo [[nibiri|nibiriyadu]] ku noolaayeen intii lagu jiray booqashadiisa.<ref name=Roberts1>{{cite book|last=Roberts|first=Edmund |title=Embassy to the Eastern Courts of Cochin-China, Siam, and Muscat|year=1837|publisher=Harper & Brothers|location=New York|page=389|url=http://www.wdl.org/en/item/7317/view/1/389/}}</ref> Gacanka Saldanha wuxuu sidoo kale hoy u yahay warshado badan oo kalluunka qasa. Midda ugu caansan waa Shirkadda Saldanha Bay Canning Company, oo ay aasaaseen James Kasner iyo Ellis Silverman sannadkii 1905. Iyadoo ay jiraan xiriir taariikhi ah oo militariga oo xooggan, Saldanha waxay sidoo kale martigelisaa saldhig tababar oo Naval ah iyo [[South African Military Academy]]. Kaydka Dabiiciga ah ee SAS Saldanha wuxuu bixiyaa soo bandhigid ubaxyo duurjoog ah inta lagu jiro jiilaalka dambe iyo gu'ga halka [[southern right whales|nibiriyada midig ee koonfureed]] ay sidoo kale booqdaan biyaha ku yaal iyo hareeraha kaydka dabiiciga ah. Aaggu wuxuu leeyahay cimilo Mediterranean-ka ah laakiin roobabka sanadlaha ah waa kuwo aad u hooseeya; waxay ku dhowdahay gobolka lamadegaanka ee [[Namaqualand]]. ==Maalintan casriga ah== Dekeddu waxay u kortay deked casri ah dhowaanahan oo kaliya, markii ay lagama maarmaan noqotay in la fududeeyo dhoofinta birta ee ka imanaysa [[Northern Cape]]. Tani waxay u baahneyd dhismaha tareen in ka badan 800 kiiloomitir ilaa miinada ee [[Sishen]] ee [[Northern Cape]] iyo dhismaha deked biyo qoto dheer oo ku taal Gacanka Saldanha si loo dejiyo maraakiibta xamuulka ee [[Capesize]]. ==Galabta sawirrada== <gallery mode=packed heights=165> File:Saldanhabay.JPG|Gacanka dibadda iyadoo hirarka badda ay garaacayaan xeebta File:TF.Langebaan.jpg|Muuqaalka gacanka gudaha ee laga eegayo Langebaan File:Laangebaan Lagoon, West Coast National Park.jpg|Muuqaalka Langebaan Lagoon File:Saldanha Bay Sunset.jpg|Muuqaalka guri kalluumaysi oo ku yaal meel u dhow xarunta gacanka </gallery> ==Sidoo kale eeg== *[[List of bays of South Africa|Liiska gacmaha Koonfur Afrika]] *[[Battle of Saldanha Bay (1781)]] *[[Capitulation of Saldanha Bay]] *[[Saldanha man]] *[[West Coast National Park]] * [[List of deepest natural harbours|Liiska dekedaha dabiiciga ah ee ugu qoto dheer]] ==Tixraac== {{Reflist}} {{Authority control}} oc29hdhm5ujl4zlpvhtufqtmn39rdgw 0 48234 300039 2026-06-28T09:18:06Z Isma4l 41797 /* */ 300039 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Herolds Bay | native_name = Heroldsbaai | image_skyline = Heroldsbai vanaf uitkykpunt.JPG | image_caption = Muuqaal laga soo qaaday goob kor jooge ah oo ku taal koonfur galbeed ee magaalada. | pushpin_map = South Africa Western Cape#South Africa | coordinates = {{coord|34|03|02|S|22|23|51|E|region:ZA|display=inline,title}} | subdivision_type = Dal | subdivision_name = [[Koonfur Afrika]] | subdivision_type1 = Gobol | subdivision_name1 = [[Western Cape]] | subdivision_type2 = Degmo | subdivision_name2 = [[Garden Route District Municipality|Garden Route]] | subdivision_type3 = Degmada | subdivision_name3 = [[George Local Municipality|George]] | subdivision_type4 = Meel Weyn | established_title = La aasaasay | leader_title = Xildhibaan | area_footnotes = <ref name="census2011">{{cite web |url=http://census2011.adrianfrith.com/place/177010 |title = Main Place Herolds Bay |work=Census 2011}}</ref> | area_total_km2 = 1.03 | population_footnotes = <ref name="census2011" /> | population_total = 704 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = Isirka (2011) | demographics1_footnotes = <ref name="census2011" /> | demographics1_title1 = [[Bantu peoples of South Africa|Madowga Afrikaanka]] | demographics1_info1 = 2.7% | demographics1_title2 = [[Coloureds|Coloured]] | demographics1_info2 = 33.8% | demographics1_title3 = [[Indian South African|Hindi]]/[[Asian South African|Aasiyaanka]] | demographics1_info3 = 0.1% | demographics1_title4 = [[White South African|Caddaanka]] | demographics1_info4 = 61.6% | demographics1_title5 = Kale | demographics1_info5 = 1.7% <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = [[First language|Luqadda koowaad]] (2011) | demographics2_footnotes = <ref name="census2011" /> | demographics2_title1 = [[Afrikaans]] | demographics2_info1 = 89.8% | demographics2_title2 = [[South African English|Ingiriisi]] | demographics2_info2 = 9.6% | demographics2_title3 = | demographics2_info3 = | demographics2_title4 = | demographics2_info4 = | demographics2_title5 = Kale | demographics2_info5 = 0.6% <!-- blank fields (section 2) --> <!-- Other information --> | timezone1 = [[South African Standard Time|SAST]] | utc_offset1 = +2 | postal_code_type = [[List of postal codes in South Africa|Koodhka boostada]] (waddo) | postal_code = | postal2_code_type = [[Post-office box|Sanduuqa boostada]] | postal2_code = | area_code_type = [[Telephone numbers in South Africa|Koodhka aagga]] }} '''Herolds Bay''' (Afrikaans: ''Heroldsbaai'') waa goob dalxiis oo xeeb ah oo ku taal xeebta Koonfurta Cape. Waxay 6.4&nbsp;km u jirtaa [[George Airport]] waxaana lagu gaari karaa [[R404 (South Africa)|R404]] (waddada Skimmelkrans). == Taariikh == Goobta dalxiiska ee xeebta ayaa markii hore qayb ka ahayd beerta Brakfontein, ka dibna hanti u ahayd Dirk Lamprecht ka dibna Frans Gericke. Faracii kan dambe weli waxay dano ku leeyihiin aagga. In kasta oo markii hore loo yaqaanay Sandstrand, 1823 waxaa loogu magac daray kii ugu horreeyay ee George, Tobias Johannes Herold,<ref name="dsapn">{{cite web |title=Dictionary of Southern African Place Names (Public Domain) |url=https://archive.org/details/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames |publisher=Human Science Research Council |page=208}}</ref> oo ahaa kalluumeysato xiiseeya. Markii hore waxay ahayd inta badan George iyo dadka ka yimid meelaha u dhow ee halkan xero dhigan jiray. Later waxaa ku xigay koox yar oo ka timid [[Oudtshoorn]] (gaar ahaan Kamanassie). Oompie Meyer iyo John Urban, oo labaduba ah dad caan ah oo George deggen, ayaa 1904 qaaday hawsha xadaynta dhulal yar yar oo loogu talagalay teendhooyinka dalxiisayaasha, gaadhifarasyada iyo saqafyada. Qalabka dhismaha waxaa lagu keenay silsilado ay jiidayeen baqal. Gurigii ugu horreeyay ee fasaxa waxaa la dhisay 1895 Matilda Howitson oo ka timid [[Blanco, Western Cape|Blanco]]. Tani waxay ahayd tallaabadii ugu horreysay ee horumarinta goob fasax rasmi ah. Ka hor 1928, waxaa jiray hal guri oo kaliya dhinaca galbeed, Sandstrand Street. Kani waa guriga dhinaca galbeed ee kaniisadda oo loo dhisay gabdhihii iyo haweenkii dugsiga Convent ee George. Liiska dadka soo booqday iyo milkiilayaasha guriga hore waa liiska magacyada dhammaan dadka caanka ah ee wakhtigaas ee u dhow. Qofkii ugu horreeyay ee degganaa joogtada ahaa wuxuu ahaa Thompson. Wuxuu ahaa qof ka badbaaday markab degay 1920-kii wuxuuna guri ka dhigtay god ku yaal xeebta muddo siddeed sano ah. == Dabaasha, kalluumaysiga, surfing == Hirarku waa meel lagu ciyaaro oo caan ah maalmaha kulul. Ka soo horjeedka Stella Maris Chapel, John Urban iyo Golaha Qaybta George waxay dhistay barkad weyn oo hirarka badda ah oo loogu talagalay dabaasha 1935. Intii lagu jiray sannadihii midab-takoorka, barkad ayaa laga dhisay Skulpieshoek. [[Surfers]] waxaa laga helaa gacanka sanadka oo dhan. Inta lagu jiro fasaxyada dugsiga xagaaga, degmada George waxay leedahay koox ilaaliyaal xeebta ah oo tababaran oo shaqeeya inta lagu jiro saacadaha iftiinka maalintii. Waayo, [[Angling|kalluumeysatada]], aagga waa janno. Dhanka bari [[footpath]] ayaa u horseedda dhagaxyada Scott's Bank, Dollieskraal iyo Dutton's Cove. Dhinaca galbeed waddo lugta ah ayaa u horseedda [[Voëlklip]]. Waxa kale oo lagu gaari karaa baabuur iyada oo loo marayo Waddada Rooikransies oo koonfur u soo jeedda oo ka timid Waddada Skimmelkrans ee laamiga ah. Laga soo bilaabo bixitaanka Voëlklip waa 2½ km oo waddo ciid ah. Ku dhawaad 1&nbsp;km ka dib bixitaanka waxaa jira meel baabuurta la dhigto si loogu lugeeyo Rooikransies iyo dhanka galbeed ee Maalgaten River. == Jidadka marin-u-helka == Sannadihii hore, gaadhifarasyada lo'da ee culus ayaa u socday gacanka. Gaar ahaan hoos u dhaca qoto dheer ee ugu dambeeya waa inaanay ahayn hawl fudud oo loogu talagalay ninka, lo'da iyo gaadhiga. Wax kasta oo loo baahan yahay fasaxa waa in la qaataa, oo ay ku jiraan [[digaag]] nool oo qayb ka ahaan lahaa cuntada Kirismaska. Markii la yimid, lo'da waxaa lagu xero-geliyay badda si ay uga takhalusaan [[caarada]] ay qabaan. Ka dib markaa iyaga iyo gaadhifarasyada waxay ku noqdeen barxadda halkaas oo Gerickes ay daryeeli jireen ilaa dib u gurashada la bilaabay. 1911 waddadii ugu horreysay ee Herolds Bay waxaa la dhisay. Waxay si qallafsan u raacday raadkii gaadhifarasyada lo'da ee George. Inta u dhaxaysa xaafadda hadda ee Bos-en-Dal iyo tareenka, iyada oo loo marayo beeraha Soutkloof, iyada oo loo marayo Gwaing River iyo beeraha Dutton's Cove. Meel u dhow badda waddada, oo hadda loo yaqaan Waddada Rooidraai, aad bay u qoto dheertay. 1958 waddada laamiga ah ee ka timid [[N2 (South Africa)|N2]] waddada qaranka ee Herolds Bay waa la dhammaystiray. Madaarka, R404 way u leexataa, waxay qaadataa buundada dul marta khadka tareenka meel u dhow saldhigga Skimmelkrans iyo marinka Brakfontein cliff. 1999 Waddada Rooidraai (laga bilaabo Heroldsbaai Heights ilaa gacanka) waa laami saaray. Saddex sano ka dib, waddadii hore ee saldhigga Skimmelkrans ilaa Herolds Bay Heights ayaa dib loo dhisay oo laami saaray. Waddadan, Herolds Bay waa 6&nbsp;km u jirta N2. == Kaniisad == [[File:HeroldsbaaiRoomsekerk.JPG|link=[[:af:Lêer:HeroldsbaaiRoomsekerk]].JPG|thumb|280x280px|Kaniisadda Katooliga ee Herolds Bay.]] 1933, [[Roman Catholic Church]] waxay dhistay kaniisad yar oo u dhow gurigooda. John Urban iyo xaaskiisa (oo ka mid ah warshadda kabaha Urban ee George) ayaa ku deeqay dhulka waxayna sidoo kale si dhow ugu lug lahaayeen dhismaha kaniisadda. Maanta, Stella Maris Chapel waa goob caan ah oo ku taal degmada. Hoolka kaniisadda ee Dutch Reformed Church waxaa la dhisay 1941 dhulkii loogu deeqay ujeedadaas Cecil Gericke. Biyo nadiif ah ayaa, sida goobo badan oo xeebta ah, dhibaato ka ahaa bilowgii. Kaniisaddu waxay ka faa'iidaysatay fursadda iyadoo iibinaysay biyo nadiif ah si ay u bixiso amaahdooda dhismaha. 1987, hoolka kaniisadda waxaa loo beddelay xarun kaniisad iyadoo lagu daray laba guri oo dhalinyaro ah. Waqtigan xaadirka ah waa hantida Dutch Reformed congregation George-Suid. == Horumarin == Waxaa jiray guryo marti ah tan iyo bilowgii 1940-meeyadii. Waxaa jira hal dukaam oo furan sanadka oo dhan. Inta lagu jiro fasaxyada dugsiga iyo usbuucyada waxaa jira dhowr kiosks oo ku yaal xeebta. Herolds Bay waxay leedahay dad yar oo joogto ah. Guryaha badankood waa kuwo aad u fudud waxayna soo bilaabeen qaybtii hore ee qarnigii hore. Qaar ka mid ah guryahan duugga ah waa la dumiyay oo lagu beddelay dhismayaal laba dabaq ah. Halkaas oo Waddada Skimmelkrans ay dhammaato, [[Ernie Els]] wuxuu lahaa guri laga dhisay dhinaca xeebta. 1972, qayb ka mid ah beeraha Buffelsfontein ee barxadda waxaa loo beddelay aagga deegaanka ee Herolds Bay Heights. Waxaa jira dad badan oo joogto ah oo intooda badan ka shaqeeya George. Horumarkan, Herolds Bay sidoo kale waxay ku xiran tahay shabakadda korontada, biyaha iyo bulaacadaha ee George. Tani waxay ka faa'iidaysatay horumarinta dheeraadka ah. Dad dhowr ah ayaa sidoo kale ku nool guryaha golf-ka ee u dhow Oubaai (Dutton's Cove). == Khataraha == Bishii Juun 1935 Herolds Bay waxaa ku dhuftay [[daad]]kii ugu sarreeyay ee xusuusta aadanaha. Waxaa sidoo kale la socday roobab mahiigaan ah waxayna keentay in Brakfontein brook uu si xooggan u socdo. Plaque ku taal gorge-ka ayaa muujinaysa heerka biyaha ugu sarreeya ee la diiwaangeliyay wakhtigaas. Inta u dhaxaysa Kirismaska iyo Sannadka Cusub 1949 waxay roobay aad u badan oo biyaha dhoobada ah ay hoos ugu socdeen jiirada iyada oo loo marayo guryaha iyo teendhooyinka. Toban sano ka dib, baddu duufaan ah ayaa keentay khasaare mar kale. Gabdhaha ka socda dugsiga Convent ee George ee ku sugnaa gurigooda xeebta ayaa lahaa inay kor u fuulaan madaxa si ay u baxsadaan halka sanduuqyadooda lagu mayray hirarka. 1980, darbi baddeed la xoojiyay ayaa la dhisay si loogu dadaalo in laga hortago khasaaraha hantida xeebta. Mar kale inta u dhaxaysa Kirismaska iyo Sannadka Cusub, laakiin hadda 2008, badda ayaa ahayd mid aad u qallafsan oo ay dabooshay Skimmelkrans Lane iyo Sandstrand Street ilaa guryaha oo leh lakab qaro weyn oo xumbo ah. Hirarka badda ee dhinaca galbeed iyo sidoo kale dhinaca bari ee gacanka waa kuwo aad u khiyaano badan. Dhowr qof oo dabaalanaya ayaa mar hore ku qarqoomay halkan iyo kalluumeysato ayaa laga tuuray dhagaxyada hirarka khiyaanada ah. == Dhirta == Dabaylaha xeebta ee koonfurta waxay u qaadaan hawo leh milix badan dhulka. Iyada oo ay la socoto xagaaga qalalan, tani waxay keentaa in [[fynbos]] ay ahaato mid aad u hooseeya jiirada dhinaca badda. Brakfonteinkloof-ka la ilaaliyo, dhirta ayaa aad u sarreeya. Fynbos-kan hoose waa mid gaar ah aaggan yar. Nasiib darro, saddex-meelood meel ka mid ah fynbos-kii asalka ahaa ayaa hore u lumay horumarinta awgeed. [[Sideroxylon inerme|Geedaha Milkwood]] ee ku koray ilaa xeebta dhammaantood way lumeen. [[Daawooyinka guriga]] ka dhanka ah finan buluug ah oo weligood laga baqo ayaa la adeegsan jiray sannado. Si loo yareeyo xanuunka, caleemaha cusub ee berde-ka qadhaadh iyo gurguurte-ka ayaa lagu mariyey calaamadaha gubashada si loo yareeyo xanuunka. == Qadiimiga == Qarniyo badan, dadkii ugu horreeyay ee aagga ayaa kalluumeystay oo ururiyay shellfish. Guriga Klamarni iyo guryaha ku xiga waa god leh muhiimad weyn oo qadiimiga ah. Hadhaaga ku jira waxay muujinayaan in ay degganayeen bini'aadam iyo xayawaan qiyaastii 100,000 sano ka hor. Sida laga soo xigtay Marincowitz, lafaha [[bluebuck]]-ga dabargo'ay (''Hippotragus leucophaeus'') ayaa laga helay. 1979 goobta waxaa lagu dhawaaqay taallo qaran. == Juqraafiyadda == Dhagaxyada gacanka waxaa la dhigay inta u dhaxaysa 600 iyo 900 milyan oo sano ka hor sida dhoobo iyo ciid dhoobo ah. Qiyaastii 580 milyan oo sano ka hor waxay ku timid cadaadis ka yimid koonfur-galbeed dhagaxyadiina waa la laabay, la jebiyey oo la dillaacay. Isla mar ahaantaana, granite ayaa u dhex maray dildilaaca qaab magma ah oo heerkulkiisu gaarayo 1,000 darajo Celsius. Natiijada ayaa ah in sediments-ka la kululeeyay ilaa 600 darajo C oo loo beddelay dhagaxyada laga helo halkaas maanta. Herolds Bay dildilaaca iyo laabmaanta ayaa ahaa kuwo aad u daran marka loo eego meel kale oo xeebtan ah. Tan waxaa lagu arki karaa dhagaxyada barkadda hirarka badda ee duugga ah iyo xiriirka ka dhexeeya sediments-ka iyo granite ee dhinaca bari ee gacanka. Dildilaacyadan ayaa daciifiyay dhagaxa si ay si dhakhso ah u nabaad-guuraan hirarka. Tani waa waxa sameeyay Herolds Bay ee maanta, sababtoo ah Brakfontein Spruit marnaba uma socdo si xooggan oo ay u samayn karto gacanka kaligiis. == Sidoo kale eeg == * [[Herold, South Africa|Herold]] * [[List of populated places in South Africa|Liiska meelaha dadku deggan yihiin ee Koonfur Afrika]] == Tixraac == {{reflist}} gwvlc80ygg76d3hsxduyhwef6jiwh4e 0 48235 300040 2026-06-28T09:21:46Z Isma4l 41797 /* */ 300040 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Algoa Bay | native_name = {{native name |af |Algoabaai}} | native_name_lang = | image = AlgoaBay.jpg | caption = Algoa Bay iyada oo [[Gqeberha]] (oo hore loogu magacaabay [[Port Elizabeth]]) ay ku taal xagga hore | pushpin_map = South Africa | pushpin_map_caption = Goobta ay ku taal Koonfur Afrika | coords = {{coord|33|50|S|25|50|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers = | oceans = [[Badweynta Hindiya ee Koonfurta]] | countries = [[Koonfur Afrika]] | length = | width = | area = | frozen = | islands = [[St Croix Islands]], <br />[[Bird Island, Algoa Bay|Bird Islands]] | cities = [[Gqeberha]], [[Coega]], [[Bluewater Bay, South Africa|Bluewater Bay]]<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> }} '''Algoa Bay''' waa gacanka badda oo ku yaal [[Eastern Cape]], [[Koonfur Afrika]]. Waxay ku taal xeebta bari, {{convert|683|km|mi}} bari ka xigta [[Cape of Good Hope]]. Algoa Bay waxaa xad u ah dhinaca galbeed Cape Recife iyo dhinaca bari Cape Padrone. Gacanku wuxuu gaarayaa ilaa {{convert|436|m|abbr=on}} qoto dheer. Magaalada dekadda ah ee [[Gqeberha|Port Elizabeth]] ayaa ku taal gacanka agtiisa, sidoo kale waxaa ku taal xarunta dekadda ee biyaha qoto dheer ee [[Port of Ngqura]]. ==Taariikh== [[File:AMH-5603-NA Map of Algoa Bay.jpg|thumb|upright=1.15|Khariidaddii qarnigii 17-aad ee Algoa Bay.]] [[File:Thomas Baines - The British Settlers of 1820 Landing in Algoa Bay - 1853 (cropped).png|thumb|1853 sawir uu qaaday [[Thomas Baines]] oo muujinaya dadkii Ingiriiska ahaa ee soo degay Algoa Bay 1820-kii]] Sahamiyihii reer Portugal ee [[Bartolomeu Dias]] wuxuu ahaa reer Yurubkii ugu horreeyay ee gaara Algoa Bay 1488, halkaas oo uu ku beeray iskutallaab alwaax ah oo ku taal jasiirad yar oo hadda loo yaqaan St Croix ama jasiiradda Santa Cruz.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/people/bios/dias-b.htm|title=Bartholomeu Dias|website=www.sahistory.org.za|publisher=South African History Online|access-date=2007-12-03}}</ref> Wuxuu gacanka siiyay magac macnihiisu yahay "Gacanka Dhagaxa", kaas oo dalka Portugal loogu beddelay ''Bahia de Lagoa'' ama Gacanka Lagoon-ka, taas oo ugu dambayntii noqotay Algoa Bay.<ref>{{Cite book|last=Chilvers|first=Hedley Arthur|title=The seven wonders of southern Africa|date=1929|publisher=Johannesburg}}</ref>{{rp|6}} Algoa Bay waxay caan ku noqotay saddex sababood dartood. Marka hore, waxay ahayd goobtii uu Bartolomeu Dias ku gartay inuu furay marinka badda ee loo maro Bariga ganacsiga caalamiga ah, taas oo awood u siisay Portugal inay noqoto awoodda badda ee ugu horreysa adduunka. Marka labaad, buuralayda ku wareegsan Algoa Bay, waxay u noqotay calaamad hagid loogu talagalay in lagu dhaafo bangiga khatarta ah ee Agulhas Bank ee ku yaal marinka loo maro Bariga, taas oo muujinaysa barta dhexe ee marinka loo maro Goa, Hindiya (agoa macnaheedu waa Goa). Marka saddexaad, Algoa Bay waxay caan ku noqotay goob loogu tago biyo la cabbi karo.<ref>{{Cite journal |last=Taylor |first=Graham |date=2021 |title=Observations on Algoa Bay Landmarks and Water |journal=Looking Back - Journal of the Historical Society of Port Elizabeth |volume=60 |issue=1 |pages=9–19}}</ref> [[Joshua Slocum]] wuxuu kaga hadlayaa Algoa Bay buugiisa '[[Sailing Alone Around the World]]': {{cquote|Sahamiyayaashii reer Portugal ee hore, ee sabarka lahaa, waxay ku qaadatay in ka badan lixdan iyo sagaal sano inay ku dadaalaan inay ku wareegaan cape-kan ka hor intaysan gaarin Algoa Bay, halkaasna shaqaalihii ay fallaagoobeen. Waxay ku soo degeen jasiirad yar, oo hadda loo yaqaan Santa Cruz, halkaas oo ay si daacad ah u taageen iskutallaabta, waxayna ku dhaarten inay jari doonaan dhuunta kabtanka haddii uu isku dayo inuu sii dhoofo. Tan ka baxsan waxay u maleeyeen inay tahay cidhifka adduunka, kaas oo iyaguna ay aaminsanaayeen inuu yahay fidsan; iyagoo ka cabsanaya in markabkoodu ka dhici doono cidhifka, waxay ku khasbeen Kabtan Dias, oo ahaa taliyahooda, inuu dib u raaco wadadiisii, dhammaantoodna aad bay ugu faraxsanaayeen inay guriga ku noqdaan. Sanad ka dib, waxaan u sheegnay, Vasco da Gama wuxuu si guul leh ugu dhoofay hareeraha "Cape of Storms", sida loo yaqaanay Cape of Good Hope, wuxuuna helay Natal maalinta Kirismaska ama maalinta Natal; sidaas darteed magaca. Laga soo bilaabo bartaas jidka Hindiya wuxuu ahaa mid fudud iyadoo la kaashanayo kalluumaysatada Carabta iyo Hindiya.}} [[Nautical chart]]s ee gacanka<ref>Fiiri, tusaale ahaan, INT 7531 SAN 1024 "Approaches to Port Elizabeth"</ref> waxay ka digayaan marin-u-dhiseedka{{when|date=April 2022}} in "xabadaha iyo weelasha [[mustard gas]] ee aad u daxalaystay laga helay aagga u dhexeeya Cape St Francis iyo Bird Island ilaa qoto dheer oo {{convert|400|m|abbr=on}}. Kalluumaysatada waa inay taxadar weyn muujiyaan." Hubka [[chemical warfare|kiimikada]] ayaa lagu tuuray gacanka ka dib [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]].<ref>{{cite web|url=http://nla.gov.au/nla.news-article2685392|title=South Africa Dumps Mustard Gas|newspaper=Canberra Times |date=6 June 1946}}</ref> Intii lagu jiray dagaalkaas, Port Elizabeth waxaa loo isticmaalay goob cilmi-baaris, soo-saarid iyo kaydinta [[mustard gas]] oo ay amartay Wasaaradda Hawada ee Ingiriiska. ==Juqraafiyadda== [[File:ISS067-E-54068 Gqeberha, nee Port Elizabeth, South Africa.jpg|thumb|upright=1.15|Gqeberha iyo hareeraheeda 17-kii Maajo, 2022, laga soo qaaday Saldhigga Hawada Caalamiga ah]] ===Nelson Mandela Bay=== Degmada magaalada ee [[Nelson Mandela Municipality|Nelson Mandela Bay]], oo ay ku jiraan [[Gqeberha]], [[Bluewater Bay, Eastern Cape|Bluewater Bay]], [[St Georges Strand]] iyo [[Coega]], waxay ku taal xeebta galbeed ee Algoa Bay. ===Jasiiradaha=== Gacanku wuxuu ka kooban yahay lix jasiiradood oo magac leh oo ku yaal laba kooxood oo saddex ah kuwaas oo sida uu qabo [[BirdLife International]] "ay yihiin kuwo muhiimad weyn leh maadaama ay yihiin jasiiradaha kaliya ee ku yaal {{convert|1777|km|abbr=on}} xeebta u dhexeeya [[Cape Agulhas]] iyo Inhaca Island ee Mozambique." Bedka guud ee jasiiradahani waxaa la sheegay inuu yahay {{convert|40|ha|abbr=on}}. Dhanka xeebta, oo u dhow horumarinta dekadda cusub ee Ngquru ee [[Coega]], oo ku taal duleedka waqooyi-bari ee Port Elizabeth, waa kooxda St Croix, oo ka kooban jasiirad weyn oo magacaas leh iyo laba jasiiradood oo yaryar, Jahleel Island oo kaliya ka baxsan Ngqurha breakwater iyo Brenton Island dhinaca badda. Kooxda labaad waxay ka kooban tahay Bird, Seal iyo Stag Islands. Dhammaan lixda jasiiradood iyo biyaha ku xiga waxaa lagu dhawaaqay kaydka dabiiciga ah waxayna qayb ka yihiin [[Addo Elephant National Park]]. Jasiiradaha waxaa loo xiray dadweynaha. Waxaa xusid mudan inay tahay caqabad ku ah socdaalka waa Despatch Rock, {{convert|2.4|km|abbr=on|frac=2}} dhinaca bari ee xaafadda Port Elizabeth ee [[Summerstrand]]. Dhagaxa, oo quusay marka hirku sarreeyo, waxaa lagu calaamadeeyay iftiin. Koonfurta fog, qiyaastii {{convert|1|km|mi|frac=8|abbr=on}} koonfur-galbeed ee Cape Recife, barta bilowga galbeed ee gacanka waa Thunderbolt Reef. Inkasta oo aysan ku jirin gacanka, khatartan ku socota socdaalka ayaa sheegatay maraakiib badan oo si taxadar la'aan ah u galay ama ka baxay. Thunderbolt Reef waa mid quusay marka laga reebo hirarka badda oo hooseeya iyo hirarka ku dhacaya waxaa laga arki karaa dhulweynaha. ====Kooxda St. Croix==== [[File:Zerbet-stcroix.jpg|thumb|upright=1.15|Jasiiradda St. Croix oo laga arkay xeebta ugu dhow ee Hougham Park, bariga dekadda [[Coega]]. Halkan jasiiraddu waa qiyaastii 4&nbsp;km oo badda ah. Laba guri oo dhagax ah oo aan la isticmaalin, oo ay isticmaali jireen kuwa ururiya [[guano]] ka dibna [[University of Port Elizabeth]] ujeedooyin cilmi baaris ayaa muuqda.]] [[File:brenton island.jpg|thumb|upright=1.15|Jasiiradda Brenton oo laga arkay isla goobta sawirkii hore. Jasiiraddu waa wax ka yar {{convert|6|km|mi|frac=2|abbr=on}} xeebta.]] {{Main|St. Croix Island, Algoa Bay}} *'''[[St. Croix Island, Algoa Bay|St. Croix Island]]''' oo ku taal {{Coord|33|47|58|S|25|46|11|E|type:isle|name=St. Croix}} waa {{convert|3.9|km|mi|frac=8|abbr=on}} oo ka fog dhulka ugu dhow waxayna kor u kacaysaa {{convert|59|m|abbr=on}}.<ref>{{cite map|publisher=Chief Directorate Mapping and Surveying of the national Department of Land Affairs|title=Ordnance map 3325DC & DD 3425BA, Port Elizabeth}}</ref> Warqadda xaqiiqda ee BirdLife waxay sheegaysaa jasiiradda {{convert|12|ha|abbr=on|adj=on}} inay tahay kaliya {{convert|58|m|abbr=on}} ka sarreeya heerka badda. Waxay ku daraysaa in jasiiraddu tahay dhagax iyo “taageerta dhir yar”. Jasiiraddu waxay socotaa {{convert|700|m|abbr=on}} iyadoo ay weheliso dhidibka waqooyi-galbeed, koonfur-bari waana qiyaastii {{convert|360|m|abbr=on}} ballac ah oo ugu ballaaran – xeebta galbeed. Barta ugu sarreysa waa nus-wadada hareeraha xeebta waqooyi. *'''Brenton Island''' ({{Coord|33|49|3|S|25|45|54|E|type:isle|name=Brenton Island}}) si la mid ah ayaa si naadir ah u leh dhirta waxaana ay ka yar tahay {{convert|20|m|abbr=on}} dherer ahaan, waana qiyaastii {{convert|250|x|200|m|abbr=on}} cabbir ahaan oo leh jihaynta waqooyi-galbeed-koonfur-bari. Waa {{convert|5.75|km|mi|frac=8|abbr=on}} oo badda ah oo ka fog barta ugu dhow ee dhulweynaha iyo {{convert|1.75|km|abbr=on}} koonfurta St. Croix. *'''Jahleel''', oo dhererkeedu ka yar yahay {{convert|10|m|abbr=on}}, waa wax ka badan {{convert|1|km|abbr=on}} oo ka fog xeebta ugu dhow iyo wax ka yar taasi oo ka fog Ngquru’s {{convert|2.6|km|mi|frac=8|abbr=on}} oo dherer ah oo bari ka xigta. Jahleel waa qiyaastii isla cabbirka Brenton waxayna leedahay dhidibka waqooyi-koonfur. Waa {{convert|5.75|km|mi|frac=8|abbr=on}} oo galbeed ka xigta St. Croix. ====Kooxda Bird Island==== [[Vasco da Gama]] wuxuu kooxdan jasiiradaha u bixiyay ''Ilhéus Chãos'' (jasiirado hoose ama fidsan). 1755, [[East Indiaman]] ''[[Doddington (ship)|Doddington]]'' ayaa lagu jabiyay halkan intii ay ka socotay [[Dover]] ilaa [[Hindiya]]. Inta badan rakaabka iyo shaqaalaha ayaa dhintay, laakiin qaar yar ayaa ku guulaystay inay u tagaan jasiiradaha halkaas oo ay ku noolaayeen [[marooning|cidlo]] muddo toddobo bilood ah ilaa mid ka mid ah tiradooda, oo ahaa nijaar, uu u suurtagashay inuu u sameeyo doon. Dadkii badbaaday waxay ku noolaayeen kalluun, shimbiro iyo ukun ilaa ay awoodeen inay gaaraan dhul. Bird Island waxaa u bixiyay dadkii badbaaday markii ay ka tageen jasiiradda iyagoo wata doontooda.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MXFDAAAAIAAJ|title=Humane Policy, Or, Justice to the Aborigines of New Settlements|author=Saxe Bannister|year=1830|publisher=T. & G. Underwood|page=xxxiii}}</ref> [[Bird Island, Algoa Bay|Bird Island]] ({{Coord|33|50|26|S|26|17|10|E|type:isle|name=Bird Island}}), Seal Island iyo Stag Island waxay ku yaallaan meel u dhow qiyaastii {{convert|40|km|abbr=on}} bari ka xigta kooxda St Croix ama {{convert|53|km|abbr=on}} bari ka xigta Port Elizabeth iyo {{convert|7|km|abbr=on}} oo ka fog dhulka ugu dhow ee Woody Cape – qayb ka mid ah [[Addo Elephant National Park]]. Bird Island waxay leedahay munaarad, oo la dhisay 1898 ka dib taxane maraakiib ku degtay meel u dhow jasiiradda. Doddington Rock, West rock iyo East Reef waxay ku yaallaan koonfur-galbeed ee kooxda jasiiradaha. Iyadoo {{convert|19|ha}}, Bird Island waa tan ugu weyn jasiiradaha Algoa Bay – sida uu sheegay ''BirdLife''. Waa mid siman oo kor u kacaysa {{convert|9|m|abbr=on}}. Seal Island waa {{convert|0.6|ha}} cabbir ahaan waxayna ku taal {{convert|360|m|abbr=on}} waqooyiga Bird Island. Stag Island ayaa xitaa ka yar {{convert|0.1|ha}} waana {{convert|320|m|abbr=on}} waqooyi-galbeed ee Bird Island. "Qayb weyn oo ka mid ah kooxda jasiiradda waxaa daboolaya korriin yar oo dhir isku dhafan oo ay ku badan yihiin geedaha [[Mesembryanthemum]] (fig marigold/icicle plants). [[Tetragonia]] (duneweed) iyo [[Chenopodium]] (goosefoot) waxay sameeyaan duurka deegaanka kuwaas oo bixiya dabool shimbiraha badda qaarkood," ayay tiri warqadda xaqiiqda.{{citation needed|date=July 2022}} ==Baythimetriya== ==Deegaanka== ===Shimbiraha iyo duurjoogta=== Warqadda xaqiiqda ee BirdLife waxay ku dartay in 14 nooc oo shimbiraha badda ah, dhowr nooc oo shimbiraha xeebta ah iyo 33 nooc oo shimbiraha dhulka ah laga diiwaangeliyay jasiiradaha. Siddeed nooc oo shimbiraha badda ah ayaa la ogaa inay ku tarmaan jasiiradaha 2007. “Kuwani waa jasiiradaha kaliya ee ka baxsan koonfurta qaaradda Afrika halkaas oo Sterna dougallii ([[Roseate tern|Roseate Tern]]) ay si joogto ah ugu tarmaan.” Jasiiradaha ayaa sidoo kale hoy u ah 43% dadka adduunka ee [[African penguin]] (''Spheniscus demersus''), kuwaas oo intooda badan ku jira St Croix. St Croix sidoo kale waxay haysataa dad aad u tarma oo deegaanka ah oo [[Cape cormorant]] (''Phalacrocorax capensis''). Bird Island waa mid ka mid ah lixda goobood ee taranka adduunka ee [[Cape gannet]] (''Morus capensis''). “Larus dominicanus (the [[Kelp gull|Kelp Gull]]) iyo Haematopus moquini (the [[African oystercatcher|African Oystercatcher]]) waxaa laga helaa dhammaan Algoa Bay complex. Kooxda jasiiradda ayaa sidoo kale loo yaqaanaa inay haysato tiro badan oo Sterna vittata ([[Antarctic tern|Antarctic Tern]]), kuwaas oo jiilaalka ku seexda jasiiradda kumanaan (si joogto ah u haysta inta u dhaxaysa 10% iyo 20% dadka lagu qiyaasay ee Afrotropical aan tarmin)." Jasiiraddu waxay sidoo kale hoy u tahay [[Cape fur seal]]s (''Arctocephalus pusillus''). Noocyada kale ee badda ee jooga waa [[humpback whale]]s, [[southern right whale]]s, [[Bryde's whale]]s, [[bottlenose dolphin]]s, [[common dolphin]]s, [[humpback dolphin]]s, African penguins, [[African black oystercatcher]]s, [[Cape gannet]]s, [[Cape fur seal]]s, Cape cormorants, white-breasted cormorants, noocyada kala duwan ee shark-ga iyo shimbiraha pelagic ee kala duwan oo ay ku jiraan terns, skuas, petrels, shearwaters iyo albatrosses. ===Arrimaha ilaalinta=== Kooxda St. Croix iyo {{convert|300|m|abbr=on}} aagga badda ee ku wareegsan jasiirad kasta waxay noqdeen kaydka badda ee jasiiradda Koonfur Afrika 1981 waxaana loo maamulay qayb ka mid ah Woody Cape Nature Reserve. Ilaa markaas, jasiiraduhu waxay ku dhaceen gacanta qaybta Guano Islands ee Division of Sea Fisheries. Adeegga Ilaalinta Dabiiciga ah ee Eastern Cape, oo markii dambe noqday Directorate of Nature Conservation ee Gobolka [[Eastern Cape]], ayaa maamulayay jasiiradaha ka dib Abriil 1992 sida uu qabo BirdLife.{{citation needed|date=July 2022}} Kaydka Woody Cape waxaa markii dambe lagu daray Addo National Elephant Park, kaas oo ku faanaya inuu yahay hoyga Afrika “big seven” – maroodiga, libaaxa, shabeelka, wiyisha, maroodiga iyo [[Southern right whale|whale]] iyo [[great white shark]] kuwaas oo ku nool gacanka. Ilaaliyeyaasha deegaanka ayaa ka digtoon horumarinta Ngqura taas oo waqti ka dib, marka lagu daro dekadda biyaha qoto dheer ay ku jiri doonto xarun warshadeed oo culus. Dadka la saadaalinayo in lagu soo dhaweeyo waxaa ka mid ah [[aluminium]] smelter iyo [[oil refinery]]. Waxay u arkaan horumarka inuu keenayo, sida uu qabo BirdLife:{{citation needed|date=July 2022}} {{Cquote|khatar weyn oo ku wajahan shimbiraha badda ee kooxda St. Croix. Horumarku wuxuu keeni doonaa wasakhayn iyo dhaqdhaqaaq maraakiib oo kordha, taas oo saamayn doonta dhammaan [[seabird]]s-ka tarma si xun.}} [[Non-governmental organization|NGO]]-ga ayaa xusay in dadka African penguin ee gacanka ay si joogto ah u kordhayeen intii lagu jiray qarnigii la soo dhaafay. “Waxaa jira kaliya dhawr gumeysi oo koraya adduunka, waxaana loo malaynayaa in shimbirahani laga yaabo inay halkan u soo guurayaan gumeysiyaal hoos u dhac ku yimid Western Cape ama meelo ka fog. Waxyaabo gaar ah ayaa loo yaqaan inay saameeyaan shimbiraha badda inta ay socdaan. Tartanka kalluumaysiga ganacsiga, gaar ahaan purse-seining ee kalluunka dusha sare sida [[anchovy]] (Engraulis capensis) iyo pilchard ([[Sardinops sagax]]), ayaa lagu tilmaamay inay tahay mid ka mid ah arrimaha ugu muhiimsan ee keena hoos u dhaca tirada shimbiraha badda." Ururku wuxuu ku taliyay in kaydka badda ee leh radius ah 25&nbsp;km la abuuro agagaarka jasiiradaha taranka ee muhiimka ah, iyo in kalluumaysiga ganacsiga la mamnuuco ama la xaddido aaggan. Warqadda xaqiiqda ayaa sii wadata: ''Khatar aan la saadaalin karin, oo ay adagtahay in la xakameeyo, waa wasakhayn joogto ah oo ku timaada [[crude oil]] ama wasakh kale oo ku daata badda marka maraakiibta shidaalka ay jabaan, dhaqaan haamahooda, ku tuuraan xamuulkooda ama bam gareeyaan [[bilge]]. African Penguin (Spheniscus demersus) waa mid aad ugu nugul dhacdooyinkan, iyo hal masiibo oo saliid ah ayaa awood u leh inay si daran u saamaynayso dadka. Waxaa la rumeysan yahay in goobaha taranka ee Algoa Bay, oo ku yaal xadka bari ee noocyada, ay yihiin kuwa ugu halista badan maadaama ay ugu dhow yihiin maraakiibta waaweyn ee saliidda qaada.''{{citation needed|date=July 2022}} ==Sidoo kale eeg == *{{annotated link|Kwaaihoek}} *{{annotated link|Donkin Heritage Trail}} ==Tixraac== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *{{Commons category-inline}} *[http://www.birdlife.org/datazone/sites/index.html?action=SitHTMDetails.asp&sid=7149&m=0 Algoa Bay Nature Reserve] {{Authority control}} lwmh6oxilhfb9wew23b4l2u0tdiztnw 300041 300040 2026-06-28T09:22:04Z Isma4l 41797 /* */ 300041 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Gacanka Algoa | native_name = {{native name |af |Algoabaai}} | native_name_lang = | image = AlgoaBay.jpg | caption = Algoa Bay iyada oo [[Gqeberha]] (oo hore loogu magacaabay [[Port Elizabeth]]) ay ku taal xagga hore | pushpin_map = South Africa | pushpin_map_caption = Goobta ay ku taal Koonfur Afrika | coords = {{coord|33|50|S|25|50|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers = | oceans = [[Badweynta Hindiya ee Koonfurta]] | countries = [[Koonfur Afrika]] | length = | width = | area = | frozen = | islands = [[St Croix Islands]], <br />[[Bird Island, Algoa Bay|Bird Islands]] | cities = [[Gqeberha]], [[Coega]], [[Bluewater Bay, South Africa|Bluewater Bay]]<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> }} '''Gacanka Algoa''' waa gacanka badda oo ku yaal [[Eastern Cape]], [[Koonfur Afrika]]. Waxay ku taal xeebta bari, {{convert|683|km|mi}} bari ka xigta [[Cape of Good Hope]]. Algoa Bay waxaa xad u ah dhinaca galbeed Cape Recife iyo dhinaca bari Cape Padrone. Gacanku wuxuu gaarayaa ilaa {{convert|436|m|abbr=on}} qoto dheer. Magaalada dekadda ah ee [[Gqeberha|Port Elizabeth]] ayaa ku taal gacanka agtiisa, sidoo kale waxaa ku taal xarunta dekadda ee biyaha qoto dheer ee [[Port of Ngqura]]. ==Taariikh== [[File:AMH-5603-NA Map of Algoa Bay.jpg|thumb|upright=1.15|Khariidaddii qarnigii 17-aad ee Algoa Bay.]] [[File:Thomas Baines - The British Settlers of 1820 Landing in Algoa Bay - 1853 (cropped).png|thumb|1853 sawir uu qaaday [[Thomas Baines]] oo muujinaya dadkii Ingiriiska ahaa ee soo degay Algoa Bay 1820-kii]] Sahamiyihii reer Portugal ee [[Bartolomeu Dias]] wuxuu ahaa reer Yurubkii ugu horreeyay ee gaara Algoa Bay 1488, halkaas oo uu ku beeray iskutallaab alwaax ah oo ku taal jasiirad yar oo hadda loo yaqaan St Croix ama jasiiradda Santa Cruz.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/people/bios/dias-b.htm|title=Bartholomeu Dias|website=www.sahistory.org.za|publisher=South African History Online|access-date=2007-12-03}}</ref> Wuxuu gacanka siiyay magac macnihiisu yahay "Gacanka Dhagaxa", kaas oo dalka Portugal loogu beddelay ''Bahia de Lagoa'' ama Gacanka Lagoon-ka, taas oo ugu dambayntii noqotay Algoa Bay.<ref>{{Cite book|last=Chilvers|first=Hedley Arthur|title=The seven wonders of southern Africa|date=1929|publisher=Johannesburg}}</ref>{{rp|6}} Algoa Bay waxay caan ku noqotay saddex sababood dartood. Marka hore, waxay ahayd goobtii uu Bartolomeu Dias ku gartay inuu furay marinka badda ee loo maro Bariga ganacsiga caalamiga ah, taas oo awood u siisay Portugal inay noqoto awoodda badda ee ugu horreysa adduunka. Marka labaad, buuralayda ku wareegsan Algoa Bay, waxay u noqotay calaamad hagid loogu talagalay in lagu dhaafo bangiga khatarta ah ee Agulhas Bank ee ku yaal marinka loo maro Bariga, taas oo muujinaysa barta dhexe ee marinka loo maro Goa, Hindiya (agoa macnaheedu waa Goa). Marka saddexaad, Algoa Bay waxay caan ku noqotay goob loogu tago biyo la cabbi karo.<ref>{{Cite journal |last=Taylor |first=Graham |date=2021 |title=Observations on Algoa Bay Landmarks and Water |journal=Looking Back - Journal of the Historical Society of Port Elizabeth |volume=60 |issue=1 |pages=9–19}}</ref> [[Joshua Slocum]] wuxuu kaga hadlayaa Algoa Bay buugiisa '[[Sailing Alone Around the World]]': {{cquote|Sahamiyayaashii reer Portugal ee hore, ee sabarka lahaa, waxay ku qaadatay in ka badan lixdan iyo sagaal sano inay ku dadaalaan inay ku wareegaan cape-kan ka hor intaysan gaarin Algoa Bay, halkaasna shaqaalihii ay fallaagoobeen. Waxay ku soo degeen jasiirad yar, oo hadda loo yaqaan Santa Cruz, halkaas oo ay si daacad ah u taageen iskutallaabta, waxayna ku dhaarten inay jari doonaan dhuunta kabtanka haddii uu isku dayo inuu sii dhoofo. Tan ka baxsan waxay u maleeyeen inay tahay cidhifka adduunka, kaas oo iyaguna ay aaminsanaayeen inuu yahay fidsan; iyagoo ka cabsanaya in markabkoodu ka dhici doono cidhifka, waxay ku khasbeen Kabtan Dias, oo ahaa taliyahooda, inuu dib u raaco wadadiisii, dhammaantoodna aad bay ugu faraxsanaayeen inay guriga ku noqdaan. Sanad ka dib, waxaan u sheegnay, Vasco da Gama wuxuu si guul leh ugu dhoofay hareeraha "Cape of Storms", sida loo yaqaanay Cape of Good Hope, wuxuuna helay Natal maalinta Kirismaska ama maalinta Natal; sidaas darteed magaca. Laga soo bilaabo bartaas jidka Hindiya wuxuu ahaa mid fudud iyadoo la kaashanayo kalluumaysatada Carabta iyo Hindiya.}} [[Nautical chart]]s ee gacanka<ref>Fiiri, tusaale ahaan, INT 7531 SAN 1024 "Approaches to Port Elizabeth"</ref> waxay ka digayaan marin-u-dhiseedka{{when|date=April 2022}} in "xabadaha iyo weelasha [[mustard gas]] ee aad u daxalaystay laga helay aagga u dhexeeya Cape St Francis iyo Bird Island ilaa qoto dheer oo {{convert|400|m|abbr=on}}. Kalluumaysatada waa inay taxadar weyn muujiyaan." Hubka [[chemical warfare|kiimikada]] ayaa lagu tuuray gacanka ka dib [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]].<ref>{{cite web|url=http://nla.gov.au/nla.news-article2685392|title=South Africa Dumps Mustard Gas|newspaper=Canberra Times |date=6 June 1946}}</ref> Intii lagu jiray dagaalkaas, Port Elizabeth waxaa loo isticmaalay goob cilmi-baaris, soo-saarid iyo kaydinta [[mustard gas]] oo ay amartay Wasaaradda Hawada ee Ingiriiska. ==Juqraafiyadda== [[File:ISS067-E-54068 Gqeberha, nee Port Elizabeth, South Africa.jpg|thumb|upright=1.15|Gqeberha iyo hareeraheeda 17-kii Maajo, 2022, laga soo qaaday Saldhigga Hawada Caalamiga ah]] ===Nelson Mandela Bay=== Degmada magaalada ee [[Nelson Mandela Municipality|Nelson Mandela Bay]], oo ay ku jiraan [[Gqeberha]], [[Bluewater Bay, Eastern Cape|Bluewater Bay]], [[St Georges Strand]] iyo [[Coega]], waxay ku taal xeebta galbeed ee Algoa Bay. ===Jasiiradaha=== Gacanku wuxuu ka kooban yahay lix jasiiradood oo magac leh oo ku yaal laba kooxood oo saddex ah kuwaas oo sida uu qabo [[BirdLife International]] "ay yihiin kuwo muhiimad weyn leh maadaama ay yihiin jasiiradaha kaliya ee ku yaal {{convert|1777|km|abbr=on}} xeebta u dhexeeya [[Cape Agulhas]] iyo Inhaca Island ee Mozambique." Bedka guud ee jasiiradahani waxaa la sheegay inuu yahay {{convert|40|ha|abbr=on}}. Dhanka xeebta, oo u dhow horumarinta dekadda cusub ee Ngquru ee [[Coega]], oo ku taal duleedka waqooyi-bari ee Port Elizabeth, waa kooxda St Croix, oo ka kooban jasiirad weyn oo magacaas leh iyo laba jasiiradood oo yaryar, Jahleel Island oo kaliya ka baxsan Ngqurha breakwater iyo Brenton Island dhinaca badda. Kooxda labaad waxay ka kooban tahay Bird, Seal iyo Stag Islands. Dhammaan lixda jasiiradood iyo biyaha ku xiga waxaa lagu dhawaaqay kaydka dabiiciga ah waxayna qayb ka yihiin [[Addo Elephant National Park]]. Jasiiradaha waxaa loo xiray dadweynaha. Waxaa xusid mudan inay tahay caqabad ku ah socdaalka waa Despatch Rock, {{convert|2.4|km|abbr=on|frac=2}} dhinaca bari ee xaafadda Port Elizabeth ee [[Summerstrand]]. Dhagaxa, oo quusay marka hirku sarreeyo, waxaa lagu calaamadeeyay iftiin. Koonfurta fog, qiyaastii {{convert|1|km|mi|frac=8|abbr=on}} koonfur-galbeed ee Cape Recife, barta bilowga galbeed ee gacanka waa Thunderbolt Reef. Inkasta oo aysan ku jirin gacanka, khatartan ku socota socdaalka ayaa sheegatay maraakiib badan oo si taxadar la'aan ah u galay ama ka baxay. Thunderbolt Reef waa mid quusay marka laga reebo hirarka badda oo hooseeya iyo hirarka ku dhacaya waxaa laga arki karaa dhulweynaha. ====Kooxda St. Croix==== [[File:Zerbet-stcroix.jpg|thumb|upright=1.15|Jasiiradda St. Croix oo laga arkay xeebta ugu dhow ee Hougham Park, bariga dekadda [[Coega]]. Halkan jasiiraddu waa qiyaastii 4&nbsp;km oo badda ah. Laba guri oo dhagax ah oo aan la isticmaalin, oo ay isticmaali jireen kuwa ururiya [[guano]] ka dibna [[University of Port Elizabeth]] ujeedooyin cilmi baaris ayaa muuqda.]] [[File:brenton island.jpg|thumb|upright=1.15|Jasiiradda Brenton oo laga arkay isla goobta sawirkii hore. Jasiiraddu waa wax ka yar {{convert|6|km|mi|frac=2|abbr=on}} xeebta.]] {{Main|St. Croix Island, Algoa Bay}} *'''[[St. Croix Island, Algoa Bay|St. Croix Island]]''' oo ku taal {{Coord|33|47|58|S|25|46|11|E|type:isle|name=St. Croix}} waa {{convert|3.9|km|mi|frac=8|abbr=on}} oo ka fog dhulka ugu dhow waxayna kor u kacaysaa {{convert|59|m|abbr=on}}.<ref>{{cite map|publisher=Chief Directorate Mapping and Surveying of the national Department of Land Affairs|title=Ordnance map 3325DC & DD 3425BA, Port Elizabeth}}</ref> Warqadda xaqiiqda ee BirdLife waxay sheegaysaa jasiiradda {{convert|12|ha|abbr=on|adj=on}} inay tahay kaliya {{convert|58|m|abbr=on}} ka sarreeya heerka badda. Waxay ku daraysaa in jasiiraddu tahay dhagax iyo “taageerta dhir yar”. Jasiiraddu waxay socotaa {{convert|700|m|abbr=on}} iyadoo ay weheliso dhidibka waqooyi-galbeed, koonfur-bari waana qiyaastii {{convert|360|m|abbr=on}} ballac ah oo ugu ballaaran – xeebta galbeed. Barta ugu sarreysa waa nus-wadada hareeraha xeebta waqooyi. *'''Brenton Island''' ({{Coord|33|49|3|S|25|45|54|E|type:isle|name=Brenton Island}}) si la mid ah ayaa si naadir ah u leh dhirta waxaana ay ka yar tahay {{convert|20|m|abbr=on}} dherer ahaan, waana qiyaastii {{convert|250|x|200|m|abbr=on}} cabbir ahaan oo leh jihaynta waqooyi-galbeed-koonfur-bari. Waa {{convert|5.75|km|mi|frac=8|abbr=on}} oo badda ah oo ka fog barta ugu dhow ee dhulweynaha iyo {{convert|1.75|km|abbr=on}} koonfurta St. Croix. *'''Jahleel''', oo dhererkeedu ka yar yahay {{convert|10|m|abbr=on}}, waa wax ka badan {{convert|1|km|abbr=on}} oo ka fog xeebta ugu dhow iyo wax ka yar taasi oo ka fog Ngquru’s {{convert|2.6|km|mi|frac=8|abbr=on}} oo dherer ah oo bari ka xigta. Jahleel waa qiyaastii isla cabbirka Brenton waxayna leedahay dhidibka waqooyi-koonfur. Waa {{convert|5.75|km|mi|frac=8|abbr=on}} oo galbeed ka xigta St. Croix. ====Kooxda Bird Island==== [[Vasco da Gama]] wuxuu kooxdan jasiiradaha u bixiyay ''Ilhéus Chãos'' (jasiirado hoose ama fidsan). 1755, [[East Indiaman]] ''[[Doddington (ship)|Doddington]]'' ayaa lagu jabiyay halkan intii ay ka socotay [[Dover]] ilaa [[Hindiya]]. Inta badan rakaabka iyo shaqaalaha ayaa dhintay, laakiin qaar yar ayaa ku guulaystay inay u tagaan jasiiradaha halkaas oo ay ku noolaayeen [[marooning|cidlo]] muddo toddobo bilood ah ilaa mid ka mid ah tiradooda, oo ahaa nijaar, uu u suurtagashay inuu u sameeyo doon. Dadkii badbaaday waxay ku noolaayeen kalluun, shimbiro iyo ukun ilaa ay awoodeen inay gaaraan dhul. Bird Island waxaa u bixiyay dadkii badbaaday markii ay ka tageen jasiiradda iyagoo wata doontooda.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MXFDAAAAIAAJ|title=Humane Policy, Or, Justice to the Aborigines of New Settlements|author=Saxe Bannister|year=1830|publisher=T. & G. Underwood|page=xxxiii}}</ref> [[Bird Island, Algoa Bay|Bird Island]] ({{Coord|33|50|26|S|26|17|10|E|type:isle|name=Bird Island}}), Seal Island iyo Stag Island waxay ku yaallaan meel u dhow qiyaastii {{convert|40|km|abbr=on}} bari ka xigta kooxda St Croix ama {{convert|53|km|abbr=on}} bari ka xigta Port Elizabeth iyo {{convert|7|km|abbr=on}} oo ka fog dhulka ugu dhow ee Woody Cape – qayb ka mid ah [[Addo Elephant National Park]]. Bird Island waxay leedahay munaarad, oo la dhisay 1898 ka dib taxane maraakiib ku degtay meel u dhow jasiiradda. Doddington Rock, West rock iyo East Reef waxay ku yaallaan koonfur-galbeed ee kooxda jasiiradaha. Iyadoo {{convert|19|ha}}, Bird Island waa tan ugu weyn jasiiradaha Algoa Bay – sida uu sheegay ''BirdLife''. Waa mid siman oo kor u kacaysa {{convert|9|m|abbr=on}}. Seal Island waa {{convert|0.6|ha}} cabbir ahaan waxayna ku taal {{convert|360|m|abbr=on}} waqooyiga Bird Island. Stag Island ayaa xitaa ka yar {{convert|0.1|ha}} waana {{convert|320|m|abbr=on}} waqooyi-galbeed ee Bird Island. "Qayb weyn oo ka mid ah kooxda jasiiradda waxaa daboolaya korriin yar oo dhir isku dhafan oo ay ku badan yihiin geedaha [[Mesembryanthemum]] (fig marigold/icicle plants). [[Tetragonia]] (duneweed) iyo [[Chenopodium]] (goosefoot) waxay sameeyaan duurka deegaanka kuwaas oo bixiya dabool shimbiraha badda qaarkood," ayay tiri warqadda xaqiiqda.{{citation needed|date=July 2022}} ==Baythimetriya== ==Deegaanka== ===Shimbiraha iyo duurjoogta=== Warqadda xaqiiqda ee BirdLife waxay ku dartay in 14 nooc oo shimbiraha badda ah, dhowr nooc oo shimbiraha xeebta ah iyo 33 nooc oo shimbiraha dhulka ah laga diiwaangeliyay jasiiradaha. Siddeed nooc oo shimbiraha badda ah ayaa la ogaa inay ku tarmaan jasiiradaha 2007. “Kuwani waa jasiiradaha kaliya ee ka baxsan koonfurta qaaradda Afrika halkaas oo Sterna dougallii ([[Roseate tern|Roseate Tern]]) ay si joogto ah ugu tarmaan.” Jasiiradaha ayaa sidoo kale hoy u ah 43% dadka adduunka ee [[African penguin]] (''Spheniscus demersus''), kuwaas oo intooda badan ku jira St Croix. St Croix sidoo kale waxay haysataa dad aad u tarma oo deegaanka ah oo [[Cape cormorant]] (''Phalacrocorax capensis''). Bird Island waa mid ka mid ah lixda goobood ee taranka adduunka ee [[Cape gannet]] (''Morus capensis''). “Larus dominicanus (the [[Kelp gull|Kelp Gull]]) iyo Haematopus moquini (the [[African oystercatcher|African Oystercatcher]]) waxaa laga helaa dhammaan Algoa Bay complex. Kooxda jasiiradda ayaa sidoo kale loo yaqaanaa inay haysato tiro badan oo Sterna vittata ([[Antarctic tern|Antarctic Tern]]), kuwaas oo jiilaalka ku seexda jasiiradda kumanaan (si joogto ah u haysta inta u dhaxaysa 10% iyo 20% dadka lagu qiyaasay ee Afrotropical aan tarmin)." Jasiiraddu waxay sidoo kale hoy u tahay [[Cape fur seal]]s (''Arctocephalus pusillus''). Noocyada kale ee badda ee jooga waa [[humpback whale]]s, [[southern right whale]]s, [[Bryde's whale]]s, [[bottlenose dolphin]]s, [[common dolphin]]s, [[humpback dolphin]]s, African penguins, [[African black oystercatcher]]s, [[Cape gannet]]s, [[Cape fur seal]]s, Cape cormorants, white-breasted cormorants, noocyada kala duwan ee shark-ga iyo shimbiraha pelagic ee kala duwan oo ay ku jiraan terns, skuas, petrels, shearwaters iyo albatrosses. ===Arrimaha ilaalinta=== Kooxda St. Croix iyo {{convert|300|m|abbr=on}} aagga badda ee ku wareegsan jasiirad kasta waxay noqdeen kaydka badda ee jasiiradda Koonfur Afrika 1981 waxaana loo maamulay qayb ka mid ah Woody Cape Nature Reserve. Ilaa markaas, jasiiraduhu waxay ku dhaceen gacanta qaybta Guano Islands ee Division of Sea Fisheries. Adeegga Ilaalinta Dabiiciga ah ee Eastern Cape, oo markii dambe noqday Directorate of Nature Conservation ee Gobolka [[Eastern Cape]], ayaa maamulayay jasiiradaha ka dib Abriil 1992 sida uu qabo BirdLife.