Aljeeriya

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="so">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>sowiki</dbname>
    <base>https://so.wikipedia.org/wiki/Bogga_Hore</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.8</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Special</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Talk</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">User</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">User talk</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedia talk</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">File</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">File talk</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki talk</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Template</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Template talk</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Help</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Help talk</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Category</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Category talk</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Portal talk</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Aljeeriya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1028</id>
    <revision>
      <id>300276</id>
      <parentid>290099</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:03:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>Fixed grammar</comment>
      <origin>300276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="102754" sha1="bhc32fin8dpot77if4utkgj2si6dxyf" xml:space="preserve">'''Aljeeriya''',si '''rasmi ah Jamhuuriyadda Dimuqraadiga''' Dadweynaha ee Algeria ,  waa waddan ku yaal gobolka Maghreb ee Waqooyiga [[Afrika]] . Waxaa waqooyi bari ka xiga [[Tuuniisiya]] ; dhanka bari ee Liibiya ; dhanka koonfur bari ee Niger ; koonfur-galbeed ee Mali , Mauritania iyo Saxaraha Galbeed ; dhanka galbeed ee [[Marooko]] ; dhanka woqooyina waxaa ka xigay badda Mediterranean-ka . Caasimadda iyo magaalada ugu weyn waa [[Algiers]] , oo ku taal waqooyiga fog ee xeebta Mediterranean.

{{Infobox country
| conventional_long_name = Dadka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Aljeeriya
| native_name            = {{native name|en|People's Democratic Republic of Algeria}}
{{native name|ar|الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية}}&lt;br /&gt;{{resize|
al-Jumhūriyyah al-Jazāʾiriyyah ad-Dīmuqrāṭiyyah ash‑Shaʿbiyyah}}
| name                   = 
| common_name            = Algeria
| image_flag             = Flag of Algeria.svg
| flag_border            = yes
| image_coat             = National Emblem of Algeria (bronze effect).svg
| symbol_type            = [[Emblem of Algeria|Emblem]]
| national_motto         = {{lang|ar|بِالشَّعْبِ و لِلشَّعْبِ}}&lt;br /&gt;
Bi-sh-shaʿb wa li-sh-shaʿb&lt;br /&gt;Waxaa sameeya shacabka, waxaana loogu talagalay shacabka&quot;&lt;ref name=&quot;CONST-AR&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.el-mouradia.dz/arabe/symbole/textes/constitution96.htm|title=Constitution of Algeria, Art. 11|id=language: France and Arabic (government language); people of Algeria speak Arabic and Berber|publisher=El-mouradia.dz|access-date=17 January 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718124116/http://www.el-mouradia.dz/arabe/symbole/textes/constitution96.htm|archive-date=18 July 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;CONST-EN&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm|title=Constitution of Algeria; Art. 11|publisher=Apn-dz.org|date=28 November 1996|access-date=17 January 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725130249/http://www.apn-dz.org/apn/english/constitution96/titre_01.htm|archive-date=25 July 2013 }}&lt;/ref&gt;
| national_anthem        = {{lang|ar|قَسَمًا}}&lt;br /&gt;''[[Kassaman|Qasaman]]''&lt;br /&gt;&quot;Waan ku dhaaranayaa &quot;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:National anthem of Algeria, by the U.S. Navy Band.oga]]}}&lt;/div&gt;
| image_map              = Algeria (centered orthographic projection).svg
| map_width              = 250px
| image_map2             = 
| capital                = [[Algiers]]
| coordinates            = {{Coord|36|42|N|3|13|E|type:city_region:DZ}}
| largest_city           = capital
| religion               = {{unbulleted list|99% [[Islam in Algeria|Sunni Islam]] ([[State religion|official]]) |&lt;1% others}}
| official_languages     = {{Plainlist|
* [[Carabi|Carabi]] 
* [[Heerka Aljeeriya Berber|Berber]]{{efn|The [[Algerian constitutional amendment of 2016]] officialized Berber as Algeria's second &quot;official&quot; language. The revised constitution also created the [[Algerian Academy of Amazigh Language]], which is responsible for promoting Berber &quot;in view of cementing, in the future, its official language status&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Kestler-D'Amours|first=Jillian|title=Algeria's Berbers protest for language rights|url=https://www.aljazeera.com/news/2017/12/15/algerias-berbers-protest-for-tamazight-language-rights|access-date=2024-09-17|website=Al Jazeera|language=en}}&lt;/ref&gt;}}}}
| languages_type         = National vernacular
| languages              = [[Carabi]]{{efn|The official languages are [[Modern Standard Arabic]] and, since 2016, [[Standard Algerian Berber]].&lt;ref&gt;{{Cite web|date=2019-06-13|title=What Languages Are Spoken In Algeria?|url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-algeria.html |access-date=2024-07-07|website=WorldAtlas|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Algerian Arabic is the [[spoken language]] used by the vast majority of the population. Other [[Languages of Algeria|Arabic dialects and minority languages]] are spoken regionally.}}
| languages2_type        = Afafka Shisheeye
| languages2             = [[Faransiis|Faransiis]]{{efn|see [[Luqadda Faransiiska ee Aljeeriya]]}}&lt;br /&gt;[[ingiriis|ingiriis]]{{efn|see [[Luqadda Ingiriisiga ee Aljeeriya]]}}
| ethnic_groups          = Eeg [[#Ethnic groups|Ethnic groups]]
| religion_ref           = &lt;ref name=&quot;CIA&quot;&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Algeria|access-date=20 March 2021}}&lt;/ref&gt;
| demonym                = [[Aljeeriya|Aljeeriyaan]]
| government_type        = Midaysan [[Jamhuuriyad nus-madaxweyne ah]]
| leader_title1          = [[Madaxweynaha Aljeeriya|Madaxweyne]]
| leader_name1           = [[Abdelmadjid Tebboune]]
| leader_title2          = [[Ra'iisul Wasaaraha Aljeeriya|Ra'iisul Wasaare]]
| leader_name2           = [[Sifi Ghrieb]]
| leader_title3          = [[Liiska madaxweynayaasha Golaha Qaranka (Aljeeriya)|Guddoomiyaha Golaha]]
| leader_name3           = [[Azouz Nasri]]
| leader_title4          = [[Liiska madaxweynayaasha Golaha Qaranka Shacabka(Aljeeriya)|Gudoomiyaha Golaha]]
| leader_name4           = [[Ibraahim Boughali]]
| legislature            = [[Baarlamaanka Algeria|Baarlamaanka]]
| upper_house            = [[Golaha Qaranka]]
| lower_house            = [[Golaha Qaranka Shacabka]]
| sovereignty_type       = [[Taariikhda Aljeeriya|Aasaasid]]
| established_event1     = [[Numidia]]
| established_date1      = 202 BC
| established_event2     = [[Boqortooyada Tlemcen]]
| established_date2      = 1235
| established_event3     = [[Maamulka Aljeeriya]]
| established_date3      = 1516
| established_event4     = [[Faransiiska Algeria]]
| established_date4      = 5 July 1830
| established_event5     = [[Dagaalkii Aljeeriya|Madaxbanaanida]]
| established_date5      = 5 July 1962
| area_km2               = 2381741
| area_rank              = 10aad
| area_sq_mi             = 919595
| percent_water          = 
| population_estimate    = 47,400,000&lt;ref name=population&gt;{{cite web|url=https://elwatan-dz.com/demographie-plus-de-47-millions-dalgeriens-dici-2025|title=Démographie : Plus de 47 millions d'Algériens d'ici 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|last1=Aït Saâda|first1=Farid|title=L'espérance de vie moyenne des Algériens est de 79,6 ans : Une qualité de vie nettement meilleure|url=https://www.elmoudjahid.dz/fr/economie/l-esperance-de-vie-moyenne-des-algeriens-est-de-79-6-ans-une-qualite-de-vie-nettement-meilleure-220929|website=[[El Moudjahid]]|access-date=5 September 2024|language=fr}}{{Dead link|date=January 2025|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2025
| population_estimate_rank = 33aad
| population_census_year = 
| population_density_km2 = 19
| population_density_sq_mi = 49
| population_density_rank = 206aad
| GDP_PPP                = {{increase}} $875.334 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEODZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_year           = 2025
| GDP_PPP_rank           = 39aad
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $18,525&lt;ref name=&quot;IMFWEODZ&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 100aad
| GDP_nominal            = {{increase}} $268.885 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEODZ&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/DZA|title=World Economic Outlook Database, April 2024|publisher=[[International Monetary Fund]]|website=IMF.org|access-date=April 16, 2024}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2025
| GDP_nominal_rank       = 49aad
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $5,691&lt;ref name=&quot;IMFWEODZ&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 111aad
| Gini                   = 27.6
| Gini_year              = 2011
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|author=&lt;!--Staff writer(s); no by-line.--&gt;|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|title=Distribution of Family Income&amp;nbsp;– Gini Index|work=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=1 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|archive-date=13 June 2007|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=DZ|title=GINI index (World Bank estimate)|publisher=World Bank|access-date=24 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118143415/https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=DZ|archive-date=18 November 2018|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| HDI                    = 0.763
| HDI_year               = 2023&lt;!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web|date=6 May 2025|title=Human Development Report 2025|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|archive-date=6 May 2025|access-date=6 May 2025|publisher=[[United Nations Development Programme]]|language=en}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 96aad
| currency               = [[Diinaar Aljeeriyaan]]
| currency_code          = DZD
| time_zone              = [[Waqtiga Bartamaha Yurub|CET]]
| utc_offset             = +1
| calling_code           = [[Nambarada telefoonka ee Algeria|+213]]
| cctld                  = {{ublist |[[.dz]] |{{lang|ar|[[Internationalized country code top-level domain|.الجزائر]]}}|today=}}
| religion_year          = 2012
}}
Dadka deggan ilaa taariikhda hore , Aljeeriya waxay ku jirtay isgoysyada dhaqamo iyo ilbaxnimooyin badan kun sano, oo ay ku jiraan Fenisiyaanka , Numidiyaanka , Roomaanka , Vandals , iyo Giriigii Byzantine . Aqoonsigeeda casriga ahi waxa uu asal ahaan ka soo jeedaa haajiridda Muslimiinta Carabta qarniyo badan ilaa qarnigii toddobaad iyo Carabayntii ku xigtay ee dadka reer Berber ee asaliga ah . Ka dib isku xigxiggii boqortooyadii Carabta ee Islaamka iyo Berber intii u dhaxaysay qarniyadii siddeedaad iyo 15aad, Nidaamka Algiers waxaa la aasaasay 1516 iyada oo ah dawlad madaxbannaan oo madaxbannaan oo ka tirsan Boqortooyada Cusmaaniyiinta . Ka dib ku dhawaad ​​​​saddex qarni oo awood weyn ku leh badda Mediterranean-ka, dalka waxaa ku soo duulay Faransiiska 1830 oo si rasmi ah u qabsaday 1848, inkasta oo aan si buuxda loo qabsan oo aan la dejin ilaa 1903. Xukunka Faransiiska wuxuu keenay degsiimo ballaaran oo Yurub ah oo barakiciyay dadka maxalliga ah, taas oo la dhimay ilaa saddex-meelood meel sababtoo ah dagaal, cudur, iyo gaajo. Xasuuqii Setif iyo Guelma ee 1945 kii ayaa kiciyay iska caabin maxalli ah oo ku dhammaaday dagaalkii Aljeeriya ee 1954. Aljeeriya waxay xornimada qaadatay 1962. Waxay u soo degtay dagaal sokeeye oo dhiig badan ku daatay 1992 ilaa 2002, oo ku hadhay xaalad degdeg ah oo rasmi ah ilaa 2010-2012 Aljeeriya intii lagu jiray kacdoonkii Carabta .
Baaxadda 2,381,741 kiiloomitir laba jibaaran (919,595 sq mi), Algeria waa dalka tobnaad ee adduunka ugu weyn bed ahaan iyo kan ugu weyn Afrika . Waxay leedahay cimilo badheed-oomane ah, iyadoo saxaraha Sahara ay maamusho inta badan dhulka marka laga reebo waqooyiga bacrin ah iyo buuraleyda, halkaas oo inta badan dadku ay ku urursan yihiin. Dalka Algeria oo ay ku nool yihiin 44 milyan oo qof, waa dalka tobnaad ee ugu dadka badan Afrika, waana dalka 33-aad ee ugu dadka badan adduunka. Luuqadaha rasmiga ah ee Algeria waa Carabi iyo Tamazight ; Inta badan dadku waxay ku hadlaan lahjada Aljeeriya ee Carabiga . Faransiiska waxaa loo isticmaalaa warbaahinta, waxbarashada, iyo arrimaha maamulka qaarkood, laakiin ma laha xaalad rasmi ah. Inta badan Aljeeriya waa Carab , iyadoo Berber ay sameysteen tiro tiro yar. Sunni Islam waa diinta rasmiga ah oo ay ku dhaqmaan boqolkiiba 99 dadweynaha. 
Aljeeriya waa jamhuuriyad madax-weyne-ku-xigeen ah oo ka kooban 58 gobol ( wilayas ) iyo 1,541 deegaan . Waa quwad goboleed ku taal waqooyiga Afrika iyo quwad dhexe ee arrimaha caalamka. Laga bilaabo 2025, waddanku wuxuu leeyahay Tusaha Horumarinta Aadanaha ee ugu sarreeya qaaradda Afrika, iyo kan saddexaad ee ugu dhaqaalaha badan Afrika , oo ay ugu wacan tahay kaydka weyn ee Batroolka iyo Gaaska dabiiciga ah, kuwaas oo ah lix iyo tobnaad iyo sagaalaad ee ugu weyn adduunka, siday u kala horreeyaan. Sonatrach , shirkadda shidaalka qaranka, waa shirkadda ugu weyn Afrika, waana shirkad si weyn u siisa gaasta dabiiciga ah ee Yurub. Ciidamada Aljeeriya ayaa ka mid ah kuwa ugu weyn qaarada Afrika, waxaana ay heystaan ​​miisaaniyada ugu badan ee dhanka difaaca qaaradda, halka 22-aad ee ugu sareysana ay yihiin ciidamada ugu sareeya caalamka.  Aljeeriya waa xubin ka mid ah Midowga Afrika , Jaamacadda Carabta , OIC , OPEC , Qaramada Midoobay , iyo Arab Maghreb Union , oo ay xubin ka tahay aasaasayaasha.

==Magaca==
[[File:Civitates-Orbis-Terrarium-1575.jpg|thumb|Aljeeriya&quot; bogga Muwaaddiniinta Orbis Terrarium ee 1575]]
Noocyada kala duwan ee magaca Aljeeriya waxaa ka mid ah: Carabi : الجزائر , romanized :  al-Jazāʾir , Carabiga Aljeeriya : دزاير , romanized:  dzāyer , French : l'Algérie . Magaca buuxa ee waddanku waa si rasmi ah Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Dadka ee Algeria  ( Af-Carabi: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية , romanized:  al-Jumhūriyah al-Jazāʾiriyah ad-Dīmuqrāṭiyah ash-Dīmuqrāṭiyah ash ; algérienne démocratique , abbr. RADP; Berber Tifinagh : ⵜⴰ&quot; ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ , Farta Laatiinka Berber : Tagduda tazzayrit tamagdayt taɣerfant 
===Asalka erayga===
Magaca Aljeeriya waxa uu ka yimid magaalada Algiers , kaas oo isna ka soo jeeda Carabiga al-Jazāʾir ( الجزائر , 'jaziirada'), iyada oo la ciidaayo afar maxaabiisood oo yaryar oo ka baxsan xeebahateeda, oo ah qaab la jarjaray oo ka mid ah Jazāʾir Banī Mazghanna Mazghanna').  Magaca waxaa bixiya Buluggin ibn Ziri ka dib markii uu ka dhacay burburka magaalada Icosium ee Foynikiin 950 .
 Algeria waxay magaceeda ka hooyada Regency of Aljeeriya ama Regency of Algiers, xukunka Cusmaaniyiinta lagu tilmaamay bartamaha Maghreb, taariikhda 16aad.  Muddadaas waxaa la xusulduubay urur iyo mid maamul oo ka qaybqaatay aasaaskii Watan el djazâïr ( وطن الجزائر , 'waddanka Algiers') iyo qeexidda xuduudaha uu la maamullada ah ee bari iyo galbeed.  Turkidii Cusmaaniyiinta ee degtay Aljeeriya waxay ku tilmaami jireen jireen iyo dadyowga &quot; Aljeeriya &quot;.  Isagoo u dhaqmaya sidii ciidan iyo dhex-xaadhar oo dawladeed, Turkidii Cusmaaraatka, waxay muujinayaan calaamadaha calaamadaha ah ee Aljeeriya sidii dawlad leh dhammaan madax-banaanida , Ciid oo ay wali magac ahaan hoos imanayso Suldaankii Cusmaaniyiinta .  wadaniyiinta Aljeeriya, taariikhyahan iyo dawlad-yaqaan Axmed Tewfik El Madani waxa uu maamulka u arkaa &quot;dawlad Aljeeriya ugu horeysay&quot; iyo &quot;Jamhuuriyadda Cusmaaniyiinta Aljeeriya&quot;.