{{citation needed|date=July 2022}} Kaydka Woody Cape waxaa markii dambe lagu daray Addo National Elephant Park, kaas oo ku faanaya inuu yahay hoyga Afrika “big seven” – maroodiga, libaaxa, shabeelka, wiyisha, maroodiga iyo [[Southern right whale|whale]] iyo [[great white shark]] kuwaas oo ku nool gacanka. Ilaaliyeyaasha deegaanka ayaa ka digtoon horumarinta Ngqura taas oo waqti ka dib, marka lagu daro dekadda biyaha qoto dheer ay ku jiri doonto xarun warshadeed oo culus. Dadka la saadaalinayo in lagu soo dhaweeyo waxaa ka mid ah [[aluminium]] smelter iyo [[oil refinery]]. Waxay u arkaan horumarka inuu keenayo, sida uu qabo BirdLife:{{citation needed|date=July 2022}} {{Cquote|khatar weyn oo ku wajahan shimbiraha badda ee kooxda St. Croix. Horumarku wuxuu keeni doonaa wasakhayn iyo dhaqdhaqaaq maraakiib oo kordha, taas oo saamayn doonta dhammaan [[seabird]]s-ka tarma si xun.}} [[Non-governmental organization|NGO]]-ga ayaa xusay in dadka African penguin ee gacanka ay si joogto ah u kordhayeen intii lagu jiray qarnigii la soo dhaafay. “Waxaa jira kaliya dhawr gumeysi oo koraya adduunka, waxaana loo malaynayaa in shimbirahani laga yaabo inay halkan u soo guurayaan gumeysiyaal hoos u dhac ku yimid Western Cape ama meelo ka fog. Waxyaabo gaar ah ayaa loo yaqaan inay saameeyaan shimbiraha badda inta ay socdaan. Tartanka kalluumaysiga ganacsiga, gaar ahaan purse-seining ee kalluunka dusha sare sida [[anchovy]] (Engraulis capensis) iyo pilchard ([[Sardinops sagax]]), ayaa lagu tilmaamay inay tahay mid ka mid ah arrimaha ugu muhiimsan ee keena hoos u dhaca tirada shimbiraha badda." Ururku wuxuu ku taliyay in kaydka badda ee leh radius ah 25&nbsp;km la abuuro agagaarka jasiiradaha taranka ee muhiimka ah, iyo in kalluumaysiga ganacsiga la mamnuuco ama la xaddido aaggan. Warqadda xaqiiqda ayaa sii wadata: ''Khatar aan la saadaalin karin, oo ay adagtahay in la xakameeyo, waa wasakhayn joogto ah oo ku timaada [[crude oil]] ama wasakh kale oo ku daata badda marka maraakiibta shidaalka ay jabaan, dhaqaan haamahooda, ku tuuraan xamuulkooda ama bam gareeyaan [[bilge]]. African Penguin (Spheniscus demersus) waa mid aad ugu nugul dhacdooyinkan, iyo hal masiibo oo saliid ah ayaa awood u leh inay si daran u saamaynayso dadka. Waxaa la rumeysan yahay in goobaha taranka ee Algoa Bay, oo ku yaal xadka bari ee noocyada, ay yihiin kuwa ugu halista badan maadaama ay ugu dhow yihiin maraakiibta waaweyn ee saliidda qaada.''{{citation needed|date=July 2022}} ==Sidoo kale eeg == *{{annotated link|Kwaaihoek}} *{{annotated link|Donkin Heritage Trail}} ==Tixraac== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *{{Commons category-inline}} *[http://www.birdlife.org/datazone/sites/index.html?action=SitHTMDetails.asp&sid=7149&m=0 Algoa Bay Nature Reserve] {{Authority control}} sub1lwg882akkpz512dtpaiuwg43t85 0 48236 300042 2026-06-28T09:24:18Z Isma4l 41797 /* */ 300042 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name= Sandwich Harbour | native_name = {{native name|af|Sandvishawe}} |native_name_lang= | image = | caption = | pushpin_map = Namibia | pushpin_map_caption = Goobta ku taal Namibia | coords= {{Coord|23|22|S|14|29|E|type:waterbody_region:NA_scale:200000|display=inline,title}} | rivers= | oceans=[[Badweynta Atlaantigga]] | countries= [[Namibia]] | length ={{convert|4.2|km|abbr=on}} | width ={{convert|4|km|abbr=on}} | area= | frozen= | islands= | cities= |embedded = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_date = 23 Agoosto 1995 | designation1_number = 743<ref>{{Cite web|title=Sandwich Harbour|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/743|accessdate=25 April 2018}}</ref>}} }} [[File:Sandwich_Harbour_(Luftaufnahme).jpg | thumb | right | Muuqaal hawada sare ah oo Sandwich Harbour]] '''Sandwich Harbour''' ({{langx|pt|Porto d'Ilhéu}}), oo sidoo kale loo yaqaan '''Sandwich Bay''', '''Sandvishawe''', '''Sandvisbaai''' iyo '''Sandfisch Bai''', waa aag ku yaal xeebta [[Badweynta Atlaantigga]] ee [[Namibia]] oo ay ku jiraan [[gacan]] dhanka woqooyi ah iyo [[lagoon|balli]] dhanka koonfureed ah.<ref name="mapcarta">{{cite web|url=http://mapcarta.com/19052244|title=Sandwich Bay|work=Mapcarta|accessdate=14 October 2016}}</ref> Sandwich Harbour waxaa laga yaabaa in loogu magac daray markab [[whaling|ugaarsiga nibiriga]] ah oo Ingiriis ah, Sandwich, kaas oo shaqaynayay 1780-meeyadii, ama magaca waxaa laga yaabaa inuu yahay musuqmaasuq ka yimid ereyga Jarmalka "sandfische", oo ah nooc ka mid ah shark-ga laga helo aagga.<ref>{{Cite web |title=Sandwich Harbour {{!}} Namibia |url=https://www.namibweb.com/sandwichharbour.htm |access-date=2022-06-21 |website=www.namibweb.com}}</ref> Markii hore, gacanku wuxuu ahaa deked ganacsi oo dhexdhexaad ah oo ku salaysan [[whaling|ugaarsiga nibiriga]] iyo [[kalluumeysiga yar-yar]], laakiin hadda waxaa loogu yaqaannaa shimbiraheeda ku sugan balliga koonfurta ee gacanka. ==Juqraafi== Waxay ku taallaa qiyaastii 80&nbsp;km koonfurta [[Walvis Bay]], aaggu wuxuu ku dhex yaallaa [[Gobolka Erongo|Erongo]] ee [[Gobollada Namibia|Gobolka Namibia]]. Gacanku wuxuu u furan yahay dhanka woqooyi wuxuuna dhererkiisu yahay qiyaastii 4.2&nbsp;km ballaciisuna yahay 4&nbsp;km. Waxaa jira balli gacmeed ku yaal koonfurta gacanka, oo laga soocay aag ka mid ah [[beach ridge|xeebaha]] iyo [[Swale (landform)|dooxooyinka]] leh [[salt pan (geology)|harooyin milix ah]]. Balligu waa 3.7&nbsp;km dherer ahaan iyo 1&nbsp;km ballac ah waxaana ku hareeraysan saxare ciid ah dhinaca bari.<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> Dadkii hore u soo booqday aagga ayaa u malaynayay in biyaha balligu ay yihiin kuwo macaan, laakiin sahamin dhowaan la sameeyay ayaa ogaatay in balligu uu ka buuxo [[brackish water|biyo milix leh]] oo tayadoodu liidato kuwaas oo hoos u mara dunes-ka oo u oggolaanaya koritaanka sariiro caws weyn oo ku yaal cidhifka biyaha. Sandwich Harbour waxaa loo aqoonsaday inay tahay [[Ramsar site|Ramsar Site]] 23 Agoosto 1995. {{wide image|Sandwichbucht.jpg|700px|Muuqaalka balliga koonfurta Sandwich Bay||none}} ==Taariikh== Aagga waxaa sahamiyay 1880-meeyadii [[Royal Navy]], laakiin waxaa loo tixgeliyay inay aad uga hoosayso [[Walvis Bay]] sidaas darteed horumarin ma dhicin. Maraakiibta shaabadda ee marmarka qaarkood waxay gacanka u isticmaali jireen inay ku xirtaan halkii Walvis Bay, waxaana jiray degsiimooyin ku-meel-gaar ah oo ay isticmaali jireen kalluumaysatada xilliyeedka ee qabta snoek (''[[Thyrsites atun]]''). 1930-meeyadii, mashruuc hammi leh ayaa la bilaabay si loo dhiso jasiirad [[guano]] ah oo ku taal balliga iyadoo la isticmaalayo bambooyin ciid ah oo laga soo dhoofiyay [[Netherlands]]. Nasiib darro, [[jackals|dawacooyinka]] waxay awood u yeesheen inay u gudbaan jasiiradda xilliga hirarka hooseeya oo ay cayriyaan shimbiraha. Waxa kaliya ee ka haray mashruuca waa guriga maareeyaha. Hadda, gacanka iyo balliga waxay ku dhex yaallaan [[Namib-Naukluft National Park]]. Si ay u galaan, dadka soo booqanaya waxay u baahan yihiin ruqsad, taas oo laga heli karo xafiiska Wasaaradda Deegaanka iyo Dalxiiska ee [[Swakopmund]]. Xayawaanka waxaa sahamiyay [[South African Museum]] iyo [[National Museum of Namibia]], kuwaas oo ogaaday in xayawaanku ay gebi ahaanba yihiin kuwo badda ah.<ref>[https://www.namibweb.com/namib-naukluft-park-afrikaans.pdf Namib-Naukluft Park]</ref> == Gallery == <gallery> File:Sandwich Harbour viewpoint.jpg|Sandwich Harbour oo laga arkay dusha sare ee buur ciid ah File:Namib desert meets Atlantic ocean.jpg|Cidhifka saxaraha Namibia ee Sandwich Harbour File:Road to Sandwich Harbour.jpg|Waddada u horseedda Sandwich Harbour File:Remains of the guanu factory.jpg|Hadhaaga warshadda guano File:Ariel view of Sandwich Harbour area.png|Muuqaalka hawada sare ee aagga Sandwich Harbour </gallery> ==Sidoo kale eeg== * [[Walvis Bay]] ==Tixraac== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *{{Commons category-inline}} *[http://www.the-eis.com/data/literature/First%20confirmed%20record%20of%20Lithognathus%20lithognathus.pdf Diiwaankii ugu horreeyay ee la xaqiijiyay ee ''Lithognathus lithognathus'' oo la jaanqaadaya ''L. aureti''] {{Authority control}} drv10xucbtr37jliecyurv76w1qh3m0 0 48237 300045 2026-06-28T09:37:34Z Isma4l 41797 /* */ 300045 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name= Gacanka Lüderitz | native_name = {{native name|af|Lüderitzbaai}} | etymology = [[Adolf Lüderitz]] | image=Lüderitzbucht aerial.jpg | caption = Muuqaal ka mid ah gacan-biyoodka bari iyo gacanka gudaha. | pushpin_map = Namibia | pushpin_relief=yes | pushpin_map_caption= Magaalada Lüderitz oo ku taal gacanka gudaha bari | pushpin_label_position= left | coords= {{coord|26|37|S|15|9|E|type:waterbody_region:NA_scale:200000|display=inline,title}} | rivers= | oceans=[[Badweynta Atlaantigga]] | countries= [[Namibia]] | length ={{convert|7.5|km|abbr=on}} | width ={{convert|5|km|abbr=on}} | area= | frozen= | islands=[[Penguin Island, Namibia|Penguin Island]] iyo [[Seal Island, Namibia|Seal Island]] | cities= [[Lüderitz]]<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> }} '''Gacanka Lüderitz''' ({{langx|af|Lüderitzbaai}}; {{langx|de|Lüderitzbucht}}), oo sidoo kale loo yaqaan '''Angra Pequena''' ({{IPA|pt|ˈɐ̃ɡɾɐ pɨˈkenɐ|lang}}, "gacan yar"), waa gacan ku taal xeebta [[Namibia]], [[Afrika]]. Magaalada [[Lüderitz]] ayaa ku taal cidhifka gacanka.<ref name="mapcarta">{{cite web|url=http://mapcarta.com/19057020|title=Lüderitzbaai|work=Mapcarta|access-date=14 October 2016}}</ref> ==Juqraafi== Gacanku waa mid leh qaab dhismeed adag oo gudaha u galay. Waxay u furantahay dhanka [[Badweynta Atlaantigga]] ee galbeedka. Magaalada Lüderitz waxay ku taallaa xeebta koonfureed ee gacanka gudaha bari, kaas oo loo yaqaan ''Angra Pequena'' af-Bortaqiis oo u furma dhanka woqooyi. Dhanka galbeed ee fog '''Griffith Bay''', oo ah marin qoto dheer, ayaa u kala baxa dhanka koonfureed qaybta koonfureed. Gacanka galbeed ee 'Angra Point' waxaa loo yaqaan '''Shearwater Bay''', goobta deked la qorsheeyay oo loogu talagalay dhoofinta waxyaabo kale, dhuxusha laga keeno [[Botswana]]. Tani waxay u baahan tahay dhismaha 1600&nbsp;km [[Trans-Kalahari Railway]].<ref>[http://www.railwaysafrica.com/news/trans-kalahari-railway-1 Railways Africa - Trans Kalahari Railway]</ref> Waxaa jira laba jasiiradood oo wajahaya Agate Beach qaybta waqooyi-bari ee gacanka, [[Penguin Island, Namibia|Penguin Island]] iyo [[Seal Island, Namibia|Seal Island]].<ref name="mapcarta"/> Qaybta koonfureed ee gacanka, waxaa la sameeyay koorso lagu qabto [[Lüderitz Speed Challenge]], oo ah xaflad xawaareheed oo sanadle ah oo lagu qabto doonyaha. ==Taariikh== Gacanka ugu bari wuxuu ahaa ''Angra Pequena'' markii ugu horreysay oo lagu sawiro khariidad 1487 sahamiyihii [[Portugal|Bortaqiiska]] [[Bartolomeu Dias]],<ref>{{Cite book|last=Chilvers|first=Hedley Arthur|url=https://archive.org/details/sevenwondersofso0000chil|title=The seven wonders of southern Africa|date=1929|publisher=Johannesburg|others=Internet Archive}}</ref>{{rp|4}} in kasta oo khariidadaha qaar ay u muuqatay ''Angra de São Christóvão''. Sannadkii 1883 aagga gacanka waxaa ka dhigay [[trading station|xarun ganacsi]] ganacsadihii [[Germany|Jarmalka]] ahaa ee [[Adolf Lüderitz]]. Wuxuu u bixiyay [[Lüderitz]] wuxuuna la galay heshiisyo madaxdii deriska ahayd, kuwaas oo u dhiibay qaybo badan oo dalka ka mid ah dadkii cusbaa. Iyadoo la aaminsan yahay in [[United Kingdom|Britain]] ay rabto inay aagga u sheegato inay tahay meel ay ilaaliyaan, Lüderitz wuxuu xuquuqdiisii gacanka ku wareejiyay 24 Abriil 1884 dawladdii [[German Empire|Boqortooyada Jarmalka]], iyo 7-dii Agoosto ee soo socota Chancellor [[Otto von Bismarck]] ayaa ku dhawaaqay [[protectorate|ilaalin]] Jarmal ah oo ku saabsan xarunta iyo aagga ku hareeraysan.<ref name="EB1911">{{Cite EB1911|wstitle=Angra Pequena|volume=2|page=42}}</ref> Waxaa loo bixiyay ''Lüderitzbucht'' (''Lüderitz Bay'') Jarmalku, goobtaasina waxay noqotay saldhig badeed oo loogu talagalay [[German South West Africa]], Namibia-ta casriga ah. 11-kii Diseembar 1904 maraakiibta Ruushka ee u socday Pacific-ga si ay ula dagaallamaan [[Battle of Tsushima]] ayaa ku joogsaday gacanka si ay u qaataan dhuxul.<ref name=Pleshakov142 /> Nidaamku wuxuu dib u dhacay cimilo xumo awgeed, maraakiibtuna waxay baxeen 17-kii Diseembar.<ref name=Pleshakov142>{{cite book |last=Pleshakov |first=Constantine |title=The Tsar's Last Armada |publisher=Basic Books |publication-place=Oxford |date=2002 |isbn=1-903985-31-5 |pages=142-144}}</ref> Labadan jasiiradood ee ka baxsan Agate Beach, oo hodan ku ah kaydka [[guano]], ayaa waxaa la wareegay [[Great Britain]] 1867 waxaana lagu daray [[Cape Colony]] 1874 qayb ka mid ah dhulalka badda ee loo yaqaan [[Penguin Islands]].<ref name="EB1911"/><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=V1kMAAAAYAAJ |title=The map of Africa by treaty|volume=1|pages=345–46|last1=Hertslet|first1=Edward |author-link=Edward Hertslet |year=1894}}</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Walvis Bay]] * [[Shark Island Concentration Camp]] ==Tixraac== {{Reflist}} {{Authority control}} 3y6f7zomriq1ocxdp35czqi3quwa2b6 0 48238 300046 2026-06-28T09:40:29Z Isma4l 41797 /* */ 300046 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name= Gacanka Foul | native_name = {{native name|ar|خليج برنيس}} | image = Envisat image over the Red Sea ESA209860 (cropped to Foul Bay).jpg | caption = Sawirka dayax-gacmeedka ee Foul Bay | pushpin_map_caption = Goobta ku taal Masar | pushpin_map = Egypt | coords= {{Coord|23|41|N|35|37|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers= | oceans=[[Badda Cas]] | countries= [[Masar]] | length={{convert|30|km|abbr=on}} | width={{convert|28|km|abbr=on}} | area= | frozen= | islands=[[Mukawwa Island]], <br>[[St. John's Island, Egypt|St. John's Island]] | cities= [[Berenice Troglodytica|Berenice]]<ref>[[GoogleEarth]]</ref> }} '''Gacanka Foul''' ({{Langx|el-Latn|Akathartos Kolpos}}, "gacan aan nadiif ahayn"; {{Langx|la|Sinus Immundus}}, {{Langx|ar|خليج برنيس|translit=khalij Baranis|lit=Berenice Bay}}) waa [[gacan]] ku taal dhanka [[Masar]] ee [[Badda Cas]], gudaha [[Gobolka Badda Cas]]. ==Juqraafi== Foul Bay waxay ku taallaa wax yar uun waqooyiga [[Tropic of Cancer]]. Magaalada ku taal qaybta ugu gudaha badan ee gacanka waa [[Berenice Troglodytica|Berenice]] ({{langx|ar| برنيس}}, ''Barnīs''). Qaybta waqooyi ee Foul Bay waa [[jasiirad-gacmeed]] loo yaqaan [[Ras Banas]].<ref name="mapcarta">{{cite web|url=http://mapcarta.com/13059354|title=Foul Bay|work=Mapcarta|access-date=11 November 2016}}</ref> Burkhii qadiimiga ahaa ee [[Berenice Troglodytica]] waxay ku yaallaan gacanka. ===Jasiiradaha=== Foul Bay waxay leedahay jasiirado badan oo ay sameeyeen kor u kaca dhagaxa u dhow jaakada intii lagu jiray isu-ururinta laba [[taargooyinka qaaradaha]] oo ku hoos jira Badda Cas. Qaar ka mid ah kuwa ugu caansan waa: *[[Mukawwa Island]] *[[Rocky Island (Egypt)|Rocky Island]] *[[St. John's Island, Egypt|St. John's Island]] ==Madadaalo== Foul Bay waxay caan ku tahay dalxiisayaasha fursadaha quusitaanka. Hirar xoog leh oo khatar ah ayaa xaddidaya kaliya quusayaasha khibradda leh meelaha qaar halkaas oo ay ku arki karaan [[coral|muunadaha]] (coral). ==Tixraac== {{Reflist}} bz92gnd3g5dui3lsj197ikh0w54guvm 0 48239 300048 2026-06-28T09:44:28Z Isma4l 41797 /* */ 300048 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Gacanka Abu Qir | native_name ={{native name|ar|خليج أبو قير}} | other_name = | image = AbuQirBay.png | alt = Sawirka dayax-gacmeedka ee xeebta Masar | caption = Muuqaalka dayax-gacmeedka ee Abu Qir Bay | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Gobolka Beheira]] | group = | coordinates = {{coord|31|18|N|30|10|E|region:EG_type:waterbody|display =inline,title}} | type = Gacan | etymology = Abu Qir waa Af-Carabi macnaheedu yahay "[[Cyrus and John|Aabbe Cyrus]]", oo ah shahiid ka tirsan [[Kaniisadda Koobtigga]]. | part_of = [[Badda Mediterranean]] | inflow = [[Rosetta]] afka [[Niil]], [[Harada Idku]] | rivers = | outflow = | oceans = | catchment = | basin_countries = | agency = | designation = | date-built = | engineer = | date-flooded = | length = | width = | area = {{convert|500–600|km2|abbr=on}} | depth = {{convert|10–12|m|abbr=on}} | max-depth = {{convert|18|m|abbr=on}} | volume = {{convert|5–6|km3|abbr=on}} | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = Heerka badda | temperature_high = | temperature_low = | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | cities = | pushpin_map = Egypt | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Abu Qir Bay ee Masar | website = | reference = ''Eutrophication: causes, consequences and control''.<ref name= Eutrophication>{{cite book|title=Eutrophication: causes, consequences and control|url=https://books.google.com/books?id=wB70HmdWx9QC|volume=1|first1=Abid A.|last1=Ansari|first2=Gill Sarvajeet|last2=Singh|first3=Guy R.|last3=Lanza|first4=Walter|last4=Rast|publisher=Springer Science & Business Media|year=2010|isbn=9789048196258|page=174}}</ref> }} '''Gacanka Abu Qir''' (mararka qaarkood '''Abukir Bay''' ama '''Aboukir Bay'''; {{Langx|ar|خليج أبو قير|Khalīj Abū Qīr}}) waa gacan ballaaran oo ku taal [[Badda Mediterranean]] meel u dhow [[Iskandariya]] ee [[Masar]], oo u dhaxaysa afka [[Rosetta]] ee [[Niil]] iyo magaalada [[Abu Qir]]. Magaalooyinkii qadiimiga ahaa ee [[Canopus (Egypt)|Canopus]], [[Heracleion]] iyo [[Menouthis]] ayaa ku hoos jira biyaha gacanka. Sannadkii 1798 wuxuu ahaa goobtii [[Battle of the Nile|Dagaalkii Niil]], oo ahaa dagaal badeed u dhexeeyay [[Royal Navy|Ciidanka Badda ee Ingiriiska]] iyo ciidanka badda ee [[French First Republic|Jamhuuriyadda Koowaad ee Faransiiska]]. Gacanku wuxuu ka kooban yahay goob [[natural gas|gaas dabiici ah]], oo la helay 1970-meeyadii. ==Juqraafi== Abu Qir Bay waxay ku taallaa qiyaastii {{convert|20|km}} bari ka xigta Iskandariya, oo ku xaddidan dhinaca koonfur-galbeed ee madaxa Abu Qir, halkaas oo ay ku taal magaalada [[Abu Qir]], iyo dhinaca woqooyi-bari ee afka [[Rosetta]] ee [[Niil]]. Gacanku waa gobol xeebta Masar ah oo aad u bacrin ah laakiin waxaa ku dhaca [[eutrophication]] daran iyo wasakh ka timaada warshadaha iyo qashinka guryaha oo aan la daweyn.<ref name= Eutrophication/> [[ABU QIR Fertilizers and Chemicals Industries Company]], oo ah soo-saare weyn oo ah [[nitrogen fertilizer|bacriminta nitrogen]], ayaa ku taal gacanka. ==Qarqoomi== Ilaha qadiimiga ah ayaa tilmaamaya in laanta Canopic ee [[Nile Delta|Delta-da Niil]] ay mar gashay badda meel u dhow Heracleion ama qaybta bari ee Canopus. Isku-darka qoraallada Islaamiga ah iyo baaritaannada iyadoo la adeegsanayo [[geoarchaeology]] waxay soo jeedinayaan in laantan ay weli jirtay qarnigii sideedaad, markii qarqoomi weyn ay keentay in Canopus-ta bari ay ku degto gacanka. Laantii Canopic ayaa markii dambe hoos u dhacday oo ugu dambayntii xirantay.<ref>{{cite book|title=The Medieval Nile: Route, Navigation, and Landscape in Islamic Egypt|url=https://books.google.com/books?id=hYWlBAAAQBAJ|first=John|last=Cooper|publisher=The American University in Cairo Press|year=2014|isbn=9789774166143|pages=30, 58–59, 74}}</ref> Dhulka aagga Canopus wuxuu la kulmay kor u kaca heerka badda, dhulgariirro, [[tsunami|sunamis]], iyo qaybo badan oo ka mid ah waxay u muuqdaan inay horey ugu sujuudeen [[soil liquefaction|dareere-dhuleed]] waqti ka mid ah dhamaadka qarnigii 2aad ee BC,<ref name=LostCities6>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/cities/2016/aug/15/lost-cities-6-thonis-heracleion-egypt-sunken-sea|title=Lost cities #6: how Thonis-Heracleion resurfaced after 1,000 years under water|last=Shenker|first=Jack|date=15 Aug 2016|newspaper=The Guardian|access-date=11 Feb 2018}}</ref> oo noqday kuwo qarqoomi ah. ==Qadiimiga== [[File:Canopus menouthis herakleion.jpg|thumb|Khariidadda Delta-da Niil oo muujinaysa [[Canopus (Egypt)|Canopus]], [[Heracleion]], iyo [[Menouthis]]-ta qadiimiga ah]] Waqtiyadii qadiimiga ahaa Abu Qir Bay waxaa ku hareeraysan marshland waxayna lahayd dhowr jasiiradood. Ilaa qarnigii 7aad ee BC, magaalooyinka dekedaha waxaa laga aasaasay gacanka. Gacanku hadda wuxuu ka kooban yahay goobaha qadiimiga ah ee biyaha hoostooda ee saddex magaalo oo ka soo jeeda xilliyadii pre-Hellenistic, Hellenistic iyo Roomaanka.<ref>{{cite news |last=Mirsky |first=Steve |date=31 January 2010 |title=Cleopatra's Alexandria Treasures |url=http://www.scientificamerican.com/podcast/episode/cleopatras-alexandria-treasures-10-01-31/ |newspaper=Scientific American |access-date=23 July 2015 }}</ref> Qaybta bari ee magaaladii qadiimiga ahayd ee [[Canopus, Egypt|Canopus]] ayaa ku qarqoomay gacanka,<ref>{{cite news |last=Rothstein |first=Edward |date=3 June 2010 |title=Cleopatra's Underwater Kingdom |url=https://www.nytimes.com/2010/06/04/arts/design/04cleo.html |newspaper=The New York Times |access-date=23 July 2015 }}</ref> oo ay la socdaan hadhaagii [[Menouthis]]<ref>{{cite press release |last=Shwartz |first=Mark |date=11 December 2000 |title=Scientists, archaeologists and historians will unravel the mystery of Egypt's sunken cities |url=http://news.stanford.edu/pr/00/agunur110.html |location=California |publisher=Stanford University |access-date=23 July 2015 |archive-date=22 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200622105451/https://news.stanford.edu/pr/00/agunur110.html |url-status=dead }}</ref> iyo magaalada walaasheed [[Heracleion|Herakleion–Thonis]] oo hadda ku taal 7 kiiloomitir xeebta.<ref>{{cite news |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Lost underwater city explored in documentary |url=http://neoskosmos.com/news/en/Lost-underwater-city-explored-in-documentary |newspaper=Νεος Κοσμος |date=3 May 2013 |access-date=23 July 2015 }}</ref> Waxaa qoday qadiimiga biyaha hoostooda ee Faransiiska [[Franck Goddio]]. Nofeembar 2017, ergada Masar oo kaashanaysa Machadka Yurub ee Qadiimiga Biyaha hoostiisa ayaa ku dhawaaqay helitaanka saddex markab oo qarqoomay oo 2,000 oo sano jir ah oo ku noqday xilligii Roomaanka ee [[Iskandariya]] Abu Qir Bay.<ref>{{Cite web|date=2017-11-21|title=Sunken vessels dating back to Roman era discovered in Alexandria|url=https://www.egyptindependent.com/sunken-vessels-dating-back-roman-era-discovered-alexandria/|access-date=2020-12-28|website=Egypt Independent|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2017-11-21|title=Remains of 3 ships dating back to Roman era Found in Alex.|url=https://www.egypttoday.com/Article/4/33550/Remains-of-3-ships-dating-back-to-Roman-era-Found|access-date=2020-12-28|website=EgyptToday}}</ref> Xamuulka qarqoomay waxaa ka mid ahaa madax boqornimo oo kiristaalo ah oo laga yaabo inay lahaayeen taliyihii ciidammada Roomaanka ee "Antonio", saddex lacag oo dahab ah oo ka timid xilligii Emperor Octavius Augustus, looxyo alwaax waaweyn iyo weel dhoobo ah.<ref>{{Cite news|title=2,000-year-old Roman shipwrecks discovered near coast of Alexandria, Egypt|url=https://www.haaretz.com/archaeology/roman-shipwrecks-discovered-near-coast-of-alexandria-egypt-1.5467698|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204075207/https://www.haaretz.com/archaeology/roman-shipwrecks-discovered-near-coast-of-alexandria-egypt-1.5467698|url-status=dead|archive-date=February 4, 2018|access-date=2020-12-28|newspaper=Haaretz|language=en}}</ref> Julaay 2019, macbud Giriig ah oo yar iyo tiirar granite ah oo qadiimi ah, maraakiib khasnad leh, oo ay la socdaan lacagta naxaasta ah ee xukunkii [[Ptolemy II]], dhoobada laga soo bilaabo qarniyadii saddexaad iyo afraad ee BC ayaa laga helay magaaladii qarqoomay ee [[Heracleion]], oo loo yaqaan Atlantis ee Masar. Baaritaannada waxaa sameeyay quusayaal Masar iyo Yurub ah oo uu hoggaaminayay qadiimiga biyaha hoostiisa [[Franck Goddio]]. Waxay kaloo soo saareen macbud taariikhi ah oo gebi ahaanba burburay (macbudka ugu weyn ee magaalada) oo ka baxsan xeebta waqooyi ee Masar.<ref>{{Cite web|url=https://headtopics.com/uk/archaeologists-discover-a-sunken-ancient-settlement-underwater/7097571|title=Archaeologists discover a sunken ancient settlement underwater|last=Topics|first=Head|website=Head Topics|date=24 July 2019 |language=en|access-date=2019-08-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.newsweek.com/ancient-egypt-underwater-cities-sunken-cities-temple-coins-jewelry-archaeology-1450695|title=Ancient Egypt: Underwater archaeologists uncover destroyed temple in the sunken city of Heracleion|last=EDT|first=Katherine Hignett On 7/23/19 at 11:06 AM|date=2019-07-23|website=Newsweek|language=en|access-date=2019-08-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nosymedia.info/archaeologists-discover-a-sunken-ancient-settlement-underwater/1410/|title=Archaeologists discover a sunken ancient settlement underwater|last=Santos|first=Edwin|date=2019-07-28|website=Nosy Media|language=en-US|access-date=2019-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817155916/https://nosymedia.info/archaeologists-discover-a-sunken-ancient-settlement-underwater/1410/|archive-date=2019-08-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livescience.com/66045-underwater-ancient-egypt-city-temple.html|title=Divers Find Remains of Ancient Temple in Sunken Egyptian City|last=History|first=Laura Geggel 2019-07-29T10:37:58Z|website=livescience.com|date=29 July 2019 |language=en|access-date=2019-08-17}}</ref> Dhowr maraakiib qarqoomay ayaa laga qoday gacanka, oo ay ku jiraan doon xafladeed ([[Neshmet]] doon) oo loo huray [[Osiris]] iyo dhowr maraakiib [[Roman Empire|Roomaan]] ah.<ref>{{Cite news|agency=[[Associated Press|AP]] |date=23 November 2017 |title=Archeologists discover three Roman-era shipwrecks in Egypt's north coast |newspaper=[[Daily Sabah]] |location=[[Istanbul]] |url=https://www.dailysabah.com/life/2017/11/24/archeologists-discover-three-roman-era-shipwrecks-in-egypts-north-coast |archive-url=https://web.archive.org/web/20171124155224/https://www.dailysabah.com/life/2017/11/24/archeologists-discover-three-roman-era-shipwrecks-in-egypts-north-coast |archive-date=24 November 2017 |url-status=live |df=dmy}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Khalil |first1=Emad |last2=Mustafa |first2=Mohamed |year=2002 |chapter=Chapter 31: Underwater archaeology in Egypt |editor1-last=Ruppé |editor1-first=Carol V. |editor2-last=Barstad |editor2-first=Janet F. |title=International Handbook of Underwater Archaeology |location=New York |publisher=Kluwer Academic |pages=519–534 |isbn=978-0-306-46345-7}}</ref> ==Dagaalkii Niil== {{Main|Battle of the Nile}} [[File:The Battle of the Nile, 1 August 1798.jpg|thumb|Maraakiibta Ingiriiska oo weeraraya maraakiibta Faransiiska ee Abukir]] 1-dii Agoosto, 1798, [[Horatio Nelson]] wuxuu la dagaallamay dagaalkii badeed ee "Battle of the Nile", oo inta badan loo yaqaan "Battle of Aboukir Bay". (Lama wareerin Dagaalkii Abukir (1799) iyo Dagaalkii Abukir (1801).) 1-dii Maarso 1801, qiyaastii 70 maraakiib dagaal oo Ingiriis ah, oo ay weheliyaan gaadiid siday 16,000 oo askari, ayaa ku soo xirtay Aboukir Bay meel u dhow [[Iskandariya]]. Ujeedadu waxay ahayd in laga adkaado xooggii Faransiiska ee ku haray Masar ka dib markii [[Napoleon]] uu ku laabtay Faransiiska. Cimilada xun ayaa dib u dhigtay bixitaanka muddo toddobaad ah laakiin, 8-dii Maarso, Kabtan [[Alexander Cochrane]] oo ka tirsan [[HMS Ajax (1798)|HMS ''Ajax'']] wuxuu geeyay 320 doonyood, oo laba saf ah, si ay ciidammada u keenaan xeebta. Beteriyada xeebta Faransiiska ayaa ka soo horjeeday soo degitaanka, laakiin Ingiriisku waxay awood u yeesheen inay dib u celiyaan, maalintii xigtayna, dhammaan ciidankii Ingiriiska ee Sir [[Ralph Abercromby]] waxay joogeen xeebta. Ingiriisku waxay markaas ka adkaadeen ciidankii Faransiiska ee [[Battle of Alexandria (1801)|Dagaalkii Iskandariya]]. [[Siege of Alexandria (1801)|Go'doomintii Iskandariya]] ayaa timid, magaaladuna waxay dhacday 2-dii Sebtember 1801. ''[[French ship Orient (1791)|L’Orient]]'', markabkii calanka ee Napoleon, waxaa burburiyay maraakiibtii Nelson wuxuuna ku yaallaa gacanka oo ku yaal gunta badda. Waxay sidday shan milyan oo francs oo dahab ah iyo hal milyan oo lacag ah oo laga soo qaatay [[Knights Hospitaller]] ee [[Malta]]. Intii u dhaxaysay 1998 iyo 1999, qadiimiga Faransiiska Franck Goddio wuxuu hoggaamiyay duullaan sameeyay daraasad qadiimiga ah oo biyaha hoostooda ah oo goobta burburka ah.<ref>{{cite web|title=Napoleon Bonaparte's fleet|url=http://www.franckgoddio.org/projects/others/napoleon-bonapartes-fleet.html|website=Franck Goddio|access-date=12 October 2017}}</ref> ==Jasiiradda Nelson== {{Main|Nelson's Island}} Jasiiradda Nelson, oo sidoo kale loo yaqaan Jasiiradda Aboukir, waa jasiirad {{convert|350|m|abbr=on}}-dheer oo ku taal Abu Qir bay oo loo isticmaalo dalxiiska iyo madadaalada. Jasiiraddu waxay hoos u dhacday cabbir ahaan tan iyo qadiimiga iyadoo ay sabab u tahay nabaad-guurka iyo dhagaxaanta dhagaxa. Markii ay qayb ka ahayd [[Ancient Egypt|Masar-tii Qadiimiga ahayd]] waxay u badan tahay inay ku xirnayd dhul-weynaha waxa hadda ah saldhigga ciidanka badda ee Aboukir. Waqtiyadii Fircooniga jasiiraddu waxay ku taallay waddo ganacsi oo aasaasi ah oo loo maro Webiga Niil waxayna noqotay xarun weyn oo diimeed iyo ganacsi. Waxaa jira caddayn qadiimiga ah in necropolis-ka darajo sare leh la dhigay jasiiradda. Intii lagu jiray [[Ptolemaic Kingdom|Boqortooyada Ptolemaic]] jasiiradda waa la xoojiyay.<ref>{{cite news|title=Graves Found Shows Women Fought With British in the 1798 Battle of the Nile|url=https://www.haaretz.com/jewish/archaeology/1.733462|archive-url=https://web.archive.org/web/20160726205706/http://www.haaretz.com/jewish/archaeology/1.733462|url-status=dead|archive-date=July 26, 2016|author=Philippe Bohstrom|date=26 July 2016|work=Haaretz}}</ref> Ka dib Dagaalkii Niil ee 1798, dhowr Ingiriis ah oo dhintay ayaa lagu aasay jasiiradda. Qabrigooda waxaa la helay 2000. Maadaama ay halis ugu jireen nabaad-guurka badda, soddon meyd oo dib ayaa loogu aasay Chatby [[Commonwealth War Graves Commission|Commonwealth War Graves]] Cemetery ee Iskandariya 2005.<ref>{{cite news|title=Reburial for Nelson's comrades|url=http://newswww.bbc.net.uk/1/hi/uk/4455033.stm|date=18 April 2005|work=BBC News}}</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Harada Burullus]] * [[Harada Mariout]] ==Tixraac== {{Reflist}} {{Authority control}} 7v2gke1agqm1vcr9xtt1vhihim8pm9l 0 48240 300049 2026-06-28T09:49:55Z Isma4l 41797 /* */ 300049 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name= Tigres Strait | native_name = {{native name|pt|Estreito dos Tigres}} | pushpin_map = Angola | pushpin_map_caption = Goobta ku taal Angola | coords= {{coord|16|38|S|11|46|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers= | oceans=[[Badweynta Atlaantigga]] | countries= [[Angola]] | length ={{convert|35|km|abbr=on}} | width ={{convert|9|km|abbr=on}} | area= | frozen= | islands=[[Tigres Island]] | cities= | reference=<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> }} '''Tigres Strait''', oo hore loo yaqaanay '''Tigres Bay''' ama '''Great Fish Bay''', waa marin ku taal [[Angola]], oo ku taal [[Gobolka Namibe]], waxayna u adeegtaa kala qaybinta u dhaxaysa dhul-weynaha Angola iyo [[Tigres Island]].<ref name="mapcartaB">{{cite web|url=http://mapcarta.com/19037300|title=Baia dos Tigres|work=Mapcarta|accessdate=10 October 2016}}</ref><ref>[http://jornaldeangola.sapo.ao/reportagem/baia_dos_tigres__e_uma_aldeia_fantasma Baía dos Tigres é uma aldeia fantasma]. Jornal de Angola. 10 de janeiro de 2019.</ref> ==Juqraafi== Waxay mar hore lahayd gacan-jasiirad yar oo dhinaca bari ah, iyada oo [[isthmus|luqun-dhuleedkeedu]] uu ku yaal koonfurta iyo tuulo kalluumeysi oo si wanaagsan loo aasaasay oo la magac baxday [[Saint Martin of the Tigers]] (Af-Bortaqiis: ''São Martinho dos Tigres''). Badweynta ayaa jabisay luqun-dhuleedka gacan-jasiiradda 1962-kii, khadkii biyuhuna waa uu go'ay.<ref>{{Cite web|url=https://sites.google.com/a/coolwaterssara.com/www/|title=Cool Waters|website=sites.google.com|access-date=2017-07-13}}</ref> Tigres waxay noqotay jasiirad habeen keliya, [[Tigres Island]], jasiiradda ugu weyn Angola.<ref name="mapcartaI">{{cite web|url=http://mapcarta.com/19049252|title=Ilha dos Tigres|work=Mapcarta|accessdate=10 October 2016}}</ref> Waqtigan xaadirka ah, inta badan aagga gacankii hore wuxuu noqday [[marin|marin]] u dhexeeya jasiiradda iyo dhul-weynaha. Gacankii asalka ahaa, kaliya [[gacan yar]] oo u furan woqooyi —''Saco dos Tigres''— ayaa ka hartay dhinaca koonfureed.<ref name="mapcartaST">{{cite web|url=http://mapcarta.com/19037298|title=Saco dos Tigres|work=Mapcarta|accessdate=14 October 2016}}</ref> ==Taariikh== 6-dii Diseembar 1904 maraakiibta Ruushka ee u socday Pacific-ga si ay ula dagaallamaan [[Battle of Tsushima|Dagaalkii Tsushima]] ayaa ku joogsaday gacanka si ay u qaataan dhuxul.<ref name=Pleshakov140 /> Waxay baxeen galabnimadii ku xigtay.<ref name=Pleshakov140 /> Markabkii Ingiriiska ee [[HMS Barrosa (1889)|HMS Barrosa]] ayaa yimid maalintii xigtay isagoo raadinaya maraakiibta ka hor inta uusan u jihaysan [[Moçâmedes]].<ref name=Pleshakov140>{{cite book |last=Pleshakov |first=Constantine |title=The Tsar's Last Armada |publisher=Basic Books |publication-place=Oxford |date=2002 |isbn=1-903985-31-5 |pages=140-141}}</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Juqraafiga Angola]] ==Tixraac== {{reflist}} p16aanopicl83mvg4it3lnf0mqepnos 300050 300049 2026-06-28T09:50:11Z Isma4l 41797 /* */ 300050 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name= Marinka Tigres | native_name = {{native name|pt|Estreito dos Tigres}} | pushpin_map = Angola | pushpin_map_caption = Goobta ku taal Angola | coords= {{coord|16|38|S|11|46|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers= | oceans=[[Badweynta Atlaantigga]] | countries= [[Angola]] | length ={{convert|35|km|abbr=on}} | width ={{convert|9|km|abbr=on}} | area= | frozen= | islands=[[Tigres Island]] | cities= | reference=<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> }} '''Marinka Tigres''', oo hore loo yaqaanay '''Tigres Bay''' ama '''Great Fish Bay''', waa marin ku taal [[Angola]], oo ku taal [[Gobolka Namibe]], waxayna u adeegtaa kala qaybinta u dhaxaysa dhul-weynaha Angola iyo [[Tigres Island]].<ref name="mapcartaB">{{cite web|url=http://mapcarta.com/19037300|title=Baia dos Tigres|work=Mapcarta|accessdate=10 October 2016}}</ref><ref>[http://jornaldeangola.sapo.ao/reportagem/baia_dos_tigres__e_uma_aldeia_fantasma Baía dos Tigres é uma aldeia fantasma]. Jornal de Angola. 10 de janeiro de 2019.</ref> ==Juqraafi== Waxay mar hore lahayd gacan-jasiirad yar oo dhinaca bari ah, iyada oo [[isthmus|luqun-dhuleedkeedu]] uu ku yaal koonfurta iyo tuulo kalluumeysi oo si wanaagsan loo aasaasay oo la magac baxday [[Saint Martin of the Tigers]] (Af-Bortaqiis: ''São Martinho dos Tigres''). Badweynta ayaa jabisay luqun-dhuleedka gacan-jasiiradda 1962-kii, khadkii biyuhuna waa uu go'ay.<ref>{{Cite web|url=https://sites.google.com/a/coolwaterssara.com/www/|title=Cool Waters|website=sites.google.com|access-date=2017-07-13}}</ref> Tigres waxay noqotay jasiirad habeen keliya, [[Tigres Island]], jasiiradda ugu weyn Angola.<ref name="mapcartaI">{{cite web|url=http://mapcarta.com/19049252|title=Ilha dos Tigres|work=Mapcarta|accessdate=10 October 2016}}</ref> Waqtigan xaadirka ah, inta badan aagga gacankii hore wuxuu noqday [[marin|marin]] u dhexeeya jasiiradda iyo dhul-weynaha. Gacankii asalka ahaa, kaliya [[gacan yar]] oo u furan woqooyi —''Saco dos Tigres''— ayaa ka hartay dhinaca koonfureed.<ref name="mapcartaST">{{cite web|url=http://mapcarta.com/19037298|title=Saco dos Tigres|work=Mapcarta|accessdate=14 October 2016}}</ref> ==Taariikh== 6-dii Diseembar 1904 maraakiibta Ruushka ee u socday Pacific-ga si ay ula dagaallamaan [[Battle of Tsushima|Dagaalkii Tsushima]] ayaa ku joogsaday gacanka si ay u qaataan dhuxul.<ref name=Pleshakov140 /> Waxay baxeen galabnimadii ku xigtay.<ref name=Pleshakov140 /> Markabkii Ingiriiska ee [[HMS Barrosa (1889)|HMS Barrosa]] ayaa yimid maalintii xigtay isagoo raadinaya maraakiibta ka hor inta uusan u jihaysan [[Moçâmedes]].<ref name=Pleshakov140>{{cite book |last=Pleshakov |first=Constantine |title=The Tsar's Last Armada |publisher=Basic Books |publication-place=Oxford |date=2002 |isbn=1-903985-31-5 |pages=140-141}}</ref> ==Sidoo kale eeg== * [[Juqraafiga Angola]] ==Tixraac== {{reflist}} o6cqfghtmqo1i5xb3x5u03w1t0cuqg0 0 48241 300051 2026-06-28T09:52:40Z Isma4l 41797 /* */ 300051 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name= Gacanka Dungonab | native_name = {{native name list |tag1=ar |name1=خليج دونجوناب |tag2=ar-Latn |name2=Ḫalīj Dūnjūnāb }} | other_name = Dungunāb Bay | image = | caption = | pushpin_map = Sudan | pushpin_map_caption = Goobta ku taal Suudaan | coords= {{coord|21|0|N|37|11|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers= | oceans=[[Badda Cas]] | countries= [[Suudaan]] | length ={{convert|33|km|abbr=on}} | width ={{convert|12|km|abbr=on}} | area= | frozen= | islands=Badan<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> | cities= | embedded = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | part_of = "Dungonab Bay – [[Mukkawar Island Marine National Park]]" qayb ka mid ah ''[[Sanganeb Marine National Park]] and Dungonab Bay – Mukkawar Island Marine National Park'' | criteria = {{UNESCO WHS type|(vii), (ix), (x)}}(vii), (ix), (x) | ID = 262rev-002 | year = 2016}} {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Dongonab Bay-Marsa Waiai | designation1_date = 2 February 2009 | designation1_number = 1859<ref name="RSIS">{{Cite web|title=Dongonab Bay-Marsa Waiai|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1859|accessdate=25 April 2018}}</ref>}} }} '''Gacanka Dungonab'''<ref name="mapcarta">{{cite web|url=http://mapcarta.com/13097906|title=Dungunāb|work=Mapcarta|accessdate=14 October 2016}}</ref> ama '''Dongonab Bay'''<ref name="geo">[http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-7217&fid=5856&c=sudan Dongonab Bay, Sudan - Geographical Names ]</ref> ({{langx|ar|خليج دونجوناب}} ''Ḫalīj Dūnjūnāb'') waa jirro biyo ah oo ku taal xeebta [[Suudaan]] ee [[Badda Cas]]. ==Juqraafi== Dungonab Bay waxay u jeeddaa koonfur waxayna ku taal 130&nbsp;km waqooyiga [[Port Sudan]]. Qaybteeda dhexe, Rawayah Lagoon, waxaa ku hareeraysan reefs coral. Iyadoo ay weheliso [[Mukkawar Island]] iyo [[Sanganeb]] (reef coral gooni ah), aagga waxaa lagu dhawaaqay [[Dungonab Bay – Mukkawar Island Marine National Park]] waxayna noqotay [[Goobta Dhaxalka Adduunka]] sannadkii 2016.<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/262 UNESCO - Sanganeb Marine National Park and Dungonab Bay – Mukkawar Island Marine National Park]</ref> Waxaa loo qoondeeyay goob la ilaaliyo oo [[Ramsar site|Ramsar]] ah tan iyo 2009.<ref name="RSIS"/> ===Goobta Shimbiraha ee Muhiimka ah=== Xariijin xeebta ah ee gacanka, oo ay ku jiraan kaymaha mangrove ee xeebta gacanka, oo ay weheliso jasiiradaha Mukkawar, Mayetib iyo Taila iyo biyaha ku dhow, ayaa waxaa u qoondeeyay [[Goobta Shimbiraha ee Muhiimka ah]] (IBA) [[BirdLife International]] sababtoo ah waxay taageeraan dad deggan ama tarma oo muhiim ah oo ah [[spotted sandgrouse]], [[white-eyed gull]]s, [[lesser crested tern]]s, [[sooty falcon]]s, [[greater hoopoe-lark]]s, [[bar-tailed lark|bar-tailed]] iyo [[desert lark]]s, [[fulvous babbler]]s iyo [[white-crowned wheatear]]s.<ref name=bli>{{cite web |url= https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/mukawwar-island-and-dunganab-bay-iba-sudan |title= Mukawwar island and Dunganab bay|author=<!--Not stated--> |date=2024|website= BirdLife Data Zone|publisher= BirdLife International|access-date= 2024-09-08}}</ref> ==Sidoo kale eeg== *[[African Parks Network]] *[[Liiska Goobaha Dhaxalka Adduunka ee Afrika]] *[[Liiska Goobaha Dhaxalka Adduunka ee Waddamada Carabta]] ==Tixraac== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== * [https://artsandculture.google.com/story/BgVB4ZNIrRqjpQ Sanganeb Marine National Park and Dungonab Bay - Mukkawar Island Marine National Park] Ururinta UNESCO ee Google Arts and Culture 08yuki5g56cjta5uim85k8omck0iay1 300058 300051 2026-06-28T09:59:25Z Isma4l 41797 /* */ 300058 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name= Gacanka Dungonab | native_name = {{native name list |tag1=ar |name1=خليج دونجوناب |tag2=ar-Latn |name2=Ḫalīj Dūnjūnāb }} | other_name = Dungunāb Bay | image = | caption = | pushpin_map = Sudan | pushpin_map_caption = Goobta ku taal Suudaan | coords= {{coord|21|0|N|37|11|E|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers= | oceans=[[Badda Cas]] | countries= [[Suudaan]] | length ={{convert|33|km|abbr=on}} | width ={{convert|12|km|abbr=on}} | area= | frozen= | islands=Badan<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> | cities= | embedded = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | child = yes | part_of = "Dungonab Bay – [[Mukkawar Island Marine National Park]]" qayb ka mid ah ''[[Sanganeb Marine National Park]] and Dungonab Bay – Mukkawar Island Marine National Park'' | criteria = {{UNESCO WHS type|(vii), (ix), (x)}}(vii), (ix), (x) | ID = 262rev-002 | year = 2016}} {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Dongonab Bay-Marsa Waiai | designation1_date = 2 February 2009 | designation1_number = 1859<ref name="RSIS">{{Cite web|title=Dongonab Bay-Marsa Waiai|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1859|accessdate=25 April 2018}}</ref>}} }} '''Gacanka Dungonab'''<ref name="mapcarta">{{cite web|url=http://mapcarta.com/13097906|title=Dungunāb|work=Mapcarta|accessdate=14 October 2016}}</ref> ama '''Dongonab Bay'''<ref name="geo">[http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-7217&fid=5856&c=sudan Dongonab Bay, Sudan - Geographical Names ]</ref> ({{langx|ar|خليج دونجوناب}} ''Ḫalīj Dūnjūnāb'') waa jirro biyo ah oo ku taal xeebta [[Suudaan]] ee [[Badda Cas]]. ==Juqraafi== Dungonab Bay waxay u jeeddaa koonfur waxayna ku taal 130&nbsp;km waqooyiga [[Port Sudan]]. Qaybteeda dhexe, Rawayah Lagoon, waxaa ku hareeraysan reefs coral. Iyadoo ay weheliso [[Mukkawar Island]] iyo [[Sanganeb]] (reef coral gooni ah), aagga waxaa lagu dhawaaqay [[Dungonab Bay – Mukkawar Island Marine National Park]] waxayna noqotay [[Goobta Dhaxalka Adduunka]] sannadkii 2016.<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/262 UNESCO - Sanganeb Marine National Park and Dungonab Bay – Mukkawar Island Marine National Park]</ref> Waxaa loo qoondeeyay goob la ilaaliyo oo [[Ramsar site|Ramsar]] ah tan iyo 2009.<ref name="RSIS"/> ===Goobta Shimbiraha ee Muhiimka ah=== Xariijin xeebta ah ee gacanka, oo ay ku jiraan kaymaha mangrove ee xeebta gacanka, oo ay weheliso jasiiradaha Mukkawar, Mayetib iyo Taila iyo biyaha ku dhow, ayaa waxaa u qoondeeyay [[Goobta Shimbiraha ee Muhiimka ah]] (IBA) [[BirdLife International]] sababtoo ah waxay taageeraan dad deggan ama tarma oo muhiim ah oo ah [[spotted sandgrouse]], [[white-eyed gull]]s, [[lesser crested tern]]s, [[sooty falcon]]s, [[greater hoopoe-lark]]s, [[bar-tailed lark|bar-tailed]] iyo [[desert lark]]s, [[fulvous babbler]]s iyo [[white-crowned wheatear]]s.<ref name=bli>{{cite web |url= https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/mukawwar-island-and-dunganab-bay-iba-sudan |title= Mukawwar island and Dunganab bay|author=<!--Not stated--> |date=2024|website= BirdLife Data Zone|publisher= BirdLife International|access-date= 2024-09-08}}</ref> ==Sidoo kale eeg== *[[African Parks Network]] *[[Liiska Goobaha Dhaxalka Adduunka ee Afrika]] *[[Liiska Goobaha Dhaxalka Adduunka ee Waddamada Carabta]] ==Tixraac== {{Reflist}} ==Xiriirinta dibadda== * [https://artsandculture.google.com/story/BgVB4ZNIrRqjpQ Sanganeb Marine National Park and Dungonab Bay - Mukkawar Island Marine National Park] Ururinta UNESCO ee Google Arts and Culture 1bu2a67ph88xb1ouoa61g89zwpgzshs 828 48242 300052 2026-06-28T09:53:48Z Isma4l 41797 Sameey 300052 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} local sandbox-- = '/sandbox' -- COMMENT OUT this defintion on the live version local validate = function(args) local former = false if args.delisted=='yes' then former = true end local par if args and args[1] and args[1]~='' then par = args[1]:lower() if par:sub(1, 6)=='former' then former = true par = par:sub(7) -- strip off "former" from start end local list = mw.loadJsonData('Module:Designation/list' .. (sandbox or '')) if list[par] then -- lookup not needed return list[par], former else -- attempt lookup local lookup = mw.loadJsonData('Module:Designation/lookup' .. (sandbox or '')) if lookup[par] then -- successful lookup par = lookup[par] return list[par], former else local category = mw.title.getCurrentTitle().namespace==0 and '[[Category:Articles using Template:Designation with invalid designation]]' or '' return 'Invalid designation' .. category end end else return 'No parameter' end end local get_data = function(frame) local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local args = getArgs(frame, {wrappers = { 'Template:Designation', 'Template:Designation/text', 'Template:Designation/colour', 'Template:Designation/colour2', 'Template:Designation/divbox', 'Template:Designation/abbreviation' }}) return validate(args) end local text = function(frame, data, former) local text = data.text if data.lang then text = frame:expandTemplate{title = 'lang', args = { code = data.lang, text = text }} end return text and ((former and 'Former ' or '') .. text) end p.text = function(frame) local data, former = get_data(frame) if type(data)=='string' then return data end return text(frame, data, former) end local colour = function(data, former, index) local color if former then color = 'DDDDDD' elseif data[index] then color = data[index] else color = 'A8EDEF' -- default colour end return color and ('#' .. color) end p.color = function(frame) local data, former = get_data(frame) if type(data)=='string' then return data end return mw.text.nowiki(colour(data, former, 'col')) end p.color2 = function(frame) local data, former = get_data(frame) if type(data)=='string' then return data end return mw.text.nowiki(colour(data, former, 'col2')) end p.abbr = function(frame) local data, former = get_data(frame) if type(data)=='string' then return data end return former and '???' or data.abbr or '???' end local box = function(data, color, text) local div = mw.html.create('div') :css('line-height', '1.5') :css('text-align', 'center') if type(data)=='string' then local invalid = mw.html.create('span') :css('color', 'red') :wikitext('Error: ' .. data) div:node(invalid) else div:css('border-style', 'solid') :css('border-width', '4px') :css('border-color', color) :wikitext(text) end return div end p.divbox = function(frame) local data, former = get_data(frame) local color = colour(data, former, 'col2') local text = text(frame, data, former) return tostring(box(data, color, text)) end p.doc_table = function(frame) local scope = frame.args and frame.args.scope local scopes = {} for s in mw.text.gsplit(scope, ",", true) do scopes[mw.text.trim(s:lower())] = true end local lookup = mw.loadJsonData('Module:Designation/lookup' .. (sandbox or '')) local rev_lookup = {} for alias, code in pairs(lookup) do if rev_lookup[code] then table.insert(rev_lookup[code], alias) else rev_lookup[code] = {alias} end end local list = mw.loadJsonData('Module:Designation/list' .. (sandbox or '')) local header = mw.html.create('tr') :tag('th'):wikitext('Code'):done() :tag('th'):wikitext('Designation'):done() :tag('th'):css('width', '250px'):wikitext('Bordered version'):done() :tag('th'):wikitext('Scope'):done() :tag('th'):wikitext('Aliases'):done() local tab = mw.html.create('table') :addClass('wikitable') :addClass('sortable') :node(header) for code, data in pairs(list) do if scopes[data.scope:lower()] then local des = mw.html.create('td') :css('text-align', 'center') :css('background', '#' .. (data.col or 'A8EDEF')) :wikitext(data.text) local border = mw.html.create('td') :node(box(data, '#'..(data.col2 or 'A8EDEF'), data.text)) local row = mw.html.create('tr') :tag('th'):wikitext(code):done() :node(des) :node(border) :tag('td'):css('text-align', 'center'):wikitext(data.scope):done() :tag('td'):wikitext(rev_lookup[code] and table.concat(rev_lookup[code], ', ')):done() tab:node(row) end end return tostring(tab) end local check_params = function(args, n) local desp = {root = args['designated_other' .. n]} local suffixes = {'name', 'color', 'textcolor', 'link', 'num_position', 'number', 'abbr'} for _, s in ipairs(suffixes) do desp[s] = args['designated_other' .. n .. '_' .. s] end local data = desp.root and validate{[1]=desp.root} return desp, data end p.header = function(frame) local desp, data = check_params(frame:getParent().args, frame.args[1]) local makediv = function(text, bgcolor, num, textcolor) local autolink = require('Module:Link if exists')._main local link = autolink{[1]=text} local span = mw.html.create('span') :css('color', textcolor) :wikitext(link) local div = mw.html.create('div') :css('width', '100%') :css('text-align', 'center') :css('line-height', '1.5') :css('color', 'var(--color-base)') :css('background', bgcolor) :node(span) :wikitext(num) return tostring(div) end local num = '' local position = desp.num_position and desp.num_position:lower() if desp.number and desp.number~='' and (position=='both' or position=='top') then local abbr = frame:expandTemplate{title = 'abbr', args = {[1]='No.', [2]='Number'}} num = '&nbsp;' .. abbr .. '&nbsp;' .. desp.number end if data and type(data)=='table' then return makediv(data.text, '#' .. (data.col or 'A8EDEF'), num) elseif desp.name then return makediv(desp.name, desp.color or 'FFFFFF', num, desp.textcolor) end end p.label = function(frame) local desp, data = check_params(frame:getParent().args, frame.args[1]) local abbr = (data and data.abbr) or desp.abbr or '???' local category = abbr=='???' and mw.title.getCurrentTitle().namespace==0 and '[[Category:Articles using Template:Designation with undefined abbreviation]]' or '' return frame.args[2] .. ' ' .. abbr .. category end p.number = function(frame) local desp, data = check_params(frame:getParent().args, frame.args[1]) local out = '' local position = desp.num_position and desp.num_position:lower() if position~='top' then local noabbr = frame:expandTemplate{title = 'abbr', args = {[1]='No.', [2]='Number'}} local abbr = data and data.abbr or desp.abbr or '???' local category = abbr=='???' and mw.title.getCurrentTitle().namespace==0 and '[[Category:Articles using Template:Designation with undefined abbreviation]]' or '' out = abbr .. '&nbsp;' .. noabbr .. category end return out end return p q2q1vuo6if0moemom2sifd1yfq169dy 828 48243 300053 2026-06-28T09:54:55Z Isma4l 41797 Isma4l abuuray bogga [[Module:Designation/lookup]] isagoo isticmaalaya nooc nuxur aan caadi ahayn "JSON" 300053 json application/json {} mbqvfsr1gawa9eid5wppvmaes442iwf 300054 300053 2026-06-28T09:55:15Z Isma4l 41797 300054 json application/json { "world heritage site": "whs", "iucn category ia": "iucnia", "iucn ia": "iucnia", "category ia": "iucnia", "nature reserve": "iucnia", "iucn category ib": "iucnib", "iucn ib": "iucnib", "category ib": "iucnib", "wilderness area": "iucnib", "iucn category ii": "iucnii", "iucn ii": "iucnii", "category ii": "iucnii", "national park": "iucnii", "iucn category iii": "iucniii", "iucn iii": "iucniii", "category iii": "iucniii", "natural monument": "iucniii", "iucn category iv": "iucniv", "iucn iv": "iucniv", "category iv": "iucniv", "habitat management": "iucniv", "species management": "iucniv", "iucn category v": "iucnv", "iucn v": "iucnv", "category v": "iucnv", "protected landscape": "iucnv", "protected seascape": "iucnv", "iucn category vi": "iucnvi", "iucn vi": "iucnvi", "category vi": "iucnvi", "managed resource protected area": "iucnvi", "ramsar wetland": "ramsar", "ramsar wetland of international importance": "ramsar", "historic civil engineering landmark": "hcel", "civil engineering landmark": "hcel", "asce": "hcel", "historic mechanical engineering landmark": "hmel", "mechanical engineering landmark": "hmel", "asme": "hmel", "cultural monument of albania": "cmoa", "albanian cultural monument": "cmoa", "albania": "cmoa", "monument kulture": "cmoa", "national cultural heritage of antigua and barbuda": "ncha", "antigua and barbuda": "ncha", "historical site of antigua and barbuda": "hsab", "historic site of antigua and barbuda": "hsab", "antigua and barbuda historical site": "hsab", "national historic monument of argentina": "nhma", "argentina historic monument": "nhma", "argentina": "nhma", "australian national heritage list": "anhl", "australia": "anhl", "commonwealth heritage list": "cwlthl", "australian commonwealth heritage list": "cwlthl", "commonwealth": "cwlthl", "register national estate": "rne", "register of the national estate": "rne", "australian register of the national estate": "rne", "national monument of bosnia and herzegovina": "kons", "nacionalni spomenik bosne i hercegovine": "kons", "bosnia and herzegovina": "kons", "national historic heritage of brazil": "nhhb", "brazilian historic heritage": "nhhb", "iphan": "nhhb", "brazil": "nhhb", "national historic site of canada": "nhsc", "canadian national historic site": "nhsc", "canada": "nhsc", "heritage railway station of canada": "hrsc", "canadian heritage railway station": "hrsc", "major historic and cultural site protected at the national level (china)": "mchs", "major historic and cultural site protected at the national level": "mchs", "major cultural heritage sites under national level protection": "mchs", "major cultural heritage sites under national-level protection": "mchs", "china historic and cultural": "mchs", "protected natural value of croatia": "pnvc", "croatian protected natural value": "pnvc", "protected area of croatia": "pnvc", "croatian protected area": "pnvc", "croatia natural": "pnvc", "spomenik prirode": "pnvc", "cultural good of croatia": "cgoc", "croatian cultural good": "cgoc", "croatia cultural": "cgoc", "spomenik kulture": "cgoc", "national cultural monument of the czech republic": "ncmcr", "czech national cultural monument": "ncmcr", "national register of historic parks and gardens": "nrhpg", "england historic garden": "nrhpg", "english historic park": "nrhpg", "english historic garden": "nrhpg", "england historic park": "nrhpg", "register of historic parks and gardens": "nrhpg", "historic parks and gardens": "nrhpg", "monument historique": "mh", "france": "mh", "french": "mh", "cultural heritage monument of georgia": "chmg", "immovable cultural monument of national significance of georgia": "icmns", "monuments of national importance": "mani", "monument of national importance (india)": "mani", "monuments of national importance (india)": "mani", "monument of national importance": "mani", "iran national heritage list": "inhl", "iran": "inhl", "iran national heritage": "inhl", "irish national monument": "inmon", "national monument of ireland": "inmon", "ireland": "inmon", "irish": "inmon", "ireland monument in state care": "inmon", "irish monument in state care": "inmon", "national treasure of japan": "ntoj", "japanese national treasure": "ntoj", "japan": "ntoj", "monumento nacional de chile": "chile", "national monument of chile": "chile", "cultural monument of lithuania": "cmll", "lithuania": "cmll", "rijksmonument": "rijks", "dutch national monument": "rijks", "netherlands national monument": "rijks", "national monument of the netherlands": "rijks", "netherlands": "rijks", "dutch": "rijks", "new zealand historic places trust category i": "hpti", "heritage new zealand category 1": "hpti", "nz category 1": "hpti", "heritage nz category i": "hpti", "new zealand category 1": "hpti", "heritage new zealand category i": "hpti", "nz category i": "hpti", "new zealand category i": "hpti", "nzhpt category i": "hpti", "heritage nz category 1": "hpti", "new zealand historic places trust category ii": "hptii", "nzhpt category ii": "hptii", "new zealand category 2": "hptii", "new zealand category ii": "hptii", "nz category ii": "hptii", "nz category 2": "hptii", "heritage new zealand category ii": "hptii", "heritage new zealand category 2": "hptii", "heritage nz category ii": "hptii", "heritage nz category 2": "hptii", "new zealand historic places trust wahi tapu": "nzwtapu", "new zealand wahi tapu": "nzwtapu", "heritage new zealand wahi tapu": "nzwtapu", "nz wahi tapu": "nzwtapu", "heritage nz wahi tapu": "nzwtapu", "new zealand wahi tapu area": "nzwtapua", "heritage new zealand wahi tapu area": "nzwtapua", "nz wahi tapu area": "nzwtapua", "new zealand historic places trust wahi tapu area": "nzwtapua", "heritage nz wahi tapu area": "nzwtapua", "new zealand historic places trust wahi tupuna": "nzwtupuna", "heritage new zealand wahi tupuna": "nzwtupuna", "new zealand wahi tupuna": "nzwtupuna", "nz wahi tupuna": "nzwtupuna", "heritage nz wahi tupuna": "nzwtupuna", "new zealand historic places trust historic area": "nzha", "heritage new zealand historic area": "nzha", "nz historic area": "nzha", "new zealand historic area": "nzha", "heritage nz historic area": "nzha", "register of parks gardens and demesnes of special historic interest": "nihg", "northern ireland historic park": "nihg", "northern ireland historic garden": "nihg", "register of parks, gardens and demesnes": "nihg", "parks, gardens and demesnes": "nihg", "old dhaka heritage sites": "dhaka", "old dhaka": "dhaka", "philippines cultural treasures": "pnct", "philippines treasures": "pnct", "philippines national historical landmarks": "pnhl", "philippines landmarks": "pnhl", "historic monument (poland)": "hmp", "historic monument of poland": "hmp", "historic monuments (poland)": "hmp", "historic monuments of poland": "hmp", "polish historic monument": "hmp", "polish historic monument s": "hmp", "pomnik historii": "hmp", "national monument of portugal": "ippar", "portuguese national monument": "ippar", "portugal": "ippar", "monumento nacional do portugal": "ippar", "igespar": "ippar", "dgpc": "ippar", "national register of historic monuments in romania": "romania", "monument istoric": "romania", "monument historic": "romania", "romanian": "romania", "serbian cultural property of great importance": "cpgi", "serbia": "cpgi", "serbian": "cpgi", "cultural property of great importances": "cpgi", "cultural heritage of serbia": "cpgi", "national monument of singapore": "nms", "singapore national monument": "nms", "singapore": "nms", "historic sites of south korea": "hssk", "historic sites of the republic of korea": "hssk", "national treasures of south korea": "ntsk", "national treasures of the republic of korea": "ntsk", "national folklore cultural heritage of south korea": "nfchsk", "national folklore cultural heritage of the republic of korea": "nfchsk", "scenic sites of the republic of korea": "sssk", "scenic sites of south korea": "sssk", "seoul future heritage": "sfh", "treasures of the republic of korea": "tsk", "treasures of south korea": "tsk", "inventory of gardens and designed landscapes in scotland": "gdls", "gardens and designed landscapes in scotland": "gdls", "inventory of gardens and designed landscapes": "gdls", "spanish property of cultural interest": "bdic", "spanish cultural heritage": "bdic", "spanish asset of cultural interest": "bdic", "bien de interes cultural": "bdic", "spanish": "bdic", "spain": "bdic", "special area of conservation": "sac", "special protection area": "spa", "special area of conservation special protection area": "sacspa", "special protection area special area of conservation": "sacspa", "sac spa": "sacspa", "spa sac": "sacspa", "swiss cultural property of national significance": "scpnc", "swiss": "scpnc", "switzerland": "scpnc", "swiss cultural property": "scpnc", "listed building": "listed", "united kingdom listed building": "listed", "uk listed building": "listed", "category a listed building": "sca", "category a": "sca", "scotland category a": "sca", "grade a listed building": "nia", "grade a": "nia", "northern ireland grade a": "nia", "grade i listed building": "ewi", "grade i": "ewi", "united kingdom grade i": "ewi", "uk grade i": "ewi", "category b listed building": "scb", "category b": "scb", "scotland category b": "scb", "grade b+ listed building": "nib+", "grade b+": "nib+", "northern ireland grade b+": "nib+", "grade ii listed building": "ewii", "grade ii": "ewii", "united kingdom grade ii": "ewii", "uk grade ii": "ewii", "category c listed building": "scc", "category c": "scc", "scotland category c": "scc", "national historic site of tanzania": "nhst", "tanzanian national monument": "nhst", "tanzanian cultural heritage": "nhst", "national historic sites of tanzania": "nhst", "tanzanian historic landmark": "nhst", "tanzania": "nhst", "grade b1 listed building": "nib1", "grade b1": "nib1", "northern ireland grade b1": "nib1", "grade ii* listed building": "ewii*", "grade ii*": "ewii*", "united kingdom grade ii*": "ewii*", "uk grade ii*": "ewii*", "grade b2 listed building": "nib2", "grade b2": "nib2", "northern ireland grade b2": "nib2", "uk scheduled historic monument": "sm", "monument in state care": "sm", "uk scheduled ancient monument": "sm", "uk scheduled monument": "sm", "uk ancient monument": "sm", "scheduled historic monument": "sm", "scheduled monument": "sm", "scheduled ancient monument": "sm", "ancient monument": "sm", "nhle battlefields": "nhleb", "uk registered battlefields": "nhleb", "england registered parks and gardens": "nrpg", "historic garden": "nrpg", "register of historic parks and garden": "nrpg", "uk protected wreck": "nhlew", "uk maritime military grave": "nhlew", "uk historic wreck": "nhlew", "nhle wreck": "nhlew", "england conservation area": "ukca", "english conservation area": "ukca", "uk locally listed": "llb", "local listed site uk": "llb", "locally listed building": "llb", "national heritage list for england": "nhle", "nhle list": "nhle", "nhle register": "nhle", "national register of historic places": "nrhp", "united states historic district": "hd", "u.s. historic district": "hd", "nrhp-hd": "hd", "us historic district": "hd", "historic district": "hd", "united states contributing property": "cp", "us contributing property": "cp", "contributing property": "cp", "nrhp-cp": "cp", "indcp": "cp", "u.s. contributing property": "cp", "us national historic landmark district contributing property": "nhldcp", "national historic landmark district contributing property": "nhldcp", "nrhp-nhldcp": "nhldcp", "united states national historic landmark district contributing property": "nhldcp", "u.s. national historic landmark district contributing property": "nhldcp", "u.s. national battlefield": "nb", "us national battlefield": "nb", "national battlefield": "nb", "nrhp-nb": "nb", "u.s. national battlefield park": "nbp", "us national battlefield park": "nbp", "national battlefield park": "nbp", "nrhp-nbp": "nbp", "u.s. national battlefield site": "nbs", "us national battlefield site": "nbs", "national battlefield site": "nbs", "nrhp-nbs": "nbs", "u.s. national historic landmark": "nhl", "us national historic landmark": "nhl", "national historic landmark": "nhl", "nrhp-nhl": "nhl", "us national historic landmark district": "nhld", "u.s. national historic landmark district": "nhld", "national historic landmark district": "nhld", "nrhp-nhld": "nhld", "u.s. national historical park": "nhp", "us national historical park": "nhp", "national historical park": "nhp", "nrhp-nhp": "nhp", "national heritage area (united states)": "usnha", "national heritage area (u.s.)": "usnha", "national heritage area": "usnha", "national heritage corridor": "usnha", "nha": "usnha", "u.s. national historic reserve": "nhr", "us national historic reserve": "nhr", "national historic reserve": "nhr", "nrhp-nhr": "nhr", "u.s. national historic site": "nhs", "us national historic site": "nhs", "national historic site": "nhs", "nrhp-nhs": "nhs", "u.s. national memorial": "nmem", "us national memorial": "nmem", "national memorial": "nmem", "nrhp-nmem": "nmem", "u.s. national monument": "nmon", "us national monument": "nmon", "national monument": "nmon", "nrhp-nmon": "nmon", "u.s. national military park": "nmp", "us national military park": "nmp", "national military park": "nmp", "nrhp-nmp": "nmp", "u.s. national natural landmark": "nnl", "us national natural landmark": "nnl", "national natural landmark": "nnl", "national wild and scenic rivers system": "nwsrs", "national wild and scenic river": "nwsr", "ihs": "his", "register of parks and gardens of special historic interest in wales": "whp", "wales historic park": "whp", "welsh historic park": "whp", "register of parks and gardens in wales": "whp", "wales historic garden": "whp", "national monument of zambia": "nmz", "zambian national monument": "nmz", "zambia": "nmz", "national monument of taiwan": "twn", "taiwan national": "twn", "taiwan": "twn", "immovable monument of national significance of ukraine": "imnsu", "ukraine national monument": "imnsu", "ukraine national": "imnsu", "immovable monument of local significance of ukraine": "imlsu", "ukraine local monument": "imlsu", "ukraine local": "imlsu", "archaeological protected monument of sri lanka": "apmsl", "alberta historic resources act": "ahra", "alberta": "ahra", "new brunswick": "nbhca", "new brunswick heritage conservation act": "nbhca", "nova scotia": "nshpa", "nova scotia heritage property act": "nshpa", "ontario heritage act": "oha", "ontario": "oha", "prince edward island": "pwihp", "pei": "pwihp", "heritage places protection act": "pwihp", "repertoire du patrimoine culturel du quebec": "rpcq", "quebec": "rpcq", "cultural heritage register of quebec": "rpcq", "saskatchewan": "shpa", "saskatchewan heritage property act": "shpa", "declared monument of hong kong": "hkdm", "hong kong declared monument": "hkdm", "hk declared monument": "hkdm", "hong kong graded building": "gbhk", "hk graded building": "gbhk", "graded building": "gbhk", "hong kong grade i historic building": "gbhki", "hong kong grade i": "gbhki", "hk grade i": "gbhki", "hong kong grade ii historic building": "gbhkii", "hong kong grade ii": "gbhkii", "hk grade ii": "gbhkii", "hk grade iii": "gbhkiii", "hong kong grade iii historic building": "gbhkiii", "hong kong grade iii": "gbhkiii", "basque cultural heritage": "bch", "basque country": "bch", "basque": "bch", "alabama register of landmarks and heritage": "arlh", "alabama register": "arlh", "alabama landmark": "arlh", "alabama": "arlh", "usal": "arlh", "alaska heritage resources survey": "ahrs", "california historical landmark": "chisl", "california": "chisl", "colorado state register of historic properties": "csrhp", "colorado": "csrhp", "usco": "csrhp", "district of columbia inventory of historic sites": "dcihs", "d.c. inventory of historic sites": "dcihs", "florida underwater archaeological preserve": "fuap", "hawaii register of historic places": "ushi", "hawaiʻi register of historic places": "ushi", "hawaiʻi": "ushi", "hawaii": "ushi", "indiana register of historic sites and structures": "irhss", "indiana": "irhss", "usin": "irhss", "michigan state historic site": "mshs", "michigan": "mshs", "mississippi landmark": "usms", "mississippi": "usms", "new hampshire state register of historic places": "nhsrhp", "new hampshire state register": "nhsrhp", "new hampshire": "nhsrhp", "nhsr": "nhsrhp", "usnh": "nhsrhp", "nh state register of historic places": "nhsrhp", "nh state register": "nhsrhp", "n.h. state register of historic places": "nhsrhp", "n.h. state register": "nhsrhp", "new jersey register of historic places": "njrhp", "new jersey": "njrhp", "usnj": "njrhp", "nm state register of cultural properties": "nmsr", "n.m. state register of cultural properties": "nmsr", "new mexico state register": "nmsr", "nm state register": "nmsr", "n.m. state register": "nmsr", "new mexico": "nmsr", "nmsrcp": "nmsr", "usnm": "nmsr", "new york state register of historic places": "usny", "new york": "usny", "new york state": "usny", "nysrhp": "usny", "nevada historical marker": "usnv", "nevada marker": "usnv", "nevada": "usnv", "pennsylvania historical marker": "phm", "pennsylvania": "phm", "pennsylvania marker": "phm", "pa marker": "phm", "puerto rico register of historic sites and zones": "prrhsz", "recorded texas historic landmark": "rthl", "texas": "rthl", "ustx": "rthl", "texas state antiquities landmark": "tsal", "texas state historic site": "tshs", "virginia landmarks register": "vlr", "virginia": "vlr", "usva": "vlr", "queensland heritage register": "qhr", "new south wales state heritage register": "nswhr", "nsw state heritage register": "nswhr", "new south wales heritage register": "nswhr", "nsw heritage register": "nswhr", "nsw": "nswhr", "nsw shr": "nswhr", "new south wales heritage database": "nswhd", "nsw heritage database": "nswhd", "nsw hd": "nswhd", "northern territory heritage register": "nthr", "south australian heritage register": "sahr", "sa heritage register": "sahr", "south australia": "sahr", "tasmanian heritage register": "thr", "tasmania": "thr", "tashr": "thr", "victorian heritage register": "vhr", "victoria (australia)": "vhr", "vichr": "vhr", "western australia state register of heritage places": "wasrhp", "wa state register of heritage places": "wasrhp", "state register of heritage places": "wasrhp", "western australia": "wasrhp", "srhp": "wasrhp", "albuquerque historic landmark": "albhl", "albuquerque": "albhl", "atlanta landmark building": "ahsd", "baltimore city landmark": "bcl", "baltimore": "bcl", "berkeley landmark": "berkl", "berkeley": "berkl", "brisbane heritage register": "bhr", "brisbane (australia)": "bhr", "chicago landmark": "chicl", "chicago": "chicl", "cincinnati local historic landmark": "clhl", "cincinnati landmark": "clhl", "cincinnati": "clhl", "columbus register of historic properties": "crhp", "columbus register": "crhp", "columbus": "crhp", "dallas landmark": "dlmk", "dallas": "dlmk", "davenport register of historic properties": "drhp", "davenport": "drhp", "denver landmarks": "denvl", "denver": "denvl", "long beach historic landmark": "lbhl", "long beach": "lbhl", "los angeles historic cultural monument": "lahcm", "los angeles historic-cultural monument": "lahcm", "los angeles": "lahcm", "minneapolis landmark": "mplsl", "minneapolis": "mplsl", "new york city landmark": "nycl", "nyc landmark": "nycl", "new york city": "nycl", "nyc": "nycl", "oakland": "odl", "oakland designated": "odl", "omaha landmark": "omal", "omaha": "omal", "oyster bay landmark": "obl", "oyster bay, new york": "obl", "oyster bay, ny": "obl", "oyster bay": "obl", "philadelphia register of historic places": "prhp", "philadelphia": "prhp", "pittsburgh historic landmark": "phl", "pittsburgh landmark": "phl", "pittsburgh": "phl", "pghl": "cphd", "city of pittsburgh": "cphd", "pittsburgh historic designation": "cphd", "riverside landmark": "rivl", "riverside": "rivl", "san diego historic landmark": "sdhl", "san diego": "sdhl", "san francisco landmark": "sfdl", "san francisco designated landmark": "sfdl", "san francisco": "sfdl", "santa monica historic landmark": "smhl", "santa monica": "smhl", "seattle landmark": "seatl", "seattle": "seatl", "st. louis landmark": "sll", "st louis landmark": "sll", "st. louis": "sll", "st louis": "sll", "yangon city heritage list": "ycl", "yangon landmark": "ycl", "yangon city landmark": "ycl", "yangon city": "ycl", "yangon": "ycl", "national cultural heritage of peru": "chp", "cultural heritage of peru": "chp", "pcn": "chp", "peru": "chp" } iyzfdjuznq5br1cxm3e7pqm98wl1ywx 828 48244 300056 2026-06-28T09:58:24Z Isma4l 41797 Isma4l abuuray bogga [[Module:Designation/list]] isagoo isticmaalaya nooc nuxur aan caadi ahayn "JSON" 300056 json application/json {} mbqvfsr1gawa9eid5wppvmaes442iwf 300057 300056 2026-06-28T09:58:50Z Isma4l 41797 300057 json application/json { "whs": { "text": "[[World Heritage Site|UNESCO World Heritage Site]]", "abbr": "WHS", "col": "FFE978", "col2": "0177D3", "scope": "Global" }, "iucnia": { "text": "[[IUCN]] Category Ia ([[Nature reserve|Strict Nature Reserve]])", "abbr": "IUCN Ia", "col": "E7BFAD", "col2": "E7AF97", "scope": "Global" }, "iucnib": { "text": "[[IUCN]] Category Ib ([[Wilderness Area]])", "abbr": "IUCN Ib", "col": "DACAA5", "col2": "DACAA5", "scope": "Global" }, "iucnii": { "text": "[[IUCN]] Category II ([[National Park]])", "abbr": "IUCN II", "col": "CDE5B2", "col2": "CDE5B2", "scope": "Global" }, "iucniii": { "text": "[[IUCN]] Category III ([[Natural Monument]])", "abbr": "IUCN III", "col": "BFFFBF", "col2": "BFFFBF", "scope": "Global" }, "iucniv": { "text": "[[IUCN]] Category IV (Habitat/Species Management Area)", "abbr": "IUCN IV", "col": "B2E5CD", "col2": "B2E5CD", "scope": "Global" }, "iucnv": { "text": "[[IUCN]] Category V (Protected Landscape/Seascape)", "abbr": "IUCN V", "col": "A5CADA", "col2": "A5CADA", "scope": "Global" }, "iucnvi": { "text": "[[IUCN]] Category VI (Managed Resource Protected Area)", "abbr": "IUCN VI", "col": "A8BDEC", "col2": "A8BDEC", "scope": "Global" }, "ramsar": { "text": "[[Ramsar Convention|Ramsar Wetland]]", "col": "8DE3D2", "col2": "8DE3D2", "scope": "Global" }, "hcel": { "text": "[[List of Historic Civil Engineering Landmarks|Historic Civil Engineering Landmark]]", "col2": "AAAAAA", "scope": "Global" }, "hmel": { "text": "[[List of Historic Mechanical Engineering Landmarks|Historic Mechanical Engineering Landmark]]", "col2": "AAAAAA", "scope": "Global" }, "kons": { "text": "[[Commission to Preserve National Monuments of Bosnia and Herzegovina|KONS of Bosnia and Herzegovina]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CCAA02", "scope": "Bosnia and Herzegovina" }, "cmoa": { "text": "[[Cultural Monument of Albania]]", "abbr": "CMOA", "col": "B2E5CD", "col2": "CC3333", "scope": "Albania" }, "ncha": { "text": "[[National Cultural Heritage of Antigua and Barbuda]]", "col": "0072C6", "col2": "0072C6", "scope": "Antigua and Barbuda" }, "hsab": { "text": "[[Historical Site of Antigua and Barbuda]]", "col": "0072C6", "col2": "0072C6", "scope": "Antigua and Barbuda" }, "nhma": { "text": "[[National Historic Monument of Argentina]]", "abbr": "NHMA", "col": "A5CADA", "col2": "75AADB", "scope": "Argentina" }, "anhl": { "text": "[[Australian National Heritage List]]", "col": "CDE5B2", "col2": "CDE5B2", "scope": "Australia" }, "cwlthl": { "text": "[[Commonwealth Heritage List]]", "col": "FFE978", "col2": "FFE978", "scope": "Australia" }, "rne": { "text": "[[Register of the National Estate]]", "col": "FFC0CB", "col2": "FF0000", "scope": "Australia" }, "nhhb": { "text": "[[National Historic Heritage of Brazil]]", "col": "CDE5B2", "col2": "00A859", "scope": "Brazil" }, "nhsc": { "text": "[[National Historic Sites of Canada|National Historic Site of Canada]]", "abbr": "NHSC", "col": "FFC0CB", "col2": "FF0000", "scope": "Canada" }, "hrsc": { "text": "[[Heritage Railway Stations Protection Act|Heritage Railway Station (Canada)]]", "col2": "FF3333", "scope": "Canada" }, "mchs": { "text": "[[Major cultural heritage sites under national-level protection]]", "col2": "CD071E", "scope": "China" }, "pnvc": { "text": "[[Register of Protected Natural Values of Croatia|Protected Natural Value of Croatia]]", "abbr": "PNVC", "col": "FFE978", "col2": "00247D", "scope": "Croatia" }, "cgoc": { "text": "[[Register of Cultural Goods of Croatia|Cultural Good of Croatia]]", "abbr": "CGOC", "col": "DACAA5", "col2": "CC3333", "scope": "Croatia" }, "ncmcr": { "text": "[[National Cultural Monument of the Czech Republic]]", "col": "A8BDEC", "col2": "D7141A", "scope": "Czech Republic" }, "nrhpg": { "text": "[[National Register of Historic Parks and Gardens]]", "abbr": "NRHPG", "col": "A5CADA", "col2": "1E8C00", "scope": "England" }, "mh": { "text": "[[Monument historique]]", "lang": "fr", "abbr": "MH", "col": "A8BDEC", "col2": "0055A4", "scope": "France" }, "chmg": { "text": "[[List of Cultural Heritage Monuments of Georgia|Cultural Heritage Monument of Georgia]]", "col": "A5CADA", "col2": "FF0000", "scope": "Georgia (country)" }, "icmns": { "text": "[[Immovable Cultural Monuments of National Significance|Immovable Cultural Monument of National Significance of Georgia]]", "col": "A5CADA", "col2": "FF0000", "scope": "Georgia (country)" }, "mani": { "text": "[[Monuments of National Importance (India)|Monument of National Importance]]", "col": "F4C430", "col2": "FF7722", "scope": "India" }, "inhl": { "text": "[[Iran National Heritage List]]", "col": "C3B091", "col2": "C3B091", "scope": "Iran" }, "inmon": { "text": "[[National monument (Ireland)|National monument of Ireland]]", "abbr": "INMON", "col": "BFFFBF", "col2": "FF7900", "scope": "Ireland" }, "ntoj": { "text": "[[National Treasures of Japan|National Treasure of Japan]]", "abbr": "NTOJ", "col": "FFC0CB", "col2": "FF0000", "scope": "Japan" }, "chile": { "text": "[[National Monuments of Chile|National Monument of Chile]]", "col": "B2E5CD", "col2": "FF0000", "scope": "Chile" }, "cmll": { "text": "[[Cultural Monuments of Lithuania]]", "col": "001A94", "col2": "001A94", "scope": "Lithuania" }, "rijks": { "text": "[[Rijksmonument]]", "lang": "nl", "abbr": "RIJKS", "col": "A5CADA", "col2": "FF7900", "scope": "Netherlands" }, "hpti": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Category 1]]", "abbr": "NZHPT I", "col": "CDE5B2", "col2": "00247D", "scope": "New Zealand" }, "hptii": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Category 2]]", "abbr": "NZHPT II", "col": "CDE5B2", "col2": "00247D", "scope": "New Zealand" }, "nzwtapu": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Wāhi Tapu]]", "col": "CDE5B2", "col2": "00247D", "scope": "New Zealand" }, "nzwtapua": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Wāhi Tapu area]]", "col": "CDE5B2", "col2": "00247D", "scope": "New Zealand" }, "nzwtupuna": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Wāhi Tūpuna]]", "col": "CDE5B2", "scope": "New Zealand" }, "nzha": { "text": "[[Heritage New Zealand|Heritage New Zealand – Historic Area]]", "col": "CDE5B2", "col2": "00247D", "scope": "New Zealand" }, "nihg": { "text": "[[Register of Parks, Gardens and Demesnes of Special Historic Interest]]", "col": "DACAA5", "col2": "1E8C00", "scope": "Northern Ireland" }, "dhaka": { "text": "[[List of Old Dhaka Heritage Sites]]", "col": "BFFFBF", "col2": "803355", "scope": "Bangladesh" }, "pnct": { "text": "[[List of National Cultural Treasures in the Philippines|National Cultural Treasures]]", "col": "B2E5CD", "col2": "B2E5CD", "scope": "Philippines" }, "pnhl": { "text": "National Historical Landmarks", "col": "FFE978", "col2": "FFE978", "scope": "Philippines" }, "hmp": { "text": "[[Historic Monument (Poland)|Historic Monument of Poland]]", "col": "969488", "col2": "78776D", "scope": "Poland" }, "ippar": { "text": "[[Monuments of Portugal|Portuguese National Monument]]", "abbr": "IPPAR", "col": "FFE978", "col2": "006600", "scope": "Portugal" }, "romania": { "text": "[[Monument istoric]]", "lang": "ro", "col": "BFFFBF", "col2": "800000", "scope": "Romania" }, "cpgi": { "text": "[[Cultural Heritage of Serbia]]", "abbr": "CPGI", "col": "B2E5CD", "col2": "0000FF", "scope": "Serbia" }, "nms": { "text": "[[National monuments of Singapore|National monument of Singapore]]", "abbr": "NMS", "col": "FFE978", "col2": "0000FF", "scope": "Singapore" }, "hssk": { "text": "[[Historic Sites of South Korea]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "South Korea" }, "ntsk": { "text": "[[National Treasure (South Korea)]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "South Korea" }, "nfchsk": { "text": "[[National Folklore Cultural Heritage (South Korea)|National Folklore Cultural Heritage of South Korea]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "South Korea" }, "sssk": { "text": "[[Scenic Sites (South Korea)|Scenic Sites of South Korea]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "South Korea" }, "sfh": { "text": "[[Seoul Future Heritage]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "Seoul" }, "tsk": { "text": "[[Treasure (South Korean designation)|Treasures of South Korea]]", "col": "A8BDEC", "col2": "CD313A", "scope": "South Korea" }, "gdls": { "text": "[[Inventory of Gardens and Designed Landscapes in Scotland]]", "abbr": "GDLS", "col": "CDE5B2", "col2": "1E8C00", "scope": "Scotland" }, "bdic": { "text": "[[Bien de Interés Cultural|Spanish Cultural Heritage]]", "abbr": "BDIC", "col": "FFE978", "col2": "ACE1AF", "scope": "Spain" }, "sac": { "text": "[[Natura 2000]] site ([[Special Area of Conservation|SAC]])", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "European Union" }, "spa": { "text": "[[Natura 2000]] site ([[Special Protection Area|SPA]])", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "European Union" }, "sacspa": { "text": "[[Natura 2000]] site ([[Special Area of Conservation|SAC]]/[[Special Protection Area|SPA]])", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "European Union" }, "scpnc": { "text": "[[Swiss Inventory of Cultural Property of National and Regional Significance|Swiss Cultural Property of National Significance]]", "abbr": "CPNS", "col": "FFC0CB", "col2": "FF0000", "scope": "Switzerland" }, "listed": { "text": "[[Listed Building]]", "abbr": "LISTED", "col": "F0DC82", "col2": "F0DC82", "scope": "United Kingdom" }, "sca": { "text": "[[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category A", "abbr": "LIST A", "col": "FFC0CB", "col2": "FFC0CB", "scope": "Scotland" }, "nia": { "text": "[[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade A", "abbr": "LIST A", "col": "FFC0CB", "col2": "FFC0CB", "scope": "Northern Ireland" }, "ewi": { "text": "[[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade I", "abbr": "LIST I", "col": "FFC0CB", "col2": "FFC0CB", "scope": "England and Wales" }, "scb": { "text": "[[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category B", "abbr": "LIST B", "col": "87CEEB", "col2": "87CEEB", "scope": "Scotland" }, "nib+": { "text": "[[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B+", "abbr": "LIST B+", "col": "87CEEB", "col2": "87CEEB", "scope": "Northern Ireland" }, "ewii": { "text": "[[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade II", "abbr": "LIST II", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "England and Wales" }, "scc": { "text": "[[Listed building#Scotland|Listed Building]] – Category C(S)", "abbr": "LIST C", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "Scotland" }, "nhst": { "text": "[[National Historic Sites of Tanzania]]", "col": "CDE5B2", "col2": "DACAA5", "scope": "Tanzania" }, "nib1": { "text": "[[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B1", "abbr": "LIST B1", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "Northern Ireland" }, "ewii*": { "text": "[[Listed building#England and Wales|Listed Building]] – Grade II*", "abbr": "LIST II*", "col": "87CEEB", "col2": "87CEEB", "scope": "England and Wales" }, "nib2": { "text": "[[Listed building#Northern Ireland|Listed Building]] – Grade B2", "abbr": "LIST B2", "col": "DACAA5", "col2": "BDB76B", "scope": "Northern Ireland" }, "sm": { "text": "[[Scheduled monument]]", "abbr": "SM", "col": "A5CADA", "col2": "00247D", "scope": "United Kingdom" }, "nhleb": { "text": "[[Registered Battlefields (UK)|Registered battlefield]]", "col": "A5CADA", "col2": "00247D", "scope": "United Kingdom" }, "nrpg": { "text": "[[National Register of Historic Parks and Gardens]]", "abbr": "NRHPG", "col": "A5CADA", "col2": "A8EDEF", "scope": "United Kingdom" }, "nhlew": { "text": "[[UK Protected Wreck]]", "col": "A5CADA", "col2": "A5CADA", "scope": "United Kingdom" }, "ukca": { "text": "[[Conservation Area (United Kingdom)|UK Conservation Area]]", "col": "A5CADA", "col2": "A5CADA", "scope": "United Kingdom" }, "llb": { "text": "[[Local heritage list|Locally Listed Building]]", "col": "FFE153", "col2": "FFE153", "scope": "United Kingdom" }, "nhle": { "text": "[[National Heritage List for England]]", "scope": "England" }, "nrhp": { "text": "[[National Register of Historic Places|U.S. National Register of Historic Places]]", "abbr": "NRHP", "scope": "United States" }, "hd": { "text": "[[Historic districts in the United States|U.S. Historic district]]", "abbr": "HD", "col": "E6E6FA", "col2": "E6E6FA", "scope": "United States" }, "cp": { "text": "[[Historic districts in the United States|U.S. Historic district]] – [[Contributing property]]", "abbr": "CP", "col": "CCFFCC", "col2": "CCFFCC", "scope": "United States" }, "nhldcp": { "text": "[[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark District]] – [[Contributing property]]", "abbr": "NHLDCP", "col": "CCFFCC", "col2": "CCFFCC", "scope": "United States" }, "nb": { "text": "[[List of areas in the United States National Park System#National battlefields|U.S. National Battlefield]]", "abbr": "NB", "col2": "FFE6B0", "scope": "United States" }, "nbp": { "text": "[[List of areas in the United States National Park System#National battlefield parks|U.S. National Battlefield Park]]", "abbr": "NBP", "col2": "E6E6AA", "scope": "United States" }, "nbs": { "text": "[[List of areas in the United States National Park System#National battlefield site|U.S. National Battlefield Site]]", "abbr": "NBS", "col2": "FFE8E8", "scope": "United States" }, "nhl": { "text": "[[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark]]", "abbr": "NHL", "col": "87CEEB", "col2": "87CEEB", "scope": "United States" }, "nhld": { "text": "[[National Historic Landmark|U.S. National Historic Landmark District]]", "abbr": "NHLD", "col": "00CED1", "col2": "00CED1", "scope": "United States" }, "nhp": { "text": "[[National Historic Sites (United States)#National Historical Parks|U.S. National Historical Park]]", "abbr": "NHP", "col2": "CCCCFF", "scope": "United States" }, "usnha": { "text": "[[National Heritage Area]]", "scope": "United States" }, "nhr": { "text": "[[List of areas in the United States National Park System#National reserves|U.S. National Historic Reserve]]", "abbr": "NHR", "col2": "E9967A", "scope": "United States" }, "nhs": { "text": "[[National Historic Sites (United States)|U.S. National Historic Site]]", "abbr": "NHS", "col2": "5F9EA0", "scope": "United States" }, "nmem": { "text": "[[List of National Memorials of the United States|U.S. National Memorial]]", "abbr": "NMEM", "col2": "CCCCCC", "scope": "United States" }, "nmon": { "text": "[[National monument (United States)|U.S. National Monument]]", "abbr": "NMON", "col2": "FFEFD5", "scope": "United States" }, "nmp": { "text": "[[National Military Park|U.S. National Military Park]]", "abbr": "NMP", "col2": "EED8D2", "scope": "United States" }, "nnl": { "text": "[[National Natural Landmark|U.S. National Natural Landmark]]", "col2": "ACE1AF", "scope": "United States" }, "nwsrs": { "text": "[[National Wild and Scenic Rivers System]]", "col": "90B8F1", "col2": "90B8F1", "scope": "United States" }, "nwsr": { "text": "[[National Wild and Scenic Rivers System|National Wild and Scenic River]]", "col": "90B8F1", "col2": "90B8F1", "scope": "United States" }, "his": { "text": "[[List of areas in the United States National Park System#International historic site|International Historic Site]]", "scope": "United States" }, "whp": { "text": "[[Cadw/ICOMOS Register of Parks and Gardens of Special Historic Interest in Wales]]", "scope": "Wales" }, "nmz": { "text": "[[Monuments and Historic Sites of Zambia|National Monument of Zambia]]", "abbr": "NMZ", "scope": "Zambia" }, "twn": { "text": "[[List of national monuments of Taiwan|National monument of Taiwan]]", "col": "FFC7C7", "col2": "B00000", "scope": "Taiwan" }, "imnsu": { "text": "[[State Register of Immovable Monuments of Ukraine|Immovable Monument of National Significance of Ukraine]]", "col": "F0DC45", "col2": "F0DC45", "scope": "Ukraine" }, "imlsu": { "text": "[[State Register of Immovable Monuments of Ukraine|Immovable Monument of Local Significance of Ukraine]]", "col": "F0DC45", "col2": "F0DC45", "scope": "Ukraine" }, "apmsl": { "text": "[[Archaeological Protected Monuments in Sri Lanka|Archaeological Protected Monument of Sri Lanka]]", "scope": "Sri Lanka" }, "ahra": { "text": "[[Provincial historic sites of Alberta|Alberta Historic Resources Act]]", "col2": "2B60DE", "scope": "Alberta" }, "nbhca": { "text": "[[Heritage Conservation Act (New Brunswick)|New Brunswick Heritage Conservation Act]]", "col2": "FBB917", "scope": "New Brunswick" }, "nshpa": { "text": "[[Heritage Property Act (Nova Scotia)|Nova Scotia Heritage Property Act]]", "col2": "2B60DE", "scope": "Nova Scotia" }, "oha": { "text": "[[Ontario Heritage Act]]", "abbr": "OHA", "col": "90EE90", "col2": "347C2C", "scope": "Ontario" }, "pwihp": { "text": "[[Heritage Places Protection Act|Prince Edward Island Heritage Place]]", "scope": "Prince Edward Island" }, "rpcq": { "text": "[[Répertoire du patrimoine culturel du Québec|Patrimoine culturel du Québec]]", "lang": "fr", "abbr": "RPCQ", "col": "A8BDEC", "col2": "0033CC", "scope": "Québec" }, "shpa": { "text": "[[Heritage Property Act (Saskatchewan)|Saskatchewan Heritage Property Act]]", "col2": "339900", "scope": "Saskatchewan" }, "hkdm": { "text": "[[Declared monuments of Hong Kong|Declared Monument of Hong Kong]]", "abbr": "HKDM", "col2": "FF0000", "scope": "Hong Kong" }, "gbhk": { "text": "[[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]]", "abbr": "GBHK", "col": "F0DC82", "col2": "F0DC82", "scope": "Hong Kong" }, "gbhki": { "text": "[[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade I historic buildings in Hong Kong|Grade I]]", "abbr": "GBHK I", "col": "FFC0CB", "col2": "FFC0CB", "scope": "Hong Kong" }, "gbhkii": { "text": "[[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade II historic buildings in Hong Kong|Grade II]]", "abbr": "GBHK II", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "Hong Kong" }, "gbhkiii": { "text": "[[Heritage conservation in Hong Kong|Hong Kong Graded Building]] – [[List of Grade III historic buildings in Hong Kong|Grade III]]", "abbr": "GBHK III", "col": "87CEEB", "col2": "87CEEB", "scope": "Hong Kong" }, "bch": { "text": "[[Basque Cultural Heritage]]", "col": "67D68A", "col2": "67D68A", "scope": "Basque" }, "arlh": { "text": "[[Alabama Register of Landmarks and Heritage]]", "col": "CDE5B2", "col2": "83A06B", "scope": "Alabama", "abbr": "ARLH" }, "ahrs": { "text": "[[Alaska Heritage Resources Survey]]", "scope": "Alaska" }, "chisl": { "text": "[[California Historical Landmark]]", "abbr": "CHISL", "col": "FFC94B", "col2": "FFC94B", "scope": "California" }, "csrhp": { "text": "[[Colorado State Register of Historic Properties]]", "abbr": "CSRHP", "col": "AECF6B", "col2": "AECF6B", "scope": "Colorado" }, "dcihs": { "text": "[[District of Columbia Inventory of Historic Sites|D.C. Inventory of Historic Sites]]", "col": "ACE1AF", "col2": "ACE1AF", "scope": "District of Columbia" }, "fuap": { "text": "[[Florida Underwater Archaeological Preserve]]", "col": "FFC0CB", "scope": "Florida" }, "ushi": { "text": "[[Hawaiʻi Register of Historic Places]]", "col": "FAEA39", "col2": "001B69", "scope": "Hawaii" }, "irhss": { "text": "[[Indiana Register of Historic Sites and Structures|Indiana Register of Historic Sites]]", "abbr": "IRHSS", "col": "DEB887", "col2": "DEB887", "scope": "Indiana" }, "mshs": { "text": "[[Michigan State Historic Preservation Office|Michigan State Historic Site]]", "abbr": "MSHS", "col": "DACAA5", "col2": "DACAA5", "scope": "Michigan" }, "usms": { "text": "[[Mississippi Landmark]]", "abbr": "USMS", "col": "A8BDEC", "col2": "B3A1D7", "scope": "Mississippi" }, "nhsrhp": { "text": "[[New Hampshire State Register of Historic Places|NH State Register of Historic Places]]", "abbr": "NHSRHP", "col": "A8BDEC", "col2": "A8BDEC", "scope": "New Hampshire" }, "njrhp": { "text": "[[New Jersey Register of Historic Places]]", "abbr": "NJRHP", "col": "FFC94B", "col2": "FFC94B", "scope": "New Jersey" }, "nmsr": { "text": "[[New Mexico State Register of Cultural Properties|NM State Register of Cultural Properties]]", "abbr": "NMSRCP", "col": "FAF284", "col2": "FAF284", "scope": "New Mexico" }, "usny": { "text": "[[New York State Register of Historic Places]]", "col": "FFC94B", "col2": "FFC94B", "scope": "New York", "abbr": "NYSRHP" }, "usnv": { "text": "[[Nevada Historical Marker]]", "abbr": "USNV", "col": "FFE978", "col2": "FFC94B", "scope": "Nevada" }, "phm": { "text": "[[List of Pennsylvania state historical markers|Pennsylvania Historical Marker]]", "col": "FFC94B", "col2": "000080", "scope": "Pennsylvania" }, "prrhsz": { "text": "[[Puerto Rico Register of Historic Sites and Zones]]", "col": "FA7070", "scope": "Puerto Rico" }, "rthl": { "text": "[[Recorded Texas Historic Landmark]]", "abbr": "RTHL", "col": "DACAA5", "col2": "D6BC98", "scope": "Texas" }, "tsal": { "text": "[[Texas State Antiquities Landmark]]", "abbr": "TSAL", "col": "DACAA5", "col2": "D6BC98", "scope": "Texas" }, "tshs": { "text": "[[List of Texas state historic sites|Texas State Historic Site]]", "col2": "CDE5B2", "scope": "Texas" }, "vlr": { "text": "[[Virginia Landmarks Register]]", "abbr": "VLR", "col": "C1D1AE", "col2": "C1D1AE", "scope": "Virginia" }, "qhr": { "text": "[[Queensland Heritage Register]]", "col": "FBB917", "col2": "FBB917", "scope": "Queensland" }, "nswhr": { "text": "[[New South Wales State Heritage Register|New South Wales Heritage Register]]", "col": "A8BDEC", "col2": "BBB2FF", "scope": "New South Wales" }, "nswhd": { "text": "[[New South Wales Heritage Database]]\u003Cbr /\u003E(Local Government Register)", "col": "FFFFFF", "col2": "A8BDEC", "scope": "New South Wales" }, "nthr": { "text": "[[Northern Territory Heritage Register]]", "col": "FFC0CB", "scope": "Northern Territory" }, "sahr": { "text": "[[South Australian Heritage Register]]", "col": "A8BDEC", "col2": "BBB2FF", "scope": "South Australia" }, "thr": { "text": "[[Tasmanian Heritage Register]]", "col": "B2E5CD", "col2": "B2E5CD", "scope": "Tasmania" }, "vhr": { "text": "[[Victorian Heritage Register]]", "col": "BFFFBF", "col2": "AAAAAA", "scope": "Victoria" }, "wasrhp": { "text": "[[State Register of Heritage Places|Western Australia Heritage Register]]", "col": "DACAA5", "col2": "DACAA5", "scope": "Western Australia" }, "albhl": { "text": "[[List of historic landmarks in Albuquerque|Albuquerque Historic Landmark]]", "abbr": "ALBHL", "col": "FF99FF", "col2": "FF99FF", "scope": "Albuquerque" }, "ahsd": { "text": "[[List of historic buildings and districts designated by the City of Atlanta|Atlanta Historic Site or District]]", "col": "AACCFF", "scope": "Atlanta" }, "bcl": { "text": "[[Baltimore City Landmarks|Baltimore City Landmark]]", "col": "ECAF18", "col2": "ECAF18", "scope": "Baltimore" }, "berkl": { "text": "[[List of Berkeley Landmarks|Berkeley Landmark]]", "abbr": "BERKL", "col": "FFE4B5", "col2": "FFE4B5", "scope": "Berkeley" }, "bhr": { "text": "[[Brisbane Heritage Register]]", "col": "BFFFBF", "col2": "BFFFBF", "scope": "Brisbane" }, "chicl": { "text": "[[Chicago Landmark]]", "abbr": "CHICL", "col": "AACCFF", "col2": "AACCFF", "scope": "Chicago" }, "clhl": { "text": "[[List of Cincinnati Local Historic Landmarks|Cincinnati Local Historic Landmark]]", "col": "F5ABB6", "col2": "C4122C", "scope": "Cincinnati" }, "crhp": { "text": "[[Columbus Register of Historic Properties]]", "col": "78a2f5", "col2": "2C4891", "scope": "Columbus" }, "dlmk": { "text": "[[List of Dallas Landmarks|Dallas Landmark]]", "abbr": "DLMK", "col": "F5DEB3", "col2": "F5DEB3", "scope": "Dallas" }, "drhp": { "text": "[[Davenport Register of Historic Properties]]", "abbr": "DRHP", "col": "EEE8AA", "col2": "EEE8AA", "scope": "Davenport" }, "denvl": { "text": "[[Denver Landmarks]]", "col": "A0BEF8", "col2": "2C4891", "scope": "Denver" }, "lbhl": { "text": "[[List of City of Long Beach historic landmarks|Long Beach Historic Landmark]]", "abbr": "LBHL", "col": "FFD4E1", "col2": "FFD4E1", "scope": "Long Beach" }, "lahcm": { "text": "[[Los Angeles Historic-Cultural Monument]]", "abbr": "LAHCM", "col": "FFE978", "col2": "FFC94B", "scope": "Los Angeles" }, "mplsl": { "text": "[[Minneapolis Landmark]]", "abbr": "MPLSL", "col": "A8BDEC", "col2": "A8BDEC", "scope": "Minneapolis Landmark" }, "nycl": { "text": "[[New York City Landmarks Preservation Commission|New York City Landmark]]", "abbr": "NYCL", "col": "FFE978", "col2": "FFE978", "scope": "New York City" }, "odl": { "text": "[[List of Oakland Designated Landmarks|Oakland Designated Landmark]]", "abbr": "ODL", "col": "F5DC0F", "scope": "Oakland" }, "omal": { "text": "[[List of Omaha landmarks|Omaha Landmark]]", "abbr": "OMAL", "col": "EEE8AA", "scope": "Omaha" }, "obl": { "text": "[[Oyster Bay Landmark]]", "abbr": "OBL", "col": "D0F0C0", "col2": "D0F0C0", "scope": "Oyster Bay" }, "prhp": { "text": "[[Philadelphia Register of Historic Places]]", "abbr": "PRHP", "col": "A8BDEC", "col2": "A8BDEC", "scope": "Philadelphia" }, "phl": { "text": "[[List of Pittsburgh Landmarks|Pittsburgh Landmark]]", "abbr": "PHLF", "col": "FFD700", "col2": "FFD700", "scope": "Pittsburgh" }, "phlf": { "text": "[[List of Pittsburgh History and Landmarks Foundation Historic Landmarks|Pittsburgh Landmark – PHLF]]", "abbr": "PHLF", "col": "old", "col2": "FFD700", "scope": "Pittsburgh" }, "cphd": { "text": "[[List of City of Pittsburgh historic designations|Pittsburgh Historic Designation]]", "col": "FFF89F", "col2": "000000", "scope": "Pittsburgh" }, "rivl": { "text": "[[List of landmarks in Riverside, California|Riverside Landmark]]", "abbr": "RIVL", "col": "A8BDEC", "col2": "BBB2FF", "scope": "Riverside" }, "sdhl": { "text": "[[List of San Diego Historic Landmarks|San Diego Historic Landmark]]", "abbr": "SDHL", "col": "FFE978", "col2": "FFE978", "scope": "San Diego" }, "sfdl": { "text": "[[List of San Francisco Designated Landmarks|San Francisco Designated Landmark]]", "abbr": "SFDL", "col": "FFE978", "col2": "FFC94B", "scope": "San Francisco" }, "smhl": { "text": "[[List of City of Santa Monica Designated Historic Landmarks|Santa Monica Historic Landmark]]", "abbr": "SMHL", "col": "D8AFE2", "col2": "DDA0DD", "scope": "Santa Monica" }, "seatl": { "text": "[[List of Seattle landmarks|Seattle Landmark]]", "abbr": "SEATL", "col": "D8DBDF", "col2": "D8DBDF", "scope": "Seattle" }, "sll": { "text": "[[Landmarks of St. Louis, Missouri|St. Louis Landmark]]", "abbr": "SLL", "col": "BFFFBF", "col2": "AAAAAA", "scope": "St. Louis" }, "ycl": { "text": "[[Yangon City Heritage List|Yangon City Landmark]]", "abbr": "YCL", "col2": "2E8B57", "scope": "Yangon" }, "chp": { "text": "[[Cultural Heritage of Peru]]", "col": "FFE978", "col2": "CC3333", "scope": "Peru" } } qve4y2obbu44omvpuw14sene7eykwh8 0 48245 300059 2026-06-28T10:02:44Z Isma4l 41797 /* */ 300059 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name= Yawri Bay | image = | caption = | pushpin_map = Sierra Leone | pushpin_map_caption = Goobta ku taal Sierra Leone | coordinates= {{coord|8|2|N|13|5|W|type:waterbody_scale:2000000|display=inline,title}} | rivers= | oceans=[[Badweynta Atlaantigga]] | countries= [[Sierra Leone]] | length ={{convert|22|km|abbr=on}} | width ={{convert|29|km|abbr=on}} | area= | frozen= | islands=[[Banana Islands]]<ref name="GE">[[GoogleEarth]]</ref> | cities= [[Tumbu, Sierra Leone|Tumbu]] }} '''Yawri Bay'''<ref name="mapcarta">{{cite web|url=http://mapcarta.com/17151432|title=Yawri Bay|work=Mapcarta|access-date=16 October 2016}}</ref> waa [[gacan]] ku taal xeebta [[Sierra Leone]] ee [[Badweynta Atlaantigga]]. ==Juqraafi== Yawri Bay waxay u furantahay koonfur-galbeed waxaana ay ku taallaa qiyaastii 25&nbsp;km koonfurta [[Freetown]]. [[Banana Islands]] —oo ay ku jiraan [[Dublin Island]], [[Ricketts Island]] iyo Wolf Rock— iyo sidoo kale [[Mes-Meheux]] oo u dhow madaxa dhulka, ayaa ku yaalla barta waqooyi-galbeed ee ku hareeraysan gacanka.