==Taariikhda==
===Taariikhda hore iyo taariikhdii hore===
[[File:Djemila7.jpg|thumb|Burburkii Roomaanka ee Djémila]]
Qiyaastii ~ 1.8-milyan oo sano jir farshaxan-dhagax ah oo laga keenay Ain Hanech (Algeria) ayaa loo tixgaliyay inay matalaan agabka qadiimiga ah ee ugu da'da weyn Waqooyiga Afrika. Qalabka dhagaxa ah iyo lafaha calaamadeysan ee laga soo saaray laba kayd oo u dhow Ain Boucherit ayaa lagu qiyaasaa ~ 1.9 milyan sano jir, iyo xitaa dhagaxyada dhagaxa ah ee da'doodu tahay ~ 2.4 milyan sano. Sidaa darteed, caddaynta Ain Boucherit waxay muujinaysaa in hominins awoowayaashu ay degganaayeen cirifka Mediterranean-ka ee waqooyiga Afrika wax badan ka hor intii hore loo maleynayay. Caddaynta ayaa si xoog leh ugu doodeysa in goor hore la kala firdhiyo soo saarista qalabka dhagxaanta iyo isticmaalka laga soo bilaabo Bariga Afrika, ama dhacdo suurtogal ah oo asal badan ka timid ee tignoolajiyada dhagaxa ee Bariga iyo Waqooyiga Afrika labadaba.
Qalabka Neanderthal sameeyayaasha waxay soo saareen faasas gacmeedyada Levalloisian iyo qaababka Mousterian (43,000 BC) oo la mid ah kuwa Levant . Algeria waxay ahayd goobta ugu sareysa ee horumarinta farsamooyinka qalabka Flake Paleolithic .  Qalabka wakhtigan, laga bilaabo qiyaastii 30,000 BC, waxaa lagu magacaabaa Aterian (ka dib goobta qadiimiga ah ee Bir el Ater , koonfurta Tebessa ).
Warshadaha daabka ugu horreeya ee Waqooyiga Afrika waxaa loo yaqaan Iberomaurusian (oo ku yaal badi gobolka Oran ). Warshadani waxay u muuqataa inay ku fiday dhammaan gobollada xeebaha ee Maghrib intii u dhaxaysay 15,000 iyo 10,000 BC. Ilbaxnimada Neolithic (gurinimada xoolaha iyo beeraha) waxay ka soo baxday Saharan iyo Mediterranean Maghreb laga yaabee horaantii 11,000 BC  ama dabayaaqadii u dhaxaysay 6000 iyo 2000 BC. Noloshan, oo si hodan ah loogu sawiray sawir-gacmeedka Tassili n'Ajjer , ayaa ku badnaa Aljeeriya ilaa xilligii qadiimiga ahaa. Isku dhafka dadyowga Waqooyiga Afrika ayaa aakhirkii isu biirsaday dad asal ah oo u dhashay in loogu yeero Berbers , kuwaas oo ah dadka asaliga ah ee waqooyiga Afrika. 
[[File:L%27arc_de_timgade_(2).jpg|thumb|Arch of Trajan ee burburka Roomaanka ee Timgad]]
Laga soo bilaabo xaruntooda ugu muhiimsan ee awoodda Carthage , Carthaginians waxay ballaariyeen oo ay dejiyeen degsiimo yaryar oo ku teedsan xeebta Waqooyiga Afrika; 600 BC, joogitaanka Finikiya ayaa ka jiray Tipasa , bariga Cherchell , Hippo Regius ( Annaba casriga ah ) iyo Rusicade ( Skikda casriga ah ). Degsiimooyinkan waxay u adeegeen sidii magaalooyin suuq ah iyo sidoo kale xerooyin.

Markii ay korortay awoodda Carthaginian, saameynta ay ku leedahay dadka asaliga ah ayaa si aad ah u kordhay. Ilbaxnimada Berber waxay mar horeba soo martay heer ay beeraha, wax soo saarka, ganacsiga, iyo ururrada siyaasadeed ay taageereen dawlado dhawr ah. Xidhiidhka ganacsi ee ka dhexeeya Carthage iyo Berber ee gudaha ayaa koray, laakiin balaadhinta dhulku waxay sidoo kale keentay in la addoonsado ama qoritaanka millatari ee Berberka qaarkood iyo in laga soo saaro canshuuraha kuwa kale.
[[File:GM_Massinissa.png|thumb|Masinissa ( c.  238-148 BC), boqorkii ugu horreeyay ee Numidia]]
Horraantii qarnigii 4aad ee BC, woqooyigu wuxuu u qaybsan yahay laba boqortooyo Masaesyli galbeed oo ay hogaaminayaan boqortooyadii Syphax iyo Massylii ee bari. Berbers waxay samaysteen qaybta kaliya ee ugu weyn ciidanka Carthaginian. Kacdoonkii calooshood u shaqeystayaal , askartii Berber waxay ka gadoodeen 241 ilaa 238 BC ka dib markii ay mushaar la’aan ahaayeen ka dib guuldaradii Carthage ee dagaalkii ugu horreeyay ee ciqaabta . Waxay ku guulaysteen inay gacanta ku dhigaan inta badan dhulka Carthage ee Waqooyiga Afrika, waxayna soo saareen qadaadiic uu ku qoran yahay magaca Liibiya, oo Giriigga loo isticmaalo si loogu qeexo dadka u dhashay Waqooyiga Afrika. Gobolka Carthaginian ayaa hoos u dhacay sababtoo ah guuldarrooyinka isdaba jooga ah ee Roomaanku ka soo gaaray Dagaalkii Punic . 
146 BC, magaalada Carthage waa la burburiyey. Markii ay awoodda Carthaginian hoos u dhacday, waxaa koray saamaynta hoggaamiyeyaasha Berber ee dhulka dambe. Qarnigii 2aad ee BC, waxa soo baxay boqortooyooyin Berber ah oo waaweyn balse si dabacsan loo maamulay. Laba ka mid ah waxaa lagu aasaasay Numidia , oo ka dambeysa aagagga xeebta ee ay maamusho Carthage. Galbeedka Numidia waxay ku taal Mauretania , kaas oo ku fidsan wabiga Moulouya ee Marooko casriga ah ilaa Badweynta Atlantic. Meesha ugu sarraysa ee ilbaxnimada Berber, oo aan sinnayn ilaa imaatinka Almohads iyo Almoravids in ka badan kun sano ka dib, waxa la gaadhay xukunkii Masinissa ee qarnigii 2aad ee BC.
[[File:Justinian555AD.png|thumb|Dhulalka ka kooban yahay Aljeeriya-da casriga ah waxay qayb ka ahaayeen Byzantine Waqooyiga Afrika (Boqortooyada 555 ee hoos timaada Justinian Great , heerkeedii ugu badnaa tan iyo dhicitaankii Boqortooyada Roomaanka Galbeed ( vassals in pink))]]
Ka dib dhimashadii Masinissa ee 148 BC, boqortooyooyinkii Berber waa la qaybsaday oo dib u midoobay dhowr jeer. Khadkii Masinissa wuxuu noolaa ilaa 24 AD, markaas oo dhulka Berber ka haray lagu daray Boqortooyada Roomaanka .
[[File:Side_face_(2).jpg|thumb|Qoraal Roman ah oo ka yimid Agueneb ee gobolka Laghouat]]
Dhowr qarni Aljeeriya waxaa xukumayay Roomaaniyiintu, kuwaas oo gobolka ka aas aasay gumeysi badan. Aljeeriya waxay hoy u tahay tirada labaad ee ugu badan ee goobaha Roomaanka waxayna ku sii jirtaa ka dib Talyaaniga. Rome, ka dib markii ay ka takhalustay Carthage ee xoogga badan sannadkii 146 BC, waxay go'aansatay qarni ka dib inay ku darto Numidia si ay u noqoto sayid cusub ee Waqooyiga Afrika. Waxay dhisteen in ka badan 500 oo magaalo. Sida Waqooyiga Afrika inteeda kale, Algeria waxay ahayd mid ka mid ah dambiisha rootiga ee Boqortooyada, dhoofinta badarka iyo waxyaabaha kale ee beeraha. Saint Augustine wuxuu ahaa hoggaamiyaha kiniisadda Hippo Regius (maanta Annaba, Algeria), oo ku yaal gobolka Roomaaniga ee Afrika . Vandals -ka Jarmalka ee Geiseric waxay u guureen Waqooyiga Afrika 429, iyo 435 waxay gacanta ku hayaan xeebta Numidia. Ma aysan samayn wax qabad la taaban karo oo dhulka ah, maadaama ay dhibaateeyeen qabaa'ilka deegaanka. Dhab ahaantii, markii ay Byzantines yimaadeen Leptis Magna waa la dayacay oo gobolka Msellata waxaa qabsaday Laguatan wadani ah oo ku mashquulsan fududaynta Amazigh siyaasadeed, milatari iyo soo noolayn dhaqameed.  Intaa waxaa dheer, inta lagu guda jiro xukunka Roomaanka, Byzantines, Vandals, Carthaginians, iyo Ottomans dadka Berber waxay ahaayeen kuwa kaliya ama mid ka mid ah kuwa yar ee Waqooyiga Afrika ee madaxbannaanida. Reer Berber aad bay u adkaysanayeen oo xataa intii muslimiintu qabsadeen waqooyiga Afrika waxay weli gacanta ku hayeen buurahooda. 
Burburkii Boqortooyadii Roomaanka ee Galbeedka waxa ay horseedday in la aasaaso Boqortooyo dhalad ah oo fadhigeedu yahay Altava (Aljeeriya maanta) oo loo yaqaan Boqortooyada Mauro-Roman . Waxaa ku guulaystay boqortooyo kale oo fadhigeedu ahaa Altava, Boqortooyada Altava . Intii lagu jiray xukunkii Kusaila dhulkeedu wuxuu ka bilaabmay gobolka Fez -ka casriga ah ee galbeedka ilaa galbeedka Aurès iyo markii dambe Kairaouan iyo gudaha Ifriqiya ee bari. 
===Qarniyadii dhexe===
Ka dib iska caabin dayacan oo kaga yimid dadka deegaanka, Carabtii Muslimka ahayd ee Khulafadii Umayyad waxay qabsadeen Aljeeriya horaantii qarnigii 8aad.
Dad aad u tiro badan oo reer Berber ah ayaa qaatay diinta Islaamka. Dadka Masiixiyiinta ah, Berberka iyo Laatiinka ku hadla ayaa ku hadhay aqlabiyadda ugu weyn Tunisia ilaa dhamaadkii qarnigii 9aad Muslimiintuna waxay noqdeen aqlabiyad aad u badan wakhti 10aad.  Kadib dhicistii Khilaafadii Umawiyiinta, waxaa soo baxay boqortooyo maxalli ah oo badan, oo ay ku jiraan Rustamids , Aghlabids , Fatimids , Zirids , Hammadids , Almoravids , Almohads iyo Zayyanid . Nasaaradu waxay ka tageen saddex mawjadood: qabsashadii hore ka dib, qarnigii 10aad iyo 11aad. Kuwii ugu dambeeyay waxaa Sicily u daadgureeyay Normans , inta soo hartayna waxay dhinteen qarnigii 14aad.
[[File:Fatimid.jpg|thumb|Fatimid Caliphate, oo ah boqortooyo Shiico Ismaili oo ka talinaysay inta badan Waqooyiga Afrika, c. 960-1100]]
[[File:Statue_of_Dyhia_in_Khenchela_(Algeria).jpg|thumb|Xusuusta Dihya ee Khenchela , Aljeeriya]]
Intii lagu jiray qarniyadii dhexe , Waqooyiga Afrika waxay hoy u ahayd culimo waaweyn oo badan, Awliyo iyo madax ay ka mid yihiin Juda Ibn Quraysh , naxwaha ugu horreeya ee lagu sheego luqadaha Semitic iyo Berber, sayidyadii waaweynaa ee Suufiyada Sidi Boumediene (Abu Madyan) iyo Sidi El Houari , iyo Emirs Abd Al Mu'min iyo Yāghmūrasen . Xiligaas ayey Faatiimiyiin ama caruurtii Faaduma bintu Muxamed u yimaadeen Maghrib . Kuwan &quot;Fatimids&quot; waxay sii wadeen inay heleen boqortooyo waara oo ku fidsan guud ahaan Maghreb, Hejaz iyo Levant , iyagoo ku faanaya dawlad gudaha ah oo cilmaani ah, iyo sidoo kale ciidan iyo ciidan xoog leh, oo ka kooban Carab iyo Levanti oo ka soo bilaabma Algeria ilaa caasimaddooda Qaahira . Khilaafadii Faadimiyiinta waxay billaabatay inay burburto markii ay madaxdeedii Zirid- ku goosteen. Si ay u ciqaabaan Faadimiyiintu waxay u direen Carab Banu Hilaal iyo Banu Suleym . Dagaalka natiijadiisa waxaa lagu tiriyaa halyeyga Taghribāt . In Al-Tāghrībāt Halyeyga Amazigh Zirid Khālīfā Al-Zānatī wuxuu maalin walba weyddiistaa, duels, si uu uga adkaado geesiga Hilalan Abu Zayd al-Hilali iyo kuwa kale oo badan oo carbeed oo guulo xiriir ah. Si kastaba ha ahaatee, reer Zirid , ayaa ugu dambeyntii laga adkaaday iyaga oo keenay qaadashada caadooyinka iyo dhaqanka Carabta. Qabiilada Amazigh ee asaliga ah , si kastaba ha ahaatee, waxay ahaayeen kuwo si weyn u madax banaan, waxayna ku xidhan tahay qabiilka, goobta iyo wakhtiga qaybo kala duwan oo Maghreb ah, oo mararka qaarkood mideeya (sida Fatimids hoos yimaada). Dawladdii Fatimid Islamic State, oo sidoo kale loo yaqaan Fatimid Caliphate waxay samaysay boqortooyo Islaami ah oo ay ku jiraan Waqooyiga Afrika, Sicily, Falastiin , Jordan , Lubnaan , Suuriya , Masar , xeebta Badda Cas ee Afrika, Tihamah, Hejaz iyo Yemen .   Khulafadii ka timid Waqooyiga Afrika waxay la baayacmushtari jireen boqortooyooyinkii kale ee wakhtigoodii, sidoo kale waxay qayb ka noqdeen taageero iyo shabakad ganacsi oo ay la lahaayeen dawladihii kale ee Islaamka xilligii Islaamka.
Reer Berbera taariikh ahaan waxay ka koobnaayeen dhawr qabiil. Labada laamood ee ugu waaweyni waxay ahaayeen qabiilada Botr iyo Barnès, kuwaas oo loo qaybiyey qabaa'il, iyo mar labaad oo loo qaybiyey qabiillo. Gobol kasta oo Maghreb ka tirsan waxa uu ka koobnaa dhowr qabiil (tusaale, Sanhadja , Houara , Zenata , Masmouda , Kutama , Awarba, iyo Berghwata ). Dhammaan qabaa'ilkaas waxay sameeyeen go'aanno dhuleed madaxbannaan.
Dhowr boqortooyood oo Amazigh ah ayaa soo baxay qarniyadii dhexe ee Maghreb iyo dhulalka kale ee u dhow. Ibnu Khalduun waxa uu soo bandhigay miis uu ku soo koobayo boqortooyadii Amazigh ee gobolka Maghreb, Zirid , Ifranid , Maghrawa , Almoravid , Hammadid , Almohad , Merinid , Abdalwadid , Wattasid , Meknassa and Hafsid dynasties. Labada boqortooyadood ee Hammadiid iyo Zirid iyo sidoo kale Faadimiyiintu waxay maamulkooda ka dhisteen dhammaan dalalka Magrib. Reer Zirid waxay ka talinayeen dhulka hadda loo yaqaan Algeria, Tunisia, Morocco, Libya, Spain, Malta iyo Italy. Hammadiidku waxay qabsadeen oo qabsadeen gobollo muhiim ah sida Ouargla, Constantine, Sfax, Susa, Algiers, Tripoli iyo Fez iyaga oo ka soo dhisayay xukunkooda waddan kasta oo ku yaal gobolka Maghreb .  Fatimids oo ay abuureen oo ay aasaaseen Kutama Berbers waxay qabsadeen dhammaan Waqooyiga Afrika iyo sidoo kale Sicily iyo qaybo ka mid ah Bariga Dhexe.