<ref name="GE"/> ===Deegaanka=== Gacanku waa dhul-qoyan oo xeeb ah oo gacmeed leh biyo gabbaad ah iyo qiyaastii 60&nbsp;km oo xeeb ah. Waxay leedahay 9,000&nbsp;ha oo ah [[mudflat|dhoobo-badeed]] u dhaxaysa hirarka, oo ay gadaal ka riixayaan 25,000&nbsp;ha oo ah [[mangrove|geedo-mangrove]] ah oo lagu dhex xiray durdurro hirar leh. Goobtan waxaa loo qoondeeyay [[Goobta Shimbiraha ee Muhiimka ah]] (IBA) [[BirdLife International]] sababtoo ah waxay taageertaa dad badan oo muhiim ah oo ah [[lesser flamingo]]s, [[western reef egret]]s, [[pink-backed pelican|pink-backed]] iyo [[great white pelican]]s, [[Eurasian oystercatcher]]s, [[pied avocet]]s, [[Eurasian curlew]]s, [[bar-tailed godwit|bar-tailed]] iyo [[black-tailed godwit]]s, [[red knot]]s, [[curlew sandpiper]]s, [[little tern]]s iyo [[Timneh parrot]]s.<ref name=bli>{{cite web |url= https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/yawri-bay-iba-sierra-leone|title= Yawri Bay|author=<!--Not stated--> |date=2024|website= BirdLife Data Zone|publisher= BirdLife International|access-date= 2024-11-05}}</ref> ==Tixraac== {{Reflist}} {{Authority control}} fxsl2d05x14ammoc7t6agk59oyrb71o 0 48246 300061 2026-06-28T10:05:28Z Isma4l 41797 /* */ 300061 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | settlement_type = Jasiirad Madax-bannaan oo ka tirsan [[Ururka Komoros]] | official_name = Jasiiradda Madaxa-bannaan ee Mohéli | native_name = ''{{lang|fr|Île Autonome de Mohéli}}''<ref>{{Cite web|url=https://km.ambafrance.org/Information-Arrete-du-gouvernorat de-l-ile-autonome-de-Moheli|title=Information : Arrêté du gouvernorat de l'île autonome de Mohéli|website=La France en Union des Comores}}</ref> <br/>''{{lang|swb|Mwali}}''<br/>{{lang|ar|جزيرة موهيلي المتمتعة بالحكم الذاتي}} | name = Mohéli | image_flag = Flag of Mohéli (official).svg | image_coat = | image_map = Mohéli in Comoros.png | map_caption = Mohéli waa jasiiradda ugu hoosaysa ee la muujiyay ee jasiiradaha [[Komoros]]. | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = Komoros | seat_type = Caasimad | seat = [[Fomboni]] | government_type = [[Maamul goboleed madax-bannaan|Jasiirad Madax-bannaan]] dhexdeeda ah [[jamhuuriyad madaxtooyo]] | leader_title = [[Guddoomiyaha Mohéli|Guddoomiye]] | leader_name = [[Chamina Ben Mohamed]] | area_magnitude = | area_total_km2 = 211 | area_water_percent = mid aan la dareemi karin | elevation_m = 790 | population_total = 35,400 | population_as_of = 2003 | population_density_km2 = auto | population_density_rank = | population_est = 38,000 | pop_est_as_of = 2006 | timezone = [[Waqtiga Bariga Afrika|EAT]] | utc_offset = +03:00 | image_map1 = Mwali in Comoros (claims hatched).svg | map_caption1 = Mohéli oo ku taal Komoros }} '''Mohéli''' {{IPA|fr|mɔ.e.li|}}, oo sidoo kale loo yaqaan '''Mwali''',<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/figure/Map-of-the-Comoros-showing-the-islands-of-Ngazidja-Grande-Comore-Ndzuwani-Anjouan_fig1_273487529|title=Figure 1. Map of the Comoros showing the islands of Ngazidja (Grande...|website=ResearchGate|language=en|access-date=2020-01-25}}</ref> waa jasiirad si madax-bannaan loo maamulo oo qayb ka ah [[Komoros|Ururka Komoros]]. Waa tan ugu yar<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7fAoAQAAMAAJ&q=Moh%C3%A9li|title=Verhandelingen der Koninklijke Nederlandsche Akademie van Wetenschappen te Amsterdam, Afdeeling Natuurkunde: Tweede sectie|date=1938|publisher=N.V. Noord-Hollandsche Uitgevers-Maatschappij|language=en}}</ref> saddexda jasiiradood ee waaweyn ee dalka. Waxay ku taal [[Badweynta Hindiya]] oo ka baxsan xeebta [[Afrika]] waana tan ugu yar afarta jasiiradood ee waaweyn ee [[Jasiiradaha Komoros]].<ref>{{Cite book|last=Frazier|first=J.|url=https://books.google.com/books?id=VtQSAQAAIAAJ&dq=Moh%C3%A9li&pg=PA48|title=Marine Turtles in the Comoro Archipelago|date=1985|publisher=North-Holland Publishing Company|isbn=978-0-444-85629-6|language=en}}</ref> Caasimaddeeda iyo magaalada ugu weyn waa [[Fomboni]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iI1WAAAAMAAJ&q=Moh%C3%A9li|title=The New Encyclopaedia Britannica: Micropaedia|date=1995|publisher=Encyclopaedia Britannica|isbn=978-0-85229-605-9|language=en}}</ref> == Taariikh == [[File:Moheli island map-general view-fr.svg|thumb|right|Khariidadda Mohéli.]] [[File:Stamp Moheli 1906 2c.jpg|right|120px|thumb|Waraaqaha boostada waxaa loogu talagalay Mohéli si kooban oo ka hoosaysa xukunka Faransiiska; qiimahan laba-[[centime]] wuxuu soo baxay 1906.]] Ilaa 1830, Mohéli waxay qayb ka ahayd Saldanadii [[Ndzuwani]], oo sidoo kale xukumaysay jasiiradda dariska la ah ee [[Anjouan]]. Sannadkii 1830, dad muhaajiriin ah oo ka yimid [[Madagaskar]] oo uu hoggaaminayay [[Abderremane, Sultan of Mohéli|Ramanetaka]], oo markii dambe magaciisa u beddelay Abderemane, ayaa la wareegay jasiiradda waxayna aasaaseen saldanadii Mwali. Xukunkeeda waxaa haysay [[Boqorad Jumbe-Souli]] qarnigii sagaalaad bartamihiisii. Sannadkii 1886, [[Faransiiska]] ayaa jasiiradda ka dhigay waddan ay ilaaliyaan. Ilaa 1889, Mwali waxay lahayd [[Resident (title)|degane]] Faransiis ah oo u gaar ah, laakiin jasiiradda waxaa markaas lagu hoos geeyay deganaanshaha Anjouan. Saldanada waxaa la burburiyay 1909 ka dib markii Faransiisku ay qabsadeen jasiiradda. Waraaqaha boostada ee gumeysiga Faransiiska oo ku dul qoran "Mohéli" ayaa la wareejiyay intii u dhaxaysay 1906 iyo 1912. ===Komoros=== Sannadkii 1975, Mohéli waxay ogolaatay inay ku biirto qaranka Komoros, iyada oo ay weheliso [[Grande Comore]] iyo Anjouan. Qalalaaso siyaasadeed, dhaqaale iyo bulsho ayaa saameeyay Mohéli iyo Komoros guud ahaan. ===Madax-bannaanida=== 11-kii Agoosto 1997, Mohéli waxay ka go'day Komoros, usbuuc ka dib Anjouan. Hoggaamiyeyaasha gooni-u-goosadka ee Mohéli waxay ahaayeen [[Said Mohamed Soefu]], oo noqday [[Madaxweynaha Mohéli|madaxweyne]], iyo [[Soidri Ahmed]], oo noqday [[ra'iisul wasaare]].<ref>{{Cite web |title=MWALI INTERNATIONAL SERVICES AUTHORITY |url=https://www.mwaliregistrar.net/history_of_mwali.html#:~:text=On%2011%20August%201997,%20Moh%C3%A9li%20seceded%20from%20the,Prime%20Minister.%20Moh%C3%A9li%20quietly%20rejoined%20Comoros%20in%201998. |access-date=2025-11-16 |website=www.mwaliregistrar.net}}</ref> ===Dib ugu biirista Komoros=== Mohéli waxay dib ugu biirtay Komoros 1998. Sannadkii 2002, Mohéli waxay ansixisay dastuurka cusub ee Komoros, kaas oo bixiyay dawlad federaali ah oo aan aad u dhexeeyn iyo awood badan oo loo dhiibay dawladaha jasiiradaha. Waxay gacan ka geysatay dejinta qalalaasihii siyaasadeed ee sii socday ee Komoros iyo gooni-u-goosadkii sii socday ee Anjouan. Isla sannadkaas, [[Mohamed Said Fazul]] ayaa loo doortay madaxweyne. Taageerayaashiisa ayaa ku guulaystay kuraasta badankooda wafdiga Mohéli ee Baarlamaanka doorashadii sharci-dejinta ee 2004. == Siyaasad == [[Mohamed Said Fazul]] ayaa loo doortay [[madaxweynaha Mohéli]] sannadkii 2002 isagoo ka adkaaday [[Mohamed Hassanaly]]. [[Assembly of the Autonomous Island of Mohéli|Golaha sharci-dejinta]] ee jasiiradda madaxa-bannaan ee Moheli waxay leedahay toban kursi waxaana la doortay 14 iyo 21 Maarso 2004. Sagaal kursi waxaa ku guulaystay taageerayaasha Said Mohamed Fazul, halka kii ugu dambeeyay uu ku guulaystay taageere ka tirsan [[Azali Assoumani]]. Sannadkii 2007, [[Mohamed Ali Said]] ayaa loo doortay madaxweynaha jasiiradda madaxa-bannaan ee Moheli (hadda waa madaxweyne halkii uu ka ahaan lahaa guddoomiye) isagoo ka adkaaday Said Mohamed Fazul. Ka dib markii uu soo gaabiyay muddadiisii labada sano ahayd, oo ahayd inay dhammaato 2012, sababo la xiriira dhibaatooyinka jadwalka [[Election|doorashada]], Mohamed Ali Said ayaa dib loo doortay guddoomiyaha jasiiradda madaxa-bannaan ee Moheli bishii Diseembar 2010 isagoo ka adkaaday [[candidate|murashaxii]] aqlabiyadda madaxweynaha [[Said Ali Hilali]]. Doorashada xubnaha golaha jasiiradda waxaa ku guulaystay aqlabiyad buuxda xeryaha Mohamed Ali Said. Ka dib doorashadii sharci-dejinta iyo doorashadii degmada ee dhacday 2015, waxay ahayd xisbiga [[Guddoomiye]] Mohamed Ali Said ee ku guulaystay aqlabiyadda golaha jasiiradda, iyagoo isbahaysi la samaystay golayaasha (oo u dhigma xildhibaannada heer qaran) kuwa taageerayaasha Madaxweyne Ikililou iyo xisbiyada la xiriira (xisbiga UPDC). Bishii Maajo 2016, ka dib [[Election|doorashadii]] guddoomiyeyaasha jasiiradaha, waxay ahayd Mohamed Said Fazul oo ku guulaystay ka dhanka ah xaaska Madaxweyne Ikililou ([[Hadidja Dhoinine]]) doorashadii 5-ta sano ee guddoomiyaha. Sidaas darteed waa markii labaad ee uu qabto hoggaanka jasiiradda Moheli. Xusuusin ahaan, heer qaran, waa madaxweynihii hore (2002-2006) [[Azali Assoumani]] oo ku guulaystay doorashadii ka hor [[Mohamed Ali Soilih]]. Tani waa muddadiisii labaad (2016-2021) oo uu Madaxweyne ka yahay [[Komoros|Ururka Komoros]]. ==Dadka== Dadka Mohéli, {{as of|2006|lc=y}}, waa qiyaastii 38,000. Qowmiyaddeeda ugu weyn, sida jasiiradaha kale ee Komoros [[Grande Comore]] iyo [[Anjouan]] iyo sidoo kale dhulka Faransiiska [[Mayotte]], waa qowmiyadda Komoros, oo ah isku-darka [[Bantu peoples|Bantu]], [[Arab]], [[Malay people|Malay]] iyo [[Malagasy culture|Malagasy]]. Diinta ugu weyn waa [[Sunni Islam|Islaamka Sunniga]]. ===Bulshooyinka=== *[[Fomboni]] - 19,000 *[[Nioumachoua]] - 3,400 *[[Wanani]] - 2,500 *[[Djoièzi]] - 1,636 ==Deegaanka== [[File:Mohéli-Beach.jpg|300px|thumb|Xeebta Sable, Mohéli]] ===Goobaha la ilaaliyo=== 19-kii Abriil 2001, goobtii ugu horreysay ee la ilaaliyo ee dalkan{{spaced ndash}}[[Moheli Marine Park|Mohéli Marine Park]]{{spaced ndash}}ayaa la shaaciyay.<ref>{{Cite book|last=Hauzer|first=Melissa D.|url=https://books.google.com/books?id=f4fyMgEACAAJ&q=Moh%C3%A9li|title=Stakeholders' Perceptions of Mohéli Marine Park, Comoros: Lessons Learned from Five Years of Co-management|date=2007|publisher=Community Centred Conservation (C3)|language=en}}</ref> Tani waxay ahayd gunaanadkii hab gaar ah oo ay bulshooyinka deegaanka ee tobanka tuulo ee ku dhow xuduudaha beerta ay ku heshiiyeen hab iskaashi oo lala yeesho dawladda si loo aasaaso loona maamulo beerta. Barnaamijka beerta badda wuxuu ka mid ahaa 27-kii ugu dambeeyay ee laga soo xulay ku dhawaad 500 oo magacaabis ah oo ay samaysay Equator Initiative, oo ah iskaashi u dhexeeya Barnaamijka Horumarinta Qaramada Midoobay ([[UNDP]]), IUCN, UN Foundation iyo afar kooxood oo kale oo caalami ah, si kor loogu qaado hindisayaasha ku salaysan bulshada ee loogu talagalay horumarinta horumarka waara. Beerta badda waxaa loo magacaabay [[Mohéli National Park]] 2010, sannadkii 2015-kiina waxaa la ballaariyay si ay ugu darto ku dhawaad saddex-meelood meel ka mid ah aagga dhulka jasiiradda.<ref name="unep-wcmc">UNEP-WCMC (2021). Protected Area Profile for Parc National de Mohéli from the World Database of Protected Areas. Accessed 10 August 2021. [https://www.protectedplanet.net/313046]</ref> ===Goobta Shimbiraha ee Muhiimka ah=== 6,268&nbsp;ha oo ka mid ah dhulka sare ee gudaha ee qaybta galbeed ee jasiiradda, oo ay ku jirto Mount Mlédjélé, ayaa waxaa loo qoondeeyay [[Goobta Shimbiraha ee Muhiimka ah]] (IBA) [[BirdLife International]] sababtoo ah waxay taageertaa dadka [[Comoro olive pigeon]]s, [[Comoro blue pigeon]]s, [[tropical shearwater]]s, [[Moheli scops owl]]s, [[Malagasy harrier]]s, [[Moheli brush warbler]]s, [[Moheli bulbul]]s, [[Comoro thrush]]es, [[Humblot's sunbird]]s iyo [[red-headed fody|red-headed fodies]].<ref name="bli">{{cite web|author=<!--Not stated-->|date=2021|title=Mont Mlédjélé (Mwali highlands)|url=http://datazone.birdlife.org/site/factsheet/mont-mlédjélé-(mwali-highlands)-iba-comoros|access-date=1 March 2021|website=BirdLife Data Zone|publisher=BirdLife International}}</ref> [[File:Mwali S2 2022.jpg|thumb|center|600px|Sawirka dayax-gacmeedka ee Mohéli, 2022.]] == Calan == {{main|Flag of Mohéli}} == Garoonka Diyaaradaha == [[Mohéli Bandar Es Eslam Airport]], oo u dhexeeya tuulooyinka Fomboni iyo Djoièzi ee xeebta waqooyi ee jasiiradda waa garoonka keliya ee Mohéli. ==Sidoo kale eeg== * [[Komoros]] ==Tixraac== {{Reflist}} {{coord|12|15|S|43|45|E|region:KM_type:adm1st|display=title}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Moheli}} gjb1y3s4j9cijli2n8k22xwzjywsny5 0 48247 300062 2026-06-28T10:09:12Z Isma4l 41797 /* */ 300062 wikitext text/x-wiki {{infobox islands | name = Bangué | image = BangueMozambique.jpeg | image_caption = Sawirka dayax-gacmeedka ee Bangué | map = | location = [[Musanbiig]] | archipelago = [[Bazaruto Archipelago|Bazaruto]] | coordinates = {{coord|22|2|35|S|35|27|23|E|type:isle_region:MZ|display=inline,title}} | area_ha = 5 | population = Ma jiro dad degan }} '''Bangué''' ({{IPA|pt|bɐ̃ˈɡɛ}}) waa jasiirad ciid ah oo yar oo ku taal [[Bazaruto Archipelago]] ee koonfurta [[Musanbiig]], waxayna u dhexaysaa [[Magaruque Island]] iyo São Sebastião Peninsula dhinaca koonfureed. Waxay ku samaysantay ficilka hirarka badda, waana jasiirad cidlo ah oo leh dhir xaddidan mana deggana dad joogto ah. Mararka qaarkood waxaa soo booqda kalluumeysatada deegaanka iyo shimbiraha badda ee kala duwan. Jasiiraddan yar waa qayb ka mid ah [[Bazaruto Archipelago National Park]], biyaha ku hareeraysanna waxay u yihiin deegaan muhiim u ah [[dugong|dugongga]] iyo [[sea turtles|qoolleyda badda]]. ==Juqraafi== Bangué waa jasiiradda ugu yar uguna koonfureed ee [[Bazaruto Archipelago]] ee koonfurta [[Musanbiig]], waxayna ku taal koonfurta [[Magaruque Island]] iyo {{convert|5.4|km|mi}} waqooyiga [[São Sebastião Peninsula]]. Waa jasiirad ciid ah oo cidhiidhi ah, waxayna cabbirkeedu yahay {{Convert|5|ha|acre}}.{{sfn|Downs|Wirminghaus|1997|p=592}} Si ka duwan jasiiradaha kale, waxay ku samaysantay kaydinta ciidda ee hirarka badda ee delta-da hirarka oo uu abuuray jasiiraddu. Maadaama abuuritaankeedu ku xirnaa jiritaanka silsiladda lafteeda, waxay samaysantay waqti aad u dambeeyay, suurtagalna waa intii u dhaxaysay 3,000–4,000 ee sano ee la soo dhaafay.{{sfn|Everett|van der Elst|Schleyer|2008|p=10}}{{sfn|Dutton|Zolho|1990|p=16}} === Cimilada === Jasiiradda Bazaruto, sida inta badan Musanbiig, waxay leedahay [[tropical savanna climate|cimilada savannada kulul]], oo loo qoondeeyay ''Aw'' sida uu qabo [[Köppen climate classification|kala saarista cimilada ee Köppen]].{{sfn|Cuamba|Chenene|Mahumane|Quissico|2005|p=84}} Aaggu wuxuu helaa roob sanadle ah oo ku dhow {{cvt|978|mm|in}} iyo heerkul celcelis ahaan {{cvt|24|C|F}}, iyadoo heerkulku gaaro ilaa {{cvt|30|C|F}} xagaaga iyo ugu yaraan {{cvt|18|C|F}} xilliga jiilaalka.{{sfn|Cooper|Pilkey|2002|pp=164–166}}{{sfn|Dutton|Zolho|1990|p=16}} Heerkulka biyaha ee aagga ku hareeraysan wuxuu u dhexeeyaa {{cvt|24–28|C|F}}. Bangué waxay ku taal aag khatar sare leh oo loogu talagalay [[tropical cyclone|duufaannada kulaylaha]].{{sfn|Findlay|Cockcroft|Guissamulo|2011|pp=441–443}} == Deegaanka == Waxay gebi ahaanba ka kooban tahay [[Dune|buuro ciid ah]], dhirta Bangué waxay ku kooban tahay tiro yar oo noocyo ah kuwaas oo ku barwaaqooba [[pioneer dunes|buuraha ciidda ee hore]]—buuraha si toos ah u xiga xeebta.{{sfn|Downs|Wirminghaus|1997|p=593}} Shimbiraha badda ee kala duwan ayaa soo booqda jasiiradda, oo ay ku jiraan [[Grey heron|heron-ka cawlan]], [[Greater flamingo|flamingo-ga weyn]], [[Grey-headed gull|gull-ka madaxa cawlan]], [[Ruddy turnstone|turnstone-ka guduudan]], [[Common sandpiper|sandpiper-ka caadiga ah]], [[Wood sandpiper|sandpiper-ka qoryaha]], [[Common ringed plover|plover-ka giraanta leh]], iyo [[Grey plover|plover-ka cawlan]].{{sfn|van der Elst|2008|pp=55–60}} [[Dugong]] ayaa ku nool hareeraha jasiiradda, iyagoo samaynaya xadka koonfureed ee dadka ugu badan ee Bariga Afrika. Tani waxay noqon kartaa dadka ugu dambeeya ee waara muddada dheer ee koonfur-galbeed ee Badweynta Hindiya.{{sfn|Findlay|Cockcroft|Guissamulo|2011|pp=441–443}}{{sfn|Dutton|Zolho|1990|pp=26–27}} [[Sea turtles|Qoolleyda badda]] ayaa sidoo kale laga helaa hareeraha jasiiradda, oo ay ku jiraan [[Green sea turtle|cagaaran]], [[Loggerhead sea turtle|loggerhead]], [[Leatherback sea turtle|leatherback]], iyo [[Hawksbill sea turtle|hawksbill turtles]].{{sfn|Dutton|Zolho|1990|pp=26–27}} Si kastaba ha ahaatee, buul-samaysashada qoolleyda ee Bangué waxaa carqaladeeya heerarka sare ee nabaad-guurka ee jasiiradda.{{sfn|Litulo|Pereira|Fernandes|Louro|2018|p=48}} Jasiiraddu ma deggana dad, inkastoo mararka qaarkood ay martigeliso xerooyin ay degaan kalluumeysatada deegaanka. Marka laga soo tago Magaruque iyo [[Benguerua]], waxay qayb ka ahayd dhulkii hore ee loo qoondeeyay [[Bazaruto Archipelago National Park]] sannadkii 1971.{{sfn|Reina|1998|p=79}}{{sfn|Maggs|Floros|Pereira|Schleyer|2010|p=116}} ==Tixraac== ===Citations=== {{reflist}} ===Sources=== {{refbegin}} * {{cite journal |first1=J. Andrew G. |last1=Cooper |title=The Barrier Islands of Southern Mozambique |first2=Orrin H. |last2=Pilkey |journal=[[Journal of Coastal Research]] |doi=10.2112/1551-5036-36.sp1.164 |date=2002 |volume=36 |pages=164–172 }} * {{cite journal |first1=Cuamba |last1=Cuamba |first2=M. L. |last2=Chenene |first3=G. |last3=Mahumane |first4=D. Z. |last4=Quissico |first5=J. |last5=Loyseth |first6=P. |last6=O'Keefe |title=A Solar Energy Resources Assessment in Mozambique |journal=Journal of Energy in Southern Africa |issn=2413-3051 |doi=10.17159/2413-3051/2006/v17i4a3234 |volume=17 |issue=4 |date=2005 |doi-access=free }} * {{cite journal |first1=Colleen T. |last1=Downs |first2=J. Olaf |last2=Wirminghaus |title=The Terrestrial Vertebrates of the Bazaruto Archipelago, Mozambique: a Biogeographical Perspective |journal=[[Journal of Biogeography]] |volume=24 |issue=5 |date=1997 |pages=591–602 |doi=10.1111/j.1365-2699.1997.tb00071.x }} * {{cite report |first1=Telford Paul |last1=Dutton |first2=Roberto |last2=Zolho |title=Conservation Master Plan for the Sustained Development of the Bazaruto Archipelago |url=https://biblioteca.biofund.org.mz/wp-content/uploads/2023/07/1689860516-Conservation%20master%20plan_Dutton%20P(part1).pdf |date=1990 |publisher=[[World Wildlife Fund|WWF]] }} * {{cite book |editor-first1=B. I. |editor-last1=Everett |editor-first2=R. P. |editor-last2=Van der Elst |editor-first3=M. H. |editor-last3=Schleyer |title=A Natural History of the Bazaruto Archipelago, Mozambique |isbn=9780869890820 |publisher=[[South African Association for Marine Biological Research]] |location=Durban |date=2008 |url=https://biblioteca.biofund.org.mz/wp-content/uploads/2019/01/1548936139-F0838.A%20natural%20history%20of%20the%20Bazaruto%20Archipelago.pdf |ref=none }} ** {{wikicite|ref={{harvid|Everett|van der Elst|Schleyer|2008}} |reference=Everett, B. I.; Van der Elst, R. P.; Schleyer, M. H., eds. "Geomorphology and the Terrestrial and Oceanographic Setting". }} ** {{wikicite|ref={{harvid|van der Elst|2008}} |reference=Van der Elst, Rudy. "Birds of the Bazaruto Archipelago". }} * {{cite journal |first1=K. P. |last1=Findlay |first2=V. G. |last2=Cockcroft |first3=A. T. |last3=Guissamulo |title=Dugong Abundance and Distribution in the Bazaruto Archipelago, Mozambique |journal=[[African Journal of Marine Science]] |volume=33 |issue=3 |date=2011 |pages=441–452 |doi=10.2989/1814232X.2011.637347 }} * {{cite report |title=Investigação e Monitoria de Espécies e Ecossistemas nas Áreas de Conservação Marinhas em Moçambique: Parque Nacional do Arquipélago de Bazaruto |first1=Carlos |last1=Litulo |first2=Marcos A. M. |last2=Pereira |first3=Raquel S. |last3=Fernandes |first4=Cristsina M. M. |last4=Louro |publisher=Centro Terra Viva |date=2018 |language=Portuguese |trans-title=Research and Monitoring of Species and Ecosystems in Marine Conservation Areas in Mozambique: Bazaruto Archipelago National Park |url=https://www.ctv.org.mz/post/investiga%C3%A7%C3%A3o-e-monitoria-de-esp%C3%A9cies-e-ecossistemas-nas-%C3%A1reas-de-conserva%C3%A7%C3%A3o-marinhas-em-mo%C3%A7ambique-4 }} * {{cite journal |first1=Jade Q. |first2=Camilla |last2=Floros |last1=Maggs |first3=Marcos A. M. |last3=Pereira |first4=Michael H. |last4=Schleyer |title=Rapid Visual Assessment of Fish Communities on Selected Reefs in the Bazaruto Archipelago |journal=Western Indian Ocean Journal of Marine Science |volume=9 |issue=1 |date=2010 |pages=115–134 }} * {{cite report |chapter=Bazaruto Project: A Brief Overview May 1998 |title=Partnership for Conservation: Report of the Regional Workshop on Marine Protected Areas, Tourism, and Communities, Diani Beach, Kenya, 11-13 May, 1998 |date=1998 |first=Antonio |last=Reina |pages=78–88 |url=https://portals.iucn.org/library/sites/library/files/documents/1998-054.pdf |editor-first1=Rodney V. |editor-last1=Salm |editor-first2=Yemi |editor-last2=Tessema |publisher=[[International Union for Conservation of Nature]] }} {{refend}} f85rg0r7urvjs7vmr1i5dqcp9n80rht 0 48248 300064 2026-06-28T10:22:13Z Isma4l 41797 /* */ 300064 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |name = Mahajanga |other_name = |native_name = Majunga |settlement_type = [[Degmooyinka Madagascar|Degmo]] iyo magaalo |image_skyline = Mahajanga cathedrale.jpg |imagesize = |image_caption = Kaniisadda Mahajanga |pushpin_map = Madagascar | image_shield = Mahajanga.png | shield_size = 100px |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = Goobta ku taal Madagascar |subdivision_type = Waddan |subdivision_name = {{flag|Madagascar}} |subdivision_type1 = [[Gobollada Madagascar|Gobol]] |subdivision_name1 = [[Boeny]] |subdivision_type2 = [[Degmooyinka Madagascar|Degmo]] |subdivision_name2 = [[Mahajanga District]] |subdivision_type3 = [[Degmooyinka yaryar ee Madagascar|Degmo yar]] |subdivision_name3 = Mahajanga |leader_title = Guddoomiyaha Golaha Degmada |leader_name = Abdallah Abad Ali |established_title = |established_date = |area_total_km2 = 51.05 |population_as_of = tirakoobkii 2018 |population_footnotes = |population_total =246022 |population_density_km2 =auto |timezone = |utc_offset = |coordinates = {{coord|15|43|S|46|19|E|region:MG|display=inline,title}} |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |blank_name = [[Kala saarista cimilada ee Köppen|Cimilada]] |blank_info = [[Cimilada savannada kulul|Aw]] |website = |footnotes = }} '''Mahajangā''' ({{IPA|mg|maːˈdzaŋɡə̥|}}; Faransiis: '''Majunga''') waa [[magaalo]] iyo degmo maamul oo ku taal xeebta waqooyi-galbeed ee [[Madagascar]]. Magaalada Mahajanga (Mahajanga I) waa caasimadda Gobolka [[Boeny]]. Degmadu (oo la mid ah magaalada) waxay lahayd dad tiradoodu ahayd 258,068 sannadkii 2020.<ref>Institut National de la Statistique, Madagascar</ref> == Magaalada == [[File:Acadie.jpg|thumb|left|Acadie]] Mahajanga waa [[deked badeed]], waana tan labaad ee ugu muhiimsan Madagascar ka dib [[Toamasina]]. Terminal-ka badda wuxuu qaadaa maraakiibta xamuulka iyo maraakiib yar yar (150 tan) oo xamuul guud ah. Sababo la xiriira qoto-dheeraanta biyaha oo xaddidan ee dekadda, maraakiib yar yar oo kaliya ayaa wici kara terminal-ka. Maraakiibta qoto dheer ayaa ku xirta meel ka baxsan terminal-ka waxayna xamuulka u kala gudbiyaan maraakiibta yaryar, kuwaas oo u rara terminal-ka. Duufaannadii xoogganaa ee bishii Diseembar 2006 ayaa waxyeello u geystay bulkhead-ka, taasoo u oggolaatay biyaha inay gudaha u galaan oo ay ka maydhaan buuxinta ka hoosaysa baloogyada laamiga ee terminal-ka. Burburka ka dhashay baloogyada laamiga ayaa ka dhigay hawlgallada terminal-ka kuwo aan waxtar lahayn waxayna yareeyeen booska kaydinta ee la heli karo. Dhoofinta weelasha ee ugu weyn uguna qiimaha badan waa shrimp-ka barafaysan. Waxaa jira [[Amborovy Airport|garoon diyaaradeed oo caalami ah]] oo leh duulimaadyo goboleed oo taga [[Mayotte]], maraakiibta Acadie waxay magaalada ku xirayaan [[Mutsamudu]] iyo [[Moroni, Comoros|Moroni]]. Mahajanga waxay ku taal Webiga [[Betsiboka]], kaas oo markaa u horseeda [[Bombetoka Bay]]. Magaaladu waxay leedahay dad badan oo Muslimiin ah. Sannadkii 1977, waxay ahayd goob ay ka dhaceen rabshado qowmiyadeed, taasoo ku qasabtay in laga daadgureeyo dadka laga tirada badan yahay ee Komoros ee halkaas ku noolaa. Mahajanga sidoo kale waa xarunta [[Roman Catholic Diocese of Mahajanga|Roman Catholic Diocese]] (Kaniisadda Wadnaha Quduuska ah ee Maryan). === Baobab === [[File:The baobab, Mahajanga.jpg|thumb|left|250px|Baobab-ka ku yaal Mahajanga]] [[File:Mahajanga - sur la plage.jpg|thumb|right|Mid ka mid ah xeebaha waqooyiga magaalada]] Geedka [[African baobab|baobabka Afrika]] ee u dhow xeebta waa tusaalihii ugu weynaa ee Madagascar, kaas oo leh wareeg dhan {{convert|21|metres|feet}}, waana astaanta magaalada. Da'diisu lama yaqaan, laakiin badanaa waxaa la sheegaa inay tahay 700–800 oo sano. Waxaa mar loo isticmaali jiray goob loogu talagalay shirarka muhiimka ah, iyo, qarnigii 19-aad, goob loogu talagalay [[execution|dilalka]]. Waxaa la sheegaa in si loo sharfo awowayaasha Malagasy, qof kasta oo booqda waa inuu ku wareegaa todobo jeer.<ref name="sipa">{{cite web |last1=Sipa |first1=Masika |title=The Old Baobab of Mahajanga | date = 2013 |url=http://www.madamagazine.com/en/der-alte-baobab-von-mahajanga/ |website=madamagazine.com |publisher=MadaMagazine |access-date=24 July 2017}}</ref> == Taariikh == Sida laga soo xigtay Jane Hooper, "Tan iyo qarnigii tobnaad, dekedaha waqooyiga Madagascar, oo ay deggan yihiin dad Islaam ah, ayaa soo jiitay ganacsato iyo muhaajiriin ka yimid Bariga Afrika, Bariga Dhexe, iyo xitaa Bariga Fog. Ugu yaraan darsin dekedood ayaa laga aqoonsaday waqooyiga Madagascar dhammaadkii qarnigii shan iyo tobnaad dhanka juqraafi yaqaanka Carabta Ibn Mājid... Qarnigii siddeed iyo tobnaad, Andriamandisoarivo, isagoo taageero ka helaya ciidankiisa siddeed boqol oo nin, wuxuu aasaasay boqortooyo cusub oo Sakalava ah waqooyiga taas oo uu u bixiyay Volamena, oo macnaheedu yahay lacag cas ama dahab. Faraciisa waxaa loo yaqaanay Zafibolamena, carruurta Volamena. Wuxuu ku dhintay magaalada waqooyi ee Bezavo qiyaastii 1710, isagoo magaciisa ku xardhay dhaqanka sidii aasaasihii boqortooyo cusub oo awood leh. Boqortooyadiisu waxay lahayd dekedda Mazalagem Nova, ama Massaliege, oo horeyba u ahayd xarun ganacsi oo barwaaqo ah, iyo sidoo kale dekedaha cusub ee Boina iyo Mahajanga (Majunga)... Hal kabtan Ingiriis ah ayaa ku tilmaamay magaalada waqooyi-galbeed ee Mahajanga deked mashquul badan oo caalami ah 1764. Wuxuu qoray in magaalada, oo loo dhisay "habka Hindiya," ay ku jiraan dhismayaal dhagax ah oo badan iyo masaajidyo. Waxaa degganaa Muslimiin "waddani" ah iyo kuwo kale oo ka yimid "Surate, Johana, Mosembeck, iyo jasiiradaha Commoro," Mahajanga waxay ahayd deked barwaaqo iyo caalami ah. Magaalada gudaheeda, taliyayaashii Sakalava waxay u oggolaadeen Muslimiinta inay si xor ah u gutaan diintooda. Taas beddelkeeda, Sakalava waxay aasaaseen taxane kontorool ganacsi. Boqorku wuxuu magacaabay "purser loo idmaday inuu ganacsi ku sameeyo magaca boqorka, iyadoo lala kaashanayo purser kale oo ka yimid boqorka." Boqorada iyo boqorada Sakalava waxay xitaa u oggolaadeen ganacsatada Yurub ee soo booqanaya inay la ganacsadaan ganacsatada maxalliga ah ee Muslimka ah iyo sidoo kale wakiillada Sakalava waxayna u muuqdeen inay si sii kordheysa ugu xiran yihiin shabakadahan ka gudbaya gobolka Badweynta Hindiya ee koonfur-galbeed. Boqorad Sakalava ah ayaa guursatay nin Bariga Afrika (ama Komoros) ah qarnigii siddeed iyo tobnaad bartamihiisii, sida laga soo xigtay warbixinnada Ingiriiska iyo Holland. Boqorada iyo boqorada Sakalava waxay sidoo kale ku daray caqiidooyinka Islaamka iyo cibaadada ku dhaqanka boqornimada rabaaniga ah qaarkoodna waxay u beddeleen Islaamka qarnigii sagaal iyo tobnaad."<ref>Hooper, Jane. "Feeding Globalization." Ohio University Press. 2017. Pages 40, 80, 82 </ref> === Bulshada Hindiya === [[File:En rad indiska oxkärror på gatan. Mahajunga, Majunga. Madagaskar - SMVK - 021942.tif|alt=Sawir laga soo qaaday waddo ku taal Mahajanga oo leh gaadhifaras Hindida. Oktoobar 1912. Sawirka waxaa qaaday Walter Kaudern.|left|thumb|Sawir laga soo qaaday waddo ku taal Mahajanga oo leh gaadhifaras Hindida. Oktoobar 1912. Sawirka waxaa qaaday [[Walter Kaudern]].]] 1780-meeyadii, bulsho ku dhow 200 oo ganacsato Muslimiin ah oo ka yimid [[Indian subcontinent|dhulweynaha Hindiya]] ayaa ku samaysmay Mahajanga afka Webiga Betsiboka, sida laga soo xigtay safarka Faransiiska Dumaine. Sidaas darteed, etymology-ga erayga "Mahajanga" waxaa laga yaabaa inuu yahay mid Hindiya.{{fact|date=January 2018}} Jahwareer ayaa ka dhashay heerka sharcigooda; waxay inta badan ku dhawaaqi jireen inay yihiin dad Malagasy ah si ay uga fogaadaan sharciyada ka dhanka ah addoonsiga ama dhismaha guryaha dhagaxa ah, labaduba waa laga mamnuucay dadka Ingiriiska. Dhows-kooda, oo ay u isticmaali jireen inay ku qaadaan alaabta dhulweynaha Afrika, waxay duuliyeen calanka Faransiiska. Soo-galootigii ugu horreeyay waxay ahaayeen inta badan Muslimiin [[Khoja]]s, [[Ismaili people|Ismaili]]s iyo [[Da'udi Bohra]]s, iyadoo qaar ka mid ah Hindus-ka ay degganaayeen goor dambe. Tirakoobkii 1911 wuxuu helay 4,480 Hindi ah dalka, taasoo ka dhigaysa 21% wadarta dadka ajaanibta ah iyo dadka ajaanibta ah ee labaad ee ugu weyn, ka dib Faransiiska. Ka dib qaranimada ganacsiyada gaarka loo leeyahay 1970-meeyadii, qaar badan oo iyaga ka mid ah ayaa lagu qasbay inay baxaan; kuwa hadhay waxay ahaayeen kuwo aan waxbarasho lahayn, laakiin way sii joogeen waxayna si tartiib tartiib ah u dhisteen ganacsigooda. Sannadkii 2000, waxaa guud ahaan la aaminsanaa inay gacanta ku hayaan 50-60% dhaqaalaha dalka, taasoo ka dhigaysa inay bartilmaameed u noqdaan mudaaharaadayaasha xilliyada rabshadaha. Bishii Diseembar 2006, duufaan ayaa ku dhufatay Mahajanga, taas oo keentay waxyeello weyn oo soo gaartay xarumaha dekedda iyo dhismayaal qaar oo ku yaal ama u dhow xeebta. === Taariikhda militariga === Magaaladu waxay leedahay garoon diyaaradeed oo Ingiriisku u isticmaali jiray inay ku xareeyaan diyaaradaha [[Avro Shackleton|Shackleton]] si ay u taageeraan [[Beira Patrol]] tan iyo Maajo 1966.<ref name="DOS">{{cite book|last1=Spence|first1=Daniel Owen|title=A History of the Royal Navy: Empire and Imperialism|date=2015|publisher=I.B.Tauris|location=London}}</ref> == Gobolka == Mahajanga waa caasimadda Gobolka Boeny. == Dadka caanka ah == [[Ali Soilih]] (1937 – 1978) oo ahaa [[Comoros|Komoros]] [[socialist revolutionary|kacaankii hantiwadaaga]] iyo shakhsiyad siyaasadeed oo u adeegay sidii [[Dictator|Kaligii taliye]] ee [[State of the Comoros|Dawladda Komoros]] laga soo bilaabo 3 Janaayo 1976 ilaa 13 Maajo 1978. == Isboorti == *[[Fosa Juniors FC]] waa kooxda kubadda cagta ee maxalliga ah. *[[ASCB Boeny]] (basketball) - Horyaalada Malagasy 2017 Garoonka Jacques Rabemananjara, oo leh 8,000 oo meelood, waa kii 5-aad ee ugu weyn dalka.<ref>Galibert, Didier. ''Les gens du pouvoir à Madagascar. Etat postcolonial, légitimités et territoire (1956-2002)''. Karthala. 2019. Page 392</ref> == Cimilada == [[File:Cyclone Gafilo Mahajanga.jpg|thumb|right|Xeebta socodka ka dib [[cyclone Gafilo|duufaantii Gafilo]] sannadkii 2004]] Mahajanga waxay leedahay [[cimilada savannada kulul]] ([[Kala saarista cimilada ee Köppen|Köppen]] ''Aw'') oo leh laba xilli oo kala duwan: [[wet season|xilli roobaad]] qoyan oo ka bilaabma Nofeembar ilaa badhtamaha Abriil, iyo [[dry season|xilli qallalan]] qorrax leh, qoyaan yar iyo dhab ahaan qalalan muddo lix iyo badh bilood ah oo hadhay. [[Tropical cyclone|Duufaannada]] waxay dhici karaan inta lagu jiro xilli roobaadku, iyagoo soo saaraya roob aad u culus iyo nabaad-guur ballaaran. {{Weather box |location = Mahajanga (1991–2020) |single line = Yes |metric first = Yes |Jan high C = 31.4 |Feb high C = 31.5 |Mar high C = 32.6 |Apr high C = 33.3 |May high C = 32.7 |Jun high C = 31.6 |Jul high C = 31.2 |Aug high C = 31.9 |Sep high C = 32.7 |Oct high C = 33.3 |Nov high C = 33.2 |Dec high C = 32.3 |year high C = |Jan mean C = 27.9 |Feb mean C = 27.9 |Mar mean C = 28.4 |Apr mean C = 28.4 |May mean C = 27.1 |Jun mean C = 25.5 |Jul mean C = 25.0 |Aug mean C = 25.5 |Sep mean C = 26.6 |Oct mean C = 27.9 |Nov mean C = 28.7 |Dec mean C = 28.4 |year mean C = |Jan low C = 24.3 |Feb low C = 24.3 |Mar low C = 24.3 |Apr low C = 23.5 |May low C = 21.6 |Jun low C = 19.5 |Jul low C = 18.7 |Aug low C = 19.2 |Sep low C = 20.5 |Oct low C = 22.5 |Nov low C = 24.1 |Dec low C = 24.5 |year low C = 22.2 |Jan record high C = 36.4 |Feb record high C = 35.2 |Mar record high C = 37.0 |Apr record high C = 38.1 |May record high C = 36.2 |Jun record high C = 35.0 |Jul record high C = 34.0 |Aug record high C = 35.3 |Sep record high C = 37.0 |Oct record high C = 39.2 |Nov record high C = 38.0 |Dec record high C = 38.0 |year record high C = |Jan record low C = 19.6 |Feb record low C = 20.0 |Mar record low C = 20.3 |Apr record low C = 19.3 |May record low C = 16.3 |Jun record low C = 15.2 |Jul record low C = 12.6 |Aug record low C = 14.0 |Sep record low C = 15.7 |Oct record low C = 16.4 |Nov record low C = 19.7 |Dec record low C = 19.5 |year record low C = |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 485.8 |Feb precipitation mm = 328.7 |Mar precipitation mm = 186.8 |Apr precipitation mm = 48.8 |May precipitation mm = 4.1 |Jun precipitation mm = 1.1 |Jul precipitation mm = 1.0 |Aug precipitation mm = 2.1 |Sep precipitation mm = 2.0 |Oct precipitation mm = 15.5 |Nov precipitation mm = 101.9 |Dec precipitation mm = 198.1 |year precipitation mm = 1375.7 |Jan precipitation days = 18.4 |Feb precipitation days = 15.7 |Mar precipitation days = 10.5 |Apr precipitation days = 3.1 |May precipitation days = 0.5 |Jun precipitation days = 0.2 |Jul precipitation days = 0.2 |Aug precipitation days = 0.2 |Sep precipitation days = 0.3 |Oct precipitation days = 1.8 |Nov precipitation days = 5.2 |Dec precipitation days = 11.8 |year precipitation days = 67.9 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan humidity = 82 |Feb humidity = 83 |Mar humidity = 81 |Apr humidity = 73 |May humidity = 67 |Jun humidity = 64 |Jul humidity = 62 |Aug humidity = 60 |Sep humidity = 63 |Oct humidity = 66 |Nov humidity = 72 |Dec humidity = 80 |year humidity = |Jan sun = 209.0 |Feb sun = 184.9 |Mar sun = 244.8 |Apr sun = 269.9 |May sun = 294.9 |Jun sun = 282.9 |Jul sun = 291.5 |Aug sun = 303.1 |Sep sun = 307.0 |Oct sun = 319.7 |Nov sun = 288.2 |Dec sun = 227.3 |year sun = 3223.2 |source 1 = NOAA (sun, 1961-1990)<ref name= NOAA>{{cite web | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/MG/67027.TXT | title = Majunga/Mahajanga Climate Normals 1961–1990 | publisher = [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] | archive-url = https://web.archive.org/web/20201031065003/ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG__I/MG/67027.TXT | archive-date = 2020-10-31 | url-status = dead | access-date = October 19, 2015}}</ref><ref name=WMOCLINO>{{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20230923234825/https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Madagascar/CSV/MAHAJANGA_67027.csv | archive-date = 23 September 2023 | url = https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-1-WMO-Normals-9120/Madagascar/CSV/MAHAJANGA_67027.csv | title = Antsirabe Climate Normals 1991–2020 | work = World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) | publisher = National Oceanic and Atmospheric Administration | access-date = 23 September 2023}}</ref> |source 2 = Weltwetter Spiegel Online (humidity)<ref name=weltwetter> {{cite web |url =http://wetter.spiegel.de/spiegel/klima.php?r=afrika&land=MG&stat=67027 |title = Wetter im Detail: Klimadaten |publisher=Spiegel Online |year=2012 }} Retrieved on July 19, 2012. </ref> |date=Nofeembar 2011 }} == Waxbarashada == [[University of Mahajanga]] waxay ku taal xarunta Ambondrona. Dugsiyada Faransiiska: * Collège français Françoise-Dolto<ref>"[http://www.aefe.fr/reseau-scolaire-mondial/rechercher-un-etablissement/madagascar-majunga-college-francais-francoise Collège français Françoise-Dolto]." [[AEFE]]. Retrieved on May 7, 2015.</ref> == Suugaanta == *R. J. Barendse, ''Arabian Seas 1700-1763: The Western Indian Ocean in the eighteenth century'' *Du Maine, ''Idée de la côte orientale de Madagascar'', Paris, 1792. == Tixraac == <references/> == Xiriirinta dibadda == {{commons category|Mahajanga}} {{Authority control}} iaxbmydapip2u8vjw3xgq995gciybga 0 48249 300066 2026-06-28T10:25:03Z Isma4l 41797 /* */ 300066 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement |official_name = Chinde |other_name = |native_name = |nickname = |motto = |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |pushpin_map = Mozambique |pushpin_label_position = |pushpin_mapsize =240 |subdivision_type = [[Waddamada adduunka|Waddan]] |subdivision_name = {{MOZ}} |subdivision_type1 = [[Gobollada Mozambique|Gobollo]] |subdivision_name1 = [[Zambezia Province|Gobolka Zambezia]] |subdivision_type2 = [[Degmooyinka Mozambique|Degmo]] |subdivision_name2 = [[Chinde District|Degmada Chinde]] |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = |leader_name1 = |established_title = |established_date = |established_title2 = |established_date2 = |established_title3 = |established_date3 = |area_magnitude = |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = |area_land_km2 = |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |area_metro_km2 = |area_metro_sq_mi = |population_as_of = 2006 |population_footnotes = |population_note = |settlement_type = |population_total = |population_density_km2 = |population_density_sq_mi = |population_metro = |population_density_metro_km2 = |population_density_metro_sq_mi = |population_urban = |population_density_urban_km2 = |population_density_urban_mi2 = |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = |coordinates = {{coord|18|35|S|36|28|E|region:MZ|display=inline}} |elevation_footnotes = |elevation_m = |elevation_ft = |postal_code_type = |postal_code = |area_code = |website = |footnotes = }} '''Chinde''' waa magaalo ku taal [[Mozambique]], iyo deked loogu talagalay [[Zambezi valley|dooxada Zambezi]].<ref name=EB1911>{{cite EB1911 |wstitle=Chinde |volume=6 |page=232}}</ref> Waxay ku taal [[Chinde River|Webiga Chinde]], waana xarun kalluumaysi oo muhiim ah. Waxay dhoofisaa [[copra]] iyo [[sugar|sonkor]], waxayna lahayd dad tiradoodu ahayd 16,500 sannadkii 1980.<ref name=eb>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-9000673/Chinde |title= Chinde|access-date=25 March 2007 |work= Britannica Online|publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.|Encyclopædia Britannica, Inc]]}}</ref> Chinde waxay ku taal [[Chinde District|Degmada Chinde]] ee [[Zambezia Province|Gobolka Zambezia]]. == Taariikh == Magaalada yar ee Chinde, oo ku taal qiyaastii 40 mayl koonfur ka xigta [[Quelimane]], ayaa u koray sidii meesha ugu muhiimsan ee laga soo galo rakaabka iyo alaabta [[British Central Africa Protectorate|Maxmiyadda Afrika ee Bartamaha Ingiriiska]] oo lagu dhawaaqay 1891. Sababo la xiriira goobteeda wanaagsan ee [[Chinde River|Webiga Chinde]], oo qayb ka ah [[Zambezi|Zambezi]] [[River delta|delta webiga]], waxay lahayd awood koritaan, waxayna beddeshay Quelimane iyo Conceição sidii dekedda ugu habboon ee laga soo galo.<ref>[[United States Department of Commerce and Labor]], Bureau of Statistics, United States Bureau of Foreign Commerce (1854–1903), ''Commercial Relations of the United States with Foreign Countries'', (1896), Published by [[University of Michigan]], retrieved 14 June 2008</ref> Ilaa saddexdii meelood ee meel qarnigii 19-aad, [[Quelimane]], oo ku xirnaa webiga [[Zambezi|Zambezi]] kanaal gacmeed, wuxuu ahaa dekedda ugu weyn ee bixisa marin loo helo Afrikata Dhexe. Shirweynihii Berlin ee 1884 ayaa aasaasay socdaal xor ah oo webiga Zambezi iyo [[tributary|webiyadiisa]] hoos taga, iyo tiro ka mid ah dadka wadaadada iyo ganacsatada Ingiriiska ee bilaabay inay booqdaan oo dajiyaan waxa hadda loo yaqaan [[Malawi]] waxay u safreen halkaas iyagoo isticmaalaya Zambezi iyo [[Shire River|Webiga Shire]].<ref>M Newitt, (1995). A History of Mozambique, London, Hurst & Co, p. 11. {{ISBN|1-85065-172-8}}</ref> Markii kanaalka ka yimid Quelimane uu xirmay, raadinta waddo kale ayaa horseeday helitaanka afka Chinde ee Zambezi 1889. Sida qayb ka mid ah [[Anglo-Portuguese Treaty of 1891|Heshiiskii Anglo-Portuguese ee 1891]], dawladda Portugal waxay siisay dawladda Ingiriiska [[Chinde Concession|Chinde Concession]] muddo 99 sano ah si ay u aasaasto deked halkaas oo maraakiibta badda ay ku wareejin karaan xamuulkooda maraakiibta webiga.<ref>A. Hetherwick, (1917) Nyasaland To-day and To-morrow, Journal of the Royal African Society, Vol. 17, No. 65, p. 12.</ref> Inner Concession, oo laga dhaafeeyay waajibaadka caadooyinka Portuguese, waxay lahayd bed dhan 10 [[hectares|hektar]], oo leh xagga hore ee webiga oo dhan 420 yaardi. Tani waxay ka koobnayd xafiisyada dawladda iyo bakhaarrada ganacsiga, aqoon-is-weydaarsiyada iyo dukaamada. 50 hektar oo kale oo aan lahayn ka-dhaafitaan caadooyin, Outer Concession, waxaa loogu talagalay in lagu dejiyo dadka sii kordhaya ee Chinde. Goobta la doortay waxay ahayd [[Sandspit|sandspit]] oo leh Badweynta Hindiya dhanka koonfureed iyo webiga Chinde dhanka waqooyi. Gacmeed xeebeed ayaa dhab ahaantii kala saaray Concession-ka dhulweynaha, taas oo ka dhigaysa mid jasiirad ka badan gacanka.<ref>C Baker, (1980). The Chinde Concession, 1891–1923, The Society of Malawi Journal, Vol. 33, No. 1, pp. 6-7.