[[File:Maghrawa_dynasty_-_dynastie_maghraoua.jpg|thumb|Dhulka ay maamulaan Maghrawa]]
Kacdoonkii Berber ka dib dawlado badan oo madax banaan ayaa ka soo baxay guud ahaan Maghreb. Aljeeriya waxaa laga dhisay Boqortooyada Rustamid . Boqortooyada Rustamid waxay ku fidday Tafilalt ee Marooko ilaa buuraha Nafusa ee Liibiya oo ay ku jiraan koonfurta, bartamaha iyo galbeedka Tunisia sidaas darteed ay ku jiraan dhulalka dhammaan wadamada maanta casriga ah ee Maghreb, koonfurta Boqortooyada Rustamid waxay ku fidday xudduudaha casriga ah ee Maali oo ay ku jirto dhulka Mauritania . 
Markii ay kordhiyeen maamulkooda dhammaan Maghreb, qayb ka mid ah Spain iyo si kooban Sicily,  oo ka soo jeeda Aljeeriya casriga ah, Zirids kaliya waxay gacanta ku hayaan Ifriqiya casriga ah qarnigii 11aad. Ziridku waxay aqoonsadeen suzeraintinimada khulafadii Faatimid ee Qaahira. El Mucizz taliyihii Zirid ayaa go'aansaday inuu joojiyo aqoonsigaas oo uu ku dhawaaqay madax-bannaanidiisa.                Zirids waxay sidoo kale la dagaallameen boqortooyooyinkii kale ee Zenata, tusaale ahaan Magrawa , oo ah boqortooyo Berber ah oo asal ahaan ka soo jeeda Aljeeriya, taas oo mar ahayd awoodda ugu weyn ee Maghreb oo xukuntay inta badan Morocco iyo galbeedka Algeria oo ay ku jiraan Fez, Sijilmasa , Aghmat , Oujda , inta badan Sous iyo Draa's ilaa Aljeeriya. 
Maadaama dawladii Faadimiyiintu ay wakhtigaa aad u liidatay in ay isku dayaan duulaan toos ah, waxay heleen hab kale oo ay kaga aargoostaan. Inta u dhaxaysa webiga Niil iyo Badda Cas waxaa ku noolaa qabiilo reer baadiye ah oo reer Baadiyaha ah oo laga soo cayrshay Carabta qas iyo qalalaase dartood. Banu Hilaal iyo Banu Sulaym tusaale ahaan, kuwaas oo si joogto ah u carqaladeeyey beeralayda dooxada Niil maadaama ay reer-guuraagu inta badan dhici jireen beerahooda. Wasiirkii Faadimiyiinta markaas wuxuu go’aansaday inuu burburiyo wixii uu maamuli waayay, wuxuuna jebiyey heshiis uu la galay ugaasyadii reer Baadiyaha.    Faadimiyiintu xataa waxay siiyeen lacag ay ku baxaan.
Qabiilo dhan ayaa la baxay haween, caruur, odayaal, xoolo iyo qalab xero. Qaarkood waxay ku istaageen jidka, gaar ahaan Cyrenaica , oo ay weli ka mid yihiin qodobbada lagama maarmaanka u ah deegaanka , laakiin intooda badan waxay soo gaadheen Ifriqiya by gobolka Gabes , waxay yimaadeen 1051 . Carabtu inta badan ma ay qabsan jirin magaalooyinka, taa beddelkeedana waa ay bililiqeysteen oo burburiyeen.
[[File:Mosqu%C3%A9e_de_Mansourah,_Tlemcen,_2024.jpg|thumb|Masjidka Mansourah , Tlemcen]]
Duullaanku wuu sii socday, 1057-kii Carabtu waxay ku fideen bannaanka sare ee Constantine halkaas oo ay ku hareereeyeen Qalaakii Banu Hammad (caasimadii imaaraddii Hammadiid ), sidii ay Kairouan ku sameeyeen dhawr iyo toban sano ka hor. Halkaa waxay si tartiib tartiib ah u heleen bannaanka sare ee Algiers iyo Oran . Qaybo ka mid ah dhulalkaas waxaa xoog Almohaad dib ula wareegay qeybtii labaad ee qarnigii 12-aad. Qulqulka qabaa'ilka Baadiyaha ayaa qayb weyn ka ahaa af-afgaradkii, Carabaynta dhaqanka Maqrib iyo ku fiditaankii reer-guuraaga deegaannadii ay markii hore beeralaydu ku badnaayeen.  Ibnu Khalduun wuxuu xusay in dhulkii ay burburiyeen qabiilada Banu Hilaal ay noqdeen saxare gabi ahaan oomane ah. 
Almohads oo ka yimid Morocco maanta casriga ah, in kasta oo uu aasaasay nin asal ahaan ka soo jeeda maalintan casriga ah ee Aljeeriya oo loo yaqaan Abd al-Mu'min ayaa dhawaan la wareegi doona maamulka Maghrib. Waqtigii Dawladdii Almohad ee Abd al-Mu'min qabiilka, Koumïa, waxay ahaayeen taageerayaasha ugu weyn ee carshiga iyo hay'adda ugu muhiimsan ee Boqortooyada.     In laga adkaado Boqortooyadii Almoravid ee daciifka ahayd oo ay la wareegeen Marooko 1147, waxay ku riixeen Algeria 1152, iyagoo la wareegay Tlemcen, Oran, iyo Algiers, xakamaynta legdinta ee Hilian Carabta, isla sanadkaas waxay ka adkaadeen Hammadids oo xukumayay Bariga Algeria.
Ka dib guuldaradii muhiimka ahayd ee Battle of Las Navas de Tolosa ee 1212, Almohads waxay bilaabeen inay burburaan. Sanadkii 1235, gudoomiyihii galbeedka Aljeeriya, Yaghmurasen Ibn Zyan , wuxuu ku dhawaaqay madax-banaani wuxuuna aasaasay Boqortooyada Tlemcen ee hoos timaada Boqortooyada Zayyanid . Ka dib markii ay 13 sano la dagaalameen Almohaad, Zayyaniyiintu waxay si ba'an u jebiyeen 1248-kii iyagoo si gaadmo ah u dilay khaliifkii Almohad oo u dhow Cuujda. 
[[File:Maghreb_15th_Century.svg|thumb|Boqortooyadii Zayyaniid ee Tlemcen qarnigii shan iyo tobnaad iyo deriskeeda]]
Zayyanidu waxay gacanta ku hayeen inta badan Aljeeriya saddexdii qarni ee soo socday. Halka bariga Aljeeriya ay si weyn hoos ugu dhacday boqortooyadii Hafsid , Emirate of Bejaia , oo ka koobnayd dhulalka Xafsid ee Aljeeriya, ayaa mararka qaar ka madax banaan maamulka dhexe ee Tunisia. Markii ugu sarreysey, Zayyanids waxay haysteen Morocco sida vassal galbeedka oo ku fidday bari ilaa Tunis , kaas oo la qabsaday xilligii xukunka Abu Tashfin. 
Ka dib dhawr isku dhacyo oo lala yeeshay budhcad-badeed deegaanka Barbary oo ay kafaala qaadeen salaadiinta Zayyanid,        Isbayn waxay bilowday olole ay ku weerarto Algeria oo ay kaga adkaato Boqortooyada Tlemcen. 1505, ciidamada Isbaanishka ayaa soo duulay oo qabsaday Mers el Kébir ,           iyo 1509, waxay qabsadeen Oran ka dib go'doomin dhimasho ah. Kadib guulihii muhiimka ahaa ee ay ka gaareen dadka Aljeeriya ee aagga galbeed-xeebeedka Aljeeriya, Isbaanishku waxay ololahooda ku ballaariyeen xeebaha galbeed ee Aljeeriya. 1510, waxay qabsadeen Bejaia ka dib go'doomin weyn ,  waxay bilaabeen weerar Algiers, waxayna hareereeyeen Tlemcen. Sanadkii 1511, waxay qabsadeen Cherchell iyo Jijel , waxayna weerareen Mostaganem , taas oo ay ku guuldareysteen inay qabsadaan laakiin waxay ku guuleysteen inay ku qasbaan canshuur
[[File:Barbarossa_Hayreddin_Pasha.jpg|thumb|Hayreddin Barbarossa]]
1516, walaalaha gaarka ah ee Turkiga Aruj iyo Hayreddin Barbarossa , kuwaas oo si guul leh uga hoos shaqeeyay Hafsids , waxay u guureen saldhiggoodii Algiers. Waxay ku guulaysteen inay Jijeel iyo Algiers ka qabsadaan Isbaanishka oo gacan ka helaya dadka deegaanka oo u arkayay inay yihiin kuwo ka xoroobay Nasaarada, balse walaalihii ayaa aakhirkii waxay dileen Saalim Al-tumi oo ahaa suubbankii deegaanka, waxayna la wareegeen gacan ku haynta magaalada iyo gobollada ku xeeran. Gobolka ay ka soo jeedaan waxaa loo yaqaanaa maamulka Algiers . Markii Aruj la dilay 1518-kii intii lagu jiray duullaankii Tlemcen , Hayreddin wuxuu ku beddelay taliyihii militariga Algiers. Suldaankii Cusmaaniyiinta ayaa u dhiibay magaca beylerbey iyo ciidan gaaraya ilaa 2,000 oo janis . Isagoo kaashanaya ciidankan iyo dadka u dhashay Aljeeriya, Hayreddin wuxuu qabsaday dhammaan aagga u dhexeeya Constantine iyo Oran (inkasta oo magaalada Oran ay ku sii jirtay gacanta Isbaanish ilaa 1792). 
Beylerbey ku xiga waxa uu ahaa ina Hayreddin Hasan , kaas oo la wareegay jagada 1544. Waxa uu ahaa Kouloughli ama asal isku dhafan, maadaama hooyadii ay ahayd Algerian Mooresse.  Ilaa 1587 Beylerbeylik ee Algiers waxaa maamulayey Beylerbeys oo u adeegay shuruudo aan xad lahayn. Ka dib, oo leh hay'ad maamul caadi ah, guddoomiyeyaasha magaca pasha ayaa xukumay saddex sano. Pasha waxaa caawiyay unug ismaamul ah, oo Aljeeriya looga yaqaanay Ojaq oo ay hogaaminayeen aga . Rabshadaha suuqaq ayaa kacay bartamihii 1600-meeyadii, sababtoo ah si joogto ah lacag looma siin, waxayna si isdaba joog ah uga fallaagoobeen baashaalka. Natiijadu waxay keentay in agtaada ay ku dacweeyaan pasha musuqmaasuq iyo karti la'aan waxayna la wareegeen xukunka 1659. 
Cudurka ayaa marar badan ku dhuftay magaalooyinka Waqooyiga Afrika. Algiers waxay lumiyeen inta u dhaxaysa 30,000 iyo 50,000 oo degane cudurka daacuunka 1620-21, waxayna lahaayeen dhimasho sare 1654-57, 1665, 1691 iyo 1740-42. 
[[File:North_Africa,_from_the_%22Physical_And_Political_Map_Of_Africa_..._1822%22.png|thumb|Khariidadda Nidaamka Algiers horraantii qarnigii 19-aad]]
Burcad badeeda Barbar waxay ugaadhsadeen maraakiibta Kiristanka iyo kuwa kale ee aan islaamka ahayn ee marayey galbeedka badda Mediterranean-ka. Budhcad-badeeddu waxay inta badan kaxaystaan ​​rakaabka iyo shaqaalaha maraakiibta oo ay ka iibiyaan ama u adeegsadaan sidii addoomo . Waxay kaloo sameeyeen ganacsi degdeg ah oo ay ku furteen qaar ka mid ah maxaabiista. Sida laga soo xigtay Robert Davis, laga soo bilaabo qarnigii 16-aad ilaa 19aad, budhcad-badeeddu waxay qabteen 1 milyan ilaa 1.25 milyan oo reer Yurub ah iyagoo addoonsi ah. Waxay marar badan weeraro ku qaadeen magaalooyinka xeebaha Yurub si ay u soo qabtaan addoomo Masiixiyiin ah si ay ugu iibiyaan suuqyada addoonta ee Waqooyiga Afrika iyo qaybo kale oo ka mid ah Boqortooyadii Cusmaaniyiinta . 1544, tusaale ahaan, Hayreddin Barbarossa wuxuu qabsaday jasiiradda Ischia , isagoo kaxaystay 4,000 oo maxbuus, wuxuuna addoonsaday ilaa 9,000 oo degganaa Lipari , ku dhawaad ​​​​dadka oo dhan. Sannadkii 1551, guddoomiyihii Cusmaaniyiinta ee Algiers, Turgut Reis , wuxuu addoonsaday dhammaan dadkii ku noolaa jasiiradda Malta ee Gozo . Budhcad-badeedda Barbar waxay inta badan weeraraan jasiiradaha Balearic . Khatarta ayaa ahayd mid aad u daran taasoo keentay in dadkii deganaa ay ka tageen jasiiradda Formentera . Soo bandhigida maraakiibta shiraac ballaaran laga soo bilaabo bilowgii qarnigii 17aad waxay u ogolaatay inay u soo baxaan Atlantic. 
Bishii Luulyo 1627 laba markab oo budhcad-badeed ah oo ka yimid Algiers oo ka amar qaadanayey budhcad-badeed Nederlaan ah Jan Janszoon ayaa u shiraacday ilaa Iceland ,  waxay weerareen oo qabsadeen addoomo .  Laba toddobaad ka hor markab kale oo burcad badeed ah oo ka yimid Salé ee Marooko ayaa isna weeraray Iceland. Qaar ka mid ah addoommadii Algiers la keenay ayaa markii dambe dib loogu soo celiyay Iceland, laakiin qaar ayaa doortay inay sii joogaan Algeria. Sannadkii 1629-kii, maraakiibta budhcad-badeedda ee Algeria waxay weerareen jasiiradaha Faroe .
[[File:Portrait_de_Baba_Ali,_Dey_d%27Alger.jpg|thumb|Baba Ali Chaouch , Dey Aljeeriya]]
[[File:Niels_simonsen_Alger_2.jpg|thumb|Algiers, waxaa qoray Niels Simonsen]]
Sannadkii 1659kii, Janissaries ee fadhiyey Algiers, oo loo yaqaanay Odjak ee Algiers, waxay ku biireen shirkad ka mid ah kabtannada corsair ee loo yaqaan Reis si ay u afgembiyaan ku-xigeenkii Cusmaaniyiinta . Hogaamiye cusub oo deegaanka ah ayaa la rakibay oo loo yaqaan &quot;Agha&quot;; Jagadu waxay noqotay &quot; Dey &quot; 1671, kaas oo loo dooran lahaa divan , gole ka kooban ilaa lixdan sarkaal oo sare oo militari ah. Sidaa darteed, Algiers waxay noqotay jamhuuriyad milatari oo madaxbannaan. Odjak ayaa markii hore gacanta ku hayay nidaamka, laakiin qarnigii 18aad waxay ahaayeen qalabka dey. Inkasta oo Algiers ay magac ahaan ka mid ahayd Boqortooyada Cusmaaniyiinta,          dhab ahaantii waxay u dhaqmi jirtay si ka madax bannaan Boqortooyada inteeda kale, waxayna inta badan la dagaallantay maadooyinka iyo dhulalka kale ee Cusmaaniyiinta sida Beylik ee Tunis . 
Deydu waxay dhaqangal u ahayd maamul dastuuri ah . In kasta oo loo doortay muddo nololeed, 159 sano ee soo socda (1671-1830), afar iyo toban ka mid ah sagaal iyo labaatankii deys ayaa la dilay. In kasta oo xoog, afgembi ciidan iyo kooxo mooryaan ahi ay mararka qaar maamulayeen, haddana hawl-maalmeedkii dawladda Deylikaal waxa uu ahaa mid nidaamsan oo la yaab leh. In kasta oo dawladu ay u hiilisay caaqilada qabaa’ilka, haddana marna may yeelan isbahaysi la isku raacsan yahay oo baadiyaha ah, halkaas oo cashuurta culusi ay marar badan kicisay rabshado. Dawlad-goboleedyo iskeed u madax bannaan ayaa loo dulqaatay, awoodda maamulka ayaa dhif iyo naadir lagu dabaqi jiray Kabylia , in kasta oo 1730-kii uu Regency awood u yeeshay in uu la wareego maamulka Boqortooyada Kuku ee galbeedka Kabylia.  Magaalooyin badan oo ku yaal waqooyiga saxaraha Aljeeriya waxay canshuur ka siiyeen Aljeeriya ama mid ka mid ah Beyskeeda. 