</ref> Chinde waxay si kooban ugu baraartay sidii dekedda Afrikata Dhexe ee Ingiriiska, taas oo noqotay [[Nyasaland]] 1907. Dhamaadkii qarnigii 19-aad, maraakiibta badda ee Union Castle iyo khadadka Bariga Afrika ee Jarmalka ayaa lagula kulmay Chinde maraakiib yar yar oo webiga ah kuwaas oo rakaabka iyo alaabta u kaxeeyay ilaa madaxa socdaalka ee [[Shire River|Webiga Shire]] ee Katunga, meesha ugu dhow webiga ee [[Blantyre]], magaalada ugu weyn ee [[British Central Africa Protectorate|Maxmiyadda Afrika ee Bartamaha Ingiriiska]], safar qaadanaya ilaa toddoba maalmood.<ref>J Perry (1969) The growth of the transport network of Malawi- The Society of Malawi Journal, Vol. 22, No. 2, pp. 25-6</ref> [[African Lakes Corporation|African Lakes Company]] waxay lahayd saldhig ganacsi oo ku yaal Concession-ka waxayna ku haysatay qiyaastii lix maraakiib oo ilaa 40 tan ah webiyada Zambezi iyo Shire. Laba shirkadood oo kale oo Ingiriis ah ayaa lahaa shan maraakiib kale oo 20 ilaa 30 tan ah waddadan.<ref>The Admiralty Hydrographic Office (1897) The Africa Pilot (Part III) South and East Coasts of Africa, Sixth Edition, London Admiralty Board, p. 239.</ref> Dhowr sano ka hor 1922, nabaad-guurka ciidda jilicsan ee Concession-ka lagu dhisay wuxuu noqday dhibaato sii kordheysa. Qaar badan oo ka mid ah dhismayaashii hore waa in la dumiyo oo dib loo dhiso si looga fogaado in la qaado ama la beddelo.<ref>C Baker, (1980). The Chinde Concession, 1891–1923, p. 14.</ref> Waqtigii dekeddu ay si xun u waxyeeleeyeen duufaan bishii Febraayo 1922 waxay horeyba u sii hoos u dhacaysay sababtoo ah maraakiibta yaryar oo kaliya ayaa isticmaali kara iyo dekedda [[Beira, Mozambique|Beira]] waxay ahayd beddel ka wanaagsan.<ref>G L Gamlen, (1935). Transport on the River Shire, Nyasaland, The Geographical Journal, Vol. 86 No. 5, pp. 451-2.</ref> Waxay noqon lahayd mid adag oo qaali ah in dib loo soo celiyo Chinde si buuxda, laakiin isku day ayaa la sameeyay si loo dayactiro burburka ugu xun. Si kastaba ha ahaatee, markii xiriirka tareenka ee Nyasaland ilaa Beira la dhamaystiray 1922, ujeedada ugu weyn ee jiritaanka Concession-ka waa laga saaray. British Concession-ka waa laga tagay heshiiskana waa la baabi'iyay 1923.<ref>C Baker, (1980). The Chinde Concession, 1891–1923, pp. 15–16.</ref> Chinde waxay ku soo noqotay xukunka Portugal: waxay joojisay inay u adeegto sidii deked loogu talagalay Nyasaland, laakiin waxay sii waday inay u shaqeyso sidii deked maxalli ah, gaar ahaan dhoofinta sonkorta ee Sena Sugar Estates oo ka socota dooxada Zambezi.<ref>M Newitt, (1995). A History of Mozambique, p. 397.</ref> == Tixraac == <references/> == Xiriirinta dibadda == * Portuguese Wikipedia. [[:pt:Sena Sugar Estates]]. ''Sena Sugar Estates'' {{coord|18|35|S|36|28|E|region:MZ_type:city|display=title}} aldqdowlhbaixfo65a6bpskmuvrgk1o 0 48250 300068 2026-06-28T10:27:35Z Isma4l 41797 /* */ 300068 wikitext text/x-wiki [[Image:Betsiboka estuary.jpg|thumb|270px|Badda Webiga Betsiboka iyo Gacanka Bombetoka oo laga arkay hawada. (Waqooyigu waa dhinaca midig.)]] [[Image:Bombetoka bay SPOT 1192.jpg|thumb|270px|Gacanka Bombetoka oo ay aragtay dayax-gacmeedka Spot.]] '''Gacanka Bombetoka''' waa [[gacan]] ku taal xeebta waqooyi-galbeed ee [[Madagascar]] agagaarka magaalada [[Mahajanga]], halkaas oo [[Betsiboka River|Webiga Betsiboka]] uu ugu shubo [[Mozambique Channel|Kanaalka Musanbiig]]. Tiro badan oo [[jasiirad]]ood iyo [[sandbar|ciid-xir]] ah ayaa ku samaysmay [[estuary|af-webiga]] laga bilaabo xaddiga badan ee [[sediment|qashinka]] ee uu wado Webiga Betsiboka waxaana qaabeeyay qulqulka webiga iyo riixitaanka iyo jiidashada [[tide|hirarka badda]]. Xeebaha iyo jasiiradaha dusheeda, dhirtu waa inta badan kaymaha [[mangrove|mangrove-ka]]. Dhab ahaantii, Gacanka Bombetoka waa hoy u ah qaar ka mid ah bulshooyinka mangrove-ka ee ugu weyn ee haray ee Madagascar, kuwaas oo bixiya hoy loogu talagalay bulshooyinka kala duwan ee [[mollusk|qolofleyda]] iyo [[crustacean|kalluunka qolofka leh]], iyo sidoo kale deegaan loogu talagalay [[sea turtle|qoolleyda badda]], [[bird|shimbiraha]], iyo [[dugong|dugong-yada]]. Xeebta waqooyi-galbeed ee Madagascar, mangroves iyo [[coral reef|shacaabta]] ayaa iska kaashada si ay u abuuraan [[ecosystem|nidaamyo deegaan]] xeebeed firfircoon oo kala duwan. Kaymaha mangrove-ku waxay qabtaan qashinka webiga ee ku soo qulqulaya kaas oo ceejin lahaa shacaabta xeebaha, halka shacaabtuna ay ka ilaaliyaan mangroves-ka [[ocean surface wave|hirarka badda]] xooggan. Biyaha agtooda, beerashada [[shrimp|shrimp-ka]] iyo [[rice|bariiska]] ayaa caadi ah, halka [[coffee|kafeega]] [[plantation|beeraha]] ay ku badan yihiin dhulka ku hareeraysan. Gaadiidka qashinka iyo hakinta ee Gacanka Bombetoka ayaa si weyn isu beddelay intii lagu jiray 30-kii sano ee la soo dhaafay, iyadoo koror weyn uu ku yimid xaddiga qashinka ee uu dhaqaajiyo webiga Betsiboka, oo lagu kaydiyay af-webiga iyo qaybaha delta-da ee xeebta ka baxsan. Isbeddelladan ayaa si xun u saameeyay beeraha, kalluumeysiga, iyo gaadiidka mid ka mid ah dekedaha ugu waaweyn ee Madagascar.<ref>{{cite news|title=Environmental monitoring of bombetoka bay and the Betsiboka estuary, Madagascar, using multi-temporal satellite data |author=Tsilavo Raharimahefa and Timothy M. Kusky|url=http://www.springerlink.com/content/840677317048r576/?p=0f24a9e9eb5a4d23a4eeb5eb41707548&pi=8 |url-status=dead |date=2010}}</ref> == Tixraac == *{{cite web | url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=16818 | title=Bombetoka Bay, Madagascar | publisher=[[NASA Earth Observatory]] | accessdate=2006-05-17 | url-status=dead }} {{Reflist}} {{Authority control}} {{Coord|15|48|55|S|46|16|13|E|source:kolossus-frwiki|display=title}} mu0xi0ims8yd57npk2j1oi92bm9i3of 0 48251 300069 2026-06-28T10:29:35Z Isma4l 41797 /* */ 300069 wikitext text/x-wiki {{Infobox river | name = '''Webiga Betsiboka''' | native_name = | native_name_lang = | name_other = | name_etymology = | image = Betsiboka.jpg | image_size = | image_caption = Rapids-ka Webiga Betsiboka | map = Madagascar rivers.svg | map_size = | map_caption = Khariidadda webiyada Malagasy (Betsiboka waxay ka soo qulqushaa xarunta ilaa xeebta waqooyi-galbeed). | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= | subdivision_type1 = Waddan | subdivision_name1 = [[Madagascar]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = Gobol | subdivision_name3 = [[Boeny]] | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = Magaalo | subdivision_name5 = [[Mahajanga]], [[Ambato-Boeny]] | length = {{convert|525|km|mi|abbr=on}} ilaa {{cvt|605|km|mi|abbr=on}}<ref name="Environmental monitoring of Bombetoka Bay and the Betsiboka Estuary, Madagascar, using multi-temporal satellite data">{{cite journal|journal=Journal of Earth Science|url=https://www.researchgate.net/publication/225555671_Environmental_monitoring_of_Bombetoka_Bay_and_the_Betsiboka_Estuary_Madagascar_using_multi-temporal_satellite_data|doi=10.1007/s12583-010-0019-y|title=Environmental monitoring of Bombetoka Bay and the Betsiboka Estuary, Madagascar, using multi-temporal satellite data|last1=Tsilavo|first1=Raharimahefa|last2=Timothy|first2=M. Kusky|pages=210–226|volume=21|year=2010}}</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= Betsiboka Delta | discharge1_min = {{cvt|400|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Environmental monitoring of Bombetoka Bay and the Betsiboka Estuary, Madagascar, using multi-temporal satellite data">{{cite journal|journal=Journal of Earth Science|url=https://www.researchgate.net/publication/225555671_Environmental_monitoring_of_Bombetoka_Bay_and_the_Betsiboka_Estuary_Madagascar_using_multi-temporal_satellite_data|doi=10.1007/s12583-010-0019-y|title=Environmental monitoring of Bombetoka Bay and the Betsiboka Estuary, Madagascar, using multi-temporal satellite data|last1=Tsilavo|first1=Raharimahefa|last2=Timothy|first2=M. Kusky|pages=210–226|volume=21|year=2010}}</ref> | discharge1_avg = (Muddadii: 1971–2000){{cvt|1,407.1|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Madagascar">{{cite web|url=https://www.riversnetwork.org/V1/index.php/component/content/?view=article&id=159&catid=322&Itemid=179|title=Madagascar}}</ref> | discharge1_max = {{cvt|4,500|m3/s|cuft/s|abbr=on}}<ref name="Environmental monitoring of Bombetoka Bay and the Betsiboka Estuary, Madagascar, using multi-temporal satellite data">{{cite journal|journal=Journal of Earth Science|url=https://www.researchgate.net/publication/225555671_Environmental_monitoring_of_Bombetoka_Bay_and_the_Betsiboka_Estuary_Madagascar_using_multi-temporal_satellite_data|doi=10.1007/s12583-010-0019-y|title=Environmental monitoring of Bombetoka Bay and the Betsiboka Estuary, Madagascar, using multi-temporal satellite data|last1=Tsilavo|first1=Raharimahefa|last2=Timothy|first2=M. Kusky|pages=210–226|volume=21|year=2010}}</ref> | source1 = | source1_location = Isgoyska Jabo iyo Amparihibe | source1_coordinates= {{coord|18|21|33|S|47|29|12|E}} | source1_elevation = {{cvt|939|m|abbr=on}} | mouth = | mouth_location = [[Bombetoka Bay]], [[Mozambique Channel]] | mouth_coordinates = {{coord|15|48|55|S|46|16|13|E|display=inline,title}} | mouth_elevation ={{cvt|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = Webiga Betsiboka | basin_size = {{convert|49,000|km2|abbr=on}}<ref name="Environmental monitoring of Bombetoka Bay and the Betsiboka Estuary, Madagascar, using multi-temporal satellite data">{{cite journal|journal=Journal of Earth Science|url=https://www.researchgate.net/publication/225555671_Environmental_monitoring_of_Bombetoka_Bay_and_the_Betsiboka_Estuary_Madagascar_using_multi-temporal_satellite_data|doi=10.1007/s12583-010-0019-y|title=Environmental monitoring of Bombetoka Bay and the Betsiboka Estuary, Madagascar, using multi-temporal satellite data|last1=Tsilavo|first1=Raharimahefa|last2=Timothy|first2=M. Kusky|pages=210–226|volume=21|year=2010}}</ref> | tributaries_left = Jano, [[Ikopa River|Ikopa]], Iabohazo | tributaries_right = Amparihibe, Saharanotra, Mananara, Mananta, Isinko, Kamoro | custom_label = | custom_data = | extra = }} '''Webiga Betsiboka''' waa webi dhererkiisu dhan yahay {{convert|525|km|mi|adj=on|sigfig=3}} oo ku yaal bartamaha-waqooyi ee [[Madagascar]]. Wuxuu u qulqulaa dhanka waqooyi-galbeed wuxuuna ku shubaa [[Bombetoka Bay]], isagoo samaynaya [[river delta|delta]] weyn. Wuxuu ka soo jeedaa bariga [[Antananarivo]]. Webiga waxaa ku hareeraysan [[mangrove|geedaha mangrove-ka]].<ref name="Bradt2011">{{cite book|last=Bradt|first=Hilary|title=Madagascar: The Bradt Travel Guide|url=https://books.google.com/books?id=uTRPnMlOcwgC&pg=PA82|access-date=8 January 2013|date=17 May 2011|publisher=Bradt Travel Guides|isbn=978-1-84162-341-2|page=82}}</ref> Webigu wuxuu ku suntan yahay biyahiisa midabka cas, taas oo ay sabab u tahay qashinka webiga. Webigu wuxuu u qaadaa badda xaddi aad u badan oo dhoobo casaan-oranji ah. Inta badan dhoobadan ayaa la dhigaa afka webiga ama gacanka. Waa caddayn muuqata oo ku saabsan nabaad-guurka masiibada ah ee waqooyi-galbeed ee Madagascar.<ref>{{cite news|title=Environmental monitoring of Bombetoka bay and the Betsiboka estuary, Madagascar, using multi-temporal satellite data |author=Tsilavo Raharimahefa and Timothy M. Kusky|url=http://www.springerlink.com/content/840677317048r576/?p=0f24a9e9eb5a4d23a4eeb5eb41707548&pi=8|url-status=dead|archive-date=2012-12-09|year=2010}}</ref> Ka saarista kaynta asalka ah ee beerashada iyo dhul-daaqsimeedka intii lagu jiray 50-kii sano ee la soo dhaafay ayaa horseeday lumis carro sanadle ah oo baaxad leh oo ku dhow 250 tan metric halkii hektar (112 tan halkii acre) meelo ka mid ah gobollada jasiiradda, taas oo ah qadarka ugu weyn ee laga diiwaangeliyay meel kasta oo adduunka ah. Dhowr nooc oo kalluun ah ayaa [[Endemism|u dhashay]] [[river basin|dooxada webiga]], oo ay ku jiraan saddex [[cichlid]]s ''[[Kotso|Paretroplus petiti]]'', ''[[Paretroplus tsimoly|P. tsimoly]]'' iyo ''[[Damba mipentina|P. maculatus]]''. Webiga ugu weyn ee Betsiboka, [[Ikopa River|Webiga Ikopa]], wuxuu daadiyaa caasimadda [[Antananarivo]]. <gallery> File:Betsiboka estuary.jpg|Afka Webiga Betsiboka oo laga arkay hawada File:Betsiboka River September 22, 2003.jpg|Webiga Betsiboka xaaladaha caadiga ah File:Betsiboka River January 30, 2009.jpg|Webiga Betsiboka markii uu fatahay </gallery> == Sidoo kale eeg == *[[Betsiboka Bridge]] == Tixraac == {{Reflist}} == Xiriirinta dibadda == {{Commons}} * [http://earthobservatory.nasa.gov/NaturalHazards/shownh.php3?img_id=14135 Daadadka Madagascar] at [[NASA Earth Observatory]] * [http://www.lpi.usra.edu/publications/slidesets/geology/sgeo/slide_23.html Sediment Laden Drainages] at Lunar and Planetary Institute, USRA * [https://web.archive.org/web/20061010195238/http://eol.jsc.nasa.gov/sseop/EFS/photoinfo.pl?PHOTO=STS007-3-58 NASA: Earth from Space] {{Authority control}} 2alfx8tz2x9ldvhr9wvkkcjn7uc337d 0 48252 300070 2026-06-28T10:35:16Z Isma4l 41797 /* */ 300070 wikitext text/x-wiki {{Infobox islands | name = Jasiiradaha Bazaruto | native_name = | native_name_link = | native_name_lang = | sobriquet = | image_name = File:ISS059-E-92404 - View of Mozambique.jpg | image_size = | image_caption = Sawirka dayax-gacmeedka ee jasiiradaha | image_alt = | image_map = | image_map_alt = | image_map_size = | image_map_caption = Goobta ay ku taal Mozambique | pushpin_map = Mozambique | pushpin_label = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_relief = | pushpin_map_caption = | coordinates = | etymology = | location = Badweynta Hindiya | waterbody = | total_islands = 6 | major_islands = | area_km2 = | area_footnotes = | rank = | length_km = | length_footnotes = | width_km = | width_footnotes = | coastline_km = | coastline_footnotes = | elevation_m = | elevation_footnotes = | highest_mount = | country = Mozambique | country_admin_divisions_title = | country_admin_divisions = | country_admin_divisions_title_1 = | country_admin_divisions_1 = | country_admin_divisions_title_2 = | country_admin_divisions_2 = | demonym = | population = | population_as_of = | population_footnotes = | population_rank = | population_rank_max = | density_km2 = | density_rank = | density_footnotes = | languages = | ethnic_groups = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | website = }} '''Bazaruto Archipelago''' ({{IPA|pt|bazaˈɾutu}}) waa koox ka kooban lix jasiiradood oo ku taal [[Mozambique]], agagaarka magaalada [[Vilankulo]]. Waxay ka kooban tahay jasiiradaha [[Bazaruto Island|Bazaruto]], [[Benguerra Island|Benguerra]], [[Magaruque Island|Magaruque]], [[Santa Carolina]] iyo [[Bangué]]. [[File:Santa Carolina Island Mozambique2.jpg|thumb|Muuqaal hawada sare ah oo jasiiradda Santa Carolina]] == Juqraafi == [[File:A boat on Bazaruto Island Mozambique.jpg|alt=Doony yar oo qoryo duug ah oo ku nasanaysa xeebta ciidda leh ee jasiiradda Bazaruto oo ka hoosaysa cir buluug cad.|left|thumb|Doony kalluumaysi oo qoryo dhaqameed ah oo ku taal xeebta ciidda leh ee jasiiradda Bazaruto, Mozambique]] Kooxdu waxay ka tirsan tahay degmooyinka [[Vilanculos District|Vilanculos]] iyo [[Inhassoro District|Inhassoro]] ee [[Inhambane Province|Gobolka Inhambane]]. Jasiiradaha waxaa laga sameeyay ciid uu dhigay [[Save River (Africa)|Webiga Save]], kaas oo tan iyo markaas beddelay marinkiisii. [[Santa Carolina]] waa jasiirad dhagax dhab ah oo leh kanaallo qoto dheer waana {{convert|3|by|0.5|km}} oo cabbirkeedu yahay. Waxay leedahay saddex xeebood oo qurux badan oo leh [[coral reef|shacaab]] u dhow xeebta. Jasiiradda, oo sidoo kale loo yaqaan Jasiiradda Jannada, waxaa loo arkaa "dheeman" ka mid ah jasiiradaha samaynta Bazaruto Archipelago, taas oo ah baarkin qaran oo badweyn ah. Goobaha dalxiiska waxaa ka mid ah xeebo ciid leh, shacaab, iyo fursado [[surfing|surfing]] iyo kalluumaysi.<ref name="profile">{{cite web |url=http://www.inhambane.gov.mz/informacao/perfis-distritais/Inhassoro.pdf |title=Perfil do Distrito de Inhassoro |publisher=Ministry of State Administration |language=Portuguese |year=2005 |access-date=20 October 2016 }}</ref> == Deegaanka == [[File:View east towards a Bazaruto Archipelago island.JPG|thumb|left|Muuqaal dhanka bari ah oo ku wajahan jasiiradda Bazaruto Archipelago]] Jasiiradaha waxay noqdeen [[Bazaruto National Park|Baarkin Qaran]] sannadkii 1971. Waxaa jira faro badan oo kalluunka shacaabka, [[Acanthuridae|surgeon fishes]], [[Moorish idol]]s, [[parrotfish]]es, [[Pomacanthidae|angelfishes]], iyo [[butterflyfish]]es si aan u magacaabo laakiin dhowr. [[Sea turtle|Qoolleyda badda]], [[game fish]]es iyo [[Mobula|devil rays]] ayaa si joogto ah loo arkaa. Waxaa jira [[megafauna|megafauna]] badda oo khatar ku jira, sida [[whale shark|libaax-badeedka]], [[manta ray|mantas]], [[leatherback sea turtle|qoolleyda haragga leh]], [[cetacea]]ns oo ay ku jiraan [[humpback whale|humpback whale]], iyo [[dugong|dugong-yada]]. Waxaa sidoo kale jira [[flamingo|flamingo-yo]], [[pelican|pelican-yo]] iyo shimbiro kale oo duurjoog ah. Tirada dugong-ga ee Bazaruto waxay tirinaysaa qiyaastii 120 qof, taasoo ka dhigaysa tan ugu weyn ee dadka hadhay ee Mozambique.<ref>Bandeira O.S.. Silva E.P.R.. Paula J.. Macia A.. Hernroth L.. Guissamulo T.A.. Gove Z.D.. [https://www.researchgate.net/publication/10912543_Marine_biological_research_in_Mozambique_past_present_and_future Marine biological research in Mozambique: past, present and future]. [[Eduardo Mondlane University|University of Eduardo Mondlane]] on [[ResearchGate]]. Retrieved on 19 December. 2014</ref> Bazaruto waxay sidoo kale taageertaa dad badan oo [[crocodile|yaxaasyo]] ah.<ref>M. Horton (2018), "The Swahili Corridor Revisited", ''African Archaeological Review'', 35(2), 341–346. {{doi|10.1007/s10437-018-9294-2}}</ref> Kala duwanaanshaha noolaha ee Cetacean ayaa horey u ahaa mid aad uga qanisan maanta ka hor inta aan la dhimin hawlaha bini'aadamka, oo ay ku jiraan ugaarsiga ballaaran ee sharci darrada ah ee [[Soviet Union|Midowga Soofiyeeti]] iyo [[Japan]] intii lagu jiray 1960-meeyadii ilaa 1970-meeyadii, taas oo keentay baabi'inta ama dhimista noocyo badan sida [[southern right whale|southern right whale]]. Tan iyo markii juqraafiga jasiiradaha uu bixiyo tiro ka mid ah nidaamyo deegaan oo kala duwan, noocyo aan caadi ahayn oo noocyo ah ayaa ka dhaca gudaha meel yar oo yar.<ref>{{cite web |title=Marine protection in Mozambique's Bazaruto Archipelago |url=https://wwf.panda.org/wwf_offices/mozambique/wwf_mozambique__our_solutions/projects/?uProjectID=MZ0010 |publisher=WWF |access-date=8 October 2021 }}</ref> Bazaruto iyo Benguerra waa labada jasiiradood ee ugu waaweyn jasiiradaha. Skinks ''[[Scelotes duttoni]]'', ''[[Scelotes insularis]]'', iyo ''[[Lygosoma lanceolatum]]'' ayaa u dhashay Bazaruto Archipelago.<ref>Burgess, N.D., Clarke, G.P., Rodgers, W.A. (1998) "Coastal forests of eastern Africa: status, endemism patterns and their potential causes". ''Biological Journal of the Linnean Society'' (1998), 64: 337–367.</ref> == Taariikh == Waxaa la malaysanayaa in Bazaruto Archipelago laga yaabo inay tahay jasiiradda loo yaqaan Yaxaaska ({{Transliteration|fa|Sūsmār}} af Faaris) oo lagu xusay qarnigii 11-aad ee Masar [[Book of Curiosities]]. Jasiiraddan ayaa ah meeshii ugu dambaysay ee liiska goobaha ku teedsan xeebta Bariga Afrika ee ay yaqaaneen ganacsatada Masar waana joogsigii shanaad ka dib [[Kilwa]]. == Tixraac == {{Reflist}} {{Authority control}} df2tzx15iagapk52n0s9ojfjvpur0rj 0 48253 300071 2026-06-28T10:38:50Z Isma4l 41797 /* */ 300071 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Marinka Mozambique | native_name = | native_name_lang = | image = LocationMozambiqueChannel.png | alt = | caption = Goobta Gacanka Musanbiig | pushpin_map = Africa | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{coord|18|S|41|E|region:XI_type:waterbody|display =inline,title}} | type = [[Arm (geography)|Gacan]] | part_of = [[Badweynta Hindiya]] | inflow = | rivers = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[Madagascar]] iyo [[Mozambique]] | agency = | designation = | length = {{convert|1600|km|mi|abbr=on}} | width = {{convert|1000|km|mi|abbr=on}} | min_width = {{convert|419|km|mi|abbr=on}} | area = {{cvt|700,000|km2}} | depth = | max-depth = {{convert|3292|m|ft|abbr=on}} | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | frozen = | islands = | sections = | trenches = | benches = | cities = | website = | reference = }} '''Marinka Mozambique''' ({{langx|fr|Canal du Mozambique}}, {{langx|mg|Lakandranon'i Mozambika}}, {{langx|pt|Canal de Moçambique}}) waa [[Gacan]] ka mid ah [[Badweynta Hindiya]] oo ku taal inta u dhaxaysa waddamada [[Koonfur-bari Afrika]] ee [[Madagascar]] iyo [[Mozambique]]. Gacanku waa qiyaastii {{convert|1700|km|nmi mi|-2|abbr=on}} dherer ah iyo {{convert|419|km|nmi mi|0|abbr=on}} meesha ugu dhuuban, wuxuuna gaaraa qoto dheer oo dhan {{convert|3292|m|0|abbr=on}} qiyaastii {{convert|230|km|nmi mi|0|abbr=on}} xeebta Musanbiig. [[Warm current|Dheecaan diirran]], [[Mozambique Current|Dheecaanka Musanbiig]], ayaa u qulqula dhanka koonfureed ee gacanka, isagoo u gudba [[Agulhas Current|Dheecaanka Agulhas]] ee ka baxsan xeebta bari ee [[Southern Africa|Koonfurta Afrika]].<ref name="brit"/> == Baaxadda == [[International Hydrographic Organization|Ururka Caalamiga ah ee Hydrographic]] (IHO) wuxuu qeexayaa xuduudaha Gacanka Musanbiig sida soo socota:<ref name="iho"/> ::''Dhanka Waqooyi.'' Khad ka yimid [[estuary|af-webiga]] ee [[Ruvuma River|Webiga Rovuma]] ({{coord|10|28|S|40|26|E}}) ilaa Ras Habu, barta ugu waqooyi ee [[Grande Comore|Ile Grande Comore]], jasiiradda ugu waqooyi ee [[Comoro Islands|Jasiiradaha Komoros]], ilaa Cap d'Ambre (Cape Amber), cirifka waqooyi ee [[Madagascar]] ({{coord|11|57|S|49|17|E}}). ::''Dhanka Bari.'' Xeebta galbeed ee Madagascar. ::''Dhanka Koonfur.'' Khad ka yimid [[Cape Saint Marie|Cap Sainte-Marie]], cirifka koonfureed ee Madagascar ilaa [[Ponta d'Ouro|Ponto do Ouro]] oo ku taal dhulweynaha ({{coord|26|53|S|32|56|E}}). ::''Dhanka Galbeed.'' Xeebta [[Southern Africa|Koonfurta Afrika]]. == Jasiiradaha gacanka ku yaal == === Komoros === * [[Grande Comore]] * [[Mohéli]] * [[Anjouan]] === Faransiiska === * [[Region of France|Gobolka Faransiiska]]: [[Mayotte]] (oo ay sheegato [[Comoros|Komoros]]) * [[Scattered Islands in the Indian Ocean|Jasiiradaha kala firdhiyey ee Badweynta Hindiya]], degmada [[French Southern and Antarctic Lands|Dhulka Koonfurta iyo Antarctic ee Faransiiska]]: ** [[Glorioso Islands]] (oo ay sheegtaan [[Madagascar]] iyo [[Comoros|Komoros]]) ** [[Juan de Nova Island]] (oo ay sheegato [[Madagascar]]) ** [[Europa Island]] (oo ay sheegato [[Madagascar]]) ** [[Bassas da India]] (oo ay sheegato [[Madagascar]]) === Mozambique === * [[Primeiras and Segundas Archipelago]] * [[Ilha do Fogo, Mozambique|Ilha do Fogo]] * [[Quirimbas Islands]] Bangiyada St. Lazarus waa [[seamount|buur badda hoosteeda ah]] oo ku taal qiyaastii 50 ilaa 75 mayl badda ah oo ka baxsan Jasiiradaha Quirimbas ee gacanka. Iyadoo ka soo kacaysa qiyaastii 2,000 m ilaa qoto dheer oo 12 m ah, waxay caan ku yihiin noolaha badda waana goob weyn oo loogu talagalay [[deep-sea fishing|kalluumaysiga badda qoto dheer]]. == Taariikh == 15 Nofembar 1939, iyadoo uu amar ku jiro Kabtan [[Patrick Dove (sea captain)|Patrick (Paddy) Dove]], markabka shidaalka ee Ingiriiska [[MV Africa Shell|''Africa Shell'']] ayaa marayay Gacanka Musanbiig isagoo ka socda [[Quelimane]] ilaa [[Lourenço Marques]]. Subaxdii, meel {{convert|10|nmi}} koonfur-koonfur-galbeed ka xigta laydhka [[Zavora|Cape Zavora]], waxaa arkay markabka dagaalka ee Jarmalka {{ship|German cruiser|Admiral Graf Spee||2}}, oo uu amar ku lahaa Kabtan [[Hans Langsdorff]], kaas oo ku jiray hawlgal weerar ah. ''Graf Spee'' ayaa amar ku siisay ''Africa Shell'' inay joogsato iyadoo rasaas lagu riday xaggeeda hore. Ka dib markii ay joojiyeen ''Africa Shell'', [[Cutter (boat)|doon]] ay saaran yihiin koox saaran ayaa laga soo diray ''Graf Spee'' waxayna fuuleen markabka shidaalka, sarkaal mas'uul ka ahaa wuxuu Kabtan Dove kula hadlay Ingiriisi wanaagsan weedha ah, ''"Good morning, captain. Sorry; fortunes of war"''.<ref name="ReferenceB"/> Kooxdii saarnayd waxay amartay shaqaalihii markabka inay galaan doonyahooda badbaadada ka hor intaysan ka qaadin ''Africa Shell'' dhammaan cunnada oo ay ku jiraan xaddi yar oo khamri ah. Shaqaalihii ayaa lagu amray inay u rabaan xeebta, marka laga reebo Kabtan Dove oo loo kaxaystay maxbuus ahaan markabka ''Graf Spee''. Dove wuu ka carooday joojinta markabkiisa, wuxuuna si shakhsi ah uga dacwooday Langsdorff, isagoo xusay in ''Africa Shell'' ay ku jirtay biyaha dhuleed ee Portugal iyo in ficilku uu ahaa xadgudub cad oo sharciga caalamiga ah.<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=https://www.wrecksite.eu/wreck.aspx?102011|title=MV Africa Shell (1939)|access-date=29 December 2020|website=Wrecksite}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=http://www.clydeships.co.uk/view.php?ref=3125|title=Motor Vessel AFRICA SHELL built by George Brown & Co. (Marine) Ltd in 1939 for Shell Company of East Africa Ltd. - Anglo-Saxon Petroleum Co. Ltd., London, Tanker|website=clydeships.co.uk}}</ref><ref name="ReferenceD">{{Cite web|url=https://www.thewarillustrated.info/23/our-ships-were-sunk-by-the-graf-spee.asp|url-status=usurped|archive-date=14 May 2011|title=I Was There! - Our Ships were Sunk by the 'Graf Spee' - The War Illustrated|website=thewarillustrated.info}}</ref> Kooxdii fuushay ayaa dejisay [[scuttling charges|qaraxyo]] waxayna ku laabteen ''Graf Spee''. Qarxinta kharashyada ayaa degtay ''Africa Shell''. Sannadkii 1942, Gacanka Musanbiig wuxuu ahaa meel lagu kulmo [[World War II|Dagaalkii Labaad ee Adduunka]] intii lagu jiray [[Battle of Madagascar|Dagaalkii Madagascar]]. Faransiisku wuxuu joogaa iyada oo loo marayo Mayotte iyo Jasiiradaha kala firdhiyey, wuxuuna hayaa joogitaan militari iyada oo loo marayo Réunion, oo leh hanti badeed oo si joogto ah u roondoaysa. Jasiiradahan yaryar waxay bixiyaan aagagga dhaqaale ee gaarka ah (EEZs), oo hodan ku ah kheyraadka kalluumeysiga iyo suurtogalnimada hydrocarbons. Faransiiska, caqabadda dhabta ah waa ilaalinta madaxbannaanideeda Mayotte, oo ku wajahan Komoros, iyo gaar ahaan Jasiiradaha kala firdhiyey, oo wajahaya hanjabaadaha Malagasy. Malagasy-gu waxay si sharci ah u diiddan yihiin joogitaanka Faransiiska, iyagoo rumaysan in jasiiradahan yaryar ay ahaayeen kuwo ku tiirsan Madagascar iyo in markii madaxbannaanida la gaaray, ay ahayd inay dib ugu noqdaan Madagascar, ma ahan Faransiiska.<ref>{{cite web |url=https://www.rfi.fr/fr/afrique/20250423-commerce-mondial-hydrocarbures-p%C3%AAche-pourquoi-le-canal-du-mozambique-est-une-zone-strat%C3%A9gique |title=Commerce mondial, hydrocarbures, pêche: pourquoi le canal du Mozambique est «une zone stratégique» |work=Radio France International|date=23 April 2025 |access-date=23 June 2025}}</ref> Gacanka oo dhererkiisu yahay 1800 kiiloomitir ayaa qaada qiyaastii 30% gaadiidka markabka shidaalka ee adduunka. Kacdoonkii Islaamiyiinta ee dhowaan ka dhacay waqooyiga Musanbiig ayaa si isa soo taraysa u horseeday carqaladayn Gacanka Musanbiig; Ciidanka Badda ee Koonfur Afrika ayaa sameeyay roondooyin ka hortagga budhcad-badeednimada oo goos-goos ah oo ka dhacay Gacanka ilaa 2011. == Tixraac == <references> <ref name="brit">{{cite encyclopedia | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | title = Mozambique Channel | url = http://www.britannica.com/place/Mozambique-Channel | access-date = 2015-09-27 | year = 2015 | publisher = Encyclopædia Britannica Inc.}}</ref> <ref name="iho">{{cite web|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|access-date=28 December 2020}}</ref> </references> == Xiriirinta dibadda == * [http://stonebooks.com/history/mozam.shtml Japanese Submarines at Madagascar and the Mozambique Channel] * {{Cite NSRW|wstitle=Mozambique Channel}} {{Authority control}} 0jxkxpy3nojjqr9iakol8tsqdyyd6w1 0 48254 300072 2026-06-28T10:44:59Z Isma4l 41797 /* */ 300072 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Marinka Zamburu | native_name = | other_name = <!-- Images --> | image = Mtsamboro map.png | alt = | caption = <!-- Stats --> | location = [[Mayotte]] | group = | coordinates = {{Coord|12|40|45.73|S|45|3|46.13|E}} | type = [[Strait|Marin]] | etymology = | part_of = [[Gacanka Musanbiig]] | inflow = | rivers = | outflow = | oceans = | catchment = | basin_countries = | agency = | designation = | date-built = | engineer = | date-flooded = | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | salinity = | shore = | elevation = | temperature_high = | temperature_low = | frozen = | islands = [[Choazil Islands]], [[Chissioua Mtsamboro]] | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | cities = <!-- Map --> | pushpin_map = #Comoros | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = Marinka Zamburu marka loo eego [[Comoros|Komoros]] <!-- Below --> | website = | reference = }} '''Marinka Zamburu''' waa [[strait|marin]] ku yaal [[Gacanka Musanbiig]] kaas oo kala saara [[Choazil Islands|Jasiiradaha Choazil]] iyo [[Chissioua Mtsamboro]] (Jasiiradda Zamburu), 3 mayl u jirta xeebta waqooyi-galbeed ee [[Mayotte]].<ref name="RosserImray1867">{{cite book|last1=Rosser|first1=William Henry|last2=Imray|first2=James Frederick|title=The seaman's guide to the navigation of the Indian Ocean and China Sea: including a description of the wind, storms, tides, currents, &c., sailing directions; a full account of all the islands; with notes on making passages during the different seasons|url=https://archive.org/details/seamansguideton00imragoog|access-date=15 June 2011|year=1867|publisher=J. Imray & Son|page=[https://archive.org/details/seamansguideton00imragoog/page/n438 364]}}</ref> == Tixraac == {{Reflist}} o5trmy83qn3kgnex3b9gxtqne8qelwb 0 48255 300074 2026-06-28T10:48:04Z Isma4l 41797 /* */ 300074 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = Gacanka Bouéni | alt_name = | iucn_category = IV | iucn_ref = <ref name = unep>UNEP-WCMC (2021). Protected Area Profile for Baie De Boueni from the World Database of Protected Areas. Accessed 1 September 2021. [https://www.protectedplanet.net/392149]</ref> | image = Chissioua Karoni.jpg | image_size = | image_alt = | image_caption = Muuqaal laga arkay Baie de Bouéni laga soo bilaabo [[Mont Choungui]]. | map = Comoros | map_width = | map_alt = | map_caption = | relief = | label = | label_position = | mark = | marker_size = | location = [[Chirongui]], [[Grande-Terre (Mayotte)|Grande-Terre]], [[Mayotte]] | nearest_city = | coordinates = {{coord|12|54|00|S|45|07|00|E|region:FR-TF_type:waterbody}} | coords_ref = | area_ha = 519 | designation = Dhul ay iibsatay Conservatoire Du Littoral (National Seaside And Lakeside Conservancy) | authorized = | created = | designated = 2007 | established = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | governing_body = | administrator = | operator = | owner = Conservatoire Du Littoral | world_heritage_site = | website = [https://www.conservatoire-du-littoral.fr/siteLittoral/612/28-baie-de-boueni-976_mayotte.htm Baie de Bouéni (Conservatoire du littoral)] | url = | child = | module = }} [[File:Mayotte topographic map-fr.svg|thumb|right|Khariidadda Mayotte]] '''Gacanka Bouéni''' waa gacan weyn oo ku taal koonfur-galbeed ee dhulka jasiiradda Faransiiska ee [[Mayotte]], ee [[Comoro Islands|Jasiiradaha Komoros]] oo ku yaal xagga waqooyi ee [[Mozambique Channel|Gacanka Musanbiig]] inta u dhaxaysa waddanka [[East Africa|Bariga Afrika]] ee [[Mozambique]] iyo [[Madagascar]]. Waxay ku saabsan tahay {{Convert|5|km}} ballac ahaan afkeeda, iyo {{convert|10|km}} dherer ahaan. Waxaa laga dhigay [[protected area|aag la ilaaliyo]] sannadkii 2007.<ref name = unep/> == Aagga Shimbiraha ee Muhiimka ah == Xeebta gacanka waxay haysaa aagga ugu weyn ee [[mangrove|geedaha mangrove-ka]] ee jasiiradaha Komoros. Waxay samaysaa xariijin ku saabsan {{Convert|13|km}} dherer ah iyo ilaa {{convert|800|m}} ballac ah. Waxaa aqoonsaday [[BirdLife International]] inuu yahay [[Important Bird Area|Aagga Shimbiraha ee Muhiimka ah]] (IBA) sababtoo ah mangrove-keeda iyo [[mudflat|dhoobada]] u dhaxaysa hirarka waxay taageeraan dadka [[Malagasy pond heron|Malagasy pond heron]], [[Mayotte drongo|Mayotte drongo]], [[Mayotte white-eye|Mayotte white-eye]], [[Mayotte sunbird|Mayotte sunbird]] iyo [[red-headed fody|red-headed fody]]. Waxa kale oo ay hoy u tahay nooca khatarta ah ee [[endemic|u dhashay]] [[Robert Mertens's day gecko]].<ref name=bli>{{cite web|url=http://www.birdlife.org |title=Baie de Bouéni |accessdate=2013-09-01 |work=Important Bird Areas factsheet |publisher=BirdLife International |year=2013 }}</ref> == Tixraac == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Baie de Boueni}} ftrhd390nrmysahhzmkh9w10n3jedvd 0 48256 300079 2026-06-28T10:52:08Z Isma4l 41797 /* */ 300079 wikitext text/x-wiki [[File:La Réunion Trou-de-Fer3.jpg|thumb|right|Biyo-dhaca Trou-de-Fer oo laga arkay meel sare oo ka mid ah goobaha laga daawado]] [[File:Trou-de-Fer-hélico.jpg|thumb|right|Biyo-dhaca ugu weyn ee Webiga Bras de Caverne ee Trou de Fer]] '''Trou de Fer''' ("Godka Birta") waa [[canyon|doox]] ku yaal [[Réunion Island|Jasiiradda Reunion]], oo ka baxsan xeebta [[Madagascar]] ee [[Badweynta Hindiya]]. Webiga ugu weyn ee dhex mara dooxan, kaas oo ilaa {{convert|300|m|abbr=on|-2}} qoto dheer, waa [[Bras de Caverne River|Webiga Bras de Caverne]], oo ah biyo-mareen ka tirsan [[Rivière du Mât]]. Dooxan wuxuu leeyahay laba qaybood oo kala duwan: god weyn oo weyn, kaas oo ay ku quudiyaan lix biyo-dhac oo caan ah, iyo [[slot canyon|doox cidhiidhi ah]] oo ku yaal meesha uu ka baxo, kaas oo ka kooban inta badan dhererka dooxan. Dooxan wuxuu ka bilaabmaa biyo-dhaca durdurka Bras Mazerine ka dibna qiyaastii 1.4 – 1.8 km dhinaca bidix wuxuu ku biirayaa durdurka ugu weyn ee Bras de Caverne.<ref name=wondermondo>{{cite web|url=http://www.wondermondo.com/Countries/Af/IndianOcean/Reunion/TroudeFer.htm|title=Trou de Fer canyon and waterfalls|publisher=Wondermondo}}</ref> Webiga Bras de Caverne wuxuu galaa dooxan isagoo leh biyo-dhac qiyaastii {{convert|200|m|abbr=on|-1}} sare ah. Hoos-u-dhacan badiyaa wuu engegan yahay ama wuxuu leeyahay biyo aad u yar,<ref>{{cite web|url=http://www.crystalcanyons.net/Pages/TripReports/ReportImages/ReunionIslandPages/A7.htm|title=The First Drop in the Trou de Fer|publisher=crystalcanyons.net|last=Hart|first=John|date=October 2002|accessdate=2009-07-13}}</ref> laakiin inta u dhaxaysa taas iyo tan xigta, {{convert|180|m|adj=on}} hoos-u-dhac, ilo-biyoodyo ayaa quudiya webiga, kaas oo ku dhaca tan ka dibna ku dhaca dhagax-weyn oo hoose oo dhan {{convert|300|m|adj=on|-2}} oo ku dhex jira Trou de Fer oo ah biyo cidhiidhi ah.<ref>{{cite web|url=http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=173|title=Trou de Fer, Cascades de|publisher=world-waterfalls.com|work=World Waterfall Database|last=Swan|first=Bryan; Goss, Dean|accessdate=2009-07-13|date=13 April 2006}}</ref> [[File:Trou-de-Fer.jpg|thumb|left|Trou de Fer oo laga arkay kor; Biyo-dhaca Bras de Caverne wuxuu ku yaal dhanka midig ee fog.]] Si toos ah dhanka bidix ee biyo-dhacan, durdur kale ayaa ku dhaca dhagax-weyn, kaas oo hoos loo dhigay ilaa inta uu leeyahay in ka badan {{convert|200|m|abbr=on}} oo bannaan oo u dhexeeya isaga iyo sagxadda dooxada, oo qiyaastii isla dherer ah laba kanaal, oo ku dhaca dhagax ka hor inta aanu ku shubin isla barkad la mid ah biyo-dhaca Bras de Caverne. Biyo-dhacan ma aha mid sare, wuxuuna leeyahay biyo socod yar. Waxaa quudiya dhowr biyo-dhac oo kale oo ka soo qulqulaya dhagaxyada korkiisa. Dhanka bidix, qiyaastii laba jeer masaafada u jirta biyo-dhacyadii ugu horreeyay ilaa kii labaad, durdur kale oo weyn ayaa ku dhex dhacaya dooxada.<ref>{{cite web|url=http://www.crystalcanyons.net/Pages/TripReports/ReportImages/TrouDeFer/T2.htm|title=The Route from the Second Cascade to the Bottom|publisher=crystalcanyons.net|last=Hart|first=John|date=October 2002|accessdate=2009-07-13}}</ref> Guud ahaan, waxaa jira ugu yaraan lix biyo-dhac oo quudiya dooxada. Salka dooxada, [[slot canyon|doox cidhiidhi ah]] oo gooni ah, ama "Cidhiidhiga", ayaa bilaabma. Biyaha ka imanaya biyo-dhaca Bras de Caverne iyo biyo-dhaca dhankiisa bidix waxay ku shubmaan dooxada cidhiidhiga ah xagal 90-degree ah, iyada oo loo marayo biyo-dhac si aan rasmi ahayn loogu yaqaan "Mashiinka Dhaqidda".<ref>{{cite web|url=http://www.crystalcanyons.net/Pages/TripReports/ReportImages/TrouDeFer/T5.htm|title=Approaching the Washing Machine|publisher=crystalcanyons.net|last=Hart|first=John|date=October 2002|accessdate=2009-07-13}}</ref> Magacu wuxuu ka soo jeedaa ceeryaamo uu soo saaro, taas oo qoysa dadka taagan meel u dhow salka biyo-dhaca.<ref name=canyon>{{cite web|url=http://www.crystalcanyons.net/Pages/TripReports/TroudeFer.htm|title=Canyoneering Reunion Island: The Trou de Fer|publisher=crystalcanyons.net|last=Hart|first=John|date=October 2002|accessdate=2009-07-13}}</ref> Dooxada cidhiidhiga ah, ama "Waddada", waxay ku fidsan tahay qiyaastii {{convert|3|km|abbr=on}}, waxaana la sheegaa inay inta badan xiraan qashinka si ay u sameeyaan harooyin, oo ay ku jirto "Harada Eelka".<ref name=canyon/> Ilo badan ayaa dhex mara dhagaxii folkaano ee daloolada leh ee darbiyada, iyagoo abuuraya biyo-dhac aan la tirin karin.<ref>{{cite web|url=http://www.crystalcanyons.net/Pages/TripReports/ReportImages/TrouDeFer/T11.htm|title=Waterfall in the "Corridor"|publisher=crystalcanyons.net|last=Hart|first=John|date=October 2002|accessdate=2009-07-13}}</ref> Kooxda Pascale Lapoule, Laurent Broisin iyo Pascal Colas ayaa ahaa kuwii ugu horreeyay ee fuula/socda dooxada 19–21 Sebtembar 1989.<ref name=wondermondo/> == Tixraac == {{Commons category|Trou de Fer}} {{reflist}} {{Coord|21|2|25|S|55|33|25|E|type:landmark_region:FR|display=title}} mb97wsg4bpnzy3ltmegnc49ug6jd0tk 0 48257 300080 2026-06-28T10:54:59Z Isma4l 41797 /* */ 300080 wikitext text/x-wiki {{Infobox French commune |name = Harada L'Étang-Salé |commune status = [[Communes of France|Degmo]] |image = Étang-salé-les-bains-plage03.jpg |caption = Xeebta L'Étang-Salé |image coat of arms = Blason ville DomFr Étang-Salé (Réunion).svg |map = Locator map of L’Étang-Salé 2018.png |arrondissement = [[Arrondissement of Saint-Pierre, Réunion|Saint-Pierre]] |canton = L'Étang-Salé |INSEE = 97404 |postal code = 97427 |mayor = Mathieu Hoarau<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|publisher=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=4 May 2022|language=fr}}</ref> |term = 2022&ndash;2026 |intercommunality = [[Communauté intercommunale des Villes solidaires|Villes solidaires]] |coordinates = {{coord|-21.2661|55.3669|format=dms|display=inline,title}} |elevation m = 31 |elevation min m = 0 |elevation max m = 1781 |area km2 = 38.65 |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} }} '''Harada L'Étang-Salé''' ({{IPA|fr|letɑ̃ sale|audio|LL-Q150 (fra)-Noaius Paticus-L'Étang-Salé.wav}}; Af-Faransiis macnaheedu yahay ''Balligii Cusbada'' [The Salty Pond]) waa [[Communes of France|degmo]] ku taal koonfur-galbeed ee [[Réunion]], oo ah [[Departments of France|waax]] ka tirsan [[Badweynta Hindiya]]. Waxay xuduud la leedahay degmooyinka [[Les Avirons]] iyo [[Saint-Louis, Réunion|Saint-Louis]]. Degmada dhexdeeda waxaa ku yaal kaynta Étang-Salé. Waxa kale oo degmada ku yaal xeeb leh ciid madow oo ah goob caan ka ah [[surfing|dhoofinta hirarka]]. == Juqraafi == === Cimilada === L'Étang-Salé waxay leedahay [[tropical savanna climate|cimilada savannah-ka kulaylaha]] ([[Köppen climate classification]] ''Aw'') oo aad ugu dhow [[hot semi-arid climate|cimilada kulul ee semi-arid-ka]] (''BSh''). Celceliska heerkulka sannadlaha ah ee L'Étang-Salé waa {{cvt|23.6|C}}. Celceliska roobka sannadlaha ah waa {{cvt|619.5|mm}} iyadoo Febraayo uu yahay bisha ugu roobka badan. Heerkulku waa kii ugu sarreeyay celcelis ahaan Febraayo, qiyaastii {{cvt|27.1|C}}, kan ugu hooseeyana waa Luulyo, qiyaastii {{cvt|20.1|C}}. Heerkulkii ugu sarreeyay ee abid lagu diiwaan geliyo L'Étang-Salé wuxuu ahaa {{cvt|36.4|C}} 13 Maarso 2004; heerkulkii ugu qaboobaa ee abid lagu diiwaan geliyo wuxuu ahaa {{cvt|8.0|C}} 15 Ogosto 1992. {{Weather box |collapsed=y |width=auto |location = L'Étang-Salé (1981−2010 caadi, xadka 1961−2008) |single line = Y |metric first = Y |Jan record high C = 36.2 |Feb record high C = 36.2 |Mar record high C = 36.4 |Apr record high C = 34.1 |May record high C = 33.0 |Jun record high C = 31.2 |Jul record high C = 29.8 |Aug record high C = 30.1 |Sep record high C = 31.0 |Oct record high C = 32.5 |Nov record high C = 33.9 |Dec record high C = 35.3 |Jan record low C = 16.0 |Feb record low C = 15.5 |Mar record low C = 15.1 |Apr record low C = 14.1 |May record low C = 10.0 |Jun record low C = 8.8 |Jul record low C = 9.1 |Aug record low C = 8.0 |Sep record low C = 9.9 |Oct record low C = 11.0 |Nov record low C = 12.3 |Dec record low C = 13.8 |Jan high C = 32.1 |Feb high C = 32.0 |Mar high C = 31.6 |Apr high C = 30.5 |May high C = 28.6 |Jun high C = 26.8 |Jul high C = 26.0 |Aug high C = 26.3 |Sep high C = 26.9 |Oct high C = 28.2 |Nov high C = 29.6 |Dec high C = 31.0 |year high C = 29.1 |Jan mean C = 26.9 |Feb mean C = 27.1 |Mar mean C = 26.4 |Apr mean C = 25.2 |May mean C = 23.1 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 20.1 |Aug mean C = 20.3 |Sep mean C = 20.9 |Oct mean C = 22.3 |Nov mean C = 23.9 |Dec mean C = 25.7 |year mean C = 23.6 |Jan low C = 21.7 |Feb low C = 22.3 |Mar low C = 21.2 |Apr low C = 19.9 |May low C = 17.5 |Jun low C = 15.5 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 14.9 |Oct low C = 16.3 |Nov low C = 18.1 |Dec low C = 20.4 |year low C = 18.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 93.0 |Feb precipitation mm = 108.2 |Mar precipitation mm = 90.2 |Apr precipitation mm = 69.3 |May precipitation mm = 41.6 |Jun precipitation mm = 40.7 |Jul precipitation mm = 37.2 |Aug precipitation mm = 20.8 |Sep precipitation mm = 18.7 |Oct precipitation mm = 20.8 |Nov precipitation mm = 25.1 |Dec precipitation mm = 53.9 |year precipitation mm = 619.5 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 5.7 |Feb precipitation days = 7.1 |Mar precipitation days = 6.1 |Apr precipitation days = 5.5 |May precipitation days = 4.4 |Jun precipitation days = 4.7 |Jul precipitation days = 3.5 |Aug precipitation days = 2.9 |Sep precipitation days = 2.4 |Oct precipitation days = 2.1 |Nov precipitation days = 2.0 |Dec precipitation days = 4.4 |year precipitation days = 50.8 |source 1 = [[Météo-France]]<ref>{{cite web | url = https://donneespubliques.meteofrance.fr/FichesClim/FICHECLIM_97404520.pdf | title=Fiche Climatologique Statistiques 1981-2010 et records | language = fr | publisher = [[Météo-France]] | access-date = August 29, 2022}}</ref>}} == Demograafi == {{Historical populations | 1967|6510 | 1974|6610 | 1982|7479 | 1990|8769 | 1999|11755 | 2007|13179 | 2012|13647 | 2017|13894 |2023 |14464 | source = INSEE<ref name=pophist>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-97404#tableau-POPREF_G1 Population municipale entre 1968 et 2023], INSEE</ref> | percentages = pagr | align = none }} == Dhaqaalaha iyo dalxiiska == * waxaa ku yaal aag warshadeed L'Étang-Salé * xeeb caan ah oo loogu talagalay surfing-ka L'Étang-Salé-les-Bains * dhowr huteel * koorsada golf-ka oo leh 18 god * ''Croc' Park'' - beer yaxaasyo == Sawirro == [[File:Banner-etang-sale-1280.jpg|left|Surfing-ka Etang-Salé]] <Gallery> File:Étang-salé-les-bains-plage.jpg|Xeebta L'Étang-Salé File:Brisants Etang-sale.jpg|Qof hirarka ku surfing-garaynaya L'Étang-Salé File:Pithecellobium dulce tree.JPG|Kaynta L'Étang-Salé File:Etang-sale-gouffre-022.jpg|''Gouffre'' - dhagax folkaano ah oo ku yaal xeebta </Gallery> == Sidoo kale eeg == *[[Degmooyinka waaxda Réunion]] *[[Le Gouffre]] == Tixraac == {{reflist}} == Xiriirinta dibadda == {{Commons category}} *[http://www.civis.re Bogga CIVIS] *[http://perso.orange.fr/etang-sale Bogga shakhsi ahaaneed ee magaalada L'Étang-Salé] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Etangsale}} 5q6ewkg8lmyr17s0pmnmt5by50982ms 300095 300080 2026-06-28T11:01:49Z Isma4l 41797 /* */ 300095 wikitext text/x-wiki {{Infobox French commune |name = Harada L'Étang-Salé |commune status = [[Communes of France|Degmo]] |image = Étang-salé-les-bains-plage03.jpg |caption = Xeebta L'Étang-Salé |image coat of arms = Blason ville DomFr Étang-Salé (Réunion).svg |map = Locator map of L’Étang-Salé 2018.png |arrondissement = [[Arrondissement of Saint-Pierre, Réunion|Saint-Pierre]] |canton = L'Étang-Salé |INSEE = 97404 |postal code = 97427 |mayor = Mathieu Hoarau<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|publisher=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=4 May 2022|language=fr}}</ref> |term = 2022&ndash;2026 |intercommunality = [[Communauté intercommunale des Villes solidaires|Villes solidaires]] |coordinates = {{coord|-21.2661|55.3669|format=dms|display=inline,title}} |elevation m = 31 |elevation min m = 0 |elevation max m = 1781 |area km2 = 38.65 |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} }} '''Harada L'Étang-Salé''' ({{IPA|fr|letɑ̃ sale|audio|LL-Q150 (fra)-Noaius Paticus-L'Étang-Salé.wav}}; Af-Faransiis macnaheedu yahay ''Balligii Cusbada'' [The Salty Pond]) waa [[Communes of France|degmo]] ku taal koonfur-galbeed ee [[Réunion]], oo ah [[Departments of France|waax]] ka tirsan [[Badweynta Hindiya]]. Waxay xuduud la leedahay degmooyinka [[Les Avirons]] iyo [[Saint-Louis, Réunion|Saint-Louis]]. Degmada dhexdeeda waxaa ku yaal kaynta Étang-Salé. Waxa kale oo degmada ku yaal xeeb leh ciid madow oo ah goob caan ka ah [[surfing|dhoofinta hirarka]]. == Juqraafi == === Cimilada === L'Étang-Salé waxay leedahay [[tropical savanna climate|cimilada savannah-ka kulaylaha]] ([[Köppen climate classification]] ''Aw'') oo aad ugu dhow [[hot semi-arid climate|cimilada kulul ee semi-arid-ka]] (''BSh''). Celceliska heerkulka sannadlaha ah ee L'Étang-Salé waa {{cvt|23.6|C}}. Celceliska roobka sannadlaha ah waa {{cvt|619.5|mm}} iyadoo Febraayo uu yahay bisha ugu roobka badan. Heerkulku waa kii ugu sarreeyay celcelis ahaan Febraayo, qiyaastii {{cvt|27.1|C}}, kan ugu hooseeyana waa Luulyo, qiyaastii {{cvt|20.1|C}}. Heerkulkii ugu sarreeyay ee abid lagu diiwaan geliyo L'Étang-Salé wuxuu ahaa {{cvt|36.4|C}} 13 Maarso 2004; heerkulkii ugu qaboobaa ee abid lagu diiwaan geliyo wuxuu ahaa {{cvt|8.0|C}} 15 Ogosto 1992. {{Weather box |collapsed=y |width=auto |location = L'Étang-Salé (1981−2010 caadi, xadka 1961−2008) |single line = Y |metric first = Y |Jan record high C = 36.2 |Feb record high C = 36.2 |Mar record high C = 36.4 |Apr record high C = 34.1 |May record high C = 33.0 |Jun record high C = 31.2 |Jul record high C = 29.8 |Aug record high C = 30.1 |Sep record high C = 31.0 |Oct record high C = 32.5 |Nov record high C = 33.9 |Dec record high C = 35.3 |Jan record low C = 16.0 |Feb record low C = 15.5 |Mar record low C = 15.1 |Apr record low C = 14.1 |May record low C = 10.0 |Jun record low C = 8.8 |Jul record low C = 9.1 |Aug record low C = 8.0 |Sep record low C = 9.9 |Oct record low C = 11.0 |Nov record low C = 12.3 |Dec record low C = 13.8 |Jan high C = 32.1 |Feb high C = 32.0 |Mar high C = 31.6 |Apr high C = 30.5 |May high C = 28.6 |Jun high C = 26.8 |Jul high C = 26.0 |Aug high C = 26.3 |Sep high C = 26.9 |Oct high C = 28.2 |Nov high C = 29.6 |Dec high C = 31.0 |year high C = 29.1 |Jan mean C = 26.9 |Feb mean C = 27.1 |Mar mean C = 26.4 |Apr mean C = 25.2 |May mean C = 23.1 |Jun mean C = 21.1 |Jul mean C = 20.1 |Aug mean C = 20.3 |Sep mean C = 20.9 |Oct mean C = 22.3 |Nov mean C = 23.9 |Dec mean C = 25.7 |year mean C = 23.6 |Jan low C = 21.7 |Feb low C = 22.3 |Mar low C = 21.2 |Apr low C = 19.9 |May low C = 17.5 |Jun low C = 15.5 |Jul low C = 14.2 |Aug low C = 14.1 |Sep low C = 14.9 |Oct low C = 16.3 |Nov low C = 18.1 |Dec low C = 20.4 |year low C = 18.0 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 93.0 |Feb precipitation mm = 108.2 |Mar precipitation mm = 90.2 |Apr precipitation mm = 69.3 |May precipitation mm = 41.6 |Jun precipitation mm = 40.7 |Jul precipitation mm = 37.2 |Aug precipitation mm = 20.8 |Sep precipitation mm = 18.7 |Oct precipitation mm = 20.8 |Nov precipitation mm = 25.1 |Dec precipitation mm = 53.9 |year precipitation mm = 619.5 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 5.7 |Feb precipitation days = 7.1 |Mar precipitation days = 6.1 |Apr precipitation days = 5.5 |May precipitation days = 4.4 |Jun precipitation days = 4.7 |Jul precipitation days = 3.5 |Aug precipitation days = 2.9 |Sep precipitation days = 2.4 |Oct precipitation days = 2.1 |Nov precipitation days = 2.0 |Dec precipitation days = 4.4 |year precipitation days = 50.8 |source 1 = [[Météo-France]]<ref>{{cite web | url = https://donneespubliques.meteofrance.fr/FichesClim/FICHECLIM_97404520.pdf | title=Fiche Climatologique Statistiques 1981-2010 et records | language = fr | publisher = [[Météo-France]] | access-date = August 29, 2022}}</ref>}} == Demograafi == {{Historical populations | 1967|6510 | 1974|6610 | 1982|7479 | 1990|8769 | 1999|11755 | 2007|13179 | 2012|13647 | 2017|13894 |2023 |14464 | source = INSEE<ref name=pophist>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-97404#tableau-POPREF_G1 Population municipale entre 1968 et 2023], INSEE</ref> | percentages = pagr | align = none }} == Dhaqaalaha iyo dalxiiska == * waxaa ku yaal aag warshadeed L'Étang-Salé * xeeb caan ah oo loogu talagalay surfing-ka L'Étang-Salé-les-Bains * dhowr huteel * koorsada golf-ka oo leh 18 god * ''Croc' Park'' - beer yaxaasyo == Sawirro == [[File:Banner-etang-sale-1280.jpg|left|Surfing-ka Etang-Salé]] <Gallery> File:Étang-salé-les-bains-plage.jpg|Xeebta L'Étang-Salé File:Brisants Etang-sale.jpg|Qof hirarka ku surfing-garaynaya L'Étang-Salé File:Pithecellobium dulce tree.JPG|Kaynta L'Étang-Salé File:Etang-sale-gouffre-022.jpg|''Gouffre'' - dhagax folkaano ah oo ku yaal xeebta </Gallery> == Sidoo kale eeg == *[[Degmooyinka waaxda Réunion]] *[[Le Gouffre]] == Tixraac == {{reflist}} == Xiriirinta dibadda == {{Commons category}} *[http://www.civis.re Bogga CIVIS] *[http://perso.orange.fr/etang-sale Bogga shakhsi ahaaneed ee magaalada L'Étang-Salé] {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Etangsale}} tk798der43oh4l7fm0trhct60621mew 10 48258 300083 2026-06-28T10:57:29Z Isma4l 41797 /* */ 300083 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template = Infobox settlement | _alias-map = native name:native_name, image:image_skyline, image size:imagesize, image flag:image_flag, image flag size:flag_size, flag link:flag_link, image coat of arms:image_shield, image coat of arms size:shield_size, city motto:motto, map:image_map, adjustable map:image_map, map size:mapsize, map caption:map_caption, subdivisions entry:parts_type, subdivisions:parts, party:leader_party, area km2:area_total_km2, urban area km2:area_urban_km2, metro area km2:area_metro_km2, population footnotes:population_footnotes, population ranking:population_rank, urban pop:population_urban, metro area pop:population_metro, population:population_total, demonym:population_demonym, population demonym:population_demonym | _exclude = total type, commune, type, commune status, INSEE, arrondissement, canton, intercommunality, commune, term, mayor, area footnotes, urban area date, metro area date, population date, urban pop date, metro area pop date, ethnic, ethnic date, postal code, postal code, dialling code, elevation footnotes, elevation min m, elevation max m, elevation m, administrative subdivision, province, utc offset | _reuse = total_type, image_map1, pushpin_map, pushpin_mapsize, pushpin_label_position, subdivision_name, subdivision_type, subdivision_name1, subdivision_type1, subdivision_name2, subdivision_type2, subdivision_name3, subdivision_type3, subdivision_name4, subdivision_type4, subdivision_name5, subdivision_type5, subdivision_name6, subdivision_type6, leader_title, leader_name, area_footnotes, area_urban_footnotes, area_metro_footnotes, population_as_of, population_urban_footnotes, population_metro_footnotes, demographics_type1, demographics1_title1, demographics1_info1, timezone1, utc_offset1, utc_offset, timezone1_DST, utc_offset1_DST, postal_code_type, postal_code, area_code_type, area_code, footnotes, blank_name_sec1, blank_info_sec1 | template_name = Infobox French commune | settlement_type = {{#if: {{{commune|}}} | {{if empty|{{{type|}}}|Qayb}} ka mid ah {{Link if exists|{{{commune}}} }} | {{{commune status|}}} }} | total_type = {{#if: {{{total type|}}} | {{{total type|}}} |&nbsp;}} | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-stroke-width = 2 | mapframe-caption = Goobta {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | pushpin_map = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|2}} | = <!-- blank INSEE code -->{{#if: {{{map|}}} | | {{#if: {{{adjustable map|}}} | | {{#if: {{{coordinates|}}} | France }} }} }} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = France#France Auvergne-Rhône-Alpes |21|58|71|89|25|39|70|90 = France#France Bourgogne-Franche-Comté |22|29|35|56 = France#France Bretagne |18|28|36|37|41|45 = France#France Centre |2A|2B = France#France Corsica |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = France#France Grand Est |59|62|02|60|80 = France#France Hauts-de-France |75|77|78|91|92|93|94|95 = France#France Île-de-France |14|50|61|27|76 = France#France Normandy |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = France#France Nouvelle-Aquitaine |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = France#France Occitanie |44|49|53|72|85 = France#France Pays de la Loire |04|05|06|13|83|84 = France#France Provence-Alpes-Côte d'Azur |97|98 = <!-- DOMTOM no map available -->{{#if: {{{map|}}} | | {{#if: {{{adjustable map|}}} | | {{#if: {{{coordinates|}}} | France }} }} }} |#default = {{#if: {{{map|}}} | | {{#if: {{{adjustable map|}}} | | {{#if: {{{coordinates|}}} | France }} }} }} }} | pushpin_mapsize = 270px | pushpin_label_position = {{#ifexpr: {{if empty|{{#invoke:coordinates|coord2text|{{{coordinates|}}}|long}}|-2}} > 3 | left | right}} | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = [[France]] | subdivision_type1 = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |988 = [[Subdivisions of France#Overseas|''Sui generis'' collectivity]] |975|977|978|986|987 = [[Overseas collectivity]] |971|972|973|974|976 = [[Overseas departments and regions of France|Gobolka iyo waaxda dibadda ee Faransiiska]] |#default = [[Regions of France|Gobol]] }} | subdivision_name1 = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = [[Saint Pierre and Miquelon]] |976 = [[Mayotte]] |977 = [[Saint Barthélemy]] |978 = [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]] |986 = [[Wallis and Futuna]] |987 = [[French Polynesia]] |988 = [[New Caledonia]] |971 = [[Guadeloupe]] |972 = [[Martinique]] |973 = [[French Guiana]] |974 = [[Réunion]] }}<!-- -->{{#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = [[Auvergne-Rhône-Alpes]] |22|29|35|56 = [[Brittany (administrative region)|Brittany]] |21|58|71|89|25|39|70|90 = [[Bourgogne-Franche-Comté]] |18|28|36|37|41|45 = [[Centre-Val de Loire]] |2A|2B = [[Corsica]] |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = [[Grand Est]] |59|62|02|60|80 = [[Hauts-de-France]] |75|77|78|91|92|93|94|95 = [[Île-de-France]] |14|50|61|27|76 = [[Normandy (administrative region)|Normandy]] |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = [[Nouvelle-Aquitaine]] |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = [[Occitania (administrative region)|Occitania]] |44|49|53|72|85 = [[Pays de la Loire]] |04|05|06|13|83|84 = [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] }} | subdivision_type2 = {{#if: {{{province|}}} | [[Administrative divisions of New Caledonia|Gobol]] | {{#if: {{{administrative subdivision|}}} | [[Administrative divisions of French Polynesia|Hoos-u-qaybsanaan]] | {{#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Territorial collectivity|Metropolis]] |#default = {{#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |97|98 = |#default = [[Departments of France|Waaxda]] }} }} }} }} | subdivision_name2 = {{#if: {{{province|}}} | {{{province}}} | {{#if: {{{administrative subdivision|}}} | {{{administrative subdivision}}} | {{#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Lyon Metropolis]] |#default = {{#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |01 = [[Ain]] |02 = [[Aisne]] |03 = [[Allier]] |04 = [[Alpes-de-Haute-Provence]] |05 = [[Hautes-Alpes]] |06 = [[Alpes-Maritimes]] |07 = [[Ardèche]] |08 = [[Ardennes (department)|Ardennes]] |09 = [[Ariège (department)|Ariège]] |10 = [[Aube]] |11 = [[Aude]] |12 = [[Aveyron]] |13 = [[Bouches-du-Rhône]] |14 = [[Calvados (department)|Calvados]] |15 = [[Cantal]] |16 = [[Charente]] |17 = [[Charente-Maritime]] |18 = [[Cher (department)|Cher]] |19 = [[Corrèze]] |2A = [[Corse-du-Sud]] |2B = [[Haute-Corse]] |21 = [[Côte-d'Or]] |22 = [[Côtes-d'Armor]] |23 = [[Creuse]] |24 = [[Dordogne]] |25 = [[Doubs]] |26 = [[Drôme]] |27 = [[Eure]] |28 = [[Eure-et-Loir]] |29 = [[Finistère]] |30 = [[Gard]] |31 = [[Haute-Garonne]] |32 = [[Gers]] |33 = [[Gironde]] |34 = [[Hérault]] |35 = [[Ille-et-Vilaine]] |36 = [[Indre]] |37 = [[Indre-et-Loire]] |38 = [[Isère]] |39 = [[Jura (department)|Jura]] |40 = [[Landes (department)|Landes]] |41 = [[Loir-et-Cher]] |42 = [[Loire (department)|Loire]] |43 = [[Haute-Loire]] |44 = [[Loire-Atlantique]] |45 = [[Loiret]] |46 = [[Lot (department)|Lot]] |47 = [[Lot-et-Garonne]] |48 = [[Lozère]] |49 = [[Maine-et-Loire]] |50 = [[Manche]] |51 = [[Marne (department)|Marne]] |52 = [[Haute-Marne]] |53 = [[Mayenne]] |54 = [[Meurthe-et-Moselle]] |55 = [[Meuse (department)|Meuse]] |56 = [[Morbihan]] |57 = [[Moselle (department)|Moselle]] |58 = [[Nièvre]] |59 = [[Nord (French department)|Nord]] |60 = [[Oise]] |61 = [[Orne]] |62 = [[Pas-de-Calais]] |63 = [[Puy-de-Dôme]] |64 = [[Pyrénées-Atlantiques]] |65 = [[Hautes-Pyrénées]] |66 = [[Pyrénées-Orientales]] |67 = [[Bas-Rhin]] |68 = [[Haut-Rhin]] |69 = [[Rhône (department)|Rhône]] |70 = [[Haute-Saône]] |71 = [[Saône-et-Loire]] |72 = [[Sarthe]] |73 = [[Savoie]] |74 = [[Haute-Savoie]] |75 = {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Paris|Paris|[[Paris]]}} |76 = [[Seine-Maritime]] |77 = [[Seine-et-Marne]] |78 = [[Yvelines]] |79 = [[Deux-Sèvres]] |80 = [[Somme (department)|Somme]] |81 = [[Tarn (department)|Tarn]] |82 = [[Tarn-et-Garonne]] |83 = [[Var (department)|Var]] |84 = [[Vaucluse]] |85 = [[Vendée]] |86 = [[Vienne (department)|Vienne]] |87 = [[Haute-Vienne]] |88 = [[Vosges (department)|Vosges]] |89 = [[Yonne]] |90 = [[Territoire de Belfort]] |91 = [[Essonne]] |92 = [[Hauts-de-Seine]] |93 = [[Seine-Saint-Denis]] |94 = [[Val-de-Marne]] |95 = [[Val-d'Oise]] |#default = }} }} }} }} | subdivision_type3 = [[Arrondissements of France|Arrondissement]] | subdivision_name3 = {{#ifexist: Arrondissement of {{{arrondissement|}}} | [[Arrondissement of {{{arrondissement|}}}|{{{arrondissement}}}]] | {{{arrondissement|}}} }} | subdivision_type4 = [[Cantons of France|Canton]] | subdivision_name4 = {{#ifexist: Canton of {{{canton|}}} | [[Canton of {{{canton|}}}|{{{canton}}}]] | {{{canton|}}} }} | subdivision_type5 = [[Communes of France#Intercommunality|Iskaashiga Degmooyinka]] | subdivision_name5 = {{{intercommunality|}}} | subdivision_type6 = [[Communes of France|Degmo]] | subdivision_name6 = {{Link if exists|{{{commune|}}} }} | leader_title = Duqa Magaalada {{#if: {{{term|}}} | {{nobold|({{{term}}}) }} }} | leader_name = {{{mayor|}}} | area_footnotes = {{#if: {{{area km2|}}} |^'''1''' }}{{{area footnotes|}}} | area_urban_footnotes = {{#if: {{{urban area date|}}} | &nbsp;({{{urban area date|}}}) }} | area_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area date|}}} | &nbsp;({{{metro area date|}}}) }} | population_as_of = {{#ifeq: {{Str find|{{{population date}}}|UNIQ}} | 6 | {{Str number/trim|{{{population date}}}}} | {{{population date|}}} }} | population_urban_footnotes = {{#if: {{{urban pop date|}}} | &nbsp;({{{urban pop date|}}}) }} | population_density_urban_km2 = auto | population_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area pop date|}}} | &nbsp;({{{metro area pop date|}}}) }} | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = {{#if: {{{ethnic|}}} | Qaybinta qowmiyadaha }} | demographics1_title1 = {{{ethnic date|}}} | demographics1_info1 = {{{ethnic|}}} | timezone1 = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = [[Atlantic Time Zone|AST]] |973 |974 |975 |976 |986 |987 |988 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Central European Time|CET]] }} | utc_offset1 = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = −04:00 |973 |975 = −03:00 |976 = +03:00 |974 = +04:00 |988 = +11:00 |986 = +12:00 |987 = {{if empty|{{{utc_offset|}}}|{{{utc offset|}}}}} <!-- French Polynesia has 3 time zones --> |#default = +01:00 }} | timezone1_DST = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |975 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Central European Summer Time|CEST]] }} | utc_offset1_DST = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = −02:00 |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |#default = +02:00 }} | postal_code_type = {{#if: {{{commune|}}} | Koodhka boostada | [[INSEE code|INSEE]]/Koodhka boostada }} | postal_code = {{#if: {{{commune|}}} | {{{postal code|}}} | {{#if:{{{INSEE|}}} | {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 |977 |978 |986 = {{{INSEE}}} <!-- no INSEE page for the commune available --> |976 = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-{{{INSEE}}} {{{INSEE}}}] <!-- "Dossier complet" page for the commune available --> |987 = [https://data.ispf.pf/Publications/fiches-communales {{{INSEE}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |988 = [https://www.isee.nc/publications/la-nouvelle-caledonie-en-cartes-et-en-chiffres/chiffres-cles-des-communes {{{INSEE}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |#default = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=COM-{{{INSEE}}} {{{INSEE}}}] <!-- "Comparateur de territoire" page for the commune available --> }} / }}{{{postal code|}}} }} | area_code_type = {{#if: {{{dialling code|}}} | [[Telephone numbers in France|Koodhka wicitaanka]] }} | area_code = {{{dialling code|}}} | blank_name_sec1 = Jooga{{#if: {{{elevation footnotes|}}} | {{{elevation footnotes}}} }} | blank_info_sec1 = {{#if: {{{elevation min m|}}} | {{convert|{{formatnum:{{{elevation min m}}}|R}}|–|{{formatnum:{{{elevation max m}}}|R}}|m|ft|abbr=on}} {{#if: {{{elevation m|}}} | <br/>(celcelis {{convert|{{formatnum:{{{elevation m}}}|R}}|m|ft|abbr=on|disp=or}}) }} | {{#if: {{{elevation m|}}} | {{convert|{{formatnum:{{{elevation m}}}|R}}|m|ft|abbr=on}} }} }} | footnotes = {{{footnotes|}}}{{#if:{{{area km2|}}} | {{#if:{{{province|}}} | ^'''1''' Xogta diiwaanka dhulka ee New Caledonia (DITTT), oo ka reeban harooyinka iyo balliyada ka waaweyn 1&nbsp;km&sup2; (0.386&nbsp;mayl laba jibaaran ama 247 acres) iyo sidoo kale afafka webiyada. | ^'''1''' Xogta diiwaanka dhulka ee Faransiiska, oo ka reeban harooyinka, balliyada, barafka &gt; 1&nbsp;km² (0.386&nbsp;mayl laba jibaaran ama 247 acres) iyo afafka webiyada. }} }} }}<!-- error tracking categories: -->{{#invoke:Check for conflicting parameters|check | template = [[Template:Infobox French commune]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox French commune with conflicting parameters}} | native name; native_name | image; image_skyline | image size; imagesize | image flag; image_flag | image flag size; flag_size | flag link; flag_link | image coat of arms; image_shield | image coat of arms size; shield_size | city motto; motto | map; adjustable map; image_map | map size; mapsize | map caption; map_caption | subdivisions entry; parts_type | subdivisions; parts | party; leader_party | area km2; area_total_km2 | urban area km2; area_urban_km2 | metro area km2; area_metro_km2 | population footnotes; population_footnotes | population ranking; population_rank | urban pop; population_urban | metro area pop; population_metro | population; population_total | demonym; population_demonym | population demonym; population_demonym | utc_offset; utc offset }}<!-- -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{if empty|{{{population|}}}| }}|R}} / {{if empty|{{{area km2|}}}|1}} }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Density error]]}} | }}<!-- testing density -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{elevation min m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation max m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation m|}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Elevation error]]}} | }}<!-- testing elevation -->{{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|<}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}} | {{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|[}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}}|}} }}<!-- Check for brackets in labels -->{{#if: {{{coordinates|}}} | | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Nomap]]}} }}<!-- testing map -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{population}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Population error]]}} | }}<!-- testing population -->{{Main other|{{#if: {{{INSEE|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|I]]}} }}<!-- Check for INSEE code -->{{Main other|{{#if: {{{mayor|}}} | {{#if: {{{term|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "mayor" is given without "term" parameter -->{{Main other|{{#if: {{{term|}}} | {{#if: {{{mayor|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "term" is given without "mayor" parameter --></includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> dxmdkzd15u89oc26l9bif17dsb0viao 300085 300083 2026-06-28T10:58:56Z Isma4l 41797 /* */ 300085 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Template wrapper|wrap|_template = Infobox settlement | _alias-map = native name:native_name, image:image_skyline, image size:imagesize, image flag:image_flag, image flag size:flag_size, flag link:flag_link, image coat of arms:image_shield, image coat of arms size:shield_size, city motto:motto, map:image_map, adjustable map:image_map, map size:mapsize, map caption:map_caption, subdivisions entry:parts_type, subdivisions:parts, party:leader_party, area km2:area_total_km2, urban area km2:area_urban_km2, metro area km2:area_metro_km2, population footnotes:population_footnotes, population ranking:population_rank, urban pop:population_urban, metro area pop:population_metro, population:population_total, demonym:population_demonym, population demonym:population_demonym | _exclude = total type, commune, type, commune status, INSEE, arrondissement, canton, intercommunality, commune, term, mayor, area footnotes, urban area date, metro area date, population date, urban pop date, metro area pop date, ethnic, ethnic date, postal code, postal code, dialling code, elevation footnotes, elevation min m, elevation max m, elevation m, administrative subdivision, province, utc offset | _reuse = total_type, image_map1, pushpin_map, pushpin_mapsize, pushpin_label_position, subdivision_name, subdivision_type, subdivision_name1, subdivision_type1, subdivision_name2, subdivision_type2, subdivision_name3, subdivision_type3, subdivision_name4, subdivision_type4, subdivision_name5, subdivision_type5, subdivision_name6, subdivision_type6, leader_title, leader_name, area_footnotes, area_urban_footnotes, area_metro_footnotes, population_as_of, population_urban_footnotes, population_metro_footnotes, demographics_type1, demographics1_title1, demographics1_info1, timezone1, utc_offset1, utc_offset, timezone1_DST, utc_offset1_DST, postal_code_type, postal_code, area_code_type, area_code, footnotes, blank_name_sec1, blank_info_sec1 | template_name = Infobox French commune | settlement_type = {{#if: {{{commune|}}} | {{if empty|{{{type|}}}|Qayb}} ka mid ah {{Link if exists|{{{commune}}} }} | {{{commune status|}}} }} | total_type = {{#if: {{{total type|}}} | {{{total type|}}} |&nbsp;}} | mapframe = yes | mapframe-wikidata = yes | mapframe-stroke-width = 2 | mapframe-caption = Goobta {{if empty|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} | pushpin_map = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|2}} | = <!-- blank INSEE code -->{{#if: {{{map|}}} | | {{#if: {{{adjustable map|}}} | | {{#if: {{{coordinates|}}} | France }} }} }} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = France#France Auvergne-Rhône-Alpes |21|58|71|89|25|39|70|90 = France#France Bourgogne-Franche-Comté |22|29|35|56 = France#France Bretagne |18|28|36|37|41|45 = France#France Centre |2A|2B = France#France Corsica |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = France#France Grand Est |59|62|02|60|80 = France#France Hauts-de-France |75|77|78|91|92|93|94|95 = France#France Île-de-France |14|50|61|27|76 = France#France Normandy |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = France#France Nouvelle-Aquitaine |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = France#France Occitanie |44|49|53|72|85 = France#France Pays de la Loire |04|05|06|13|83|84 = France#France Provence-Alpes-Côte d'Azur |97|98 = <!-- DOMTOM no map available -->{{#if: {{{map|}}} | | {{#if: {{{adjustable map|}}} | | {{#if: {{{coordinates|}}} | France }} }} }} |#default = {{#if: {{{map|}}} | | {{#if: {{{adjustable map|}}} | | {{#if: {{{coordinates|}}} | France }} }} }} }} | pushpin_mapsize = 270px | pushpin_label_position = {{#ifexpr: {{if empty|{{#invoke:coordinates|coord2text|{{{coordinates|}}}|long}}|-2}} > 3 | left | right}} | subdivision_type = Waddan | subdivision_name = [[France]] | subdivision_type1 = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |988 = [[Subdivisions of France#Overseas|''Sui generis'' collectivity]] |975|977|978|986|987 = [[Overseas collectivity]] |971|972|973|974|976 = [[Overseas departments and regions of France|Gobolka iyo waaxda dibadda ee Faransiiska]] |#default = [[Regions of France|Gobol]] }} | subdivision_name1 = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = [[Saint Pierre and Miquelon]] |976 = [[Mayotte]] |977 = [[Saint Barthélemy]] |978 = [[Collectivity of Saint Martin|Saint Martin]] |986 = [[Wallis and Futuna]] |987 = [[French Polynesia]] |988 = [[New Caledonia]] |971 = [[Guadeloupe]] |972 = [[Martinique]] |973 = [[French Guiana]] |974 = [[Réunion]] }}<!-- -->{{#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |03|15|43|63|01|07|26|38|42|69|73|74 = [[Auvergne-Rhône-Alpes]] |22|29|35|56 = [[Brittany (administrative region)|Brittany]] |21|58|71|89|25|39|70|90 = [[Bourgogne-Franche-Comté]] |18|28|36|37|41|45 = [[Centre-Val de Loire]] |2A|2B = [[Corsica]] |67|68|08|10|51|52|54|55|57|88 = [[Grand Est]] |59|62|02|60|80 = [[Hauts-de-France]] |75|77|78|91|92|93|94|95 = [[Île-de-France]] |14|50|61|27|76 = [[Normandy (administrative region)|Normandy]] |24|33|40|47|64|19|23|87|16|17|79|86 = [[Nouvelle-Aquitaine]] |11|30|34|48|66|09|12|31|32|46|65|81|82 = [[Occitania (administrative region)|Occitania]] |44|49|53|72|85 = [[Pays de la Loire]] |04|05|06|13|83|84 = [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] }} | subdivision_type2 = {{#if: {{{province|}}} | [[Administrative divisions of New Caledonia|Gobol]] | {{#if: {{{administrative subdivision|}}} | [[Administrative divisions of French Polynesia|Hoos-u-qaybsanaan]] | {{#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Territorial collectivity|Metropolis]] |#default = {{#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |97|98 = |#default = [[Departments of France|Waaxda]] }} }} }} }} | subdivision_name2 = {{#if: {{{province|}}} | {{{province}}} | {{#if: {{{administrative subdivision|}}} | {{{administrative subdivision}}} | {{#switch: {{{INSEE}}} |69003 |69029 |69033 |69034 |69040 |69044 |69046 |69063 |69068 |69069 |69071 |69072 |69081 |69085 |69087 |69088 |69089 |69091 |69096 |69100 |69116 |69117 |69123 |69127 |69142 |69143 |69149 |69152 |69153 |69163 |69168 |69191 |69194 |69199 |69202 |69204 |69205 |69207 |69233 |69244 |69250 |69256 |69259 |69260 |69266 |69271 |69273 |69275 |69276 |69278 |69279 |69282 |69283 |69284 |69286 |69290 |69292 |69293 |69296 = [[Lyon Metropolis]] |#default = {{#switch: {{str left|{{{INSEE}}}|2}} |01 = [[Ain]] |02 = [[Aisne]] |03 = [[Allier]] |04 = [[Alpes-de-Haute-Provence]] |05 = [[Hautes-Alpes]] |06 = [[Alpes-Maritimes]] |07 = [[Ardèche]] |08 = [[Ardennes (department)|Ardennes]] |09 = [[Ariège (department)|Ariège]] |10 = [[Aube]] |11 = [[Aude]] |12 = [[Aveyron]] |13 = [[Bouches-du-Rhône]] |14 = [[Calvados (department)|Calvados]] |15 = [[Cantal]] |16 = [[Charente]] |17 = [[Charente-Maritime]] |18 = [[Cher (department)|Cher]] |19 = [[Corrèze]] |2A = [[Corse-du-Sud]] |2B = [[Haute-Corse]] |21 = [[Côte-d'Or]] |22 = [[Côtes-d'Armor]] |23 = [[Creuse]] |24 = [[Dordogne]] |25 = [[Doubs]] |26 = [[Drôme]] |27 = [[Eure]] |28 = [[Eure-et-Loir]] |29 = [[Finistère]] |30 = [[Gard]] |31 = [[Haute-Garonne]] |32 = [[Gers]] |33 = [[Gironde]] |34 = [[Hérault]] |35 = [[Ille-et-Vilaine]] |36 = [[Indre]] |37 = [[Indre-et-Loire]] |38 = [[Isère]] |39 = [[Jura (department)|Jura]] |40 = [[Landes (department)|Landes]] |41 = [[Loir-et-Cher]] |42 = [[Loire (department)|Loire]] |43 = [[Haute-Loire]] |44 = [[Loire-Atlantique]] |45 = [[Loiret]] |46 = [[Lot (department)|Lot]] |47 = [[Lot-et-Garonne]] |48 = [[Lozère]] |49 = [[Maine-et-Loire]] |50 = [[Manche]] |51 = [[Marne (department)|Marne]] |52 = [[Haute-Marne]] |53 = [[Mayenne]] |54 = [[Meurthe-et-Moselle]] |55 = [[Meuse (department)|Meuse]] |56 = [[Morbihan]] |57 = [[Moselle (department)|Moselle]] |58 = [[Nièvre]] |59 = [[Nord (French department)|Nord]] |60 = [[Oise]] |61 = [[Orne]] |62 = [[Pas-de-Calais]] |63 = [[Puy-de-Dôme]] |64 = [[Pyrénées-Atlantiques]] |65 = [[Hautes-Pyrénées]] |66 = [[Pyrénées-Orientales]] |67 = [[Bas-Rhin]] |68 = [[Haut-Rhin]] |69 = [[Rhône (department)|Rhône]] |70 = [[Haute-Saône]] |71 = [[Saône-et-Loire]] |72 = [[Sarthe]] |73 = [[Savoie]] |74 = [[Haute-Savoie]] |75 = {{#ifeq:{{FULLPAGENAME}}|Paris|Paris|[[Paris]]}} |76 = [[Seine-Maritime]] |77 = [[Seine-et-Marne]] |78 = [[Yvelines]] |79 = [[Deux-Sèvres]] |80 = [[Somme (department)|Somme]] |81 = [[Tarn (department)|Tarn]] |82 = [[Tarn-et-Garonne]] |83 = [[Var (department)|Var]] |84 = [[Vaucluse]] |85 = [[Vendée]] |86 = [[Vienne (department)|Vienne]] |87 = [[Haute-Vienne]] |88 = [[Vosges (department)|Vosges]] |89 = [[Yonne]] |90 = [[Territoire de Belfort]] |91 = [[Essonne]] |92 = [[Hauts-de-Seine]] |93 = [[Seine-Saint-Denis]] |94 = [[Val-de-Marne]] |95 = [[Val-d'Oise]] |#default = }} }} }} }} | subdivision_type3 = [[Arrondissements of France|Arrondissement]] | subdivision_name3 = {{#ifexist: Arrondissement of {{{arrondissement|}}} | [[Arrondissement of {{{arrondissement|}}}|{{{arrondissement}}}]] | {{{arrondissement|}}} }} | subdivision_type4 = [[Cantons of France|Canton]] | subdivision_name4 = {{#ifexist: Canton of {{{canton|}}} | [[Canton of {{{canton|}}}|{{{canton}}}]] | {{{canton|}}} }} | subdivision_type5 = [[Communes of France#Intercommunality|Iskaashiga Degmooyinka]] | subdivision_name5 = {{{intercommunality|}}} | subdivision_type6 = [[Communes of France|Degmo]] | subdivision_name6 = {{Link if exists|{{{commune|}}} }} | leader_title = Duqa Magaalada {{#if: {{{term|}}} | {{nobold|({{{term}}}) }} }} | leader_name = {{{mayor|}}} | area_footnotes = {{#if: {{{area km2|}}} |^'''1''' }}{{{area footnotes|}}} | area_urban_footnotes = {{#if: {{{urban area date|}}} | &nbsp;({{{urban area date|}}}) }} | area_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area date|}}} | &nbsp;({{{metro area date|}}}) }} | population_as_of = {{#ifeq: {{Str find|{{{population date}}}|UNIQ}} | 6 | {{Str number/trim|{{{population date}}}}} | {{{population date|}}} }} | population_urban_footnotes = {{#if: {{{urban pop date|}}} | &nbsp;({{{urban pop date|}}}) }} | population_density_urban_km2 = auto | population_metro_footnotes = {{#if: {{{metro area pop date|}}} | &nbsp;({{{metro area pop date|}}}) }} | population_density_metro_km2 = auto | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = {{#if: {{{ethnic|}}} | Qaybinta qowmiyadaha }} | demographics1_title1 = {{{ethnic date|}}} | demographics1_info1 = {{{ethnic|}}} | timezone1 = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = [[Atlantic Time Zone|AST]] |973 |974 |975 |976 |986 |987 |988 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Central European Time|CET]] }} | utc_offset1 = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |977 |978 = −04:00 |973 |975 = −03:00 |976 = +03:00 |974 = +04:00 |988 = +11:00 |986 = +12:00 |987 = {{if empty|{{{utc_offset|}}}|{{{utc offset|}}}}} <!-- French Polynesia has 3 time zones --> |#default = +01:00 }} | timezone1_DST = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |975 = <!-- no named time zone --> |#default = [[Central European Summer Time|CEST]] }} | utc_offset1_DST = {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 = −02:00 |971 |972 |973 |974 |976 |977 |978 |986 |987 |988 = <!-- no daylight saving time --> |#default = +02:00 }} | postal_code_type = {{#if: {{{commune|}}} | Koodhka boostada | [[INSEE code|INSEE]]/Koodhka boostada }} | postal_code = {{#if: {{{commune|}}} | {{{postal code|}}} | {{#if:{{{INSEE|}}} | {{#switch: {{str left|{{{INSEE|}}}|3}} |975 |977 |978 |986 = {{{INSEE}}} <!-- no INSEE page for the commune available --> |976 = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/2011101?geo=COM-{{{INSEE}}} {{{INSEE}}}] <!-- "Dossier complet" page for the commune available --> |987 = [https://data.ispf.pf/Publications/fiches-communales {{{INSEE}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |988 = [https://www.isee.nc/publications/la-nouvelle-caledonie-en-cartes-et-en-chiffres/chiffres-cles-des-communes {{{INSEE}}}] <!-- "Fiche communale" page for the commune available --> |#default = [https://www.insee.fr/fr/statistiques/1405599?geo=COM-{{{INSEE}}} {{{INSEE}}}] <!-- "Comparateur de territoire" page for the commune available --> }} / }}{{{postal code|}}} }} | area_code_type = {{#if: {{{dialling code|}}} | [[Telephone numbers in France|Koodhka wicitaanka]] }} | area_code = {{{dialling code|}}} | blank_name_sec1 = Jooga{{#if: {{{elevation footnotes|}}} | {{{elevation footnotes}}} }} | blank_info_sec1 = {{#if: {{{elevation min m|}}} | {{convert|{{formatnum:{{{elevation min m}}}|R}}|–|{{formatnum:{{{elevation max m}}}|R}}|m|ft|abbr=on}} {{#if: {{{elevation m|}}} | <br/>(celcelis {{convert|{{formatnum:{{{elevation m}}}|R}}|m|ft|abbr=on|disp=or}}) }} | {{#if: {{{elevation m|}}} | {{convert|{{formatnum:{{{elevation m}}}|R}}|m|ft|abbr=on}} }} }} | footnotes = {{{footnotes|}}}{{#if:{{{area km2|}}} | {{#if:{{{province|}}} | ^'''1''' Xogta diiwaanka dhulka ee New Caledonia (DITTT), oo ka reeban harooyinka iyo balliyada ka waaweyn 1&nbsp;km&sup2; (0.386&nbsp;mayl laba jibaaran ama 247 acres) iyo sidoo kale afafka webiyada. | ^'''1''' Xogta diiwaanka dhulka ee Faransiiska, oo ka reeban harooyinka, balliyada, barafka &gt; 1&nbsp;km² (0.386&nbsp;mayl laba jibaaran ama 247 acres) iyo afafka webiyada. }} }} }}<!-- error tracking categories: -->{{#invoke:Check for clobbered parameters|check | template = [[Template:Infobox French commune]] | cat = {{main other|Category:Pages using infobox French commune with conflicting parameters}} | native name; native_name | image; image_skyline | image size; imagesize | image flag; image_flag | image flag size; flag_size | flag link; flag_link | image coat of arms; image_shield | image coat of arms size; shield_size | city motto; motto | map; adjustable map; image_map | map size; mapsize | map caption; map_caption | subdivisions entry; parts_type | subdivisions; parts | party; leader_party | area km2; area_total_km2 | urban area km2; area_urban_km2 | metro area km2; area_metro_km2 | population footnotes; population_footnotes | population ranking; population_rank | urban pop; population_urban | metro area pop; population_metro | population; population_total | demonym; population_demonym | population demonym; population_demonym | utc_offset; utc offset }}<!-- -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{if empty|{{{population|}}}| }}|R}} / {{if empty|{{{area km2|}}}|1}} }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Density error]]}} | }}<!-- testing density -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{elevation min m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation max m|}}}|R}} + {{formatnum:{{{elevation m|}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Elevation error]]}} | }}<!-- testing elevation -->{{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|<}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}} | {{#ifexpr: {{str find|{{if empty|{{{map dot label|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAME}}}}|[}} > 0 | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|L]]}}|}} }}<!-- Check for brackets in labels -->{{#if: {{{coordinates|}}} | | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Nomap]]}} }}<!-- testing map -->{{#iferror: {{#expr: {{formatnum:{{{population}}}|R}} + 2 }} | {{Main other|[[Category:France articles requiring maintenance|Population error]]}} | }}<!-- testing population -->{{Main other|{{#if: {{{INSEE|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|I]]}} }}<!-- Check for INSEE code -->{{Main other|{{#if: {{{mayor|}}} | {{#if: {{{term|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "mayor" is given without "term" parameter -->{{Main other|{{#if: {{{term|}}} | {{#if: {{{mayor|}}} | | [[Category:France articles requiring maintenance|Term]]}} | }} }}<!-- Check if "term" is given without "mayor" parameter --></includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage, and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> ch9p32v58w6j0uqda9uoaqzpyq8wujd 828 48259 300089 2026-06-28T10:59:55Z Isma4l 41797 Bog cusub: return { lang = "fr", -- Metropolitan regions ["ARA"] = {name="Auvergne-Rhône-Alpes"}, ["BFC"] = {name="Bourgogne-Franche-Comté"}, ["BRE"] = {name="Brittany",isoname="Bretagne"}, ["CVL"] = {name="Centre-Val de Loire"}, ["GES"] = {name="Grand Est",isoname="Grand-Est"}, ["HDF"] = {name="Hauts-de-France"}, ["IDF"] = {name="Île-de-France"}, ["NAQ"] = {name="Nouvelle-Aquitaine"}, ["NOR"] = {name="Normandy",isoname="Normandie"}, ["OCC"] = {name="Occitanie"},... 300089 Scribunto text/plain return { lang = "fr", -- Metropolitan regions ["ARA"] = {name="Auvergne-Rhône-Alpes"}, ["BFC"] = {name="Bourgogne-Franche-Comté"}, ["BRE"] = {name="Brittany",isoname="Bretagne"}, ["CVL"] = {name="Centre-Val de Loire"}, ["GES"] = {name="Grand Est",isoname="Grand-Est"}, ["HDF"] = {name="Hauts-de-France"}, ["IDF"] = {name="Île-de-France"}, ["NAQ"] = {name="Nouvelle-Aquitaine"}, ["NOR"] = {name="Normandy",isoname="Normandie"}, ["OCC"] = {name="Occitanie"}, ["PAC"] = {name="Provence-Alpes-Côte d'Azur",isoname="Provence-Alpes-Côte-d’Azur"}, ["PDL"] = {name="Pays de la Loire",isoname="Pays-de-la-Loire"}, -- Metropolitan collectivity with special status ["20R"] = {name="Corsica",isoname="Corse"}, ["69M"] = {name="Métropole de Lyon"}, ["75C"] = {name="Paris"}, -- European collectivity ["6AE"] = {name="Alsace"}, -- Metropolitan departments ["01"] = {name="Ain"}, ["02"] = {name="Aisne"}, ["03"] = {name="Allier"}, ["04"] = {name="Alpes-de-Haute-Provence"}, ["05"] = {name="Hautes-Alpes"}, ["06"] = {name="Alpes-Maritimes"}, ["07"] = {name="Ardèche"}, ["08"] = {name="Ardennes"}, ["09"] = {name="Ariège"}, ["10"] = {name="Aube"}, ["11"] = {name="Aude"}, ["12"] = {name="Aveyron"}, ["13"] = {name="Bouches-du-Rhône"}, ["14"] = {name="Calvados"}, ["15"] = {name="Cantal"}, ["16"] = {name="Charente"}, ["17"] = {name="Charente-Maritime"}, ["18"] = {name="Cher"}, ["19"] = {name="Corrèze"}, ["21"] = {name="Côte-d'Or"}, ["22"] = {name="Côtes-d'Armor"}, ["23"] = {name="Creuse"}, ["24"] = {name="Dordogne"}, ["25"] = {name="Doubs"}, ["26"] = {name="Drôme"}, ["27"] = {name="Eure"}, ["28"] = {name="Eure-et-Loir"}, ["29"] = {name="Finistère"}, ["2A"] = {name="Corse-du-Sud"}, ["2B"] = {name="Haute-Corse"}, ["30"] = {name="Gard"}, ["31"] = {name="Haute-Garonne"}, ["32"] = {name="Gers"}, ["33"] = {name="Gironde"}, ["34"] = {name="Hérault"}, ["35"] = {name="Ille-et-Vilaine"}, ["36"] = {name="Indre"}, ["37"] = {name="Indre-et-Loire"}, ["38"] = {name="Isère"}, ["39"] = {name="Jura"}, ["40"] = {name="Landes"}, ["41"] = {name="Loir-et-Cher"}, ["42"] = {name="Loire"}, ["43"] = {name="Haute-Loire"}, ["44"] = {name="Loire-Atlantique"}, ["45"] = {name="Loiret"}, ["46"] = {name="Lot"}, ["47"] = {name="Lot-et-Garonne"}, ["48"] = {name="Lozère"}, ["49"] = {name="Maine-et-Loire"}, ["50"] = {name="Manche"}, ["51"] = {name="Marne"}, ["52"] = {name="Haute-Marne"}, ["53"] = {name="Mayenne"}, ["54"] = {name="Meurthe-et-Moselle"}, ["55"] = {name="Meuse"}, ["56"] = {name="Morbihan"}, ["57"] = {name="Moselle"}, ["58"] = {name="Nièvre"}, ["59"] = {name="Nord"}, ["60"] = {name="Oise"}, ["61"] = {name="Orne"}, ["62"] = {name="Pas-de-Calais"}, ["63"] = {name="Puy-de-Dôme"}, ["64"] = {name="Pyrénées-Atlantiques"}, ["65"] = {name="Hautes-Pyrénées"}, ["66"] = {name="Pyrénées-Orientales"}, ["67"] = {name="Bas-Rhin"}, ["68"] = {name="Haut-Rhin"}, ["69"] = {name="Rhône"}, ["70"] = {name="Haute-Saône"}, ["71"] = {name="Saône-et-Loire"}, ["72"] = {name="Sarthe"}, ["73"] = {name="Savoie"}, ["74"] = {name="Haute-Savoie"}, ["76"] = {name="Seine-Maritime"}, ["77"] = {name="Seine-et-Marne"}, ["78"] = {name="Yvelines"}, ["79"] = {name="Deux-Sèvres"}, ["80"] = {name="Somme"}, ["81"] = {name="Tarn"}, ["82"] = {name="Tarn-et-Garonne"}, ["83"] = {name="Var"}, ["84"] = {name="Vaucluse"}, ["85"] = {name="Vendée"}, ["86"] = {name="Vienne"}, ["87"] = {name="Haute-Vienne"}, ["88"] = {name="Vosges"}, ["89"] = {name="Yonne"}, ["90"] = {name="Territoire de Belfort"}, ["91"] = {name="Essonne"}, ["92"] = {name="Hauts-de-Seine"}, ["93"] = {name="Seine-Saint-Denis"}, ["94"] = {name="Val-de-Marne"}, ["95"] = {name="Val-d'Oise"}, -- Overseas departments ["971"] = {name="Guadeloupe"}, ["972"] = {name="Martinique"}, ["973"] = {name="French Guiana",isoname="Guyane (française)"}, ["974"] = {name="Réunion",isoname="La Réunion"}, ["976"] = {name="Mayotte"}, -- Overseas collectivity ["BL"] = {name="Saint Barthélemy",isoname="Saint-Barthélemy"}, ["MF"] = {name="Saint Martin",isoname="Saint-Martin"}, ["PF"] = {name="French Polynesia",isoname="Polynésie française"}, ["PM"] = {name="Saint Pierre and Miquelon",isoname="Saint-Pierre-et-Miquelon"}, ["WF"] = {name="Wallis and Futuna",isoname="Wallis-et-Futuna"}, -- Overseas collectivity with special status ["NC"] = {name="New Caledonia",isoname="Nouvelle-Calédonie"}, -- Overseas territory ["TF"] = {name="French Southern Territories",isoname="Terres australes françaises",altnames={"French Southern and Antarctic Lands"}}, -- Dependencies ["CP"] = {name="Clipperton Island",isoname="Clipperton"} } t0tc8t467qp3vk3bm421jq2bj7cyjsu 10 48260 300090 2026-06-28T11:00:35Z Isma4l 41797 /* */ 300090 wikitext text/x-wiki {{#invoke:Settlement Wikidata|main|country=France}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude> hgmt45x2q1tcb6amxxkhpxzqmrvvo34 828 48261 300092 2026-06-28T11:01:18Z Isma4l 41797 Bog cusub: require('strict') local p = {} -- Is the string a valid QID? local function validQid(qid) return qid and mw.ustring.find(qid,"^[Qq]%d+$") end -- lookup nestedIndex in outer table -- Example: fetchNested(foo,{'bar','baz','quux'}) will return -- foo.bar and foo.bar.baz and foo.bar.baz.quux local function fetchNested(outer,nestedIndex) if not outer or type(outer) ~= 'table' or not nestedIndex or type(nestedIndex) ~= 'table' then return nil end local c... 300092 Scribunto text/plain require('strict') local p = {} -- Is the string a valid QID? local function validQid(qid) return qid and mw.ustring.find(qid,"^[Qq]%d+$") end -- lookup nestedIndex in outer table -- Example: fetchNested(foo,{'bar','baz','quux'}) will return -- foo.bar and foo.bar.baz and foo.bar.baz.quux local function fetchNested(outer,nestedIndex) if not outer or type(outer) ~= 'table' or not nestedIndex or type(nestedIndex) ~= 'table' then return nil end local current = outer for _, indx in ipairs(nestedIndex) do current = current[indx] if not current then return current end end return current end -- Mapping from wikidata properties (of a reference or "stated in" entity) to citation parameters local pid2param = { P50 = "author", P123 = "publisher", P407 = "language", P577 = "date", P585 = "date", P813 = "access-date", P854 = "url", P856 = "url", P953 = "url", P1476 = "title", P2699 = "url", } -- scan through snaks, loading citation args with correct values local function scanSnaks(args, snaks) for pid, data in pairs(snaks) do data = fetchNested(data,{1,'mainsnak'}) or data[1] -- handle the case where the snak is buried in the claims local param = pid2param[pid] if pid == "P248" then --- "stated in": must look up different entity for data local statedId = fetchNested(data,{'datavalue','value','id'}) local statedEntity = statedId and mw.wikibase.getEntity(statedId) local statedClaims = statedEntity and statedEntity.claims if statedClaims then scanSnaks(args, statedClaims) end local statedLabel = fetchNested(statedEntity,{'labels','en','value'}) args.title = args.title or statedLabel elseif param then local renderedData = data and mw.wikibase.renderSnak(data) if param == "title" then -- set language from title if not otherwise specified args.language = args.language or fetchNested(data,{'datavalue','value','language'}) end if pid == "P856" then --- use official URL only if URL is missing args[param] = args[param] or renderedData else args[param] = renderedData end end end end -- In some situations (e.g., France census) we want to link to a specific data page instead of -- a generic census landing page. urlMap is a list of tuples: -- (url to substitute, property to use in the substitution, url to use in the substitution) -- the url to use in the substitution has ***** where it wants to swap in the property local urlMap = { {'https://www.insee.fr/fr/statistiques/8681011','P374','https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-*****'}, {'https://www.insee.fr/fr/statistiques/8290669','P374','https://www.insee.fr/fr/statistiques/8288323?geo=COM-*****'} } local function mapURL(qid,origURL) if not qid or not origURL then return origURL end for _, mapper in ipairs(urlMap) do if origURL == mapper[1] then local statements = mw.wikibase.getBestStatements(qid,mapper[2]) for _, statement in ipairs(statements) do local prop = fetchNested(statement,{'mainsnak','datavalue','value'}) if prop then return mw.ustring.gsub(mapper[3],'*****',prop) end end end end return origURL end -- function to assemble wikicode to create citation, given reference property local function citeSource(qid,snaks) local args = {} args.mode = "cs1" scanSnaks(args, snaks) args.url = mapURL(qid,args.url) -- citation templates are unhappy without a title, so return a wikilink if not args.title then return args.url and "["..args.url.."]" end if not args.url then args["access-date"] = nil -- don't allow access date without url end local result = '{{'..(args.url and 'cite web' or 'citation') for k,v in pairs(args) do result = result..'|'..k..'='..v end result = result..'}}' return result end local rankToNumeric = {truth = 3, preferred = 2, normal = 1, deprecated = -1} local function numericRank(rank) if not rank then return 0 end return rankToNumeric[rank] or 0 end local function compareRanks(rank1,rank2) local numeric1 = numericRank(rank1) local numeric2 = numericRank(rank2) if numeric1 > numeric2 then return 1 elseif numeric1 < numeric2 then return -1 else return 0 end end -- Core function that looks up value, reference, and data for property -- Arguments: -- qid = entity id in Wikidata -- pid = property id on that entity -- unit = if non-nil, desired unit for value (expressed as a qid for that unit) -- Returns table only if Wikidata property is source externally -- amount = value that is looked up (or nil) -- source = wiki markup for reference -- asOf = date that value is valid (if given) function p._getValueAndRef(qid,pid,unit) local results = nil local storedDate = nil local storedRank = nil local statements = mw.wikibase.getAllStatements(qid, pid) for _, statement in pairs(statements) do local amount local value = fetchNested(statement,{'mainsnak','datavalue','value'}) if value then amount = value.amount end -- check if unit is correct, if given if unit then local storedUnit = value.unit if not storedUnit or not mw.ustring.find(value.unit or '',unit,1,true) then amount = nil end end local storedAsOf = fetchNested(statement,{'qualifiers','P585',1,'datavalue','value','time'}) local date if storedAsOf then date = mw.ustring.match(storedAsOf,'^%+(%d+%-%d+%-%d+)') local justYear = mw.ustring.match(date,'^(%d+)%-0+%-0+$') date = justYear or date end local rank = fetchNested(statement,{'rank'}) -- check to see if this statement is adequately sourced (filter out "imported from" refs) local source local refs = statement['references'] if refs then for _, ref in ipairs(refs) do local renderedRef = ref.snaks and mw.wikibase.renderSnaks(ref.snaks) if renderedRef and not mw.ustring.find(renderedRef,'Wiki') then local citation = citeSource(qid,ref.snaks) if citation then source = (source or '')..'<ref>'..citation..'