Weeraradii Barbary ee badda Mediterranean-ka ayaa sii waday weerarka maraakiibta ganacsiga ee Isbaanishka, taas oo keentay in Boqortooyada Isbaanishka ay isku daydo in ay ku soo duusho Algiers 1775 . Ciidamada badda ee Isbaanishka ayaa duqeeyay magaalada 1783- kii balse waxay ku guul dareysteen inay nabadeeyaan; Olole qarax oo xigay 1784kii waxaa ku biiray ciidamada badda cadawga kale ee Algiers, oo ay ku jiraan Naples , Portugal iyo Knights of Malta . In ka badan 20,000 oo cannonballs ayaa la tuuray, laakiin dadaalka ugu dambeyntii wuu guuldareystay; Spain waxay dacweysay nabada 1786 waxayna bixisay 1 milyan oo pesos Dey. Sanadkii 1792, Algiers waxay dib u qabsadeen labadii goobood ee Isbaanishka ee Oran iyo Mers el Kebir. Isla sanadkaas, waxay qabsadeen Moroccan Rif iyo Oujda , oo ay ka tageen 1795. 
Qarnigii 19-aad, budhcad-badeedda Aljeeriya waxa ay ku sii ahaan jireen xoog xoog leh oo ku sugan badda Mediterranean-ka, iyagoo xataa xidhiidh la samaystay quwadaha Kariibiyaanka, iyaga oo bixinaya &quot;canshuurta shatiga&quot; si ay ugu beddelaan deked ammaan ah oo maraakiibtooda ah. Weerarada lagu qaaday ganacsatada Maraykanka ayaa sababay dagaalkii koowaad iyo labaad ee Barbary , kaas oo soo afjaray bartilmaameedkii maraakiibta Maraykanka ee 1815. Sannad ka dib, isku darka Anglo - Nederland , oo hoos yimaada amarka Lord Exmouth , ayaa duqeeyay Algiers si ay u joojiyaan weerarrada la midka ah ee kalluumaysatada Yurub. Dadaalladaasi waxay caddeeyeen inay guulaysteen, inkasta oo budhcad-badeedda Aljeeriya ay sii socon doonto ilaa uu Faransiisku qabsaday 1830-kii.
[[File:De_Engels-Nederlandse_vloot_in_de_Baai_van_Algiers_ter_ondersteuning_van_het_ultimatum_tot_vrijlating_van_blanke_slaven,_26_augustus_1816._Rijksmuseum_SK-A-1377.jpeg|thumb|Bambaanadii Algiers ee duulista Anglo-Dutch, si ay u taageeraan kama dambaysta ah in la sii daayo addoommadii Yurub, Agoosto 1816]]
===Gumeysigii Faransiiska (1830-1962)===
[[File:Vernet-Combat_de_Somah.jpg|thumb|Dagaalkii Somah ee 1836]]
Iyagoo marmarsiinyo ka dhigaya in yar oo qunsulkooda ah, Faransiisku waxa uu soo duulay oo qabsaday Algiers 1830.                   Sida laga soo xigtay taariikhyahanno dhowr ah, hababka Faransiisku u isticmaalo in lagu dhiso xukunka Aljeeriya waxay gaadheen qiyaas xasuuq .  Taariikhyahan Ben Kiernan ayaa ku qoray qabsashadii Faransiiska ee Aljeeriya: &quot;Sannadkii 1875, qabsashadii Faransiiska waa la dhammaystiray. Dagaalku wuxuu dilay qiyaastii 825,000 Aljeeriya asal ah tan iyo 1830&quot;.  Khasaaraha Faransiiska laga soo bilaabo 1831 ilaa 1851 waxay ahaayeen 92,329 ku dhintay cusbitaalka oo kaliya 3,336 ayaa lagu dilay ficil. Sannadkii 1872, dadka Aljeeriya waxay taagnaayeen qiyaastii 2.9 milyan. Siyaasadda Faransiisku waxay ku salaysnayd &quot;ilbaxnimada&quot; dalka. Ka ganacsiga addoonta iyo budhcad-badeedda Aljeeriya ayaa joogsaday ka dib qabsashadii Faransiiska. Qabsashadii Aljeeriya ee Faransiisku waxay qaadatay wakhti waxayna keentay dhiig badan oo daata. Isku-darka rabshadaha iyo cudurrada faafa ayaa sababay in dadka asaliga ah ee Algeria ay hoos u dhacaan ku dhawaad ​​saddex-meelood meel laga soo bilaabo 1830 ilaa 1872.                         17kii Sebtembar 1860, Napoleon III wuxuu ku dhawaaqay &quot;Waajibkayada ugu horreeya waa inaan ilaalino farxadda saddexda milyan ee Carabta ah, kuwaas oo masiirka hubku uu hoos keenay maamulkayaga.&quot;  Inta lagu jiro wakhtigan, kaliya Kabylia ayaa iska caabiyay, Kabyliyaanku lama gumaysan ilaa ka dib kacdoonkii Mokrani ee 1871.
Alexis de Tocqueville waxa uu qoray oo aan waligii dhammayn qoraal aan la daabicin oo uu ku qeexayo fikradihiisa ku saabsan sidii Algeria looga bedeli lahaa dawlad la haysto oo gumaysato, halkaas oo uu ugu ololaynayey nidaam isku dhafan oo ah &quot;gumaysiga guud iyo guud ahaan gumeysiga&quot; kaas oo ciidamada Faransiisku ay wadar ahaan dagaal kula jiraan dadka rayidka ah halka maamulka gumaysigu uu bixin doono xukunka sharciga iyo xuquuqda hantida ee Faransiiska.
[[File:Abd_al-Qadir.jpg|thumb|Emir Abdelkader , hogaamiyihii Aljeeriya ee ka soo horjeeday gumaystihii Faransiiska, 1865]]
Laga soo bilaabo 1848 ilaa madax-bannaanida, Faransiisku wuxuu maamulay dhammaan gobolka Mediterranean-ka ee Algeria oo ah qayb muhiim ah iyo qayb ka mid ah qaranka. Mid ka mid ah dhulalka ugu dheer ee Faransiisku haysto ee dibadaha, Algeria waxay noqotay meel ay ka soo galaan boqolaal kun oo muhaajiriin Yurub ah , kuwaas oo loo yaqaan gumeysi kadibna loo yaqaan Pied-Noirs . Intii u dhaxaysay 1825 iyo 1847, 50,000 oo Faransiis ah ayaa u haajiray Algeria. Dadkan la soo degay waxay ka faa'iidaysteen dhulkii ay dawladda Faransiisku ka qabsatay dad qabaa'il ah, iyo ku dhaqanka farsamada casriga ah ee beeraha taasoo kordhisay xadiga dhul-beereedka. Dad badan oo reer Yurub ah ayaa degay Oran iyo Algiers , horraantii qarnigii 20aadna waxay sameeyeen aqlabiyadda dadweynaha labada magaalo. 
[[File:Six_chefs_FLN_-_1954.jpg|thumb|Lixda hogaamiye ee taariikhiga ah ee FLN: Rabah Bitat , Mostefa Ben Boulaïd , Mourad Didouche , Mohammed Boudiaf , Krim Belkacem iyo Larbi Ben M'Hidi .]]
Dhammaadkii qarnigii 19-aad iyo horraantii qarnigii 20-aad, saamiga Yurub wuxuu ahaa ku dhawaad ​​shan meelood meel dadka. Dawladda Faransiisku waxay ujeedadeedu ahayd inay Aljeeriya ka dhigto qayb ka mid ah Faransiiska, taasna waxaa ku jiray maalgashi waxbarasho oo la taaban karo gaar ahaan ka dib 1900. Dhaqan iyo caabbinta diinta ee asaliga ah ayaa si weyn uga soo horjeeday dareenkan, laakiin si ka duwan waddammada kale ee la gumeysto ee bartamaha Aasiya iyo Caucasus , Algeria waxay ilaalisay xirfadaheeda shakhsi ahaaneed iyo beero degdeg ah oo bani-aadminimo ah. 
Intii lagu jiray dagaalkii labaad ee aduunka , Algeria waxa ay la wareegtay gacan ku haynta Vichy ka hor intii aanay xorayn xulafadii ku jirtay hawlgalkii Tooshka , kaas oo markii ugu horaysay ciidamo Maraykan ah oo aad u balaadhnaa la geeyey ololihii waqooyiga Afrika .
Si tartiib tartiib ah, ku qanacsanaan la'aanta dadka muslimiinta ah, oo aan lahayn maqaam siyaasadeed iyo mid dhaqaale oo ku hoos jira nidaamka gumeysiga, ayaa dhalisay dalabaadyo madaxbannaan oo siyaasadeed iyo ugu dambeyntii madaxbannaanida Faransiiska . Bishii Maajo 1945kii, kacdoonkii lagaga soo horjeeday ciidamadii Faransiiska ee gumaysiga ku jiray ayaa lagu xakameeyay waxa hadda loo yaqaan xasuuqii Setif iyo Geelle . Xiisada u dhaxaysa labada kooxood waxay soo shaacbaxday 1954-tii, markaasoo dhacdooyinkii rabshada ahaa ee ugu horreeyay ee waxa markii dambe loogu magac daray dagaalkii Aljeeriya ay bilowdeen ka dib markii la daabacay Baaqii 1dii Noofambar 1954kii . Taariikhyahanadu waxay ku qiyaaseen in inta u dhaxaysa 30,000 ilaa 150,000 Harkis iyo dadka ku tiirsan ay dileen Jabhadda Wadaniga Xoraynta (FLN) ama mooryaan hubaysan ee Aljeeriya.  FLN waxay isticmaashay weerarro ku dhufo oo ka dhaqaaq ah Algeria iyo France taas oo qayb ka ah dagaalkeeda, Faransiiskuna wuxuu sameeyay aargoosi daran . Intaa waxaa dheer, Faransiisku waxay burburiyeen in ka badan 8,000 oo tuulo waxayna u rareen in ka badan 2 milyan oo Aljeeriyaan ah xeryaha fiirsashada . 
Dagaalku wuxuu horseeday dhimashada boqolaal kun oo Algerian ah iyo boqolaal kun oo dhaawac ah. Taariikhyahanadu, sida Alistair Horne iyo Raymond Aron , ayaa sheegaya in tirada dhabta ah ee dhimashada Muslimiinta Aljeeriya ay aad uga badan tahay qiyaasta asalka ah ee FLN iyo qiyaasta rasmiga ah ee Faransiiska laakiin ay ka yaraayeen 1 milyan oo dhimasho ah oo ay sheegatay dawladda Aljeeriya xorriyadda ka dib. Horne waxa uu ku qiyaasay khasaaraha Aljeeriya muddada siddeedda sano ah ilaa 700,000.            Dagaalku waxa uu xididdada u siibay in ka badan 2 milyan oo Aljeeriyaan ah. 
Dagaalkii ka dhanka ahaa gumeystihii Faransiiska wuxuu soo afjarmay 1962-kii, markii Aljeeriya ay heshay madax-bannaani buuxda ka dib heshiisyadii Evian March 1962 iyo aftidii is-xilqaan ee Luulyo 1962 .
===Saddexdii sano ee ugu horreeyay ee xornimada (1962-1991)===
Tirada dadka reer Yurub ee Pied -Noirs ee ka soo qaxay Algeria waxay dhamaayeen in ka badan 900,000 intii u dhaxaysay 1962 iyo 1964 .
[[File:Houari_Boumediene%27s_Portrait.jpg|thumb|Houari Boumediene]]
Madaxweynihii ugu horeeyey ee Aljeeriya wuxuu ahaa hogaamiyihii Jabhadda Front de Libération Nationale ( FLN ) Ahmed Ben Bella . Sheegashada Morocco ee qaybo ka mid ah galbeedka Aljeeriya ayaa horseeday Dagaalkii Ciidda ee 1963. Ben Bella waxaa afgambiyay 1965-kii Houari Boumédiène , oo ahaa saaxiibkiisii ​​​​hore iyo wasiirkii gaashaandhigga. Xilligii Ben Bella, dawladdu waxay noqotay hantiwadaag iyo kalitalis sii kordheysa; Boumédienne ayaa sii waday qaabkan. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu si aad ah ugu tiirsanaa ciidanka taageeradiisa, wuxuuna hoos u dhigay xisbiga kaliya ee sharciga ah oo ka dhigaya kaalin calaamad ah. Waxa uu ururiyay beeralayda oo uu bilaabay hawlo warshadayneed oo baaxad leh. Goobaha shidaalka laga soo saaro waa la qarameeyay. Tani waxay si gaar ah faa'iido ugu jirtay hoggaanka ka dib dhibaatadii shidaalka ee caalamiga ahayd 1973 .
Ku-xigeenka Boumédienne, Chadli Bendjedid , wuxuu soo bandhigay qaar ka mid ah dib-u-habaynta dhaqaalaha xorta ah. Waxa uu kor u qaaday siyaasadda Carabaynta ee bulshada Aljeeriya iyo nolosha guud. Macallimiinta Carabiga, oo laga keenay waddamo kale oo Muslim ah, waxay ku faafiyeen fikradda Islaamka caadiga ah dugsiyada waxayna ku beereen miraha soo noqoshada Islaamka Ortodokska. 
Dhaqaalaha Aljeeriya wuxuu noqday mid si sii kordheysa ugu tiirsan saliidda, taasoo keentay dhibaato markii qiimihiisu dumay 1980-aadkii saliidda . Hoos u dhac dhaqaale oo uu sababay shilkii ku dhacay qiimaha saliidda adduunka ayaa sababay qalalaasaha bulshada Aljeeriya intii lagu jiray 1980-meeyadii; Dhammaadkii tobankii sano ee la soo dhaafay, Bendjediid wuxuu soo bandhigay nidaamka xisbiyada badan. Xisbiyo siyaasadeed ayaa horumaray, sida Jabhadda Badbaadada Islaamka (FIS), oo ah isbahaysi ballaadhan oo kooxaha Muslimiinta ah.
===Dagaalkii Sokeeye (1991-2002) iyo ka dib===
[[File:Algerian_massacres_1997-1998.png|thumb|Xasuuqa in ka badan 50 qof 1997-1998. Kooxda Islaamiga ah ee hubaysan (GIA) ayaa sheegatay mas’uuliyadda qaar badan oo iyaga ka mid ah.]]
Bishii Disembar 1991 Jabhadda Badbaadada Islaamku waxay gacanta ku haysay labadii wareeg ee ugu horeysay ee doorashada sharci dejinta . Iyagoo ka baqaya doorashada dawlad Islaami ah, mas'uuliyiintu waxay soo farageliyeen 11kii Jannaayo 1992, iyagoo baabi'iyay doorashooyinkii. Bendjediid wuu iscasilay waxaana la dhisay Gole Sare oo Dawlad Goboleed ah si uu u noqdo Madaxweyne. Waxay mamnuucday FIS, taasoo kicisay kacdoon shacab oo u dhexeeya garabka hubaysan ee Jabhadda, Kooxda Islaamiga ah ee hubaysan , iyo ciidamada qaranka, kaas oo in ka badan 100,000 oo qof loo malaynayo inay ku dhinteen. Maleeshiyada islaamiga ah ayaa qaaday olole rabshado wata oo ay ku xasuuqeen dad rayid ah . Dhowr qodob oo iskahorimaadka ah, xaaladda Aljeeriya waxay noqotay meel walaac caalami ah laga qabo, gaar ahaan intii lagu jiray qalalaasaha ku xeeran Duulimaadka Air France 8969 , afduub ay geysteen Kooxda Islaamiga ah ee Hubaysan. Kooxda Islaamiga ah ee hubaysan ayaa ku dhawaaqday xabbad-joojin bishii Oktoobar 1997. 