</ref>' end end end end if amount and source then -- yes, it is adequately sourced, local theseResults = {} theseResults.amount = tonumber(amount) theseResults.source = source theseResults.asOf = date local betterRank = compareRanks(rank,storedRank) -- ranking logic: -- 1. Higher ranked statements are better than lower ranked -- 2. At the same rank, dated statements are better than undated -- 3. Between dated statements at the same rank, choose the latest one -- 4. All else being equal, choose the first statement -- 5. Ignore deprecated statements if betterRank > 0 or (betterRank == 0 and date and (not storedDate or date > storedDate)) then results = theseResults storedDate = date storedRank = rank end end end return results end -- for a qid, find the entity's population -- if asOf is specified, prefer that population value function p._population(qid) return p._getValueAndRef(qid,"P1082",nil) end -- for a qid, find the area of the entity in square kilometers function p._area(qid) return p._getValueAndRef(qid,"P2046","Q712226") -- look for square kilometers only end -- main entry point -- Arguments: -- args[1] = name of infobox parameter to lookup in Wikidata (e.g., "area_total_km2" or "population_footnotes") -- args[2] = date format for returned date -- country = name of country which contains entity -- qid = qid for entity (for testing, by default, use qid of current page) -- Returns (depending on args[1]): -- the value of the population or area, or -- a reference for the value, or -- the date the value is valid function p._main(args) local country = args.country local param = args[1] local qid = validQid(args.qid) and args.qid or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not param or not qid then return nil end qid = qid:upper() country = country and string.lower(country) param = string.lower(param) --- France infobox is narrow, so display only year (unless otherwise specified) args[2] = args[2] or country == "france" and 'y' local results -- currently supports area and population: check for substring in parameter local wantArea = mw.ustring.find(param,"area",1,true) local wantPop = mw.ustring.find(param,"population",1,true) if wantArea then results = p._area(qid) elseif wantPop then results = p._population(qid) end if not results then return nil elseif mw.ustring.find(param,"as_of",1,true) then -- return date of validity if not results.asOf then return nil end --- if asOf has only year, return it if mw.ustring.find(results.asOf,'^%d+$') then return results.asOf end local lang = mw.getContentLanguage() if args[2] == "ymd" then return lang:formatDate("Y-m-d",results.asOf) elseif args[2] == "dmy" then return lang:formatDate("j F Y",results.asOf) elseif args[2] == "mdy" then return lang:formatDate("F j, Y",results.asOf) elseif args[2] == "y" then return lang:formatDate("Y",results.asOf) else return results.asOf end elseif mw.ustring.find(param,"footnotes",1,true) then if not results.source then return nil end -- run the pre-processor exactly once if returning a reference, because otherwise you get multiple (unused) reference local frame = mw.getCurrentFrame() return frame:preprocess(results.source) elseif wantArea and mw.ustring.find(param,"km2",1,true) then -- if parameter is for area in km2, return value return results.amount elseif wantPop then return results.amount end -- either parameter unrecognized or something bad happened return nil end -- template-facing entry point: do the usual argument processing function p.main(frame) local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs local args = getArgs(frame) return p._main(args) or "" end return p mgbosvl49uytm1ibz0ho4900j9t9hl4 0 48262 300096 2026-06-28T11:05:17Z Isma4l 41797 /* */ 300096 wikitext text/x-wiki {{Infobox French commune |name = Les Avirons |commune status = [[Communes of France|Degmo]] |image coat of arms = Blason ville DomFr Les Avirons (La Réunion).svg |image = Tevelave Eglise.JPG |map = Locator map of Les Avirons 2018.png |arrondissement = [[Arrondissement of Saint-Pierre, Réunion|Saint-Pierre]] |canton = L'Étang-Salé |INSEE = 97401 |postal code = 97425 |mayor = Eric Ferrere<ref>{{cite web|title=Répertoire national des élus: les maires|url=https://www.data.gouv.fr/fr/datasets/r/2876a346-d50c-4911-934e-19ee07b0e503|website=data.gouv.fr, Plateforme ouverte des données publiques françaises|date=2 December 2020|language=French}}</ref> |term = 2020&ndash;2026 |intercommunality = [[Communauté intercommunale des Villes solidaires|Villes solidaires]] |coordinates = {{coord|-21.2419|55.3333|format=dms|display=inline,title}} |elevation m = 268 |elevation min m = 0 |elevation max m = 2565 |area km2 = 26.27 |population = {{France metadata Wikidata|population_total}} |population date = {{France metadata Wikidata|population_as_of}} |population footnotes = {{France metadata Wikidata|population_footnotes}} }} '''Les Avirons''' ({{IPA|fr|lez‿aviʁɔ̃|audio|LL-Q150 (fra)-Noaius Paticus-Les Avirons.wav}}, macnaheedu yahay "saallooyinka" af Faransiis), waa [[communes of France|degmo]] ku taal [[Réunion]] oo ah [[overseas department|waax dibadda ah]] ee [[France]] ee [[Badweynta Hindiya]]. Waxay xuduud la leedahay degmooyinka [[Saint-Leu, Réunion|Saint-Leu]], [[Cilaos]], [[Saint-Louis, Réunion|Saint-Louis]] iyo [[L'Étang-Salé]], iyo 150 mitir oo xeeb ah. == Juqraafi == === Cimilada === Les Avirons waxay leedahay [[tropical savanna climate|cimilada savannah-ka kulaylaha]] ([[Köppen climate classification]] ''Aw''). Celceliska heerkulka sannadlaha ah ee Les Avirons waa {{cvt|24.2|C}}. Celceliska roobka sannadlaha ah waa {{cvt|805.2|mm}} iyadoo Janaayo uu yahay bisha ugu roobka badan. Heerkulku waa kii ugu sarreeyay celcelis ahaan Janaayo, qiyaastii {{cvt|27.2|C}}, kan ugu hooseeyana waa Luulyo, qiyaastii {{cvt|21.0|C}}. Heerkulkii ugu sarreeyay ee abid lagu diiwaan geliyo Les Avirons wuxuu ahaa {{cvt|36.8|C}} 22 Janaayo 2009; heerkulkii ugu qaboobaa ee abid lagu diiwaan geliyo wuxuu ahaa {{cvt|13.7|C}} 1 Ogosto 2003. {{Weather box|width=auto |location = Les Avirons (1991−2020 caadi, xadka 2002−2016) |single line = Y |metric first = Y |collapsed = y |Jan record high C = 36.8 |Feb record high C = 36.5 |Mar record high C = 35.6 |Apr record high C = 33.5 |May record high C = 32.4 |Jun record high C = 29.6 |Jul record high C = 30.4 |Aug record high C = 28.4 |Sep record high C = 30.2 |Oct record high C = 31.2 |Nov record high C = 33.2 |Dec record high C = 34.6 |Jan record low C = 20.0 |Feb record low C = 20.0 |Mar record low C = 19.5 |Apr record low C = 18.0 |May record low C = 15.0 |Jun record low C = 13.8 |Jul record low C = 14.4 |Aug record low C = 13.7 |Sep record low C = 14.2 |Oct record low C = 14.2 |Nov record low C = 16.4 |Dec record low C = 19.3 |Jan high C = 31.3 |Feb high C = 31.0 |Mar high C = 30.5 |Apr high C = 29.3 |May high C = 27.3 |Jun high C = 25.6 |Jul high C = 24.7 |Aug high C = 25.0 |Sep high C = 26.1 |Oct high C = 27.5 |Nov high C = 29.2 |Dec high C = 30.6 |year high C = 28.2 |Jan mean C = 27.2 |Feb mean C = 27.1 |Mar mean C = 26.5 |Apr mean C = 25.4 |May mean C = 23.6 |Jun mean C = 22.0 |Jul mean C = 21.0 |Aug mean C = 21.1 |Sep mean C = 21.9 |Oct mean C = 23.2 |Nov mean C = 24.7 |Dec mean C = 26.3 |year mean C = 24.2 |Jan low C = 23.1 |Feb low C = 23.2 |Mar low C = 22.6 |Apr low C = 21.5 |May low C = 19.9 |Jun low C = 18.3 |Jul low C = 17.3 |Aug low C = 17.1 |Sep low C = 17.7 |Oct low C = 18.9 |Nov low C = 20.3 |Dec low C = 22.1 |year low C = 20.2 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 148.0 |Feb precipitation mm = 126.8 |Mar precipitation mm = 110.7 |Apr precipitation mm = 89.3 |May precipitation mm = 53.0 |Jun precipitation mm = 46.1 |Jul precipitation mm = 50.8 |Aug precipitation mm = 26.5 |Sep precipitation mm = 24.6 |Oct precipitation mm = 26.9 |Nov precipitation mm = 33.9 |Dec precipitation mm = 68.6 |year precipitation mm = 805.2 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 8.4 |Feb precipitation days = 7.9 |Mar precipitation days = 7.3 |Apr precipitation days = 6.1 |May precipitation days = 4.8 |Jun precipitation days = 4.2 |Jul precipitation days = 4.4 |Aug precipitation days = 3.0 |Sep precipitation days = 2.5 |Oct precipitation days = 2.3 |Nov precipitation days = 2.8 |Dec precipitation days = 5.1 |year precipitation days = 58.9 |source 1 = [[Météo-France]]<ref>{{cite web | url = https://donneespubliques.meteofrance.fr/FichesClim/FICHECLIM_97401540.pdf | title=Fiche Climatologique Statistiques 1991-2020 et records | language = fr | publisher = [[Météo-France]] | access-date = August 31, 2022}}</ref>}} == Dadka == {{Historical populations |source = INSEE<ref name=pophist>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/8643952?geo=COM-97401#tableau-POPREF_G1 Population municipale entre 1968 et 2023], INSEE</ref> |percentages = pagr |align = none |graph-pos = right |1967 |4547 |1974 |4863 |1982 |5150 |1990 |5935 |1999 |7172 |2007 |10093 |2012 |11181 |2017 |11345 |2023 |11536 }} == Sidoo kale eeg == *[[Degmooyinka waaxda Réunion]] == Tixraac == {{reflist}} == Xiriirinta dibadda == *[https://www.civis.re/ Bogga CIVIS] *{{in lang|fr}} [https://www.mairie-avirons.fr '''Bogga rasmiga ah ee Les Avirons.''' ] {{Commons category}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Avirons}} tfd8jjeuho19vrdfhabjujmua2b9jda 0 48263 300099 2026-06-28T11:20:06Z Isma4l 41797 /* */ 300099 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Balliyada Ayun Hạ | native_name = {{native name|vi|Hồ Ayun Hạ}} | other_name = Harada Ayun Hạ <!-- Images --> | image = | alt = | caption = | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = <!-- Stats --> | location = [[Gia Lai Province|Gobolka Gia Lai]], [[Vietnam]] | group = | coordinates = {{Coord|format=dms|display=inline,title}}<!-- {{coord|DD|MM|SS|N|DD|MM|SS|W|region:ZZ_type:waterbody|display =inline,title}} --> | type = [[Balli|Balliyada gacanku-samayska ah]] | etymology = | part_of = | inflow = | rivers = Webiga Ayun | outflow = | oceans = | catchment = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | basin_countries = | agency = | designation = | date-built = {{Start date|1994}} | engineer = | date-flooded = <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --> | length = {{convert|25|km|mi|abbr=on}} | width = {{convert|5|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|37|sqkm|sqmi| abbr=on}} | depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | max-depth = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | volume = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | residence_time = | salinity = | shore = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | elevation = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_high = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | temperature_low = <!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --> | frozen = | islands = | islands_category = | sections = | trenches = | benches = | cities = <!-- Map --> | pushpin_map = Vietnam | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = <!-- Below --> | website = | reference = }} '''Balliyada Ayun Hạ''' ama '''Harada Ayun Hạ''' ({{langx|vi|Hồ Ayun Hạ}}) waa haro macmali ah oo ku taal [[Gia Lai Province|Gobolka Gia Lai]], [[Vietnam]]. Haradan waxay sameysantay markii la xiray Webiga Ayun horraantii sannadkii 1994, si loo bilaabo dhismaha biyo-xireen iyo haro loogu talagalay waraabka.<ref>{{Cite web |last=TITC |title=Hồ Ayun Hạ |url=http://vietnamtourism.vn/index.php/tourism/items/1486 |access-date=2025-06-07 |website=vietnamtourism.vn |language=vi-vn}}</ref> Bedka biyuhu dabooleen ee aagga harada wuxuu ka tirsan yahay ismaamulka HBong Chu Se. Haradu waxay leedahay baaxad bedkeedu yahay {{convert|37|sqkm|sqmi| abbr=on}}, dhererkeeduna wuxux gaarayaa {{convert|25|km|mi|abbr=on}}, halka ballaceeda meesha ugu ballaran uu yahay {{convert|5|km|mi|abbr=on}}. ==Xigasho== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ayun Ha Lake}} 54l01lakaqut3z0jcrtt1luhqxc9uo1 0 48264 300100 2026-06-28T11:22:42Z Isma4l 41797 /* */ 300100 wikitext text/x-wiki '''Jaamacadda Thuy Loi''' ([[Luqadda Filibiinka]]: '''Đại học Thủy lợi''') waa jaamacad dadweyne oo ku taal [[Hanoi]], [[Vietnam]]. Waxaa la aasaasay sannadkii 1959-kii iyadoo markaas ahayd Akadeemiyada Khayraadka Biyaha iyo Korontada, kana go'day [[Hanoi University of Technology|Jaamacadda Teknoolojiyadda ee Hanoi]]. Jaamacadda Thuy Loi waxay leedahay saddex xarumood: xarunta dhexe oo ku taal [[Hanoi]], xarun weyn oo ku taal [[Ho Chi Minh City]] iyo mid ku taal [[Phan Rang–Tháp Chàm]], [[Ninh Thuận Province|Gobolka Ninh Thuận]]. Jaamacaddu waxay bixisaa barnaamijyada heerka koowaad iyo labaad ee jaamacadda ee ku saabsan maaraynta khayraadka biyaha, dhismaha biyo-xireennada, waraabka, xakamaynta daadadka, maaraynta deegaanka, dhismaha madaniga ah, iyo [[hydroelectricity|korontada laga dhaliyo biyaha]]. ==Xiriirinta dibadda== * [http://en.tlu.edu.vn/ Websaydka Rasmiga ah ee Jaamacadda Thuy Loi] {{Authority control}} t7sk12rudblomdhtbsu94schw4y40rf 0 48265 300102 2026-06-28T11:25:59Z Isma4l 41797 Bog cusub: {{Infobox biyo weyn | name = Harada Mweru Wantipa | image = Lake Mweru Wantipa.png | alt = Sawirka dayax-gacmeedka ee Harada Mweru Wantipa | caption = Harada Mweru Wantipa markay ahayd 3 Abriil 2025 | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Northern Province, Zambia|Gobolka Waqooyi]] | coords = {{coord|8|42|S|29|46|E|region:ZM_type:waterbody|display=inline,title}} | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = Zambia | length = {{convert|65|km|abb... 300102 wikitext text/x-wiki {{Infobox biyo weyn | name = Harada Mweru Wantipa | image = Lake Mweru Wantipa.png | alt = Sawirka dayax-gacmeedka ee Harada Mweru Wantipa | caption = Harada Mweru Wantipa markay ahayd 3 Abriil 2025 | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Northern Province, Zambia|Gobolka Waqooyi]] | coords = {{coord|8|42|S|29|46|E|region:ZM_type:waterbody|display=inline,title}} | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = Zambia | length = {{convert|65|km|abbr=on}} | width = {{convert|20|km|abbr=on}} | area = {{convert|1500|km2|abbr=on}} (2005) <br>engegan (1916) | depth = {{convert|2|m|abbr=on}} | max-depth = {{convert|5|m|abbr=on}} | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|932|m|abbr=on}} | islands = | cities = [[Kaputa]] <!-- Map --> | pushpin_map = Zambia#Africa | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = Goobta ay Harada Mweru Wantipa kaga taal Zambia. | pushpin_map_caption = <!-- Below --> | website = | reference = }} '''Harada Mweru Wantipa''' ama '''Mweru-wa-Ntipa''' oo dhalata "haro dhoobo leh" (sidoo kale loo yaqaan 'Mweru Marsh') waa [[haro]] iyo nidaam [[Zambezian flooded grasslands|dhoobo leh]] oo ku yaal [[Northern Province, Zambia|Gobolka Waqooyi]] ee [[Zambia]]. Waxaa waagii hore loo arki jiray wax xoogaa dahsoon, iyadoo muujisay isbedbeddel xagga heerka biyaha iyo [[salinity|cusbada]] ah kuwaas oo aan si buuxda loogu sharxin isbeddelka heerka roobka; waxaa la ogaaday inay gebi ahaanba engegto mararka qaar.<ref name="NRJ">W. V. Brelsford: "The Problem of Mweru-Wantipa", ''The Northern Rhodesia Journal'', Vol 2, No 5 (1954)</ref> Tan waxaa sii kordhiyey fogaanteeda iyo iyadoo aanay helin fiiro gaar ah oo ka timaada juqraafiyaystayaasha iyo khubarada cilmiga dhulka marka loo eego deriskeeda waaweyn ee u dhow, [[Lake Tanganyika|Harada Tanganyika]], oo 25&nbsp;km dhanka bari kaga beegan, iyo [[Lake Mweru|Harada Mweru]], oo 40&nbsp;km dhanka galbeed kaga beegan, taasoo magaceeda mararka qaar lagu qaldo. Harada Mweru Wantipa waa [[Rift Valley lakes|haro ku taal Dooxada Rift]] taasoo dhex jiifta laan ka mid ah [[East African Rift|Dooxada Rift ee Bari Afrika]], oo ka bilaabata [[Luapula River|Webiga Luapula]] ilaa Harada Tanganyika. Waxaa jira qaar ka mid ah ilo biyo kulul oo astaamo u ah dooxada rift dhanka bari. Biyuhu waxay u muuqdaan kuwo dhoobo ah, mararka qaar waxay u muuqdaan kuwo guduudan oo 'xoogaa saliid leh'.<ref name="NRJ"/> Lahjada deegaanka dhexdiisa "wa ntipa" waxay ka dhigan tahay "leh dhoobo", sidaas darteed "Mweru Wantipa" waxay ka soocaysaa deriskeeda ka weyn, [[Lake Mweru|Harada Mweru]], oo leh biyo aad u nadiifsan.<ref>Camerapix: "Spectrum Guide to Zambia", Camerapix International Publishers, Nairobi, 1996</ref> ==Isha iyo qulqulka biyaha== Webiyo iyo ilo biyo, oo aan midna aad u weynayn, ayaa ku qulqula Harada Mweru Wantipa iyo dhoobadeeda iyagoo ka yimaada dhulka sare ee Mporokoso oo qiyaastii 32&nbsp;km dhanka koonfureed kaga beegan, iyo buuro dhanka waqooyi-bari ku yaal oo ku yaal DR Congo. Waxaa loo maleeyay inay biyo-baxdo iyadoo sii dhexmarta dhoobadeeda koonfur-galbeed iyo meel [[Dambos|dambo]] ah oo loo yaqaan Mofwe kuna dhacda [[Kalungwishi River|Webiga Kalungwishi]], oo ku qulqula Harada Mweru. Si kastaba ha ahaatee, barta ay iska kaashadaan Kalungwishi iyo Mofwe, dhererka sare waa 942 m laakiin dusha harada wuxuu joogaa oo kaliya 932 m. Waxaa muuqata in Kalungwishi ay ku dhowdahay inay ku fashonto xilliga roobka oo ay ku kor dhacdo Mweru Wantipa, laakiin laga yaabaa inaanay taa beddelkeeda dhicin, in kasta oo hal warbixin oo soo baxday 1931 ka dib roobab aad u waaweyn ay sheegtay daad ka yimid Mofwe oo ku dhacay Kalungwishi.<ref name="NRJ"/> Inta badanna, Mweru Wantipa ma laha meel ay u baxdo waxayna samaysataa dooxada webiga oo go'doon ah. ==Baaxadda harada== Ku dhawaad sannadkii 2005, dhidibka ugu weyn ee Mweru Wantipa ee waqooyi-bari ilaa koonfur-galbeed wuxuu ahaa qiyaastii 65&nbsp;km dhererkiisu, ballaceeduna wuxuu ahaa qiyaastii 20&nbsp;km, laakiin laan cidhiidhi ah ayaa qiyaastii 30&nbsp;km u fidsan dhanka bari laga bilaabo cidhifka waqooyi, taasoo siinaysa bedka dusha qiyaastii 1500&nbsp;km².<ref>Google Earth accessed 5 February 2007</ref> Dhanka koonfur-bari ee Kampinda, jasiirad yar ayaa kala qaybisa marin dhoobo ah oo ka kooban barkadaha Chimbwe iyo haro yar oo loo yaqaan Harada Cheshi.<ref>Terracarta: "Zambia 1:1,500,000 Second Edition", International Travel Maps, Vancouver, 2000</ref> Si kastaba ha ahaatee, waqtiyo kala duwan oo hore ayaa la sheegay inaanay ahayn haro ee ay tahay dhul dhoobo ah oo aan lahayn wax biyo ah oo muuqda, iyo xataa inay tahay dhul siman oo dhoobo engegan ah (oo ay ka buuxaan qolof iyo lafo kalluun, iyo lafaha yaxaasyada iyo jeerihii dhintay). Isbeddelladan ku yimaada dusha biyaha furan waxay dhacaan ma aha oo kaliya hal meerto oo xilli engegan iyo mid roobaad ah, laakiin waxay qaadataa sannado ama tobanaan sano. Tusaale ahaan waxaa la sheegay inay ahayd haro sannadihii 1890, 1897, 1911, 1919 iyo 1938, laakiin waxay ahayd dhul dhoobo ah 1892, 1900–11, 1912–19, iyo 1922; iyo inay engegtay agagaarka 1916. Moolkeeda ugu weyn waxaa la sheegay inuu yahay 5 m, laakiin mararka qaar wuxuu noqon karaa wax ka yar 1 m moolkeeda inta badan dushakeeda.<ref name="NRJ"/> Cusbada ayaa sidoo kale muujisa isbeddel muddo dheer ah, waxaa la sheegay inay ahayd biyo macaan sannadihii 1929 iyo 1939, laakiin waxay ahayd biyo dhanaan (cusbo leh) 1949.<ref name="NRJ"/> ==Waxyaalaha gooya heerka biyaha iyo cusbada== Iyadoo roobku yahay sababta ugu weyn, tani laga yaabaa inaanay ahayn sheekada oo dhan. Xiritaanka Mofwe iyo webiyada ku qulqula Mweru Wantipa oo ay xireen dhirta babiraska iyo koritaanka cawska ayaa noqon kara qayb ka mid ah jawaabta. Waxay sidoo kale noqon kartaa in saamaynta sannadaha engegan ay dib u dhacdo dhowr sano sababtoo ah sii deynta biyaha dhulka hoostiisa ah ee ka imanaya buuraha ku xeeran kuna qulqulaya dambos-ka ee ku shuba harada.<ref>{{cite journal | title=HISTORICAL CHANGES IN THE ECOLOGY AND MANAGEMENT OF THE LAKE MWERU WA NTIPA WETLAND ECOSYSTEM OVER THE LAST 150 YEARS: A DRYING LAKE? |author1=Chansa Chomba |author2=Ramadhani Senzota, Harry Chabwela |author3=Vincent Nyirenda | journal=Journal of Sustainable Development in Africa | year=2005 | volume=15}}</ref> ==Khayraadka dabiiciga ah iyo cadaadiska deegaanka== Kalluumaysiga Harada Mweru Wantipa wuxuu ahaa mid wax-soo-saar leh waagii hore laakiin waa uu yaraaday sannadihii u dambeeyey. Haradu waxay taageertaa tiro badan oo jeer iyo yaxaasyo ah. Marka laga reebo shimbiraha iyo shimbiraha biyaha, duurjoogta dhulka iyo dhoobada ku nool, oo mar aad u badnaa, waa ay yaraadeen in kasta oo uu jiro [[Mweru Wantipa National Park|Beerta Qaranka ee Mweru Wantipa]]. Beertu waxay inta badan ku taal xeebta galbeed ee harada laakiin waxay dabooshaa dusha harada, inta badan dhoobada iyo qayb ka mid ah xeebta koonfureed. Haradu waxay dhowr kiiloomitir oo kaliya u jirtaa xadka [[DR Congo]] ee dhanka waqooyi, dagaalada iyo iskahorimaadyada dalkaas ka dhacayna waxay keeneen in kumanaan qaxooti ah ay soo galaan degmada Kaputa, taasoo cadaadis saartay khayraadka. Inta badan qaxootiga waxaa loo raray xeryo ku yaal degmooyinka [[Kawambwa]] iyo [[Mporokoso]] ka hor intaan dib loogu celin dalkooda.<ref>http://www.zambia-travel-guide.com/bradt_guide.asp?bradt=1386 Bradt Travel Guide to Zambia, website accessed 5 February 2007</ref> ==Deegaannada iyo waddooyinka== Xididka ugu weyn ee dadku ku urursan yahay ee harada waa magaalada [[Kaputa]], oo sidoo kale samaysa degmo maamul oo ka tirsan Gobolka Waqooyi. Waqti ka mid ah, wadada ugu weyn ee u adeegta harada waxay ahayd tii ka timaada Mporokoso ilaa xeebta koonfur-bari halkaas oo uu ku yaalay dooni laga raaco Bulaya, laakiin taasi waa ay xumaatay haddana wadada weyn waa tii ka timaada Harada Mweru ee raacda xeebaha galbeed iyo waqooyi ilaa Kaputa. ==Xigasho== {{reflist}} {{portalbar|Lakes|Wetlands}} f9ezn102uwk6lnr2zm5nih7gs2bg2k7 0 48266 300104 2026-06-28T11:31:33Z Isma4l 41797 /* */ 300104 wikitext text/x-wiki {{Infobox biyo weyn | name = Harada Ishiba Ng'andu | image = | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Shiwa Ng'andu District|Degmada Shiwa Ng'andu]], [[Muchinga Province|Gobolka Muchinga]], [[Zambia]] | coords = {{coord|11|14|S|31|44|E|type:waterbody_region:ZM|display=inline,title}} | type = | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = Zambia | length = {{convert|5|km|abbr=on}} | width = {{convert|1.5|km|abbr=on}} | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = | frozen = | islands = | cities = <!-- Map --> | pushpin_map = Zambia#Africa | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = Goobta ay Harada Ishiba Ng'andu kaga taal Zambia. | pushpin_map_caption = <!-- Below --> | website = | reference = }} '''Harada Ishiba Ng'andu''' waa haro u dhow biyo-qaybsiga u dhexeeya dooxooyinka [[Luangwa River|Webiga Luangwa]] iyo [[Chambeshi River|Webiga Chambeshi]] ee ku yaal [[Muchinga Province|Gobolka Muchinga]] ee [[Zambia]], dhanka Chambeshi. Magaceeda oo ku qoran luuqada Bemba wuxuu ka dhigan yahay 'haradii yaxaaska boqortooyada'. Waxay dherer iyo ballac ahaan cabirkeedu yahay ku dhawaad {{convert|5| x |1.5|km}}. Waxay muhiim u tahay [[Bemba people|Dadka Bemba]] maadaama ay tahay dalkii uu, dabayaaqadii qarnigii 17-aad, [[Chitimukulu]] oo ka tirsanaa Qabiilka Ng'andu (yaxaaska) uu kula kulmay yaxaas dhintay, isagoo arrintaas u qaatay calaamad (falo), wuxuuna halkaas dejiyey dadkiisii ka dib wareegaystii ay ka soo mareen [[Lunda Kingdom|Boqortooyada Lunda]] oo {{convert|1000|km}} dhanka bari kaga beegan. Harada waxaa booqday sahamiyihii iyo mishonariigii ahaa [[David Livingstone]], kaasoo eygiisii uu yaxaas halkaas ka qaatay. Deegaanku wuxuu taageeri jiray dhowr tiro oo aad u badan oo xayawaanka duurjoogta ah ilaa bartamihii qarnigii 20-aad. Horeyntii qarnigii 20-aad, waxay dhiirigelin u ahayd hantida [[Shiwa Ngandu]] ee u dhowayd ee uu dhisay [[Stewart Gore-Browne]], kaasoo adeegsaday higaad ka duwan magaca. ==Xigasho== * {{cite book|author-link=Christina Lamb|first=Christina |last=Lamb|title=[[The Africa House]]|publisher= Viking|location= London|date= 1999}} 6bc9g9jignf69voou7o10bgcbljrwic 0 48267 300106 2026-06-28T11:34:58Z Isma4l 41797 /* */ 300106 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Harada Bangweulu | image = Local people on Lake Bangweulu.jpg | caption = Dadka deegaanka oo jooga xeebta Harada Bangweulu | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Luapula Province|Gobolka Luapula]] iyo [[Northern Province, Zambia|Gobolka Waqooyi]] | coords = {{coord|11|05|S|29|45|E|region:ZM_type:waterbody|display=inline,title}} | type = | inflow = [[Chambeshi River|Chambeshi]] | outflow = [[Luapula River|Webiga Luapula]] | catchment = | basin_countries = [[Zambia]] | length = | width = | area = {{convert|15,100|km2|abbr=on}} | depth = | max-depth = | volume = {{convert|5,000|e6m3|acre.ft|abbr=out}} | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1140|m|abbr=on}} | islands = | cities = <!-- Map --> | pushpin_map = Zambia#Africa | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = Goobta ay Harada Bangweulu kaga taal Zambia. | pushpin_map_caption = <!-- Below --> | website = | reference = | embedded = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Dhoobada Bangweulu | designation1_date = 28 Agoosto 1991 | designation1_number = 531<ref>{{Cite web|title=Bangweulu Swamps|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/531|accessdate=25 April 2018}}</ref>}} }} '''Harada Bangweulu''' ('meesha ay biyuhu kula kulmaan cirka'<ref>{{Cite web |title=Lake Bangweulu |url=https://www.zambia.travel/bangweulu.html |access-date=2024-11-19 |website=www.zambia.travel}}</ref>) waa [[Fresh water|haro]] [[lake|biyo macaan]] leh oo ku taal waqooyiga [[Zambia]]. Bangweulu waa mid ka mid ah nidaamyada [[Wetland|dhulalka qoyan]] ee ugu waaweyn adduunka, oo ka kooban '''Harada Bangweulu''', [[Bangweulu Wetlands|Dhulalka Qoyan ee Bangweulu]] iyo dhulka siman ama [[floodplain|bannaanka daadadka]] ee Bangweulu.<ref name=Spectrum>Camerapix: ''Spectrum Guide to Zambia.'' Camerapix International Publishing, Nairobi, 1996.</ref> Waxay ku taal dooxada sare ee [[Congo River|Webiga Kongo]] ee dalka Zambia, nidaamka Bangweulu wuxuu daboolaa aag ku dhowaad gebi ahaanba siman oo qiyaastii le'eg baaxadda [[Connecticut]] ama [[East Anglia]], joog dhererkiisuna yahay 1,140&nbsp;m wuxuuna ku fidsan yahay [[Luapula Province|Gobolka Luapula]] iyo [[Northern Province, Zambia|Gobolka Waqooyi]] ee Zambia. Waxay muhiim u tahay dhaqaalaha iyo kala-duwanaanshaha noolaha ee waqooyiga Zambia, iyo nolosha shimbiraha ee gobol aad u ballaran, waxayna wajahaysaa [[environmental stress|cadaadis deegaan]] iyo arrimo la xiriira [[Habitat conservation|ilaalinta deegaanka]].<ref name="Ramsar">Halls, A.J. (ed.), 1997. "Wetlands, Biodiversity and the Ramsar Convention: The Role of the Convention on Wetlands in the Conservation and Wise Use of Biodiversity". Ramsar Convention Bureau, Gland, Switzerland</ref> Iyadoo leh dhidib dhererkiisu yahay 75&nbsp;km iyo ballac ilaa 40&nbsp;km ah, dusha biyaha furan ee rasmiga ah ee Harada Bangweulu waa qiyaastii 3,000&nbsp;km², taas oo ballaarata marka dhoobadeeda iyo [[Zambezian flooded grasslands|buqdahooda daadadka]] ay ku fatahaan dhammaadka [[rainy season|xilliga roobka]] ee bisha May. Bedka isku dhex jira ee harada iyo dhulalka qoyan wuxuu gaaraa 15,000&nbsp;km². Haradu waxay leedahay celcelis moolkeedu yahay qiyaastii 4&nbsp;m oo kaliya,<ref name="Google">Google Earth (http://earth.google.com) accessed 31 January 2007.</ref><ref name="ILEC">[https://web.archive.org/web/20070930014508/http://www.ilec.or.jp/database/afr/dsafr021.html ILEC Data Summary: Lake Bangweulu.] Website accessed 30 January 2007</ref> moolkeeda ugu weynna waa 10 m.<ref name="LakeNet">{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20040326163313/http://www.worldlakes.org/lakedetails.asp?lakeid=8572 Lake Profile: Bangweulu.]}} Accessed 8 September 2021.</ref> Nidaamka Bangweulu waxaa ku shuba ilaa toddoba iyo toban webi oo uu [[Chambeshi River|Chambeshi]] (oo ah xididka Webiga Kongo) yahay kan ugu weyn, waxaana ka baxa [[Luapula River|Webiga Luapula]].<ref name=Spectrum/> ==Taariikhda== === Sahamintii Yurubiyaanka === Harada waxaa u aqoon jiray Yurubiyaanka warbixinnada ay ka heli jireen madaxda sida [[Kazembe]] iyo ganacsatada [[Swahili people|Sawaaxiliga]] ah, mararka qaarna waxaa loogu yeeri jiray 'Harada Bemba' oo laga keenay magaca qabiilka ugu weyn deegaanka. Sannadkii 1868-kii, sahamiyihii iyo mishonariigii ahaa [[David Livingstone]] wuxuu noqday ninkii ugu horreeyay ee Yurubiyaan ah ee arka harada dhanka cidhifka waqooyi ee qaybta Harada Chifunabuli. Waxaa lagu qaaday doon dhuuban ilaa laga gaarsiiyay Jasiiradda Mbabala. Safarkiisii ugu dambeeyay dhowr sano ka dib wuxuu ku guuldareystay dhoobada iyo marinada isbedbeddela ee cakiran iyadoo uu ku dhibaataysan yahay sidii uu u ogaan lahaa webiyada ku shuba iyo kuwa ka baxa harada. Wuxuu dhintay sannadkii 1873-kii tuulada Boqor Chitambo oo ku taal cidhifka bannaanka daadadka ee koonfureed, qiyaastii 100&nbsp;km u jirta harada lafteeda.<ref name="Livingstone">[[David Livingstone]] and [[Horace Waller (activist)|Horace Waller]] (ed.): ''The Last Journals of David Livingstone in Central Africa from 1865 to his Death''. Two volumes, John Murray, 1874.</ref> Goobtaas waxaa ku calaamadsan [[Livingstone Memorial|Xusuusta Livingstone]] (eeg khariidada). Harada waxaa qayb ahaan baaray 1883-kii socdaalihii Faransiiska ahaa ee Victor Giraud, waxaana markii ugu horreysay si buuxda ugu wareegay Poulett Weatherley sannadkii 1896-kii.<ref>{{EB1911|inline=1|wstitle=Bangweulu|volume=3|page=318}}</ref>[[File:Lake Bangweulu.svg|thumb|Harada Bangweulu (guduud) iyo nidaamka Webiga Kongo|left]]Waxay ahayd doonistii hantida kalluumaysiga ee Bangweulu iyo bannaanka daadadka ee qaniga ku ah ugaarta waxa ku dhiirigaliyay Boqor [[Leopold II of Belgium|Leopold II ee Biljimka]] inuu ku adkaysto, wada-xaajoodyadii xudduudaha ee u dhexeeyay [[Congo Free State|Dawladdiisii Xorta ahayd ee Kongo]] iyo [[British Empire|Ingiriiska]] ee ku sugan [[Northern Rhodesia|Aagga Waqooyiga Rhodesia]], marin dhuleed oo gaaraya Bangweulu kana imanaya [[Katanga Province|Gobolka Katanga]]. Tani waxay keentay samayska qaabka [[Congo Pedicle]] ''(34)'' kaasoo, sidii ay wax u dheceen, aan si ku filan u dhex gelin aagga si uu u yeesho qiimihii laga rabay. [[Christian missions|Hadafka koowaad ee Masiixiyadda]] ee Bangweulu waxaa la aasaasay horraantii 1900-meeyadii iyadoo hoos timaada awoodda [[Joseph Dupont (bishop)|Baasaboorka Joseph Dupont]] ee ka tirsanaa [[White Fathers|Aabbayaasha Cadcad]] ee Katooliga ah kaasoo xaruntiisu ahayd waqooyiga [[Kasama, Zambia|Kasama]]. ==Deegaanka aadanaha== Aagga harada waxaa deggan qabiilka Bisa ee ku nool [[Chilubi]] iyo [[Mpika]], [[Bemba people|Dadka Bemba]] ee ku nool [[Luwingu District|Degmada Luwingu]], Unga ee ku nool [[Lunga District|Degmada Lunga]], Kabende ee ku nool [[Samfya District|Degmada Samfya]], Ngumbo ee ku nool Lubwe, BenaMukulu ee ku nool Chungu iyo qabiilo xiriir la leh oo dhammaantood ku hadla [[Bemba language|Luqadda Chibemba]]. Dhulka hooyo ee Bemba ee [[Paramount chief|Suldaanka Sare]] [[Chitimukulu]] wuxuu ku yaal waqooyi-bari, agagaarka [[Kasama, Zambia|Kasama]].[[File:The National Archives UK - CO 1069-122-3.jpg|200px|thumb|Kalluunka catfish iyo bream oo laga soo saaray Bangweulu (laga keenay ''Africa Through a Lens'')|left]] ===Kalluumaysiga=== Haradu waxay taageertaa warshad [[fishing|kalluumaysi]] xilliyeed ah, dadkuna aad ayay u kordhi karaan xilliga kalluumaysiga. Sannadkii 1989-kii, celceliska qabashada sanadlaha ah waxaa lagu qiyaasay 11,900 oo tan, waxaana soo qabtay 10,300 oo qof oo isticmaalaya 5,305 [[Dugout (boat)|doonyaha qoryaha laga qoray]], 114 doonyood oo loox iyo fiber-galaas ah, iyo kaliya 54 [[outboard motor|matoorada doonyaha]]. Sannadkii 2000 qabashadu waxay ahayd 13,500&nbsp;t.<ref>[http://www.fao.org/docrep/006/y5056e/y5056e0c.htm Jul-Larsen, E. et al.: "Management, co-management or no management? Major dilemmas in southern African freshwater fisheries. Part 2: Case studies".] FAO Fisheries Technical Papers T426/2 (2003) {{ISBN|92-5-105032-5}}. Website accessed 24 April 2007.</ref> ===Dhuumaha gaaska dabiiciga ah=== Horraantii 2004, shirkad gaar loo leeyahay oo reer Yurub ah oo ka shaqaysa gaaska dabiiciga ah ayaa dhammaystirtay qorshayaal horudhac ah oo lagu dhigayo dhuumo si toos ah u dhex mari lahaa qaybta koonfur-bari ee harada. Qayb ka mid ah qorshahan wuxuu ahaa soo jeedin biyo-xireen si loo oggolaado biyo-bax qayb ahaan ah ee qaybta harada ee loo baahan yahay. Qorshahan waxaa la kulmay mucaaradad adag oo uga timid dadka deegaanka iyo waliba u-dhaqdhaqaaqayaasha deegaanka. Ka dib dacwado badan oo maxkamadeed iyo dhageysiyo dhaadheer oo ku saabsan mashruuca, qorshihii waxaa ka tanaasushay shirkaddii reer Yurub iyadoo dhuumihii u samaysay weerar kale oo dhex mara gobolka ku xeeran.{{Citation needed|date=November 2024}} ===Magaalooyinka iyo degmooyinka=== Magaalada ugu weyn, [[Samfya]] waxay ku taal xeebta koonfur-galbeed waana saldhigga ugu weyn ee gaadiidka waddooyinka iyo doonyaha iyo dalxiiska, iyo sidoo kale xarunta maamulka ee Degmada Samfya oo daboosha qiyaastii saddex meelood meel dhoobada iyo harada. [[Chilubi|Degmada Chilubi]] waxay dabooshaa inta badan inta dhiman, xarunteeda [[Boma (enclosure)|boma]] waxay ku taal Jasiiradda Chilubi ''(6)'', oo ay xaddidayaan dhoobada dhanka bari. [[Luwingu District|Degmada Luwingu]] waxay uun taabataa harada meesha [[Nsombo]], oo ah magaalada ugu weyn cidhifka waqooyi ee harada. Degmooyinka [[Mpika]] iyo [[Kasama, Zambia|Kasama]] waxay uun taabtaan geesaha bari iyo koonfur ee bannaanka daadadka, Degmada [[Serenje]] iyo Congo Pedicle-na waxay uun gaaraan cidhifka koonfureed ee bannaanka daadadka. ==Qaybaha Harada Bangweulu== :''Lambarrada ku jira qawska wareegsan sidi — (12) — waxay tixraacayaan goobaha ku yaal sawirka dayax-gacmeedka''. [[File:Samfya beach,Lake Bangweulu before covid 19 pandemic.jpg|thumb|left|Xeebta Samfya.]] [[File:Bangweulu NASA satellite photo.PNG|thumb|right|350px|Sawirka dayax-gacmeedka ee Harada Bangweulu (sare bidix) iyo Dhoobada Bangweulu (badhtamaha). Biyuhu waxay u muuqdaan cagaar madow. Furaha: 1 Lake Chifunabuli, 2 Ifunge Peninsula, 3 Mbabala Island, 4 Lake Walilupe, 5 Chishi Island, 6 Chilubi Island, 7 Ifunge Mwenzi Island, 8 Nsumbu Island, 9 Lake Kampolombo, 10 Kapata Peninsula, 11 Lake Kangwena, 12 Lake Chali, 13 Lake Chaya, 14 Lake Wumba, 15 Pook Lagoon, 16 Lupososhi Estuary, 17 Luena Estuary, 18 Lukuto Estuary, 19 Chambeshi Estuary, 20 Luansenshi River, 21 Grassy floodplains, 22 Chichile Island, 23 Kasansa Island, 24 Panyo Island, 25 Nsalushi Island, 26 Ncheta Island, 27 Lunga Bank, 28 Kasenga, 29 Kataba, 30 Lubwe, 31 Kasaba, 32 Twingi, 33 Chaba, 34 Congo Pedicle.]] Astaamaha caanka ah ee nidaamka Bangweulu waa taxane ah tiirar ciid ah oo barbar socda oo u socda koonfur-galbeed ilaa waqooyi-bari. Kuwani waxay si gaar ah u muuqdaan sawirrada dayax-gacmeedka waxaana si fudud looga arki karaa xeebta waqooyi-galbeed, Jasiiradda yar ee Lifunge ''(2)'', Jasiiradda Mbalala ''(3)'', Jasiiradda Chilubi ''(6)'', iyo Jasiiradda yar ee Kapata ''(10)''. Waxay u qaybiyaan harada saddex qaybood oo barbar socda dhidibkeeda ugu weyn. Mid wuxuu gooyaa qayb loo yaqaan Harada Chifunabuli ''(1)'', oo 50&nbsp;km dherer ah laakiin kaliya 5&nbsp;km ballaceedu yahay. Albaabkeeda laga galo ee dhex mara ciidda (dhammaadka Jasiiradda yar ee Lifunge) waa kaliya 250&nbsp;m ballaciisu. Tiir kale oo ciid ah, Jasiiradda Mbabala, wuxuu gooyaa qayb loo yaqaan Harada Walilupe ''(4)'', oo 30&nbsp;km dherer ah iyo 13&nbsp;km ballac ah. Qaybta weyn ee dhexda ah ee harada ee u dhaxaysa Ifunge iyo Mbabala waxaa loo yaqaanaa oo kaliya Bangweulu.<ref name="DCS">[http://www.nrzam.org.uk/Site%20Resources/Bangweulu/Bangweulu.jpg NRZAM.org ''Map of Bangweulu Swamps'' (1952)], [[Directorate of Colonial Surveys]], Accessed 24 April 2007.</ref> Waxaa jira gacmo-badeedyo badan, marimo, harooyin yaryar iyo harooyin biyo-fadhiyo ah oo ku xeeran Harada Bangweulu, kuwaas oo ku xiran biyo furan, kanaalo cidhiidhi ah ama dhoobo. Kan ugu weyn waa Harada Kampolombo ''(9)'', oo 30&nbsp;km iyo 5&nbsp;km ah, koonfurta Harada Walilupe kuna xiran marin 7&nbsp;km ah. Jasiiradda yar ee Kapata oo 32&nbsp;km dhererkeedu yahay waxay jiiftaa dhexda Harada Kampolombo iyo dhoobada; caaradeeda dhanka bari waxaa ku taal Harada Kangwena ''(11)'' oo 15&nbsp;km dherer ah.<ref name="DCS" /> Kaliya dhanka galbeed ee harada iyo qaar ka mid ah jasiiradaha ayaa leh xeeb si fiican u qeexan, oo leh xeebo ciid ah meelaha qaar gaar ahaan agagaarka Samfya, in kasta oo xitaa halkaas, qaar ka mid ah gacmo-badeedyada iyo marimada ay yihiin kuwo dhoobo ah.<ref name="Google" /><ref name="ITM">Terracarta/International Travel Maps, Vancouver Canada: "Zambia, 2nd edition", 2000</ref> Waxaa la ogaaday in qaadista cudurka [[Schistosoma haematobium]] ee xeebaha galbeed ee Harada Bangweulu, Zambia, ay ka sarreyso sidi hore loo sheegay.<ref>{{Cite journal |title=Fig. 3. Western shores of Lake Ladoga |doi=10.31857/s0435-42812019125-37-8175}}</ref> ==Dhoobada Bangweulu== [[File:Bangweulu oli 2020136 lrg Zambia.jpg|thumb|Sawirka dayax-gacmeedka ee harada iyo dhoobada, May 2020]] {{Main|Bangweulu Wetlands}} Dhoobada Bangweulu, oo ka weyn harada lafteeda, waxay ka bilaabataa waqooyi-galbeed iyadoo u wareegaysa dhanka saacadda ilaa koonfurta. Qaybta ugu weyn waxay dabooshaa aag qiyaastii ah 120&nbsp;km iyo 75&nbsp;km caadi ahaanna kama yara 9,000&nbsp;km².<ref name="Google" /><ref name="ILEC" /> Dhoobadu waxay u adeegtaa sidii xakamaynta fatahaadda sanadlaha ah ee hoos ugu dhacda Luapula iyadoo biyaha u siidaysa si tartiib ah iyadoo u marsiinaysa harooyin yaryar iyo kanaalo badan. Waxay gacan ka geystaan ka hortagga in dooxada Luapula ay si xad dhaaf ah u fataho xilliga roobka. ===Webiyada iyo kanaalada dhex mara dhoobada=== Dhoobada Bangweulu waxaa inta badan ka soo shuba dhanka waqooyi-bari [[Chambeshi River|Webiga Chambeshi]], waxayna u biyo-baxdaa dhanka koonfureed ilaa [[Luapula River|Webiga Luapula]]. Haradu waxay ku xiran tahay webiyadan, iyaguna midba midka kale, iyadoo la adeegsanayo kanaalo isku murugsan oo dhex mara dhoobada kuwaas oo ay xiri karaan dhirtu oo ay beddeli karaan koorsadooda; ma jirto mareen sahlan oo loo maro dhexdooda. Sariiro sabaynaya oo babiras ah ayaa laga yaabaa inay xiraan kanaalada ilaa ballac u oggolaanaya oo kaliya doonyaha qoryaha ka samaysan inay dhex maraan. Maraakiibta matoorada leh waxaa hortaaga ballacooda iyo waliba dhirta ku xiranta mishiinka doonta. Tan iyo xilligii gumeysiga waxaa la sameeyay isku dayo lagu hagaajinayo marinka iyo isbeddelka hababka biyo-baxa iyadoo la jarayo kanaalo dhex mara dhoobada. Sannadkii 1942-kii, waxaa la sameeyay isku dayo, oo guul xaddidan laga gaaray, si loo jaro marin ka baxa Harada Walilupe ilaa meesha Luapula kaga baxdo dhoobada, si loo oggolaado doonyaha matoorada leh inay ka radaan qassaladda (casaba) iyo waxyaalaha kale ee ka soo baxa aagga waqooyi ee harada ilaa [[Kapalala Ferry]] ee ku taal Luapula halkaasna looga sii gudbiyo [[Copperbelt]].<ref name="ITM" /><ref>W. V. Brelsford: "Making an Outlet from Lake Bangweulu in Northern Rhodesia". ''The Geographical Journal'', Vol. 106, No. 1/2 (Jul. - Aug., 1945), pp. 50-58.</ref> ===Harooyinka yaryar ee biyo-fadhiyada ah=== Waxaa jira harooyin yaryar oo badan oo dhex ku yaal dhoobada, kuwa ugu caansan waa: ''Harada Chali (12)'' dhanka koonfur-galbeed, ''Harada Chaya (13)'' dhanka bari ee afka Webiga Lulingilla dhanka bari, ''Harada Wumba (14)'' dhanka waqooyi-bari ee barta ay ku kulmaan Webiyada Chambeshi iyo Luansenshi ''(20)'', iyo ''Pook Lagoon (15)'' dhanka Bari ee u dhow Jasiiradda Nsalushi ''(25)''.<ref name="DCS" /> ===Astaamaha kale ee dhoobada=== Dhanka waqooyi waxaa ku yaal dhowr af-webi oo dhoobo ah oo ballaran halkaas oo webiyadu ka soo galaan harada ama dhoobada, iyagoo ka fidsan waqooyi-galbeed ilaa waqooyi-bari kuwaas oo kala ah: Af-webiga Lupososhi ''(16)'', Af-webiga Luena ''(17)'', Af-webiga Lukuto ''(18)'', Af-webiga Chambeshi ''(19)'' (iyo Af-webiga Luansenshi oo ku shuba dhexdiisa).<ref name="DCS" /> Dhanka bari iyo koonfur-bari dhoobada waxaa ku shuba webiyada Munikashi, Luitikila, Lumbatwa, Lukulu iyo Lulimala.<ref name="DCS" /> Af-webiyada saddexda u dambeeyay waa goobaha ugu weyn ee daaqsinka xilliga engegan ee Black Lechwe (antelope madow). Qaybta ugu weyn ee dhoobada, wax yar koonfurta Jasiiradda Chilubi, waa aag aad u gabaabsan xilliga fatahaadda waxaana laga yaabaa inuu aad u engego dhammaadka xilliga engegan, waxaana loo yaqaannaa Lunga Bank ''(27)''. ===Bannaanka daadadka=== Aag qiyaastii ah 3,000&nbsp;km² oo ah bannaano waaweyn oo caws leh oo daadadku ku dhuftaan ayaa inta badan jiifa koonfurta dhoobada, laakiin sidoo kale waqooyi-waqooyi-bari, iyagoo u shaqeeya sidii kordhinta gobolka ee xilliga qoyan. Bannaanka daadadka ee koonfureed waxay caan ku yihiin raxan aad u weyn oo ah [[black lechwe]] ee deegaanka u gaarka ah. Macluumaad dheeri ah oo ku saabsan duurjoogta dhulalka qoyan waxaa laga heli karaa barta [[Bangweulu Wetlands]]. ===Xaddidayaasha biyaha=== Heerka kulaylka biyaha ee dusha nidaamka Bangweulu wuxuu u dhexeeyay 25.8 ilaa 28.3&nbsp;°C bishii Noofambar 1993 iyo 23.7 ilaa 27.1&nbsp;°C bishii Febraayo 1994.<ref name="Bos">[https://www.researchgate.net/publication/285586646_A_Limnological_Update_of_the_Bangweulu_Fishery_Zambia AR Bos and HJ Ticheler: "A limnological update of the Bangweulu fishery, Zambia"]. 'DoF/BF/1996/Report' no.26. 25 pp. (1996). Accessed 12 December 2015.</ref> Dhaqdhaqaaqa korontada ee nidaamka Bangweulu waa mid si aan caadi ahayn u hooseeya wuxuuna u dhexeeyaa 20 ilaa 40&nbsp;μS/cm.<ref name="Bos" /> Nadiifnimada (muuqashada) biyaha waxay u dhaxeysaa 0.35 ilaa 0.60 m inta badan qaybaha biyaha ee nidaamka, laakiin harada yar ee Tuchingo nadiifnimadu aad ayay u weyntahay (&gt;1.70&nbsp;m) taasoo u oggolaanaysa in gunta hoose la arki karo.<ref name="Bos" /> == Jasiiradaha == Waxaa jira jasiirado badan oo ay dadku deggen yihiin oo ku yaal nidaamka Bangweulu.<ref name=DCS/> '''Kuwa ku yaal harada waa:''' * ''[[Chilubi|Jasiiradda Chilubi]] (6)'', tan ugu weyn, qayb ahaan waxay ku jirtaa harada inta badanna waxay ku jirtaa dhoobada * ''Jasiiradda Mbabala (3)'', tiir ciid ah oo gooya qaybta Harada Walilupe * ''Jasiiradda Chishi (5)'', dhexda qaybta waqooyi ee harada * ''Jasiiradda Lifunge Mwenzi (7)'', gooysa qaybta waqooyi ee Harada Chifunabuli * Jasiiradaha yaryar: ''Jasiiradaha Chindo'' iyo ''Ibula'' oo u dhow xeebta waqooyi-galbeed, iyo ''Jasiiradda Chibwe Ngombe'', oo ah meel yar oo waqooyi-galbeed ka xigta ''Jasiiradda Chilubi'', Jasiiradda Minswa iyo Jasiiradda Ngwishi '''Kuwa ku jira dhoobada:''' * ''Jasiiradda Nsumbu (8)'' dhanka bari ee Jasiiradda Chilubi * Dhoobada bari: ''Jasiiradda Chisale'', ''Jasiiradda Panyo (24)'', ''Jasiiradda Nsalushi (25)'', ''Jasiiradda Nsumpa'', ''Jasiiradda Matongo'' iyo ''Jasiiradda Kabulu'' *U dhow [[Chambeshi River|Webiga Chambeshi]] meesha uu ka galo dhoobada bari: ''Jasiiradda Mutwamina'' iyo ''Jasiiradda Munyanga'' *Dhoobada koonfureed: ''Jasiiradda Ncheta (26)'' (oo ay ku taal tuulada ''Bwalya Mponda''), iyo ''Mbo'', dhanka bari ee Luapula kaga baxdo dhoobada *Tuulada ''Kasoma'' [xarunta Degmada cusub ee Lunga] ee ku taal geeska koonfur-bari ee Lunga Bank *Tuulada ''Kalimakonde'' oo ku taal hareeraha Churchill Channel '''Jasiiradaha xilliga fatahaadda:''' ee ku yaal cidhifka dhoobada, kuna xidhan dhul-weynaha xilliga engegan: *Dhanka waqooyi-bari: ''Jasiiradda Kasansa (23)'', ''Jasiiradda Chichile (22)'', ''Jasiiradda Luangwa'', ''Jasiiradda Mbishi'', iyo ''Munkanta'' oo ku taal cidhifka Harada Chaya, meesha Webiga Lulingila uu ka galo dhoobada bari. * Dhanka koonfura: ''Kasenga (28)'', u dhow meesha ay ka baxdo Harada Kangwena, ''Kataba (29)'', iyo ''Yongolo'', iyo ''Itulo'' oo ku yaal cidhifka dhoobada koonfur-bari. === Deegaannada kale === *''Lubwe (30)'' oo ku taal Harada Chifunabuli waxay leedahay kaniisad Katoolig ah iyo isbitaal * ''Kasaba (31)'', kaniisad Katoolig ah oo ku taal waqooyi-galbeed * ''Santa Maria'', kaniisad ku taal Jasiiradda Chilubi * ''Mpanta'', dhanka bari ee Samfya oo ku taal marinka ka baxa Harada Walilupe *''Twingi (32)'', iyada iyo kaniisad, waxay ku taal cidhifka koonfureed ee Jasiiradda yar ee Kapata *''Chaba (33)'', dhanka waqooyi-bari * ''Mofu'', dhanka waqooyi-bari. ==Eeg barnaamijyada kale== {{Portal|Wetlands}} *[[Water transport in Zambia|Gaadiidka biyaha ee Zambia]] *[[Mokele-mbembe]] ==Xigasho== {{Reflist}} == Akhris dheeraad ah == {{Commons}} * {{cite book |last=Hughes |first= J.E.|date=1933 |title=Eighteen Years on Lake Bangweulu |location=London |publisher=The Field }} {{Authority control}} sui28azr2v1ktesydyw835fc8e9pput 0 48268 300111 2026-06-28T11:38:11Z Isma4l 41797 /* */ 300111 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Harada Wamala | image = Lake Wamala.jpg | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Mityana District|Degmada Mityana]], [[Uganda]] | coords = {{coord|00|20|44|N|31|53|16|E|type:waterbody|display=inline,title}} | outflow = Webiga Kibimba | inflow = Webiga Nyanzi<br/>Webiga Kitenga<br/>Webiga Kabasuma<br/>Webiga Mpamujugu<br/>Webiga Bimbye | catchment = | basin_countries = Uganda | length = | width = | pushpin_map = Uganda#Africa | area = {{convert|250|km2|mi2|abbr=on}} | depth = | max-depth = | volume = | shore = | elevation = {{convert|1290|m|ft|abbr=on}} | residence_time = | islands = [[Lwanja Island|Jasiiradda Lwanja]]<br/>[[Mabo Island|Jasiiradda Mabo]]<br/>[[Bagwe Island|Jasiiradda Bagwe]] | islands_category = Islands of Lake Wamala | cities = Kalyankoko<br/>[[Mityana District|Degmada Mityana]] }} '''Harada Wamala''' waa haro biyo macaan leh oo ku taal [[Uganda]].<ref>{{cite web| url=http://www.monitor.co.ug/News/National/L--Wamala-in-danger-as-boundaries-are-sold-off/688334-2000010-cqvmwm/index.html |title=Lake Wamala in danger as boundaries are sold off | accessdate=29 October 2016 | date=20 September 2013 | newspaper=[[Daily Monitor]] | first=Flavia | last=Lanyero | location=Kampala}}</ref> Dhulkeeda qoyan waxaa ku jira noocyo shimbiro iyo xayawaan ah oo qarka u saaran inay dabar-go'aan oo uu ku jiro [[sitatunga]] (loona yaqaan "enjobe" magaca [[Luganda|Luqadda Lugandada]]).<ref name="Save"/> Haradu waxay muhiimad dhaqan iyo mid hiddaha u leedahay dadka [[Buganda]] ee ku nool badhtamaha Uganda.<ref name="Hist"/> ==Goobta== Harada waxaa wadaaga degmooyinka [[Kassanda District|Kassanda]], [[Mityana District|Mityana]], iyo [[Gomba District|Gomba]] oo ka tirsan [[Central Region, Uganda|Gobolka Bartamaha]] ee aagga [[Buganda Region|Gollaha Buganda]] ee Uganda. Distooriga waddada ee u dhexeeya badhtamaha magaalada [[Mityana]] iyo Kalyankoko, Kimuli, ee Degmada Mityana, oo ku taal xeebaha bari ee Harada Wamala waa qiyaastii {{convert|17|km|mi}}.<ref>{{cite web | accessdate=29 October 2016 | date=29 October 2016 | url=http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Mityana%2C%20Central%20Region%2C%20Uganda&toplace=Kalyankoko%2C%20Kimuli%2C%20Central%20Region%2C%20Uganda%2C&dt1=ChIJHSsBi5oZfRcRylSQTsxXUDI&dt2=ChIJCbxWjsA9fRcRCPlJSthINR4 | publisher=Globefeed.com | title=Distance between Mityana, Central Region, Uganda and Kalyankoko, Kimuli, Central Region, Uganda | author=Globefeed.com}}</ref> Isku-duwaha Harada Wamala waa 0°20'44.0"N, 31°53'16.0"E (Loolka:0.345545; Dhigaha:31.887778).<ref>{{google maps| url=https://www.google.com/maps/place/0%C2%B020'44.0%22N+31%C2%B053'16.0%22E/@0.3472796,31.7228356,9.97z/data=!4m5!3m4!1s0x0:0x0!8m2!3d0.345545!4d31.887778 | title=Location of Lake Wamala, Central Region, Uganda | accessdate=29 October 2016}}</ref> ==Guud ahaan== Harada Wamala waxay dabooshaa aag qiyaastii la eg {{convert|250|km2|mi2}}.<ref name="Hist"/> Waxay ku dhex raddan yihiin jasiirado badan, oo ay ku jiraan Jasiiradda Lwanju, Jasiiradda Mabo, iyo Jasiiradda Bagwe, Kiraza, Kazinga, iyo kuwa kaleba. Dhowr webi ayaa ku qulqula harada, oo ay ku jiraan Webiga Nyanzi, Webiga Kitenga, Webiga Kaabasuma, Webiga Mpamujugu, iyo Webiga Bbimbye. Harada waxaa ka baxa Webiga Kibimba oo ku shuba [[Katonga River|Webiga Katonga]], kaasi oo isna u sii gudba [[Lake Victoria|Harada Victoria]]. Si kastaba ha ahaatee, Webiga Kibimba waa mid xilliyeed aad u daran, inta badanna marinkiisu wuxuu ahaadaa mid engegan. Harada Wamala waxay leedahay dano weyn oo xagga dhaqaalaha iyo dhaqanka ah ee deegaanka, waxaana si wadajir ah u maamula degmooyinka Mubende, Mityana, iyo [[Mpigi District|Mpigi]], oo mid kastaaba uu qayb ka mid ah harada kula wadaago xudduudaha guud.<ref name="Save">{{cite web | first=Gerald | date=2 May 2005 | location=Kampala | newspaper=[[New Vision]] | accessdate=29 October 2016 | url=http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1125826/local-green-sites-global-status | title=Local green sites to get global status | last=Tenywa}}</ref> ==Taariikhda== In ka badan 4,000 oo sano ka hor Harada Wamala waxay qayb ka ahayd [[Lake Victoria|Harada Victoria]], laakiin wixii ka dambeeyay way gurmatay ilaa ay gaartay xaaladdeeda hadda. Mid ka mid ah khuraafaadka la sheego ayaa u malaynaya in Harada Wamala ay magaceeda ka heshay Boqor Wamala, boqorkii ugu dambeeyay ee boqortooyadii Bachwezi, iyo in Boqor Wamala uu ku dhex lumay harada meel u dhow tuulada kalluumaysiga ee Lubajja oo la yiraahdo Nakyegalika, ruuxiisuna uu ku dhex nool yahay harada.<ref name="Hist">{{cite web| date=29 October 2016| url=https://www.globalnature.org/35633/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Wamala/resindex.aspx| title=Global Nature Fund: Lake Wamala - Uganda| last=GNF| publisher=Global Nature Fund (GNF)| accessdate=29 October 2016| archive-url=https://web.archive.org/web/20180717213041/https://www.globalnature.org/35633/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Wamala/resindex.aspx| archive-date=17 July 2018| url-status=dead}}</ref> ==Dhirta iyo xayawaanka== Dhirta ku xeeran Harada Wamala waxaa u badan [[papyrus|baxaraddii]], dhirta kale ee sabaynaysa, iyo dhirta biyaha ku dhex baxa. Waxaa sidoo kale jira geedo ay ka mid yihiin [[Raphia (palm)|Raphia]] iyo [[Palm tree|timirta]] kale. Noocyo kala duwan oo xayawaan ah sida [[sitatunga]], doofaarka duurjoogta ah, [[hippopotamus|jeerta]], [[Cape bushbuck|bushbuck]], [[waterbuck]], [[vervet monkey|daanyeerka cawlan]], [[baboon|daanyeerka guduudan]], [[guinea fowl|digirinkii]], iyo [[turaco]] ayaa ku nool harada agteeda. Noocyada kalluunka ee jira waxaa ka mid ah [[tilapia]], [[catfish|kalluunka shaaribka leh]], iyo [[lungfish]].<ref name="Hist"/> ==Hababka kalluumaysiga== [[File:Ebyenyanja ku mudala.jpg|thumb|Hawlo kalluumaysi oo laga sameeyay Harada Wamala.]] Intii lagu guda jiray 1960-aadkii iyo horraantii 1970-aadkii, Harada Wamala waxay ahayd il muhiim u ah kalluunka cusub iyo kan la qoray ee lagu iibin jiray gudaha iyo magaalooyinka waaweyn ee Buganda. Maamul-xumo iyo kalluumaysi ganacsi oo aan la xakamayn oo aan sharciyaysnayn oo harada ka dhacay awgeed, kalluunkii waa uu dhammaaday badhtamihii 1970-aadkii.<ref>{{cite web| title=The Mismanagement of Lake Wamala's Fish Resources | accessdate=22 July 2014 | author=FAO | publisher=[[Food and Agriculture Organization]] (FAO) | date=May 1990 | location = Rome, Italy | url=http://www.fao.org/docrep/006/AD138E/AD138E01.htm}}</ref> Isbeddelka cimilada ayaa sidoo kale xumeeyay xaaladaha harada, taas oo dhabar-jab ku ahayd kalluumaysatada deegaanka iyo qoysaskooda.<ref>{{cite journal |doi=10.1007/s10668-015-9690-6 |title=Fishers' perceptions of climate change, impacts on their livelihoods and adaptation strategies in environmental change hotspots: A case of Lake Wamala, Uganda |journal=Environment, Development and Sustainability |volume=18 |issue=4 |pages=1255–1273 |year=2016 |last1=Musinguzi |first1=Laban |last2=Efitre |first2=Jackson |last3=Odongkara |first3=Konstantine |last4=Ogutu-Ohwayo |first4=Richard |last5=Muyodi |first5=Fredrick |last6=Natugonza |first6=Vianny |last7=Olokotum |first7=Mark |last8=Namboowa |first8=Sharon |last9=Naigaga |first9=Shamim |s2cid=154576359 }}</ref> Waa mid ka mid ah harooyinka ugu nadiifsan Uganda oo leh biyo deggen (Waxaa baaray Ariiho Robert Kahiigi). ==Eeg barnaamijyada kale== * [[Bunyoro-Kitara]] * [[Kabaka of Buganda]] ==Xigasho== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[https://www.theguardian.com/global-development/poverty-matters/2013/jan/18/rivers-lakes-wetlands-water-market Rivers, lakes, wetlands: could water become the world's biggest market?] 5z40ktqzajf4ufvndo1a288spz197mr 0 48269 300114 2026-06-28T11:40:48Z Isma4l 41797 /* */ 300114 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Harada Opeta | image = Kyoga Lake Complex OSM.jpg | alt = | caption = Isku-dhafka Harada Kyoga oo ay la jirto Opeta (midig) | image_bathymetry = | alt_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Nakapiripirit]], [[Sironko]], [[Katakwi]], [[Kumi District|Kumi]] | coords = {{coord|1|42|0|N|34|14|0|E|region:UG_type:waterbody|display=inline,title}} | type = | inflow = |pushpin_map=Uganda | outflow = Harada Bisina | catchment = | basin_countries = Uganda | agency = | length = | width = | area = {{convert|68912|ha}} | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1050|m}} | frozen = | islands = Tisai | cities = | reference = | extra = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Lake Opeta Wetland System | designation1_date = 15 September 2006 | designation1_number = 1636<ref>{{Cite web|title=Lake Opeta Wetland System|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1636|accessdate=25 April 2018}}</ref>}} }} '''Harada Opeta''' waa haro leh nidaam dhul qoyan oo ballaran oo ku taal Uganda. Dhulka qoyan wuxuu dhacaa koonfurta [[Pian Upe Wildlife Reserve]] wuxuuna u adeegaa bixinta magangalyo xilliga xagaaga ee duurjoogta ka timaada beerta iyo looda deegaanka ee dadka ku xeeran ee [[Karamajong]] iyo [[Pokot people|Pokot]].<ref name="Ramsar 12" /> ==Hidurfooloji== Harada Opeta waxaa inta badan ku shuba biyaha roobka ee ka da'a [[Mount Elgon]] waxayna u biyo-baxdaa dhanka [[Lake Kyoga|Harada Kyoga]] iyadoo sii mareysa [[Lake Bisina|Harada Bisina]]. Waxaa ku xeeran dhoobo iyo bannaanka daadadka oo ballaran.<ref name="Byaruhanga 05">{{cite book|last=Byaruhanga|first=Achilles|title=Lake Opeta Wetland System Ramsar Information Sheet|year=2005|location=Kampala|url=http://www.wetlands.org/reports/ris/1UG006_RISen06.pdf|author2=Kigolo, Stephen}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Ilaalinta deegaanka== Harada Opeta waa mid ka mid ah 33-da goobood ee [[Important Bird Area|Aagga Shimbiraha Muhiimka ah]] ee Uganda, tan iyo 2000-kiina waa dhul qoyan oo ku qoran diiwaanka [[Ramsar Convention|Heshiiska Ramsar]] oo muhiimad caalami ah leh.<ref name="Ramsar 12">{{cite web|last=Ramsar Convention on Wetlands |title=The Annotated Ramsar List: Uganda |url=http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |accessdate=28 June 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130107023855/http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |archivedate= 7 January 2013 }}</ref> Xarunta Kala-duwanaanshaha Noolaha iyo Deegaanka-Dalxiiska oo ay maalgeliyeen [[Global Environmental Facility]] iyo [[UNDP]] ayaa u adeegta harada.<ref name="IUCN 12">{{cite web|last=International Union for Conservation of Nature|title=Commissioned in the Lake Opeta Ramsar Site|url=http://www.iucn.org/about/union/secretariat/offices/esaro/?9697/A-Biodiversity-and-Eco-Tourism-Center-Commissioned-In-The-Lake-Opeta-Ramsar-Site|accessdate=28 June 2012}}</ref> Harada Opeta iyo dhoobadeeda ku xeeran waxay ku yaallaan bariga Uganda, 25&nbsp;km waqooyi-bari ka xigta magaalada Kumi. Goobta Ramsar waxay taagan tahay 1,050 m ka sarreysa heerka badda waxayna dabooshaa aag dhan 68,913 hektar. Nidaamka dhulka qoyan wuxuu u taagan yahay qaybta ugu fog ee bariga ee dooxada Harada Kyoga. Waxay ku fadhidaa bannaanka daadadka oo ballaran oo u dhexeeya Goobta Ramsar ee Harada Bisina (taas oo ay u daadiso dhanka Harada Kyoga) ee dhanka galbeed iyo salka Mount Elgon, oo ah buur weyn oo foolkaano damay ah, oo dhanka koonfur-bari ah. Dhulka qoyan ee Harada Opeta wuxuu calaamadeeyaa xudduudaha koonfureed ee gobolka ballaran ee abaarta ah ee Karamoja, kaas oo ku fidsan dhanka bariga Uganda inta u dhaxaysa Mount Elgon iyo xudduuda fog ee Sudan, qiyaastii 300&nbsp;km dhanka waqooyi ah.<ref>{{Citation|last1=Petridis|first1=D.|chapter=The benthic fauna of Lake Mikri Prespa|date=1997|title=Lake Prespa, Northwestern Greece|pages=95–105|publisher=Springer Netherlands|isbn=978-94-010-6179-7|last2=Sinis|first2=A.|doi=10.1007/978-94-011-5180-1_7}}</ref> ===Shimbiro=== [[Fox's weaver]], oo ah nooca shimbiraha ee kaliya ee u gaarka ah ([[Endemism|endemic]]) Uganda, ayaa la og yahay inay ku nooshahay dhulkaan qoyan,<ref name="Ramsar 12" /> sida ay u deggan yihiin shimbiraha caalamka laga cabsi qabo oo u nugul dabar-go'a ([[Vulnerable species|vulnerable]]) ee [[shoebill]], shimbirta qarka u saaran khatarta ee [[papyrus gonolek]], iyo 160 nooc oo kale.<ref name="Byaruhanga 05"/><ref>{{Cite web |title=Lake Opeta, Visit Lake Opeta near Kidepo Valley National Park |url=https://www.insidekidepovalleynationalpark.com/lake-opeta.html |access-date=2024-07-08 |website=Inside Kidepo Valley National Park |language=en-US}}</ref> ==References== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Opeta}} kpbxkb5capik3oez2lcb6u4smgkoqa3 0 48270 300116 2026-06-28T11:43:22Z Isma4l 41797 /* */ 300116 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Harada Nabugabo | image = Lake Nabugabo.jpg | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Masaka District|Degmada Masaka]] | coords = {{coord|00|22|12|S|31|54|00|E|type:waterbody|display=inline,title}} | pushpin_map = Uganda | basin_countries = Uganda | length = {{convert|8.2|km|mi|abbr=on}} | width = {{convert|5|km|mi|abbr=on}} | area = {{convert|22000|ha|acres|abbr=on}} | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = {{convert|1180|m|ft|abbr=on}} | islands = | islands_category = Islands of Lake Nabugabo | cities = [[Masaka]], [[Uganda]] | extra = {{Designation list | embed = yes | designation1 = Ramsar | designation1_offname = Lake Nabugabo wetland system | designation1_date = 11 February 2004 | designation1_number = 1373<ref>{{Cite web|title=Lake Nabugabo wetland system|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1373|accessdate=25 April 2018}}</ref>}} }} [[File:Mirror-like water during Lake Nabugabo sunrise.jpg|thumb|Biyo muraayad u eg xilliga qorrax soo baxa ee Harada Nabugabo]] '''Harada Nabugabo''' waa haro yar oo biyo macaan leh oo ku taal [[Uganda]]. ==Goobta== Haradu waxay ku taal [[Masaka District|Degmada Masaka]], ee [[Central Region, Uganda|Gobolka Bartamaha]] ee Uganda, qiyaastii {{convert|23|km|mi}}, dhanka waddada, bari ka xigta magaalada [[Masaka]].<ref>[http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Masaka%20(Masaka)&toplace=Lake%20Nabugabo%20(Masaka)&fromlat=-0.3127778&tolat=-0.3358333&fromlng=31.7130556&tolng=31.8747222 Road distance between Masaka and Lake Nabugabo with Map]</ref> ==Guud ahaan== Harada Nabugabo waa haro weheliya u ah [[Lake Victoria|Harada Victoria]], iyadoo kaliya {{convert|4|km|mi}} u jirta xeebaha haradaas. Aagga waxaa loo doortay inuu noqdo [[Ramsar Site]] (aag la ilaaliyo) sababtoo ah muhiimadda uu u leeyahay dadka iyo xayawaanka.<ref>{{Cite book|last1=Sayer|first1=Catherine A.|title=Freshwater biodiversity in the Lake Victoria Basin: Guidance for species conservation, site protection, climate resilience and sustainable livelihoods|last2=Máiz-Tomé|first2=Laura|last3=Darwall|first3=William R.T.|date=2018-04-30|publisher=IUCN, International Union for Conservation of Nature|doi=10.2305/iucn.ch.2018.ra.2.en|isbn=978-2-8317-1896-5}}</ref> Cufnaanta sare ee dadka iyo ku tiirsanaanta beerashada wax-soo-saarka masruufka ayaa ka muuqata sida bulshada deriska la ah ay si weyn ugu tiirsan yihiin nidaamka deegaanka ee harada. Hab-dhaqannada beerashada ee liita waxay saameyn ku leeyihiin tayada biyaha iyo wax-soo-saarka cuntada. <ref>{{Cite web |url=http://www.globalnature.org/docs/02_vorlage.asp?id=29837&domid=1011&sp=E&addlastid=&m1=11089&m2=28219&m3=29372&m4=29837 |title=About Lake Nabugabo |access-date=2009-08-18 |archive-date=2012-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513155118/http://www.globalnature.org/docs/02_vorlage.asp?id=29837&domid=1011&sp=E&addlastid=&m1=11089&m2=28219&m3=29372&m4=29837 |url-status=dead }}</ref> ==Taariikhda== Harada Nabugabo waxay ku samaysantay natiijo ka dhalatay [[sand dunes|tuulmooyin ciid ah]] oo ay keeneen dabaylo xooggan. Haradan waxaa laga soocay Harada Victoria [[sand bar|giriish ciid ah]]. Falanqayn lagu sameeyay horgal carro-guntan ah oo dhererkiisu yahay {{convert|2.7|m|ft|adj=mid|-long}} oo laga soo ururiyay meel u dhow badhtamaha harada ayaa muujisay in Harada Nabugabo laga soocay Harada Victoria qiyaastii 5,000 oo sano ka hor.<ref>{{Cite web |url=http://www.globalnature.org/docs/02_vorlage.asp?id=29837&domid=1011&sp=E&addlastid=&m1=11089&m2=28219&m3=29372&m4=29837 |title=History of Lake Nabugabo |access-date=2009-08-18 |archive-date=2012-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513155118/http://www.globalnature.org/docs/02_vorlage.asp?id=29837&domid=1011&sp=E&addlastid=&m1=11089&m2=28219&m3=29372&m4=29837 |url-status=dead }}</ref> ==Dhirta iyo xayawaanka== [[File:Monkey gymnastics.jpg|thumb]] Ku dhowaad 300 oo nooc oo dhir ah ayaa la diiwaangaliyay. Aagga qabashada biyaha waxaa ku yaal laba nooc oo dhir ubaxeed ah oo u gaar ah aaggan oo aan meel kale laga helin, halka afar iyo toban nooc oo ku yaal [[Uganda]] laga yaqaan aaggan oo kaliya. Sifada ugu yaabka badan ee dhirta naadirka ah ee Nabugabo waa u-gacan-sarreynta qaraabada ah ee [[carnivorous plants|dhirta hilibka cunta]].<ref>{{Cite web |title=GNF - Lake Nabugabo |url=https://www.globalnature.org/35627/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Nabugabo/resindex.aspx |access-date=2022-03-03 |website=www.globalnature.org |archive-date=2022-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303133712/https://www.globalnature.org/35627/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Nabugabo/resindex.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite journal |title=Diversity and status of carnivorous plants in Uganda: towards identification of sites most critical for their conservation {{!}} Request PDF |url=https://www.researchgate.net/publication/305213453 |journal= |language=en |doi=10.1007/s10531-016-1177-8|s2cid=254280764 }}</ref><ref>{{Cite web |title=The Lake |url=http://www.lake-nabugabo.net/nabugabo.htm |access-date=2022-03-03 |website=www.lake-nabugabo.net |archive-date=2022-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220127064959/http://lake-nabugabo.net/nabugabo.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Nabugabo declared Ramsar wetland |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/1099968 |access-date=2022-03-03 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Lake Has Meat Eating Plants |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/1069128 |access-date=2022-03-03 |website=New Vision |language=en}}</ref> Nidaamka deegaanka faunada wuxuu ka kooban yahay noocyo kala duwan oo bulshooyin xayawaan ah oo muhiim ah. [[Hippopotamus|Jeerta]] iyo [[sitatunga]] ayaa laga helaa. Shimbiraha dhexdooda, [[kingfisher|kalluun-liqii]] iyo [[grey crowned crane|gorgor-madax-guduudkii]] ayaa sidoo kale laga helaa.<ref>{{Cite web |url=http://www.globalnature.org/docs/02_vorlage.asp?id=29837&domid=1011&sp=E&addlastid=&m1=11089&m2=28219&m3=29372&m4=29837 |title=The Flora and Fauna of Lake Nabugabo |access-date=2009-08-18 |archive-date=2012-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513155118/http://www.globalnature.org/docs/02_vorlage.asp?id=29837&domid=1011&sp=E&addlastid=&m1=11089&m2=28219&m3=29372&m4=29837 |url-status=dead }}</ref> Harada Nabugabo waa goob muhiim u ah hordhaca ama joogsiga dhowr nooc oo ah [[migratory birds|shimbiraha guura]]. ===Kalluunka=== Nidaamka harada Nabugabo, oo ay ku jiraan harada weyn lafteeda iyo harooyinka la xiriira ee Kayanja, Kayugi iyo Manywa (dhammaantood waxaa laga soocay Harada Nabugabo dhoobada), ayaa qani ku ah kalluunka u dhashay deegaanka, gaar ahaan siddeed nooc oo ah [[haplochromine]] cichlids: kuwa [[endemic|u gaarka ah]] ee ''[[Haplochromis annectidens]]'', ''[[Haplochromis beadlei|H. beadlei]]'', ''[[Haplochromis simpsoni|H. simpsoni]]'', ''[[Haplochromis velifer|H. velifer]]'' iyo ''[[Haplochromis venator|H. venator]]'', halka ''[[Haplochromis nubilus|H. nubilus]]'', ''[[Astatoreochromis alluaudi]]'' iyo ''[[Pseudocrenilabrus multicolor]]'' iyagana laga helo harooyinka kale ee [[African Great Lakes|gobolka Harooyinka Waaweyn ee Afrika]].<ref name=Mwanja2001>{{cite journal| author1=Mwanja, W.W. | author2=A.S. Armoudlian | author3=S.B. Wandera | author4=L. Kaufman | author5=L. Wu | author6=G.C. Booton | author7=P.A. Fuerst | year=2001 | title=The bounty of minor lakes: the role of small satellite water bodies in evolution and conservation of fishes in the Lake Victoria Region, East Africa | journal=Hydrobiologia | volume=458 | issue=1 | pages=55–62 | doi=10.1023/A:1013167725047 | s2cid=6439470 }}</ref><ref name=Namulemo2005>{{cite book| author1=Namulemo, G. | author2=D. Mbabazi | year=2005 | chapter=Nabugabo lakes and their current conservation status | pages=76–84 | editor1=H. Busulwa | editor2=P.G. Mafabi | editor3=L.M. Ndawula | title=A compilation of scientific information on Nabugabo Ramsar Site, Uganda | publisher=Kampala, Uganda, Wetlands Inspection Division }}</ref><ref name=Genner2007>{{cite journal| author1=Genner, M.J. | author2=P. Nichols | author3=G.R. Carvalho | author4=R.L. Robinson | author5=P.W. Shaw | author6=A. Smith | author7=G.F. Turner | year=2007 | title=Evolution of a cichlid fish in a Lake Malawi satellite lake | journal= Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences| volume=274 | issue=1623 | pages=2249–2257 | doi=10.1098/rspb.2007.0619 | pmid=17623644 | pmc=2287380 }}</ref> Sida ka jirta [[Lake Victoria|Harada Victoria]], kalluunka weyn ee hilib-cunka ah ee [[Nile perch|borta weyn]] ayaa la [[Introduced species|keenay]] Nabugabo. Si kastaba ha ahaatee, iyadoo qaar badan oo ka mid ah haplochromines-ka u gaarka ah Harada Victoria ay dabar-go'een, haplochromines-ka u gaarka ah nidaamka harada Nabugabo dhammaantood way badbaadeen, laakiin waxaa loo tixgeliyaa kuwo [[Threatened species|khatar ku jira]].<ref name=Mwanja2001/><ref name=Namulemo2005/> Gaar ahaan ''H. annectidens'' iyo ''H. venator'' waxay nimeen kuwo naadir ah, iyadoo kan dambe uu u muuqdo inuu ka dabar-go'ay Harada Nabugabo lafteeda, inkastoo uu ku badbaaday ugu yaraan harooyinka Kayanja iyo Kayugi.<ref name=Namulemo2005/> Borta weyn (Nile perch) laguma soo darin harooyinka Kayanja, Kayugi iyo Manywa, waxayna muhiim u yihiin badbaadada haplochromines-ka naadirka ah.<ref name=Mwanja2001/><ref name=Namulemo2005/> Waxay sidoo kale taageeraan dadka ka tirsan kalluunka khatarta ku jira ee [[Singida tilapia]], kaas oo ka dabar-go'ay Nabugabo iyo dhowr harooyin kale oo ku yaal gobolka Harooyinka Waaweyn.<ref name=Namulemo2005/> Laba nooc oo kale oo ka tirsan gobolka Harooyinka Waaweyn, kuwaas oo kala ah ''[[Bagrus]] docmak'' oo si ballaran u fidsan iyo nooca khatarta ku jira ee [[Victoria tilapia]], ayaa markii hore joogay Harada Nabugabo taariikh weynna ku lahaa kalluumaysiga. Waxay u muuqdaan inay ka dabar-go'een Harada Nabugabo lamana oga inay joogaan meel kale oo ka tirsan nidaamka harada Nabugabo.<ref name=Namulemo2005/> Kalluun yar oo kale ayaa u dhashay Harada Nabugabo oo weli halkaas ku nool, kuwaas oo ay ka mid yihiin [[marbled lungfish|kalluunka sambabada leh]], ''[[Mastacembelus]] frenatus'', ''[[Enteromius]]'' barbs, [[Sadler's robber]] tetra, [[silver butter catfish]], [[Fischer's Victoria squeaker]], [[longnose stonebasher]], [[Victoria stonebasher]] iyo ''[[Petrocephalus]] catostoma''.<ref name=Namulemo2005/> Marka laga soo tago borta weyn (Nile perch), kalluunka [[Oreochromis leucostictus|blue-spotted tilapia]], [[Nile tilapia]], [[redbreast tilapia]] iyo [[redbelly tilapia]] ayaa iyagana la keenay harada.<ref name=Mwanja2001/><ref name=Namulemo2005/> ==References== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *{{citation|doi=10.1016/j.palaeo.2004.12.025|title=A 5500-year environmental history of Lake Nabugabo, Uganda|journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|volume=218|issue=3–4|pages=347|year=2005|last1=Stager|first1=J. Curt|last2=Westwood|first2=J|last3=Grzesik|first3=D|last4=Cumming|first4=B.F|bibcode=2005PPP...218..347S}} *[http://www.lake-nabugabo.net/welcome.htm Lake Nabugabo Homepage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171220040323/http://lake-nabugabo.net/welcome.htm |date=2017-12-20 }} 9q5im9l7l6b31ytcg1vny2uyn7ykpej 0 48271 300118 2026-06-28T11:45:49Z Isma4l 41797 /* */ 300118 wikitext text/x-wiki {{Infobox biyo weyn | name = Harada Mutanda | lake = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[Kisoro District|Degmada Kisoro]], [[Uganda]] | coords = {{coord|01|14|06|S|29|40|12|E|type:waterbody|display=inline,title}} | outflow = | inflow = | pushpin_map = Uganda | catchment = | basin_countries = Uganda | length = | width = | area = {{convert|29|km2|mi2|abbr=on}}<ref name=Green2009>{{cite book| author1=Green, J. | year=2009 | chapter=Nilotic Lakes of the Western Rift | pages=263–286 | editor=H.J. Dumont | title=The Nile | series=Monographiae Biologicae | volume=89 | publisher=Springer Science + Business Media B.V | isbn=978-1-4020-9725-6 }}</ref> | depth = | max-depth = {{convert|56|m|ft|abbr=on}}<ref name=Green2009/> | volume = | shore = | elevation = {{convert|1792|m|ft|abbr=on}}<ref name=Green2009/> | residence_time = | islands = | islands_category = Islands of Lake Mutanda | cities = [[Kisoro]], [[Uganda]] | website = {{URL|https://lakemutanda.com}} | image = Lake-Mutanda Uganda(1).jpg }} [[File:Lake mutanda 1 LTO - 48264358446.jpg|thumb|Harada Mutanda ee Uganda]] '''Harada Mutanda''' waa haro yar oo [[freshwater|biyo macaan]] leh oo ku taal [[Uganda]]. ==Goobta== Haradu waxay ku taal [[Kisoro District|Degmada Kisoro]] ee koonfur-galbeed Uganda, qiyaastii {{convert|20|km|mi}} waqooyi ka xigta magaalada [[Kisoro]], halkaas oo ay ku yaallaan xarumaha maamulka degmada.<ref>[http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Kisoro%20(Kisoro)&toplace=Lake%20Mutanda%20(Kisoro)&fromlat=-1.3538889&tolat=-1.2086111&fromlng=29.6983333&tolng=29.6752778 Map Showing Kisoro and Lake Mutanda with Distance Marker]</ref> Goobtan waxay qiyaastii {{convert|454|km|mi}} dhanka waddada ah koonfur-galbeed kaga beegan tahay [[Kampala]], caasimadda Uganda iyo magaalada ugu weyn.<ref>[http://distancecalculator.globefeed.com/Uganda_Distance_Result.asp?fromplace=Kampala%20()&toplace=Lake%20Mutanda%20(Kisoro)&fromlat=0.3155556&tolat=-1.2086111&fromlng=32.5655556&tolng=29.6752778 Road Distance Between Kampala and Lake Mutanda with Map]</ref> Isku-duwaha Harada Mutanda waa: 01 14 06S, 29 40 12E (Loolka: -1.2350; Dhigaha: 29.6700). ==Guud ahaan== [[File:Lake-Mutanda Uganda(1).jpg|thumb|Harada Mutanda.]] [[File:Rivers of South West Uganda.png|thumb|Webiyada iyo harooyinka koonfur-galbeed Uganda. Harada Mutanda waa harada labaad ee ugu weyn harooyinka ku yaal caarada koonfur-galbeed ee Uganda.]] Waxay ku dhex taal gabiirada buuraha ee silsiladda [[Virunga Mountains|Buuraha Virunga]], joog dhererkiisuna yahay {{convert|1800|m|ft}}. Saddexda [[volcanoes|foolkaano]] ee ku dhex jira silsiladdaas, kuwaas oo qayb ahaan ku yaal Uganda, kuwaas oo kala ah: [[Mount Muhabura]], [[Mount Sabinyo]] iyo [[Mount Gahinga]], waxaa laga arki karaa Harada Mutanda. Waxaa harada ku yaal dhowr jasiiradood. Harada waxaa ka baxa [[Rutshuru River|Webiga Rutshuru]], kaas oo u qulqula dhanka waqooyi ee [[Lake Edward|Harada Edward]]. ==Dhirta iyo xayawaanka== Deegaanka jasiiradaha ku dhex yaal harada iyo dhulka baaddiyaha ah ee ku xeeran waxaa ka mid ah kaymo hareereeyay harada iyo deegaanno dhul qoyan ah oo hoy u ah [[mountain gorilla|gariilada buuraha]] ee halista ku jira. Marka laga soo tago gariilada buuraha iyo daanyeerka dahabiga ah ee ku nool beerta qaranka ee u dhow ee [[Mgahinga Gorilla National Park]], deegaanka hareeraha harada wuxuu hoy u yahay noocyo kala duwan oo xayawaan iyo dhir ah oo u gaar ah aaggan. Noocyada shimbiraha waxaa ka mid ah [[kingfisher|kalluun-liqiyeen]], [[kite|haaddii]], [[ibis|koor-gaduudkii]] iyo shimbirta qaranka ee Uganda oo ah [[crested crane|gorgor-madax-guduudkii]]. Buulasha shimbiraha weavers-ka ayaa ah kuwo caan ku ah cawsduurka ku teedsan xeebta harada. Marka laga soo tago noocyada shimbiraha ee tirada badan ee kala duwan, xeebta harada waxay taageertaa dhowr nooc oo [[snake|masas]] ah, [[chameleon|garan-gandho]], [[monitor lizard|xoof-gari]] iyo noocyo [[frog|rahmantii]] ah. Waxaa sidoo kale jira noocyo kala duwan oo badana oo nolosha cayayaanka ah. Naasleyda laga helo Harada Mutanda waxaa ka mid ah [[African clawless otter|adhiga biyaha ee Afrikaanka ah]]. [[Hippopotamus|Jeerta]] ayaa sidoo kale joogi jirtay aagga, laakiin markii ugu dambaysay ee lagu arko Harada Mutanda waxay ahayd sannadkii 1994-tii.<ref>{{Cite web |url=https://www.mcdou.org/thefloraandfaunaoflakemutanda |title=The Flora and Fauna at Lake Mutanda }}</ref> ==Eeg barnaamijyada kale== * [[Kisoro]] * [[Kisoro District|Degmada Kisoro]] * [[Kigezi]] ==References== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== * [http://www.facebook.com/UgandaCoffeeTours Homestay on Lake Mutanda shores and Coffee Tours] * [https://web.archive.org/web/20100308103522/http://www.nkuringosafarilodge.com/index.htm Nkuringo Safari Lodge on the Shores of Lake Mutanda] * [http://www.lakemutandacamp.com Lake Mutanda Eco Community Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181011015700/http://www.lakemutandacamp.com/ |date=2018-10-11 }} * [https://www.mcdou.org/ Mgahinga Community Development Organization] * [https://www.bambooecotours.com/ Bamboo Ecotours for Canoe Trekking at Lake Mutanda] 330dbkun901rgzwj5rxhw1tzheihala 0 48272 300120 2026-06-28T11:47:48Z Isma4l 41797 /* */ 300120 wikitext text/x-wiki [[File:Lake Saka.jpg|alt=Lake Saka in Kabarole District.|thumb|Harada Saka ee Degmada Kabarole.]] '''Harada Saka''' waa haro ku taal [[Uganda]] oo laga helo [[Kabarole District|Degmada Kabarole]], ee [[Western Region, Uganda|galbeedka Uganda]].<ref>{{Cite web |title=Lake Saka Kbale, Visit Lake Saka in KIbale Forest, Saka Lake |url=https://www.insidekibaleforestnationalpark.com/lake-saka-kibale.html |access-date=2024-06-21 |website=Inside Kibale Forest National Park |language=en-US}}</ref> Waxay ku taal joog dhererkiisu yahay 1591 mitir ka sarreeya heerka badda.<ref>{{Cite web |title=Lake Saka lake, Western Region, Uganda |url=https://ug.geoview.info/lake_saka,226426 |access-date=2024-06-21 |website=ug.geoview.info}}</ref> Haradu waxay u adeegtaa sidii goob dalxiis oo loogu talagalay daawashada shimbiraha iyo hawlaha kale ee madaddaalada.<ref>{{Cite web |last=muzungu |first=the |date=2019-10-06 |title=Billing and cooing around Lake Saka, Fort Portal |url=https://www.muzungubloguganda.com/conservation/lake-saka-birdwatching-with-roger-skeen/ |access-date=2024-06-21 |website=Diary of a Muzungu |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-01-07 |title=Saka: Perfect place to invest in student accommodation |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/magazines/homes-and-property/saka-perfect-place-to-invest-in-student-accommodation-1861586 |access-date=2024-06-21 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021-02-23 |title=Birdwatching at Lake Saka and Lake Bikere near Fort Portal |url=https://www.muzungubloguganda.com/bwg_gallery/birdwatching-at-lake-saka-and-lake-bikere-near-fort-portal/ |access-date=2024-06-21 |website=Diary of a Muzungu |language=en-GB}}</ref> Harada Saka waa mid ka mid ah harooyinka foolkaanada ee ku yaal [[Kabarole District|Degmada Kabarole]] ee teedsan silsiladaha [[Rwenzori Mountains|Buuraha Rwenzori]].<ref>{{Cite web |title=Atacama Consulting |url=https://www.atacama.co.ug/ |access-date=2024-06-21 |website=Atacama Consulting |language=en-US}}</ref> == Goobta == '''Harada Saka''' waxay ku taal [[Kabarole District|Degmada Kabarole]] ee [[Western Region, Uganda|galbeedka Uganda]] marka loo eego '''[[Latitude|Loolka]]''' 0°42'0" N iyo '''[[Longitude|Dhigaha]]''' 30°13'60" E. [[File:Saka järv 2012.jpg|alt=Lake Saka found in Kabarole district.|thumb|Harada Saka ee laga helo degmada Kabarole.]] == Eeg barnaamijyada kale == * [[Lake Bujuku]] * [[Lake Kyoga]] * [[Lake Nyamusingire]] ==References== {{reflist}} {{coord missing|Uganda}} hz2doiu3eylawvtjwak62k6slduptbm 0 48273 300122 2026-06-28T11:50:14Z Isma4l 41797 /* */ 300122 wikitext text/x-wiki '''Harada Rwizongo''' waa haro foolkaano ah oo ku taal [[Uganda]] oo ku dhex taal [[Rwenzori Mountains|Buuraha Rwenzori]].<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Mystical 52 crater lakes, valley of the dead of Bunyaruguru |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/travel/mystical-52-crater-lakes-valley-of-the-dead-of-bunyaruguru-1655932 |access-date=2024-06-18 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=safaris |first=ganyana |date=2022-04-01 |title=CRATER LAKES IN UGANDA |url=https://www.ganyanasafaris.com/blog/crater-lakes-in-uganda/ |access-date=2024-06-18 |website=Ganyana Safaris Uganda |language=en-US}}</ref> Haradu waxay ka mid tahay dhowr harooyin oo laga helo Buuraha Rwenzori, kuwaas oo ay ka mid yihiin Harada Nkuruba, [[Lake Nyabikere|Harada Nyabikere]], iyo kuwo kale.<ref name=:0>{{Cite web |last=polly |date=2024-05-17 |title=Discover Uganda Crater Lakes {{!}} Uganda Safaris {{!}} Uganda Tours |url=https://www.murchisonfallsparkuganda.com/information/discover-uganda-crater-lakes/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-02-06 |title=Exploring Uganda's Crater Lakes {{!}} Uganda Safaris {{!}} Uganda Tours |url=https://www.explorerwandatours.com/travel-blog/exploring-ugandas-crater-lakes.html |access-date=2024-06-18 |website=Explore Rwanda Tours |language=en-US}}</ref> == Goobta == Harada Rwizongo waxay ku taal [[latitude|loolka]] 0°16'15.90"S iyo [[longitude|dhigaha]] 30°5'20.40"E.<ref>{{Cite journal |last1=Machado-Schiaffino |first1=Gonzalo |last2=Kautt |first2=Andreas F. |last3=Kusche |first3=Henrik |last4=Meyer |first4=Axel |date=2015 |title=Parallel evolution in Ugandan crater lakes: repeated evolution of limnetic body shapes in haplochromine cichlid fish |journal=BMC Evolutionary Biology |language=en |volume=15 |issue=1 |page=9 |doi=10.1186/s12862-015-0287-3 |doi-access=free |pmid=25648727|pmc=4322459 |bibcode=2015BMCEE..15....9M }}</ref> == Dhirta iyo xayawaanka == Dhirta iyo xayawaanka ku xeeran Harada Rwizongo waxaa ka mid ah jeerta (hippo), noocyo shimbiraha ah iyo dhir lagu yaqaan doogga dooxada cagaaran ee savanna.<ref name=":0" /> == Eeg barnaamijyada kale == *[[Lake Bujuku]] *[[Lake Nyabikere]] ==References== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[https://www.safaris-uganda.com/crater-lakes-in-uganda/ List of crater lakes] b7r6vbq67k7skwsgvzqao1i77srmf8t 300123 300122 2026-06-28T11:50:28Z Isma4l 41797 300123 wikitext text/x-wiki '''Harada Rwizongo''' waa haro foolkaano ah oo ku taal [[Uganda]] oo ku dhex taal [[Rwenzori Mountains|Buuraha Rwenzori]].<ref>{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Mystical 52 crater lakes, valley of the dead of Bunyaruguru |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/travel/mystical-52-crater-lakes-valley-of-the-dead-of-bunyaruguru-1655932 |access-date=2024-06-18 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=safaris |first=ganyana |date=2022-04-01 |title=CRATER LAKES IN UGANDA |url=https://www.ganyanasafaris.com/blog/crater-lakes-in-uganda/ |access-date=2024-06-18 |website=Ganyana Safaris Uganda |language=en-US}}</ref> Haradu waxay ka mid tahay dhowr harooyin oo laga helo Buuraha Rwenzori, kuwaas oo ay ka mid yihiin Harada Nkuruba, [[Lake Nyabikere|Harada Nyabikere]], iyo kuwo kale.<ref name=:0>{{Cite web |last=polly |date=2024-05-17 |title=Discover Uganda Crater Lakes {{!}} Uganda Safaris {{!}} Uganda Tours |url=https://www.murchisonfallsparkuganda.com/information/discover-uganda-crater-lakes/ |access-date=2024-06-18 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-02-06 |title=Exploring Uganda's Crater Lakes {{!}} Uganda Safaris {{!}} Uganda Tours |url=https://www.explorerwandatours.com/travel-blog/exploring-ugandas-crater-lakes.html |access-date=2024-06-18 |website=Explore Rwanda Tours |language=en-US}}</ref> == Goobta == Harada Rwizongo waxay ku taal [[latitude|loolka]] 0°16'15.90"S iyo [[longitude|dhigaha]] 30°5'20.40"E.<ref>{{Cite journal |last1=Machado-Schiaffino |first1=Gonzalo |last2=Kautt |first2=Andreas F. |last3=Kusche |first3=Henrik |last4=Meyer |first4=Axel |date=2015 |title=Parallel evolution in Ugandan crater lakes: repeated evolution of limnetic body shapes in haplochromine cichlid fish |journal=BMC Evolutionary Biology |language=en |volume=15 |issue=1 |page=9 |doi=10.1186/s12862-015-0287-3 |doi-access=free |pmid=25648727|pmc=4322459 |bibcode=2015BMCEE..15....9M }}</ref> == Dhirta iyo xayawaanka == Dhirta iyo xayawaanka ku xeeran Harada Rwizongo waxaa ka mid ah jeerta (hippo), noocyo shimbiraha ah iyo dhir lagu yaqaan doogga dooxada cagaaran ee savanna.<ref name=":0" /> == Eeg barnaamijyada kale == *[[Lake Bujuku]] *[[Lake Nyabikere]] ==Tixraacyo== {{reflist}} ==Xiriirinta dibadda== *[https://www.safaris-uganda.com/crater-lakes-in-uganda/ List of crater lakes] jqfhn2ljcts4pcmxik4p7gylay4e3l0 0 48274 300125 2026-06-28T11:52:21Z Isma4l 41797 /* */ 300125 wikitext text/x-wiki {{Infobox body of water | name = Harada Nyaguo | image = | image_size = | caption = | image_bathymetry = | caption_bathymetry = |pushpin_map=Uganda | location = [[Pallisa District|Degmada Pallisa]] | coords = {{Coord|1|19|29|N|33|43|22|E|region:UG_type:waterbody|display=inline,title}}<ref>{{Cite web |title=Lake Nyaguo (Nyaguo Lake) Map, Weather and Photos - Uganda: lake - Lat:1.325 and Long:33.7228 |url=https://www.getamap.net/maps/uganda/pallisa/_nyaguo_lake/ |access-date=2024-06-19 | website=www.getamap.net}}</ref> | type = | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = [[Uganda]] | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = | islands = | cities = | frozen = | reference= }} '''Harada Nyaguo''' waa haro ku taal [[Uganda]] oo ku dhex taal [[Pallisa District|degmada Pallisa]] taasoo ku taalla [[eastern Uganda|bariga Uganda]]. Waa mid ka mid ah harooyinka ku dhex jira [[Lake Kyoga|dooxada harada Kyoga]].<ref>{{Cite web |title=Lake Nyaguo lake, Eastern Region, Uganda |url=https://ug.geoview.info/lake_nyaguo,227526 |access-date=2024-06-19 |website=ug.geoview.info}}</ref><ref>{{Cite web |title=Uganda freshwater biodiversity portal. |url=https://freshwaterbiodiversity.go.ug/water_body/?name=Lake%20Nyaguo |access-date=2024-06-19 |website=freshwaterbiodiversity.go.ug}}</ref> Harada Nyaguo waa [[protected area|aag la ilaaliyo]] halkaas oo hawlaha bixinta sida kalluumeysiga la xaddiday si loo ilaaliyo noocyada kalluunka ee harada ku jira.<ref>{{Cite web |date=2020-09-28 |title=Pallisa, Ngora leaders suspend fishing on Lake Nyaguo over fishing gear |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/pallisa-ngora-leaders-suspend-fishing-on-lake-nyaguo-over-fishing-gear-1798766 |access-date=2024-06-19 |website=Monitor |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Safeguarding a Global Freshwater Fish Hotspot |url=https://www.rainforesttrust.org/urgent-projects/safeguarding-a-global-freshwater-fish-hotspot/ |access-date=2024-06-19 |website=Rainforest Trust |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=ᐅ Lake Nyaguo fishing reports🎣• Eastern Region, Uganda fishing |url=https://fishbrain.com/fishing-waters/Gr5ovx88/lake-nyaguo |access-date=2024-06-19 |website=Fishbrain |language=en}}</ref> Jooggeeda ka sarreeya heerka badda waxaa lagu qiyaasaa 1043 mitir.<ref>{{Cite web |title=Lake Nyaguo lake, Eastern Region, Uganda |url=https://ug.geoview.info/lake_nyaguo,227526 |access-date=2024-06-19 |website=ug.geoview.info}}</ref> Haradu waxay u adeegtaa sidii deegaan loogu talagalay noocyada kalluunka iyo shimbiraha ee halista ku jira.<ref>{{Cite web |title=Safeguarding a Global Freshwater Fish Hotspot |url=https://www.rainforesttrust.org/urgent-projects/safeguarding-a-global-freshwater-fish-hotspot/ |access-date=2024-06-19 |website=Rainforest Trust |language=en-US}}</ref> == Eeg barnaamijyada kale == * [[Lake Bujuku]] == Tixraacyo == {{Reflist}} 1zwh4k6lz772qqrz1w07541yq8t61kx 0 48275 300127 2026-06-28T11:55:58Z Isma4l 41797 /* */ 300127 wikitext text/x-wiki '''Harada Nyabikere''' waa haro ku taal [[Kabarole District|degmada Kabarole]] ee Uganda. Harada waxaa sidoo kale loo yaqaannaa "Harada Rahmanti" maadaama ay ku jiraan noocyo kala duwan oo rahmantii ah (frogs) biyaha dhexdiisa.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://daytrip.com/discover/location/lake-nyabikere |title=Lake Nyabikere |access-date=11 June 2024 |website=daytrip.com |archive-date=13 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613072114/https://daytrip.com/discover/location/lake-nyabikere |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=18 July 2022 |title=Adventures At Lake Nyabikere {{!}} Lake of Frogs {{!}} Uganda Safaris |url=https://www.achieveglobalsafaris.com/adventures-at-lake-nyabikere/ |access-date=11 June 2024 |website=Achieve Global Safaris |language=en-US |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611144504/https://www.achieveglobalsafaris.com/adventures-at-lake-nyabikere/ |url-status=live }}</ref> Sidoo kale waa haro foolkaano ah oo ku dhex taal silsiladaha Buurta Rwenzori ee galbeedka Uganda iyo goob loo safro oo loo dalxiis tago ee Uganda.<ref>{{Cite web |last=COMMUNITY |first=ISUNGA CULTURAL |date=26 May 2020 |title=LAKE NYABIKERE IN ISUNGA |url=https://isungacommunity.wixsite.com/website/post/lake-nyabikere-in-isunga |access-date=11 June 2024 |website=Isunga Cultural C |language=en |archive-date=13 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613072134/https://isungacommunity.wixsite.com/website/post/lake-nyabikere-in-isunga |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lake Nyabikere Vacation Rentals & Homes - Western Region, Uganda |url=https://www.airbnb.com/lake-nyabikere-uganda/stays |access-date=11 June 2024 |website=Airbnb |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Uganda |first=Gorilla Safaris |date=23 January 2021 |title=Lake Nyabikere Crater Lake Uganda |url=https://www.gorillasafaris-uganda.com/lake-nyabikere-crater-lake-uganda/ |access-date=11 June 2024 |website=Gorilla Safaris Uganda |language=en-US |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611150005/https://www.gorillasafaris-uganda.com/lake-nyabikere-crater-lake-uganda/ |url-status=live }}</ref> == Dhirta iyo xayawaanka == Aagga ku xeeran Harada Nyabikere wuxuu leeyahay shimbansiyaal, noocyo kala duwan oo shimbiraha ah, iyo noocyo geedo kala duwan iyo noocyo dhir kale ah, wuxuuna u adeegaa sidii goob dalxiis oo loogu talagalay Uganda.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == Eeg barnaamijyada kale == *[[Lake Bujuku]] *[[Lake Kwania]] == Tixraacyo == {{reflist}} {{Coord|0|29|50|N|30|19|43|E|type:waterbody|display=title}} fhfum9pt0ztk5k7ye63c9y7kpvtfbuw 300128 300127 2026-06-28T11:56:14Z Isma4l 41797 /* */ 300128 wikitext text/x-wiki '''Harada Nyabikere''' waa haro ku taal [[Kabarole District|degmada Kabarole]] ee Uganda. Harada waxaa sidoo kale loo yaqaannaa "Harada Rahmanti" maadaama ay ku jiraan noocyo kala duwan oo rahmantii ah biyaha dhexdiisa.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://daytrip.com/discover/location/lake-nyabikere |title=Lake Nyabikere |access-date=11 June 2024 |website=daytrip.com |archive-date=13 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613072114/https://daytrip.com/discover/location/lake-nyabikere |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=18 July 2022 |title=Adventures At Lake Nyabikere {{!}} Lake of Frogs {{!}} Uganda Safaris |url=https://www.achieveglobalsafaris.com/adventures-at-lake-nyabikere/ |access-date=11 June 2024 |website=Achieve Global Safaris |language=en-US |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611144504/https://www.achieveglobalsafaris.com/adventures-at-lake-nyabikere/ |url-status=live }}</ref> Sidoo kale waa haro foolkaano ah oo ku dhex taal silsiladaha Buurta Rwenzori ee galbeedka Uganda iyo goob loo safro oo loo dalxiis tago ee Uganda.<ref>{{Cite web |last=COMMUNITY |first=ISUNGA CULTURAL |date=26 May 2020 |title=LAKE NYABIKERE IN ISUNGA |url=https://isungacommunity.wixsite.com/website/post/lake-nyabikere-in-isunga |access-date=11 June 2024 |website=Isunga Cultural C |language=en |archive-date=13 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240613072134/https://isungacommunity.wixsite.com/website/post/lake-nyabikere-in-isunga |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Lake Nyabikere Vacation Rentals & Homes - Western Region, Uganda |url=https://www.airbnb.com/lake-nyabikere-uganda/stays |access-date=11 June 2024 |website=Airbnb |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Uganda |first=Gorilla Safaris |date=23 January 2021 |title=Lake Nyabikere Crater Lake Uganda |url=https://www.gorillasafaris-uganda.com/lake-nyabikere-crater-lake-uganda/ |access-date=11 June 2024 |website=Gorilla Safaris Uganda |language=en-US |archive-date=11 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611150005/https://www.gorillasafaris-uganda.com/lake-nyabikere-crater-lake-uganda/ |url-status=live }}</ref> == Dhirta iyo xayawaanka == Aagga ku xeeran Harada Nyabikere wuxuu leeyahay shimbansiyaal, noocyo kala duwan oo shimbiraha ah, iyo noocyo geedo kala duwan iyo noocyo dhir kale ah, wuxuuna u adeegaa sidii goob dalxiis oo loogu talagalay Uganda.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == Eeg barnaamijyada kale == *[[Lake Bujuku]] *[[Lake Kwania]] == Tixraacyo == {{reflist}} {{Coord|0|29|50|N|30|19|43|E|type:waterbody|display=title}} gyeow52go3vmvnczxnkgs5lg02uo9ae 0 48276 300129 2026-06-28T11:58:31Z Isma4l 41797 /* */ 300129 wikitext text/x-wiki [[File:Nyabihooko Lake pic 3.jpg|thumb|300x300px|Tani waa haro ku taal Tuulada Kyafoora ee Degmada Ntungamo. Waxaa la aaminsan yahay inay isku mid ahaayeen Harada Kyafoora laakiin markii dambe la qaybiyay.]] '''Harada Nyabihoko''' waa haro ku taal [[Ntungamo District|degmada Ntungamo]], qiyaastii 372 kiiloomitir koonfur ka xigta [[Kampala]], Uganda. Waxay wadaagaan ismaamul-hooseedyada Nyabihoko, Bwongyera (labaduba waxay ku yaallaan Ismaamulka [[Kajara]]), iyo Rubaare oo ku taal Ismaamulka Rushenyi. Haradu waxay ku fadhidaa aag qiyaastii ah 2.31 mayl laba jibaaran.<ref name=":0">{{Cite web |title=The beautiful, historical Nyabihoko lake |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/1489909 |access-date=2023-06-15 |website=New Vision |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Nyabihoko: The lake with an intriguing history |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/nyabihoko-the-lake-with-an-intriguing-history-1516164 |access-date=2023-06-15 |website=Monitor |language=en}}</ref> == Hal-xiraalaha iyo samaysanka == Sida laga soo xigtay hal-xiraale maxalli ah, abuurista Harada Nyabihoko waxaa loo tiiriyaa dhacdooyin xiriir ah oo ku saabsan Mutuumo, oo ahaa beeralay qani ah oo lo'da dhaqda oo ka tirsanaa qowmiyadda Muhima. Waxaa la sheegaa in Mutuumo uu lahaa wey [[Sacredness|muqadas]] ah oo midabo badan, taas oo ilaahyadu uga digeen inuu waligiis cuno, xitaa haddii ay u dhimato si dabiici ah. Si kastaba ha ahaatee, mid ka mid ah safarradiisii ganacsi ee uu ku tagay [[Rwanda]], weydii waa dhimatay, adeegayaashii Mutuumo ee gaajaysnaana, iyagoo iska indhatiray codsiyadii xaaskiisa, ayay hilibkeedii cuneen. falkani wuxuu jabiyay dhaar qoyska wuxuuna ka caraysiiyay ilaahyada. Natiijo ahaan, ilaahyadu waxay ciqaabeen Mutuumo iyo qoyskiisa iyagoo sababay roob aan kala go' lahayn oo da'ayay muddo siddeed iyo labaatan maalmood ah. Daadadkii ka dhashay waxay u beddeleen dhulkii, oo ay ku jirto beertii Mutuumo, Harada casriga ah ee Nyabihoko. Inkastoo Mutuumo uu badbaaday, xaaskiisa, gabadhiisa, adeegayaashiisii, iyo hantidiisiiba way lumeen. Si kastaba ha ahaatee, wiilkiisii aan sharciga ahayn, oo la noolaa adeegayaasha, waa la badbaadiyay.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> == Muhiimadda dhaqanka == Harada Nyabihoko waxay gobolka ku leedahay muhiimad weyn oo dhaqameed iyo mid taariikheed. Maanta, haradu waxay hoy u tahay Dalxiiska Jasiiradda Mutuumo (Mutuumo Island Resort), kaas oo lagu sharfayo hal-xiraalaha. On the [[island|jasiiradda]], waxaa laga heli karaa haraaga aqal dhaqameedkii hore ee [[Ankole]], iyadoo booqdayaasha siinaysa muuqaal ku saabsan hiddaha qaniga ah ee aagga.<ref name=":2">{{Cite web |title=Lake Nyabihoko ~ Lake Nyabihoko Guide ~ Lake Nyabihoko Ntungamo Uganda |url=https://western-uganda.net/lake_nyabihoko.html |access-date=2023-06-15 |website=western-uganda.net}}</ref> == Dalxiiska iyo hawlaha == Harada Nyabihoko waxay soo jiidataa [[Tourism|dalxiisayaasha]] xiiseeya quruxdeeda dabiiciga ah iyo degganaanteeda. Booqdayaashu waxay kireysan karaan doonyo ama doonyaha dhaqameed ee qodidda ah si ay u sahamiyaan harada, iyadoo siinaysa fursad ay ku u kuur-galaan duurjoogta kala duwan iyo noocyada shimbiraha ee ku nool aagga. Qaar ka mid ah noocyada shimbiraha ee caanka ah waxaa ka mid ah [[grey crowned crane|gorgor-madax-guduudkii]], [[fish eagle|gorgorka kalluunka]], iyo [[pelican|haaddii pelican-ka]].<ref name=":1" /> == Caqabadaha iyo dhowrista == Harada Nyabihoko waxay wajahaysaa caqabado, oo ay ku jirto hoos u dhaca tirada kalluunka sababo la xiriira dabar-goynta dhoobada ku xeeran oo ay keentay beerashada joogtada ah. Dadaallada lagu ilaalinayo nidaamka deegaanka dabiiciga ah ee harada iyo horumarinta hababka kalluumaysi ee waara ayaa muhiim u ah dhowristeeda mustaqbalka fog.<ref name=":2" /> [[File:The clouds, vegetation around Lake Nyabihoko in Uganda.jpg|thumb|300x300px|Daruuraha iyo dhirta ku xeeran Harada Nyabihoko ee Uganda]] == Helitaanka == Si loo gaaro Harada Nyabihoko, dadka safarka ah waxay raaci karaan basas ama baabuur gaar ah si ay u tagaan magaalada [[Ntungamo District|Ntungamo]] ka dibna waxay raacayaan wadada aada dhanka Rwashamaire. Halkaas, qiyaastii waa safar 10 kiiloomitir ah oo loo galo harada.<ref name=":0" /> == Eeg barnaamijyada kale == * [[List of lakes of Uganda|Liiska harooyinka Uganda]] == Tixraacyo == {{reflist}} {{coord|0|54|27|S|30|07|46|E|type:waterbody_region:UG|display=title}} alfmcwlthsf8jhuwnetk977lts5qfkq