Aljeeriya waxay qabatay doorashooyin 1999 , oo ay u arkeen inay u xaglinayeen goob-joogayaasha caalamiga ah iyo inta badan kooxaha mucaaradka taasoo uu ku guuleystay madaxweyne Abdelaziz Bouteflika . Wuxuu ka shaqeeyay dib u soo celinta xasiloonida siyaasadeed ee dalka wuxuuna ku dhawaaqay hindise &quot;Concord Civil&quot;, oo lagu ansixiyay afti dadweyne , kaas oo maxaabiis badan oo siyaasadeed lagu sii daayay, iyo dhowr kun oo xubnood oo ka tirsan kooxaha hubaysan ayaa la siiyay ka-dhaafitaan dacwad-qaadista iyada oo la raacayo cafis xaddidan, oo shaqeynaya ilaa 13 January 2000. AIS ayaa kala dirtay iyo heerarka rabshadaha kacdoonka ayaa si degdeg ah u dhacay. Kooxda Salafiste pour la Prédication et le Combat (GSPC), oo ah koox ka go'day Kooxda Islaamiga ah ee Hubaysan, ayaa sii wadeen ololaha argagixisada ee ka dhanka ah Dowladda. 
Bouteflika ayaa mar labaad loo doortay doorashadii madaxtinimada ee April 2004 ka dib markii uu ku ololeeyay barnaamij dib u heshiisiin qaran. Barnaamijku waxa uu ka kooban yahay dib-u-habayn dhaqaale, hay’ado, siyaasad iyo bulsho si loo casriyeeyo dalka, kor loogu qaado heerka nolosha, waxna looga qabto sababaha keenay kala fogaanshaha. Waxa kale oo ka mid ahaa hindise cafis labaad, Axdiga Nabadda iyo Dib-u-heshiisiinta Qaranka , kaas oo lagu ansixiyay afti bishii Sebtembar 2005 . Waxay cafis u fidisay inta badan jabhadaha iyo ciidamada ammaanka ee Dowladda. 
Bishii Nofembar 2008, dastuurka Algeria ayaa wax laga beddelay ka dib codbixintii baarlamaanka, taas oo meesha ka saartay xaddidaadda labada xilli ee madaxweynenimada. Isbadalkani waxa uu u suurtageliyay Bouteflika in uu mar kale isu soo taago doorashada madaxtinimo ee 2009 , waxaana dib loo doortay April 2009. Intii lagu guda jiray ololihiisa doorashada iyo dib u doorashadiisa ka dib, Bouteflika waxa uu ballan qaaday in uu kordhin doono barnaamijka dib u heshiisiinta qaranka iyo $150-bilyan barnaamij kharash gareynta ah si loo abuuro saddex milyan oo shaqo oo cusub oo casri ah, dhismaha hal milyan oo kaabayaal dhaqaale oo cusub, si loo sii wado barnaamijka dhismaha guryaha. 
Mudaaharaadyo isdaba joog ah oo dalka oo dhan ah ayaa bilaabmay 28kii Disembar 2010, kuwaas oo ay dhiiri galiyeen mudaaharaadyo la mid ah oo ka dhacay Bariga Dhexe iyo Waqooyiga Afrika . 24kii Febraayo 2011, dawladdu waxay qaadday xaaladdii degdegga ahayd ee Aljeeriya oo jirtay 19 jir .  Dawladdu waxay soo saartay sharci ka hadlaya xisbiyada siyaasadda, xeerka doorashada, iyo matalaadda haweenka ee golayaasha la soo doortay.  Bishii Abriil 2011, Bouteflika wuxuu ballan qaaday dib u habeyn dheeri ah oo dastuuri ah iyo mid siyaasadeed. Si kastaba ha ahaatee, doorashooyinka waxaa si joogta ah u dhaleeceeya kooxaha mucaaradka sida cadaalad-darro ah iyo kooxaha xuquuqul insaanka caalamiga ah ayaa sheegaya in faafreebka warbaahinta iyo dhibaataynta siyaasiyiinta mucaaradka ay sii socdaan.
2-dii Abriil 2019, Bouteflika ayaa iska casilay xilka madaxtinimada kaddib mudaaharaadyo ballaaran oo looga soo horjeeday inuu u tartamo mar shanaad ee xafiiska. 
Bishii Diseembar 2019, Abdelmadjid Tebboune wuxuu noqday madaxweynaha Algeria, ka dib markii uu ku guuleystay wareegii koowaad ee doorashada madaxtinimo ee uu ka aamusay heerkii ugu sarreeyay - doorashadii ugu sarreysay ee dhammaan doorashooyinkii madaxtinimo tan iyo dimoqraadiyadda Aljeeriya 1989. Tebboune ayaa lagu eedeeyay inuu ku dhow yahay militariga iyo inuu daacad u yahay madaxweynihii xilka laga tuuray. Tebboune wuu diiday eedaymahan, isaga oo sheeganaya in uu yahay dhibbanaha ugaarsiga sixirka. Waxa uu sidoo kale xasuusinayaa kuwii isaga ku aflagaadeeyay in laga eryay dowladda bishii Agoosto 2017 ka dib markii ay abaabuleen oligarchs xabsiga ku jira. Bishii Sebtembar 2024, Madaxweyne Tebboune wuxuu ku guuleystay mar labaad isagoo helay 84.3 boqolkiiba codadka, inkasta oo mucaaradkiisu ay ku tilmaameen natiijada khiyaano. 
==Juqraafiga==
[[File:Algeria_relief.png|thumb|Saxaraha , Buuraha Hoggar iyo Buuraha Atlas ayaa ka kooban gargaarka Algeria.]]
[[File:Dunes_of_Algeria.jpg|thumb|Saxaraha Aljeeriya ayaa ka badan 90% bedka guud ee dalka.]]
Tan iyo markii ay kala go'een Suudaan 2011, iyo abuurista Koonfurta Suudaan, Algeria ayaa ahayd dalka ugu weyn Afrika. Sidoo kale waa dalka ugu weyn ee badda Mediterranean-ka . Qaybteeda koonfureed waxa ku jira qayb muhiim ah oo ka mid ah Saxaraha . Dhanka waqooyi, Tell Atlas waxay la samaysaa Saharan Atlas , koonfurta ka sii xigta, laba qaybood oo isbarbar socda oo gargaar ah oo ku wajahan bariga, oo inta u dhaxaysa la geliyo bannaano iyo dhul sare. Labada Atlas waxay u muuqdaan inay ku biiraan bariga Algeria. Silsilada buuraleyda ah ee Aures iyo Nememcha waxay ku nool yihiin dhammaan waqooyi-bari ee Aljeeriya waxaana la xadeeyay xuduudda Tunisia. Meesha ugu sarreysa waa Mount Tahat (3,003 mitir ama 9,852 cagood).
Aljeeriya waxay u dhaxaysaa loolka 19° iyo 37°N (meel yar ayaa woqooyi ka xigta 37°N iyo koonfurta 19°N), iyo dhererka 9°W iyo 12°E . Inta badan aagga xeebta waa buuro, mararka qaarkood xitaa buuro, waxaana jira dhowr dekedood oo dabiici ah . Aagga xeebta ilaa Tell Atlas waa barwaaqo. Koonfurta Tell Atlas waa muuqaal taako ah oo ku dhammaanaysa Saharan Atlas ; koonfurta ka sii fog, waxaa jira lamadegaanka Saxaraha. 
Buuraha Hoggar ( Af-Carabi : جبال هقار ), oo sidoo kale loo yaqaan Hoggar, waa dhul-sare oo ku yaal bartamaha Saxaraha, koonfurta Aljeeriya. Waxay ku yaalliin qiyaastii 1,500 km (932 mi) koonfurta caasimadda, Algiers, iyo bariga Tamanghasset . Algiers, Oran , Constantine , iyo Annaba waa magaalooyinka ugu waaweyn Algeria.
[[File:Djurdjura_mountains.jpg|thumb|Buuraha Babor iyo Xeebta Jijeel. Harada Erraguene waxaa laga arki karaa dhanka midig.]]
===Cimilada iyo biyaha===
[[File:Koppen-Geiger_Map_DZA_present.svg|thumb|Khariidadda Algeria ee kala soocidda cimilada Köppen]]
Gobolkan, heerkulku saxaraha dhexe wuxuu noqon karaa kulayl sanadka oo dhan. Qorrax-dhaca ka dib, si kastaba ha ahaatee, hawada cad, ee qalalan waxay ogolaataa luminta kulaylka degdega ah, habeenkuna waa qabow ilaa qabow. Heerkul maalinle ah oo aad u weyn ayaa la duubay.
Roobabka ayaa si cadaalad ah u batay dhinaca xeebta ee Tell Atlas, oo u dhexeeya 400 ilaa 670 mm (15.7 ilaa 26.4 in) sanadkiiba, cadadka roobabku waxay kordhayaan min galbeed ilaa bari. Roobabka ayaa ah kuwa ugu culus dhanka waqooyi ee bariga Aljeeriya, halkaasoo uu gaaro ilaa 1,000 mm (39.4 in) sanadaha qaarkood.
Dhulka ka sii fog, roobka da'aya wuu ka yar yahay. Aljeeriya sidoo kale waxay leedahay ergs , ama godad ciid, buuraha dhexdooda. Kuwaas waxaa ka mid ah, xilliga xagaaga oo ay dabayshu culus tahay oo ay kacsan tahay, heerkulku wuxuu gaari karaa ilaa 43.3 °C (110 °F).
Isbeddelka cimilada ee Algeria ayaa saameyn ballaaran ku leh dalka. Algeria ma ahayn qayb muhiim ah oo ka mid ah isbeddelka cimilada, laakiin, sida wadamada kale ee Bariga Dhexe iyo Waqooyiga Afrika (MENA) , ayaa la filayaa inay ka mid noqdaan kuwa ugu badan ee ay saameeyeen isbeddelka cimilada .  Sababtoo ah qayb weyn oo ka mid ah waddanku waxay ku jirtaa juqraafi kulul iyo qallalan , oo ay ku jiraan qayb ka mid ah Saxaraha , horeyba kuleylka xooggan iyo caqabadaha helitaanka kheyraadka biyaha ayaa la filayaa inay ka sii daraan.  Horraantii 2014, saynisyahannadu waxay u sababeeyeen hirarka kulaylka ba'an ee isbeddelka cimilada ee Algeria. Algeria waxa ay gashay kaalinta 46-aad ee wadamada 2020 tusmada wax qabad ee isbadalka cimilada . 
===Xayawaanka iyo dhirta===
[[File:Vulpes_zerda.JPG|thumb|Dawacada fennec waa xayawaanka qaranka ee Algeria.]]
Dhirta kala duwan ee Aljeeriya waxaa ka mid ah xeebaha , buuraleyda iyo saxaraha cawska oo kale ah kuwaas oo dhamaantood taageera duurjoogta kala duwan.
Dhulka kaymaha ee Aljeeriya ayaa ku dhow 1% dhulka guud, una dhiganta 1,949,000 hektar (ha) oo kayn ah sanadka 2020, laga soo bilaabo 1,667,000 hektar (ha) sanadkii 1990. Sannadka 2020, dib-u-soo-nooleynta dabiiciga ah ee kaynta ayaa daboolay 1,439,000s hectares oo dhir ah. 510,000 hektar (ha). Kaynta dabiiciga ah ee dib u soo cusboonaatay 0% ayaa lagu soo waramayaa inay tahay kaynta aasaasiga ah (oo ka kooban noocyada geedaha asalka ah oo aan si cad loo arkin calaamadaha dhaqdhaqaaqa aadanaha) iyo qiyaastii 6% dhulka kaynta ayaa laga helay meelo la ilaaliyo. Sannadka 2015, 80% dhulka kaynta ayaa la sheegay inay ku hoos jiraan lahaanshaha dadweynaha , 18% lahaanshaha gaarka ah iyo 2% oo leh lahaansho ku qoran mid kale ama aan la aqoon. 
Qaar badan oo ka mid ah makhluuqa ka kooban duur-joogta Aljeeriya waxay ku nool yihiin meel u dhow ilbaxnimada. Xayawaanka sida caadiga ah loo arko waxaa ka mid ah dhogorta duurjoogta ah , dawacooyinka , iyo cawska , in kasta oo aysan ahayn wax aan caadi ahayn in la arko fenecs (dacawo), iyo jerboas . Aljeeriya sidoo kale waxay leedahay shabeel yar oo Afrikaan ah iyo shabeelka Saharan , laakiin kuwan ayaa ah kuwo dhif ah oo la arko. Nooc ka mid ah deerada, cawska Barbary , ayaa degan kaymaha qoyan ee cufan ee aagga waqooyi-bari. Dawacada fennec waa xayawaanka qaranka ee Algeria. 
Noocyada shimbiraha ee kala duwan ayaa dalka ka dhigaya mid soo jiidasho leh oo ilaaliya shimbiraha. Kaymaha waxaa ku nool Dooxyo iyo Dawacooyin. Barbary macaques waa daanyeerka kaliya ee u dhashay. Abeesooyinka, qorraxyada kormeera , iyo xamaarato kale oo badan ayaa laga heli karaa iyaga oo ku dhex nool jiiryo badan oo dhan dhammaan gobollada qallafsan ee Algeria. Xayawaan badan ayaa hadda dabar go’ay oo ay ku jiraan libaaxyadii Barbary , Atlas bears iyo yaxaasyada . 
Waqooyiga, qaar ka mid ah dhirta asalka ah waxaa ka mid ah Macchia scrub, geedo saytuun ah , geedo , geedo kedar ah iyo geedo kale . Gobollada buuruhu waxay ka kooban yihiin kaymo waaweyn oo weligood cagaar ah ( Aleppo pine , juniper , iyo geed weligood cagaar ah ) iyo qaar ka mid ah geedo go'an. Berdaha , eucalyptus , agave , iyo geedo timireed oo kala duwan ayaa ka baxa meelaha kulul. Canabka canabka ayaa asal ahaan ka soo jeeda xeebta. Gobolka Sahara, qaar ka mid ah oases waxay leeyihiin geedo timireed. Acacias leh saytuun duurjoogta ah ayaa ah dhirta ugu badan ee ka hadhay Saxaraha . Algeria waxay lahayd 2018 kaymaha tusmada hufnaanta dhuleed celcelis ahaan dhibco dhan 5.22/10, iyadoo ku jirta kaalinta 106aad aduunka 172 wadan. 
Geela aad baa loo isticmaalaa; Sidoo kale lamadegaanka waxaa ka buuxa masaska sunta ah iyo kuwa aan sunta lahayn, dabaqalloocyo iyo cayayaanno badan.
==Dowladda iyo siyaasadda==
[[File:Abdelmadjid_Tebboune_(2023)_(cropped).jpg|thumb|Abdelmadjid Tebboune , Madaxweynaha Algeria tan iyo 2019]]
Dowladda Aljeeriya ayaa lagu tilmaamay inay tahay kali-talis, iyo siyaasiyiinta la soo doortay ayaa wax yar ka qaba arrimaha dalka. Taa beddelkeeda, koox rayid ah oo aan la soo dooran iyo militariga &quot;décideurs&quot; (&quot;go'aamiye&quot;) oo loo yaqaan &quot;le pouvoir&quot; (&quot;awoodda&quot;) oo fulinaya xukunka dhabta ah ee dalka, xitaa go'aaminaya cidda noqon lahayd madaxweyne.  Ninka ugu awooda badan waxaa laga yaabaa inuu ahaa Mohamed Mediène , oo ahaa madaxa sirdoonka militariga, ka hor inta aan la soo dejin inta lagu guda jiro mudaaharaadyada 2019 . Sannadihii ugu dambeeyay, qaar badan oo ka mid ah jeneraaladan ayaa dhintay, ka fariistay, ama la xiray. Ka dib dhimashadii General Larbi Belkheir , madaxwaynihii hore Bouteflika waxa uu dhigay kuwa daacada u ah jagooyinka muhiimka ah, gaar ahaan Sonatrach , wuxuuna sugay wax ka bedelka dastuurka taas oo ka dhigtay in dib loo doorto si aan la cayimin, ilaa laga soo riday 2019 intii lagu jiray mudaaharaadyada . 
Madaxa qaranku waa madaxweynaha Algeria , kaas oo loo doorto muddo shan sano ah. Madaxweynuhu waxa uu ku kooban yahay laba xilli oo shan sano ah. Doorashadii ugu dambeysay ee madaxtinimo ayaa la qorsheeyay in ay dhacdo April 2019, laakiin dibad baxyo baahsan ayaa dhacay 22-kii Febraayo oo looga soo horjeedo go’aankii madaxweynaha ee ahaa ka qeybgalka doorashada, taasoo keentay in madaxweyne Bouteflika uu ku dhawaaqo inuu xilka iska casilayo 3-dii Abriil. Abdelmadjid Tebboune , oo ah musharrax madax-bannaan, ayaa loo doortay madaxweyne ka dib markii ay doorashadu dhacday ugu dambeyntii 12 Diseembar 2019. Dibad-baxayaashu waxay diideen inay u aqoonsadaan Tebboune inuu yahay madaxweyne, iyagoo tixraacaya dalabaadka dib-u-habeynta dhamaystiran ee nidaamka siyaasadda. Algeria waxay haysataa codbixin caalami ah markay 18 jir tahay. Madaxweynuhu waa madaxa ciidamada , golaha wasiirada iyo golaha sare ee amniga . Wuxuu magacaabayaa Ra'iisul Wasaaraha oo sidoo kale ah madaxa xukuumadda.
[[File:Hémicycle de l'assemblée populaire nationale (Algérie).jpg|thumb|Golaha Shacabka]]
Baarlamaanka Aljeeriya waa laba aqal ; Aqalka hoose, Golaha Shacabka , ayaa ka kooban 462 xubnood oo si toos ah loo soo dooranayo muddo shan sano ah, halka Aqalka sare ee Golaha Shacabka uu ka kooban yahay 144 xubnood oo shaqeynaya muddo lix sano ah, 96 ka mid ah waxaa soo xulaya goleyaasha deegaanka, 48 ka mid ahna waxaa soo magacaabaya madaxweynaha. Sida dastuurku qabo , lama samayn karo urur siyaasadeed haddii uu &quot;ku salaysan yahay kala duwanaanshaha diinta, luqadda, jinsiyadda, jinsiga, xirfadda, ama gobolka&quot;. Intaa waxaa dheer, ololaha siyaasadeed waa in laga dhaafaa mawduucyada aan soo sheegnay.
Doorashada baarlamaanka waxaa ugu dambeysay bishii Juun 2021 . Doorashooyinkii, FLN ayaa lumiyay 66 ka mid ah kuraastooda, laakiin weli waa xisbiga ugu weyn ee helay 98 kursi. Xisbiyada kale waxaa ka mid ahaa Dhaqdhaqaaqa Bulshada Nabadda oo helay 65 kursi, Isu soo baxa Qaranka ee Dimuqraadiyadda oo helay 58 kursi, Jabhadda Mustaqbalka oo ku guuleysatay 48 kursi, Dhaqdhaqaaqa Dhismaha Qaranka oo helay 39 kursi.
===Xiriirka dibadda===
[[File:Abdelaziz_Bouteflika_and_George_W_Bush_20080707.jpg|thumb|Madaxweyne Abdelaziz Bouteflika iyo George W. Bush waxay is-gacan qaadeen Huteel Windsor Hotel Toya Resort and Spa ee Tōyako Town, Degmada Abuta, Hokkaidō ee 2008. Iyaga waxaa weheliya Dmitriy Medvedev , bidix, iyo Yasuo Fukuda , midig.]]
Algeria waxa ay ku jirtaa siyaasadda derisaynta Yurub ee Midowga Yurub (ENP) taas oo ujeeddadeedu tahay in la isu soo dhaweeyo Midowga Yurub iyo dariskeeda. Bixinta dhiirigelinta iyo abaal-marinta kuwa ugu fiican, iyo sidoo kale bixinta lacagaha si degdeg ah oo dabacsan, waa labada mabaadi'da ugu muhiimsan ee ka hooseeya Qalabka Xaafadaha Yurub (ENI) ee dhaqan galay 2014. Waxay leedahay miisaaniyad ah € 15.4 bilyan waxayna bixisaa inta badan maalgelinta iyada oo loo marayo barnaamijyo badan.
Sannadkii 2009, dawladda Faransiisku waxay ogolaatay inay magdhow siiso dhibanayaasha tijaabooyinka nukliyeerka ee Algeria. Wasiirka Difaaca Hervé Morin wuxuu yiri &quot;waxaa la joogaa waqtigii wadankeenu uu nabad ku noqon lahaa nafsadiisa, nabadna ay ugu wacan tahay nidaamka magdhowga iyo magdhowga&quot;, marka la soo bandhigayo sharciga qabyada ah ee ku saabsan lacag bixinta. Saraakiisha Aljeeriya iyo dhaqdhaqaaqayaasha ayaa aaminsan in tani ay tahay tillaabada koowaad ee wanaagsan waxayna rajeynayaan in tallaabadani ay dhiirigelin doonto magdhow ballaaran. 
Xiisada u dhaxaysa Aljeeriya iyo Marooko ee la xidhiidha Saxaraha Galbeed waxay caqabad ku noqotay adkaynta Ururka Arab Maghreb , magac ahaan la aasaasay 1989-kii, laakiin miisaan yar oo wax ku ool ah xambaarsan. On 24 August 2021, Aljeeriya waxay ku dhawaaqday goynta xiriirkii diblomaasiyadeed ee Morooko.
===Milatari===
[[File:Al-chihab.jpg|thumb|A Djebel Chenoua corvette-class , naqshadeeyay oo lagu ururiyay Aljeeriya]]
Ciidamada Aljeeriya waxa ay ka kooban yihiin Ciidanka Qaranka (ANP), Ciidanka Badda ee Algerian National Navy (MRA), iyo Ciidanka Cirka ee Aljeeriya (QJJ) iyo Ciidanka Difaaca Cirka ee Territorial . Waa dhaxal-sugaha tooska ah ee Ciidanka Xoreynta Qaranka (Armée de Libération Nationale ama ALN), garabka hubaysan ee Jabhadda Xoreynta Qaranka ee Wadaniga ah ee la dagaallama gumeysiga Faransiiska intii lagu jiray Dagaalkii Aljeeriya ee Madax-bannaanida (1954-62).
Wadarta guud ee shaqaalaha militariga waxaa ka mid ah 147,000 firfircoon, 150,000 kayd ah, iyo 187,000 oo shaqaale militari ah (qiyaastii 2008).  Adeegga milatarigu wuxuu ku qasban yahay ragga da'doodu tahay 19-30, wadar ahaan 12 bilood. Kharashka ciidanku wuxuu ahaa 4.3% waxsoosaarka guud ee gudaha (GDP) ee 2012. Algeria waxay leedahay militariga labaad ee ugu weyn Waqooyiga Afrika iyada oo leh miisaaniyada ugu weyn ee difaaca Afrika ($ 10 bilyan).        Inta badan hubka Aljeeriya waxaa laga keenaa Ruushka, oo ay saaxiib dhow yihiin .
Sannadkii 2007, Ciidanka Cirka ee Algeria ayaa heshiis la saxeexday Ruushka si ay u iibsadaan 49 MiG-29 SMT iyo 6 MiG-29UBT oo ay ku kacayso lacag lagu qiyaasay $1.9 bilyan. Ruushka ayaa sidoo kale Aljeeriya u dhisaya laba markab oo nooca naaftada ah oo noociisu yahay 636 . 
Algeria waa dalka 90-aad ee ugu nabdoon adduunka, marka loo eego 2024-ka tusmada nabadda adduunka .
===Xuquuqda Aadanaha===
Aljeeriya waxa ay dawladda Maraykanku maalgeliso Freedom House u kala saartay “mid aan xor ahayn” tan iyo markii ay bilowday daabacaadda qiimaynta noocaas ah 1972, marka laga reebo 1989, 1990, iyo 1991, markaas oo dalka lagu calaamadiyay “qayb xor ah”.  Bishii Disembar 2016, Kormeeraha Xuquuqda Aadanaha ee Euro-Mediterranean ayaa soo saaray warbixin la xiriirta ku xadgudubka xorriyadda warbaahinta ee Algeria. Waxay caddaysay in dawladda Aljeeriya ay xayiraad ku soo rogtay xorriyadda saxaafadda ; muujinta; iyo xaqa mudaharaad salmi ah, mudaaharaad iyo isu imaatin iyo sidoo kale faafreebka lagu hayo warbaahinta iyo mareegaha internetka. Sababo la xiriira in saxafiyiinta iyo dadka u ololeeya ay dhaliilaan xukuumadda talada haysa, ayaa waxaa meesha ka baxay shatiyadii hay’adaha warbaahinta qaarkood.
Ururada shaqaalaha madaxa banaan iyo kuwa iskood isku maamula ayaa la kulma tacadiyo joogta ah oo kaga imaanaya dhanka dowlada, iyadoo hogaamiyayaal badan xabsiga la dhigay islamarkaana la xakameeyay mudaaharaadyada. Sannadkii 2016, tiro ururo ah, kuwaas oo intooda badan ku lug lahaa Mudaaharaadyadii Aljeeriya ee 2010-2012, ayaa dawladdu ka laabatay diiwaanka. 
Khaniisnimada waa sharci darro gudaha Algeria. 202​​​  Iyadoo ay taasi jirto, qiyaastii 26% dadka Algeria waxay u maleynayaan in khaniisnimada la aqbalo, sida lagu sheegay sahan ay samaysay BBC News Arabic -Arab Barometer 2019. Algeria waxay muujisay aqbalaadda LGBT ee ugu sareysa marka la barbardhigo wadamada kale ee Carabta ee sahanka laga sameeyay. 
Human Rights Watch waxay ku eedaysay mas'uuliyiinta Algeria inay u adeegsadaan masiibada COVID-19 marmarsiiyo looga hortagayo dhaqdhaqaaqyada dimoqraadiyadda iyo mudaaharaadyada ka socda dalka, taasoo keentay in la xiro dhalinyarada taasoo qayb ka ah kala fogaanshaha bulshada .
===Qaybaha maamulka===
Aljeeriya waxay u qaybsantaa 58 gobol ( wilayas ), 553 degmo ( daïras) iyo 1,541 degmo ( baladiyahs ). Gobol kasta, degmo iyo degmo kasta waxaa lagu magacaabaa kursigeeda , oo badanaa ah magaalada ugu weyn.
Kala qaybsanaanta maamulka ayaa dhowr jeer isbedelay tan iyo markii ay xornimada qaateen. Marka la soo bandhigo gobollo cusub, tirooyinka gobolladii hore waa la ilaaliyaa, sidaas darteed nidaamka aan xarfaha ahayn. Tirooyinka rasmiga ah, hadda (ilaa 1983)
==Dhaqaalaha==
[[File:GDP_per_capita_development_in_Algeria.png|thumb|GDP qofkiiba horumarka Algeria]]
Lacagta Algeria waa Diinaar (DZD). Dhaqaaluhu waxa uu weli gacanta ugu jiraa dawladda, taas oo dhaxal u ah hannaankii horumarka hantiwadaaga ee dalka ka dib xoriyada. Bishii Juun 2024 Warbixinta Bangiga Adduunka ee 2024 waxay calaamad u tahay isbeddelka Aljeeriya, oo ku biirta kooxda xulashada ee waddamada dakhligoodu dhexe yahay. Korodhkan dhaqaale, natiijada istaraatiijiyad horumarineed oo hammi ah, waxa uu dalka ka dhigayaa mid la mid ah awoodaha soo baxaya sida Shiinaha, Brazil iyo Turkiga Sannadihii u dambeeyay, dawladda Aljeeriya waxay joojisay shirkado gaar ah oo warshado ah oo ay dawladdu leedahay, waxayna soo rogtay xannibaado soo dejinta iyo ku lug lahaanshaha shisheeye ee dhaqaalaheeda.  Xayiraadahan ayaa hadda bilaabay in la qaado dhawaan inkastoo su'aalaha ku saabsan dhaqaalaha Aljeeriya ee tartiib-tartiib ah u kala duwanaanayo ay weli taagan yihiin. 
Algeria waxay ku dhibtoonaysay inay horumariso warshado ka baxsan hydrocarbons qayb ahaan sababtoo ah kharashyo badan iyo xafiis dawladeed oo aan shaqayn. Dadaalka ay dawladdu ku doonayso inay ku kala beddesho dhaqaalaha iyada oo soo jiidanaysa maal-gashi shisheeye iyo mid gudaha ah oo ka baxsan qaybta tamarta ayaa wax yar ka taray inay hoos u dhigto heerka shaqo la'aanta sare ee dhalinyarada ama wax ka qabashada guryaha yaraanta.  Dalku waxa uu wajahayaa dhibaatooyin dhowr ah oo mustaqbalka dhow iyo kuwa dhexe ah, oo ay ka mid yihiin baahida loo qabo kala-duwanaanshaha dhaqaalaha, xoojinta dib-u-habaynta siyaasadda, dhaqaalaha iyo maaliyadda, hagaajinta jawiga ganacsiga iyo in la yareeyo sinnaan la'aanta gobollada. 
Mudaaharaadyo dhaqaale oo bilihii February iyo March 2011 ayaa sababay in dawladda Aljeeriya ay bixiso in ka badan $23 bilyan oo deeqo dadweyne ah iyo mushahar kordhin iyo faa'iidooyin dib u celin ah. Kharashka dadweynaha ayaa kordhay 27% sannadkii shantii sano ee la soo dhaafay. 2010-2014 barnaamijka maalgashiga dadweynaha wuxuu ku kici doonaa US$286 bilyan, 40% ka mid ah waxay ku bixi doontaa horumarinta aadanaha.
[[File:A_Market_in_Algeria.jpg|thumb|Suuqa waddooyinka ee Algeria]]
Waad ku mahadsan tahay dakhliga xooggan ee hydrocarbon, Aljeeriya waxay haysataa barkin ah $173 bilyan oo kayd lacag qalaad ah iyo sanduuq weyn oo xasilinta hydrocarbon. Intaa waxaa dheer, deynta dibadda ee Algeria aad ayey u hooseysaa qiyaastii 2% GDP.  dhaqaaluhu wuxuu weli aad ugu tiirsan yahay hodantinimada hydrocarbon, iyo, inkasta oo kaydka sarifka lacagaha qalaad (US$178 bilyan, oo u dhiganta saddex sano oo la soo dejiyo), kobaca kharashyada hadda jira ayaa ka dhigaya miisaaniyadda Algeria mid aad u nugul khatarta dakhliga hoose ee hydrocarbon. 
Algeria kuma biirin WTO , inkastoo dhowr sano oo wadahadal ah, laakiin waa xubin ka tirsan Aagga Ganacsiga Xorta ah ee Carabta ,  Aagga Ganacsiga Xorta ah ee Qaaradda Afrika ,  oo uu heshiis urur la leeyahay Midowga Yurub.
Maalgashiga tooska ah ee Turkiga ayaa ku dardarmay Algeria, iyadoo wadarta guud ee qiimaheedu gaadhay $5 bilyan. Ilaa 2022, tirada shirkadaha Turkiga ee jooga Algeria waxay gaadheen 1,400. 2020, in kasta oo masiibada jirta, in ka badan 130 shirkadood oo Turkish ah ayaa laga sameeyay Aljeeriya.
===Saliidda iyo kheyraadka dabiiciga ah===
[[File:Algeria_pipelines_map.jpg|thumb|Dhuumaha guud ahaan Algeria]]
Algeria, oo dhaqaalaheedu ku tiirsan yahay batroolka, ayaa xubin ka ah OPEC tan iyo 1969. Wax-soo-saarkeeda saliidda cayriin waxay taagan tahay qiyaastii 1.1 milyan fuusto / maalintii, laakiin sidoo kale waa soo saareyaasha iyo dhoofinta gaaska weyn, oo xiriir muhiim ah la leh Yurub.             Hydrocarbons ayaa muddo dheer ahaa laf-dhabarta dhaqaalaha, xisaabinta qiyaastii 60% dakhliga miisaaniyadda, 30% GDP, iyo 87.7% ee dakhliga dhoofinta. Algeria waxay leedahay kaydka 10-aad ee ugu wayn ee gaaska dabiiciga ah aduunka waana dalka lixaad ee dhoofinta gaaska ugu badan . Maamulka Macluumaadka Tamarta ee Maraykanka ayaa sheegay in 2005, Aljeeriya waxay haysatay 4.5 trillion cubic mitir (160 × 10 12  cu ft) oo ah kayd gaas dabiici ah oo la xaqiijiyay . Waxay kaloo ku jirtaa kaalinta 16aad ee kaydka saliidda . 
Kobaca aan-hydrocarbon ahayn ee 2011 waxa la saadaaliyay 5%. Si loo daboolo baahida bulshada, mas'uuliyiintu waxay sare u qaadeen kharashaadka, gaar ahaan taageerada cuntada aasaasiga ah, shaqo abuurka, taageerada SMEs, iyo mushahar kordhin. Qiimaha hydrocarbon ee sarreeya ayaa hagaajiyay xisaabta hadda jirta iyo booska kaydka caalamiga ah ee horey u weynaa. 
Dakhliga saliidda iyo gaasta ayaa kor u kacay 2011 taas oo ay sabab u tahay qiimaha saliidda oo sii socda, in kasta oo isbeddelka mugga wax-soo-saarku uu hoos u dhacay.  Wax-soo-saarka saliidda iyo gaaska marka la eego mugga ayaa sii socota inay hoos u dhacdo, oo hoos uga dhacday 43.2 milyan tan ilaa 32 milyan tan intii u dhaxaysay 2007 iyo 2011. Si kastaba ha ahaatee, qaybta ayaa ka dhigan 98% wadarta guud ee dhoofinta 2011, marka loo eego 48% ee 1922% miisaaniyada, iyo 2020 % miisaaniyada. US$71.4 bilyan. 
Shirkadda saliidda qaranka ee Algeria waa Sonatrach , oo door muhiim ah ka ciyaarta dhammaan dhinacyada saliidda iyo gaaska dabiiciga ah ee Algeria. Dhammaan hawl-wadeennada ajnabiga ah waa inay si iskaashi ah ula shaqeeyaan Sonatrach, oo inta badan leh lahaanshaha aqlabiyadda heshiisyada wax-soo-saarka. 
Helitaanka awoodda noole ee Algeria ayaa ka hooseysa celceliska adduunka. 2016, Algeria waxay lahayd 0.53 hektar caalami ah  oo awood noole ah qofkiiba gudaha dhulkeeda, taas oo aad uga yar celceliska adduunka ee 1.6 hektar caalami ah qofkiiba. 2016, Algeria waxay isticmaashay 2.4 hektar caalami ah oo noole ah qofkiiba - raadkooda deegaanka ee isticmaalka. Tani waxay ka dhigan tahay in ay isticmaalaan wax ka yar 4.5 jeer in ka badan awoodda noole ee Aljeeriya. Natiijo ahaan, Aljeeriya waxay wadaa deficit biocapacity.  Bishii Abriil 2022, diblomaasiyiin ka kala socda Talyaaniga iyo Isbaanishka ayaa wada-hadallo yeeshay ka dib tallaabadii Rome ee lagu hubin lahaa gaaska badan ee Aljeeriya ayaa walaac ku abuuray Madrid.  Sida ku cad heshiiska u dhexeeya Algeria ee Sonatrach iyo Italy ee Eni, Algeria waxay u diri doontaa 9 bilyan cubic mitir oo gaasta dheeraad ah sanadka soo socda iyo 2024
===Cilmi-baadhis iyo ilo tamar beddel ah===
Algeria waxa ay gelisay lacag lagu qiyaasay 100 bilyan si ay u horumariso xarumaha cilmi-baadhista iyo cilmi-baarayaasha lacag-bixinta. Barnaamijkan horumarineed waxa loola jeedaa in lagu hormariyo wax soo saarka tamarta beddelka ah, gaar ahaan tamarta qorraxda iyo dabaysha. Algeria waxaa lagu qiyaasaa in ay leedahay tamarta ugu weyn ee tamarta qoraxda ee Mediterranean-ka, sidaas darteed dowladdu waxay maalgelisay abuurista beerta sayniska qorraxda ee Hassi R'Mel. Waqtigan xaadirka ah, Algeria waxay leedahay 20,000 oo macalimiin cilmi baaris ah oo dhiga jaamacado kala duwan iyo in ka badan 780 shaybaaro cilmi baaris ah, oo leh yoolal dawladeed oo lagu ballaariyo 1,000. Tamarta qorraxda ka sokow, meelaha cilmi-baarista ee Algeria waxaa ka mid ah hawada sare iyo isgaarsiinta satellite-ka, awoodda nukliyeerka iyo cilmi-baarista caafimaadka.
===Suuqa shaqada===
Heerka guud ee shaqo la'aanta waxay ahayd 11.8% 2023. Dawladdu waxay xoojisay 2011 barnaamijyada shaqada ee lagu soo bandhigay 1988, gaar ahaan qaabka barnaamijka si loo caawiyo kuwa shaqo doonka ah (Dispositif d'Aide à l'Insertion Professionnelle). 
Iyadoo ay jirto hoos u dhac ku yimid wadarta shaqo la'aanta, dhalinyarada iyo haweenka shaqo la'aanta ayaa ah mid sareysa.
===Dalxiiska===
[[File:Giants_-_Rock_towers_in_the_Algerian_Sahara.jpg|thumb|DJanet]]
Horumarinta waaxda dalxiiska ee Aljeeriya ayaa hore waxaa u hor istaagay qalab la'aan, laakiin tan iyo 2004tii waxaa la hirgeliyay istaraatiijiyad ballaaran oo horumarinta dalxiiska taasoo keentay in la dhiso hoteello badan oo heer sare ah oo casri ah.
Waxaa jira dhowr goobood oo UNESCO ah oo ku yaala Algeria  oo ay ku jiraan Al Qalca ee Beni Hammad , oo ah caasimadii ugu horeysay ee boqortooyadii Hammadiid ; Tipasa , Fenishian ah oo ka dibna magaalada Roomaanka; Djémila iyo Timgad , labadaba burburkii Roomaanka ; Dooxada M'Zab , waa doox dhagax nuurad ah oo ay ku jiraan dhul- magaaleed weyn ; iyo Casbah Aljeeriya oo ah dhufay muhiim ah. Goobta kaliya ee Dhaxalka Adduunka ee dabiiciga ah ee Algeria waa Tassili n'Ajjer , oo ah silsilad buur ah.
[[File:Autoroute_est_ouest_ghomri2.JPG|Jidka wayn ee isku xidha Morocco iyo xuduudka Tunisia waxa uu ahaa qayb ka mid ah mashruuca Jidka Weyn ee Qaahira iyo Dakar .]]
Laba dariiq oo baabuurta iskaga gudba Afrika ayaa sii mara Algeria:

Qaahira-Dakar Highway
Algiers-Lagos Highway
Shabakadda waddooyinka Aljeeriya waa tan ugu cufan Afrika; Dhererkeeda waxaa lagu qiyaasaa 180,000 km (110,000 mi) oo waddooyin waaweyn ah, oo leh in ka badan 3,756 dhismayaal iyo heerka laamiyada 85%. Shabakaddan waxaa kaabi doona Waddada Bari-Galbeed , oo ah mashruuc weyn oo kaabayaasha dhaqaalaha ah oo hadda la dhisayo. Waa waddo saddex-jid ah, 1,216 kiiloomitir-dheer (756 mi) ah, oo ku xirta Annaba oo ku taal bariga daraf ilaa Tlemcen ee galbeedka fog. Aljeeriya waxa kale oo ka gudba jidka Trans-Sahara Highway , kaas oo hadda gebi ahaanba laami la saaray. Waddadan ayaa waxaa dowladda Aljeeriya ka taageereysa sidii loo kordhin lahaa ganacsiga ka dhaxeeya lixda dal ee isaga kala goosha: Algeria, Mali , Niger , Nigeria , Chad iyo Tunisia .
==Tirakoobka dadweynaha==
Algeria waxa ku nool dad lagu qiyaaso 47.4 milyan,  kuwaas oo badidoodu, 75% ilaa 85% ay asal ahaan Carab yihiin .  Bilowgii qarnigii 20aad, dadkeedu waxay ahaayeen qiyaastii 4 milyan.  Qiyaastii 90% dadka Aljeeriya waxay ku nool yihiin waqooyiga, aagga xeebta; dadka degan saxaraha saxaraha waxa ay inta badan ku urursan yihiin badaha , in kasta oo ilaa 1.5 milyan ay weli yihiin reer guuraa ama qayb ahaan reer guuraa. 28.1% dadka Algeria waxay da'doodu ka yar tahay 15. 
Inta u dhaxaysa 90,000 iyo 165,000 Sahrawis oo ka yimid Western Sahara waxay ku nool yihiin xeryaha qaxootiga ee Sahrawi , ee saxaraha galbeedka Algeria.  Waxa kale oo jira in ka badan 4,000 oo qaxooti falastiiniyiin ah , kuwaas oo si fiican isku dhex daray oo aan gargaar waydiisan Hay'adda Qaramada Midoobay u qaabilsan Qaxootiga (UNHCR). Sannadkii 2009, 35,000 oo shaqaale muhaajiriin Shiineys ah ayaa ku noolaa Algeria. 
Tirada ugu badan ee muhaajiriin Aljeeriya ah oo ka baxsan Algeria ayaa ku sugan Faransiiska, kaas oo la sheegay in ay ku nool yihiin in ka badan 1.7 milyan oo Algerian ah ilaa jiilkii labaad. 
Waxa kale oo jira jaaliyado badan oo ajnabi ah oo ku nool Algeria , in kasta oo aanay kuwani ka koobnayn qayb muhiim ah oo dadweynaha ah.
===Qowmiyadaha===
[[File:Tenus_traditionnelles_alg%C3%A9riennes_27.png|thumb|Qaar ka mid ah dharka hiddaha iyo dhaqanka ee Aljeeriya]]
Carabta iyo Berberiyiinta asaliga ah iyo sidoo kale Fenishiiyaanka , Roomaanka , Vandals , Giriigga Byzantine , Turks , Afrikaan ka hooseeya Saxaraha kala duwan , iyo Faransiiska ayaa gacan ka geystay taariikhda iyo dhaqanka Algeria.  Faraca qaxootiga Andalusi waxay sidoo kale joogaan dadka Algiers iyo magaalooyinka kale. Waxaa intaa dheer, Isbaanishka waxaa ku hadlay kuwan Aragonese iyo Castillian Morisco farcankii 18aad qoto dheer, iyo xitaa Catalan waxaa ku hadlay isla waqti Catalan Morisco faracyada magaalada yar ee Grish El-Oued. 
Qarniyo badan oo Carabtu u haajireen Maghreb ilaa qarnigii toddobaad ayaa beddeshay baaxadda tirada guud ee Algeria. Qiyaasuhu way kala duwan yihiin iyadoo lagu saleynayo ilo kala duwan. Inta badan dadka Aljeeriya waa Carab asal ahaan , oo ka kooban inta u dhaxaysa 75%  iyo 80%  ilaa 85%  ee dadweynaha. Berberka oo ka kooban inta u dhaxaysa 15% iyo 20% ilaa 24% ee dadweynaha waxa loo qaybiyaa kooxo badan oo luuqado kala duwan leh. Kuwa ugu waaweyn waa Kabyles , oo ku nool gobolka Kabylie ee bariga Algiers, Chaoui ee Waqooyi-bari Algeria, Tuaregs ee lamadegaanka koonfureed iyo dadka Shenwa ee Waqooyiga Algeria. Muddadii gumeysiga, waxaa jiray dad badan (10% 1960) dadka reer Yurub oo loo yaqaan Pied-Noirs . Waxay ahaayeen asal ahaan Faransiis, Isbaanish iyo Talyaani . Ku dhawaad ​​dhammaan dadkaas waxay ka tageen dagaalkii xornimada ama isla markii uu dhammaaday.
===Luuqadaha===
Modern Standard Carabi iyo Berber waa luqadaha rasmiga ah. 
Carabiga Aljeeriya (Darja) waa luqadda ay adeegsadaan dadka intiisa badan. Af-Carabi Aljeeriya ee la-wada-hadalka ahi waxa ay leedahay qaar ka mid ah ereyada amaahda Berberka kuwaas oo ka dhigan 8% ilaa 9% erey-bixinteeda.
[[File:Tizi_Ouzou_Tasdawit.jpg|thumb|Calaamadaha Jaamacadda Tizi Ouzou oo ku qoran saddex luqadood: Carabi Berber , iyo Faransiis]]
Berber waxa loo aqoonsaday &quot;af-qaran&quot; isbeddel dastuuri ah ee May 8, 2002.  Kabyle , oo ah luqadda ugu badan ee Berber, ayaa wax lagu bartaa oo qayb ahaan la shaqeeyaa (oo leh dhawr xaddidaad) qaybo ka mid ah Kabylie . Kabyle waxa uu leeyahay Carabi , Faransiis , Laatiin , Giriig ah , Finishiiyaan iyo Punic substratum, iyo Erayada amaahda Carabi waxay ka dhigan yihiin 35% wadarta ereyada Kabyle. Bishii Febraayo 2016, dastuurka Aljeeriya ayaa soo saaray qaraar ka dhigaya Berber luqad rasmi ah oo ay weheliso Carabiga. Aljeeriya waxay u soo baxday inay noqoto dawlad laba-luqadle ah wixii ka dambeeyay 1962. Afka Carabiga Aljeeriya waxa ku hadla qiyaastii 83% dadweynaha iyo Berber 27%. 
In kasta oo Faransiisku aanu lahayn xaalad rasmi ah Aljeeriya, haddana waxay leedahay mid ka mid ah dadka Faransiiska ah ee ugu weyn adduunka, iyo Faransiiska ayaa si weyn loogu isticmaalaa dawladda, warbaahinta (wargeysyada, raadiyaha, telefishanka maxalliga ah), iyo labadaba nidaamka waxbarashada (laga bilaabo dugsiga hoose iyo wixii ka dambeeya) iyo tacliinta sababtoo ah taariikhda gumeysiga Algeria . Waxaa loo tixgalin karaa sida luqadda Aljeeriya. Sannadkii 2008, 11.2 milyan oo Algerian ah ayaa wax ku akhrin kara kuna qori kara Faransiiska. Sannadkii 2013, waxaa lagu qiyaasay in 60% dadku ay ku hadli karaan ama fahmi karaan Faransiiska.  Sannadkii 2022, waxaa lagu qiyaasay in 33% dadku ay ahaayeen Francophone. 
Isticmaalka Ingiriisiga ee Aljeeriya , in kasta oo xaddidan marka la barbardhigo luqadaha hore loo sheegay, ayaa kordhay sababtoo ah caalamiyeynta. Sannadkii 2022 ayaa lagu dhawaaqay in Ingiriisiga lagu baran doono dugsiyada hoose.
===Diinta===
[[File:مسجد الأمير عبد القادر بمدينة قسنطينة دولة الجزائر.jpg|thumb|Masjidka Emir Abdelkader ee ku yaal Constantine]]
Islaamku waa diinta ugu badan ee Aljeeriya, iyada oo dadka raacsan, oo u badan Sunni, oo xisaabiya 99% dadweynaha marka loo eego qiyaasta 2021 CIA World Factbook , iyo 97.9 % marka loo eego Pew Research 2020 .
Xornimada ka hor, Algeria waxay hoy u ahayd in ka badan 1.3 milyan oo Masiixiyiin ah (inta badan abtirsiinyada Yurub ). Inta badan dadka Masiixiyiinta ah waxay u tageen Faransiiska ka dib xornimada waddanka. Maanta, qiyaasaha dadka Masiixiyiinta ah waxay u dhexeeyaan 100,000 ilaa 200,000.  Muwaadiniinta Aljeeriya ee Masiixiyiinta ah inta badan waxay ka tirsan yihiin mabda'aha Protestant , kuwaas oo arkay cadaadis dheeraad ah oo ka imanaya dawladda sannadihii la soo dhaafay oo ay ku jiraan xidhitaanno badan oo qasab ah. 
Marka loo eego Barometer-ka Carabta ee 2018-2019, inta badan Aljeeriya (99.1%) waxay sii wadaan inay u aqoonsadaan inay yihiin Muslim. The Arab Barometer June 2019 - Warbixinta BBC News waxay ogaatay in boqolkiiba dadka Algerian ah ee u aqoonsanaya inay yihiin kuwa aan diin ahayn ay ka korodhay qiyaastii 8% 2013 ilaa 15% sanadka 2018 . ku dhawaad ​​25% waxay isku tilmaamayaan inay yihiin kuwo aan diin ahayn. Si kastaba ha ahaatee, warbixintii Arab Barometer ee 2021 waxay ogaatay in kuwa sheegay in aanay diin ku dhex lahayn Aljeeriya ay hoos u dhaceen, iyada oo kaliya 2.6% loo aqoonsaday inay yihiin kuwo aan diin ahayn. Isla warbixintaas, 69.5% dadka Aljeeriya waxay u aqoonsadeen inay yihiin diin iyo 27.8% kale oo lagu tilmaamay inay yihiin kuwo diin ah. 
Algeria waxay siisay dunida Muslimka tiro mufakiriin ah oo caan ah, oo ay ku jiraan Emir Abdelkader , Abdelhamid Ben Badis , Mouloud Kacem Naît Belkacem , Malek Bennabi iyo Mohamed Arkoun .
===Caafimaadka===
Sannadkii 2018, Aljeeriya waxay lahayd tiradii ugu badnayd ee dhakhaatiirta gobolka Maghreb (1.72 1,000kii qofba), kalkaaliyeyaal (2.23 1,000kii qofba), iyo dhakhaatiirta ilkaha (0.31 1,000kii qofba). Helitaanka &quot;ilo biyood oo hagaagsan&quot; waxay ahayd qiyaastii 97.4% dadweynaha magaalooyinka iyo 98.7% dadweynaha reer miyiga. Qiyaastii 99% dadka Aljeeriya ee ku noolaa magaalooyinka, iyo ku dhawaad ​​93.4% kuwa ku noolaa dhulka miyiga ah, ayaa fursad u helay &quot;nadiifinta la hagaajiyey&quot;. Sida laga soo xigtay Bangiga Adduunka, Algeria ayaa horumar ka samaynaysa hadafkeeda ah &quot;in la dhimo kala badh tirada dadka aan helin biyo la cabbo oo la wanaajiyey iyo nadaafadda aasaasiga ah marka la gaaro 2015&quot;. Marka la eego dadka da'da yar ee Algeria, siyaasaddu waxay ka door bidaysaa daryeelka caafimaadka ka hortagga iyo rugaha caafimaadka marka loo eego isbitaallada. Iyadoo la ilaalinayo siyaasaddan, dowladdu waxay sii wadeysaa barnaamijka tallaalka. Si kastaba ha ahaatee, nadaafad darada iyo biyaha aan nadiifka ahayn ayaa weli keena qaaxada , cagaarshowga , jadeecada , qandhada tiifowga , daacuunka iyo shubanka . Danyarta guud ahaan waxay helaan daryeel caafimaad lacag la'aan.
Diiwaanada caafimaadka waxa lagu hayaa Algeria ilaa 1882 waxana ay bilaabeen in muslimiinta ku nool koonfurta lagu daro xogtooda muhiimka ah 1905tii xiligii Faransiisku xukumayay.
[[File:UIS_Literacy_Rate_Algeria_population_plus15_1980_2015.png|thumb|Heerka aqoonta UIS dadka Algeria iyo 15 1985-2015]]
Laga soo bilaabo sannadihii 1970-meeyadii, nidaam dhexe oo loo qaabeeyey in si weyn loo dhimo heerka akhris-qoris la'aanta, dawladda Aljeeriya waxay soo saartay go'aan ay imaanshaha dugsigu ku noqotay waajib dhammaan carruurta da'doodu u dhaxayso 6 iyo 15 sano ee awood u leh inay la socdaan waxbarashadooda iyada oo loo marayo 20 xarumood oo la dhisay tan iyo markii xorriyadda, hadda heerka wax-akhrinta ayaa ku dhow 92.6%. Laga soo bilaabo 1972, Carabiga waxaa loo isticmaalaa luqadda wax lagu baro sagaalka sano ee ugu horreeya ee dugsiga. Laga bilaabo sanadka saddexaad, Faransiiska waa la baraa oo sidoo kale waa luqadda wax lagu baro fasallada sayniska. Ardaydu waxay kaloo baran karaan Ingiriis, Talyaani, Isbaanish iyo Jarmal. Sannadkii 2008 waxaa soo baxay barnaamijyo cusub oo dugsiga hoose ah, sidaas darteed waxbarashada khasabka ahi kuma bilaabmayso lix jir, laakiin waa shan jir.  Marka laga reebo 122 dugsiyada gaarka loo leeyahay, Jaamacadaha Dawladdu waa lacag la'aan. Kadib sagaal sano oo dugsiga hoose ah, ardaydu waxay aadi karaan dugsi sare ama goob waxbarasho. Dugsigu wuxuu bixiyaa laba barnaamij: mid guud ama mid farsamo. Dhammaadka fasalka saddexaad ee dugsiga sare, ardaydu waxay ku gudbaan imtixaankii shahaadada jaamacadeed, taas oo u oggolaanaysa marka ay ku guulaysato inay sii wataan waxbarashada qalin-jabinta ee jaamacadaha iyo machadyada.
[[File:Wikipedia_Education_Program_Algeria_V2_Ceremony_(96).jpg|thumb|Ardayda Jaamacadda Chlef ee Aljeeriya]]
Waxbarashadu waxay si rasmi ah ugu khasban tahay carruurta da'doodu u dhaxayso lix iyo 15. Sannadkii 2008, heerka aqoon-la'aanta ee dadka ka weyn 10 sano waxay ahayd 22.3%, 15.6% ragga iyo 29.0% dumarka. Gobolka ugu hooseeya ee wax-akhris la'aanta ayaa ah gobolka Algiers 11.6%, halka gobolka ugu hooseeya uu ahaa Gobolka Djelfa 35.5%. 
Algeria waxay leedahay 26 jaamacadood iyo machadyada 67 ee tacliinta sare, taas oo ay tahay inay dejiyaan hal milyan oo Algerian ah iyo 80,000 oo arday ajnabi ah 2008. Jaamacadda Algiers , oo la aasaasay 1879, waa tan ugu da'da weyn, waxay bixisaa waxbarasho qaybo kala duwan (sharci, daawo, saynis iyo waraaqo). Shan iyo labaatan ka mid ah jaamacadahaas iyo ku dhawaad ​​dhammaan machadyada tacliinta sare waxa la aas aasay xornimadii dalka ka dib.
Xitaa haddii qaarkood ay ku bixiyaan waxbarid Carabi sida meelaha sharciga iyo dhaqaalaha, inta badan qaybaha kale sida sayniska iyo daawada ayaa lagu sii wadaa in lagu bixiyo Faransiis iyo Ingiriisi. Jaamacadaha ugu muhiimsan waxaa ka mid ah Jaamacadda Sayniska iyo Teknolojiyadda Houari Boumediene , Jaamacadda Mentouri Constantine, iyo Jaamacadda Oran Es-Senia. Jaamacadda Abou Bekr Belkaïd oo ku taal Tlemcen iyo Jaamacadda Batna Hadj Lakhdar ayaa ku jira safka 26aad iyo 45aad ee Afrika. Algeria waxa ay gashay kaalinta 115aad ee Tusaha Hal-abuurka Caalamiga ah ee 2024.
[[File:Bensari2.jpg|thumb|Fanaaniinta Aljeeriya ee Tlemcen , Regency of Algiers ; by Bachir Yellès]]
Suugaanta casriga ah ee Aljeeriya, oo u kala qaybsan Carabi , Tamazight iyo Faransiis, waxa si xooggan u saameeyay taariikhda dhow ee waddanka. Qorayaasha caanka ah ee qarnigii 20aad waxaa ka mid ah Mohammed Dib , Albert Camus , Kateb Yacine iyo Ahlam Mosteghanemi halka Assia Djebar si weyn loo turjumay. Qorayaasha muhiimka ah ee 1980-meeyadii waxaa ka mid ahaa Rachid Mimouni , oo ahaa madaxweyne ku xigeenkii Amnesty International , iyo Tahar Djaout , oo ay dileen koox Islaami ah 1993-dii aragtidiisa calmaaniyadda. 
Malek Bennabi iyo Frantz Fanon waxaa lagu xusay fikradahooda ku saabsan gumeysiga ; Augustine of Hippo waxa uu ku dhashay Tagaste (maanta Souk Ahras ); iyo Ibn Khalduun , inkastoo uu ku dhashay Tunis , wuxuu qoray Muqaddima isagoo jooga Aljeeriya. Waxqabadkii qoyska Sanusi ee waagii gumeysiga ka hor, iyo Emir Abdelkader iyo Sheikh Ben Badis waqtiyadii gumeysiga, ayaa si weyn loo xusay. Qoraaga Laatiinka Apuleius wuxuu ku dhashay Madaurus (Mdaourouch), wixii markii dambe noqday Algeria.
Shaneemada Aljeeriya ee casriga ah way kala duwan tahay nooc ahaan, iyada oo sahaminta mawduucyo iyo arrimo balaadhan oo kala duwan. Waxaa jiray isbedel laga soo qaaday shaleemada oo diiradda lagu saaray dagaalkii xornimada loona gudbay filimo aad uga walaacsan nolol maalmeedka Aljeeriya.
===Warbaahinta===
===Fanka===
[[File:Portrait-racim.jpg|thumb|Maxamed Raciim ; aasaasihii dugsiga Aljeeriya ee rinjiyeynta]]
Rinjiyeyaal Algerian ah, sida Mohammed Racim iyo Baya , waxay isku dayeen inay dib u soo nooleeyaan Aljeeriya hore ee sharafta leh ka hor gumeysiga Faransiiska, isla mar ahaantaana ay gacan ka geysteen ilaalinta qiyamka dhabta ah ee Algeria. Sadarkan, Mohamed Temam , Abdelkhader Houamel ayaa sidoo kale ku soo noqday fankan, muuqaallo laga soo qaatay taariikhda dalka, caadooyinka iyo caadooyinka hore iyo nolosha dalka. Xariiro kale oo farshaxan oo cusub oo ay ku jiraan mid ka mid ah M'hamed Issiakhem , Mohammed Khadda iyo Bachir Yelles , ayaa ka soo muuqday goobta rinjiyeynta Algerian, iyaga oo ka tagay rinjiyeynta qadiimiga ah si ay u helaan habab sawireed cusub, si ay ula qabsadaan sawirada Algerian si ay ula qabsadaan xaqiiqooyinka cusub ee dalka iyada oo loo marayo halgankeeda iyo himilooyinkeeda. Mohammed Khadda  iyo M'hamed Issiakhem ayaa caan ahaa sanadihii ugu dambeeyay.
===Suugaanta===
[[File:Lucius_Apuleius_Platonicus,_from_%27Crabbes_Historical_Dictionary%27,_published_in_1825_(C19).jpg|thumb|Apuleius]]
[[File:Kateb_Yacine_Nedjma_authograph.jpg|thumb|Kateb Yacine]]
Xididdada suugaanta Aljeeriya waxay dib ugu noqotaa Numidian iyo Roman Afrika , markii Apuleius uu qoray The Golden Ass , oo ah sheeko Laatiinka ah oo kaliya si uu u noolaado gebi ahaanba. Muddadan waxa kale oo la arkay Augustine of Hippo , Nonius Marcellus iyo Martianus Capella . Qarniyadii dhexe waxa kale oo ay arkeen dhowr qoraa oo Carabi ah oo wax ku soo kordhiyey suugaanta Carabta, kuwaas oo ay ka mid yihiin Axmad al-Buni , Ibn Manzur iyo Ibn Khalduun , kuwaas oo qoray Muqaddimah markii uu joogay Algeria. Albert Camus wuxuu ahaa qoraa u dhashay Faransiiska Pied-Noir. Sannadkii 1957-kii, waxa la guddoonsiiyey abaalmarinta Nobel Prize ee suugaanta .
Suugaanta Aljeeriya waxay ka kooban tahay shaqooyin kuwaas oo welwelka ugu weyni uu yahay sheegashada hay'adda qaranka Aljeeriya. Tusaalooyinka waxaa ka mid ah sheekooyinka sida trilogy Algerian ee Mohammed Dib , iyo Nedjma oo uu qoray Kateb Yacine .Qorayaasha kale ee suugaanta Aljeeriya waxaa ka mid ah Mouloud Feraoun , Malek Bennabi , Malek Haddad , Moufdi Zakaria , Abdelhamid Ben Badis, Mohamed Laïd Al-Khalifa, Mouloud Mammeri , Frantz Fanon , iyo Assia Djebar 
[[File:Ahlem_Mosteghanemi_at_Beirut_Book_Fair_2012.JPG|thumb|
Ahlam Mosteghanemi , qoraaga dumarka loogu akhriska badan yahay dunida Carabta]]
Xornimada ka dib, qorayaal cusub ayaa ka soo muuqday goobta suugaanta ee Algeria, waxay isku dayeen inay soo bandhigaan dhibaatooyinka bulshada, oo ay ka mid yihiin Rachid Boudjedra , Rachid Mimouni , Leila Sebbar , Tahar Djaout iyo Tahar Ouettar .
Suugaanta Aljeeriya waxa ka mid ah odhaah naxdin leh, taas oo ay ugu wacan tahay argagixisanimada dhacday 1990-meeyadii. Hababka kale waxay leeyihiin fikrad shakhsi ahaaneed oo ku saabsan xaaladda aadanaha. Waxaa ka mid ah shaqada dhowaan la xusay waa Liqitaanka Kabul iyo Weerarkii Yasmina Khadra , Dhaarta Barbariyiinta ee Boualem Sansal , Xusuusta Jidhka ee Ahlam Mosteghanemi iyo buuggii ugu dambeeyay ee Assia Djebar meelna kuma yaal guriga Aabbahay .
===Shineemo===
[[File:Mohamed_LAKHDAR_HAMINA.png|thumb|Mohammed Lakhdar-Hamina , mid ka mid ah shakhsiyaadka ugu caansan shineemo Carabiga casriga ah]]
Danta gobolka Aljeeriya ee hawlaha filimada-warshadaha waxaa laga arki karaa in miisaaniyadda sanadlaha ah ee DZD 200 million (EUR 1.3 million) loo qoondeeyey wax soo saarka, tallaabooyin gaar ah iyo qorshe barnaamij hami ah oo ay hirgelisay Wasaaradda Dhaqanka si kor loogu qaado wax soo saarka qaranka, cusboonaysiinta saamiyada shineemo iyo hagaajin xiriir daciif ah ee qaybinta iyo dhiig-miirashada.
Taageerada maaliyadeed ee ay bixiso gobolka, iyada oo loo marayo Sanduuqa Horumarinta Farshaxanka, Farsamooyinka iyo Warshadaha Filimada (FDATIC) iyo Wakaaladda Aljeeriya ee Saamaynta Dhaqanka (AARC), waxay door muhiim ah ka ciyaartaa horumarinta wax soo saarka qaranka. Intii u dhaxaysay 2007 iyo 2013, FDATIC waxay kabtay 98 filim (filim muuqaal ah, dukumeenti iyo filimaan gaagaaban). Bartamihii 2013, AARC waxay horey u taageertay wadar ahaan 78 filim, oo ay ku jiraan 42 filim oo muuqaal ah, 6 filimo gaagaaban iyo 30 dukumentiyo ah.
Marka loo eego kaydka xogta LUMIERE ee maqal-muuqaalka Yurub, 41 filim oo Aljeeriya ayaa lagu qaybiyay Yurub intii u dhaxaysay 1996 iyo 2013; 21 filim oo riwaayadan ku jiray waxay ahaayeen Aljeeriya-Faransiiska wada-soo-saaris. Maalmaha ammaanta (2006) iyo sharciga ka baxsan (2010) ayaa diiwaangeliyay tirada ugu badan ee oggolaanshaha Midowga Yurub, 3,172,612 iyo 474,722, siday u kala horreeyaan. 
Algeria waxa ay ku guulaysatay Palme d'Or ee Chronicle of the Years of Fire (1975), laba Oscars ee Z (1969) , iyo abaal-marin kale oo loogu talagalay filimka Talyaaniga iyo Aljeeriya ee The Battle of Algiers .
===Cunto===
[[File:Algerian_couscous_from_Kabylia.jpg|thumb|Couscous , saxan qaranka Aljeeriya]]
Cunnada Aljeeriya waa qani iyo kala duwanaansho taas oo ka dhalatay isdhexgalka iyo isdhaafsiga dhaqamada iyo quruumaha kale qarniyadii la soo dhaafay. Waxay ku salaysan tahay badeecooyinka berriga iyo badda labadaba. Qabsashada ama dhaqdhaqaaqa dadwaynaha ee ku wajahan dhulka Aljeeriya waxay ahaayeen laba ka mid ah qodobbada ugu waaweyn ee isdhaafsiga u dhexeeya dadyowga iyo dhaqamada kala duwan. Cunnada Aljeeriya waa isku dhafka Carabta , Berber , Turki iyo xidid Faransiis .
Cunnada Aljeeriya waxay bixisaa cuntooyin kala duwan iyadoo ku xiran gobolka iyo xilliga, laakiin khudaarta iyo badarka ayaa weli ah xudunta u ah. Inta badan suxuunta Aljeeriya waxay udub dhexaad u yihiin rootiga, hilibka (waan, hilib lo'aad ama digaag), saliid saytuun ah, khudaar, iyo dhir cusub. Khudaarta waxaa badanaa loo isticmaalaa saladhka, maraqa, tajines , couscous , iyo suxuunta maraqa ku salaysan. Dhammaan cuntooyinka dhaqameed ee Aljeeriya ee la heli karo, midka ugu caansan waa couscous , oo loo aqoonsan yahay saxan qaran.
===Ciyaaraha===
[[File:Alg%C3%A9rie-Sierraleone_(8).jpg|thumb|Xulka kubadda cagta Algeria ee 2022]]
Ciyaaro kala duwan ayaa ka jiray Algeria tan iyo waayihii hore. Aure -yada , dadku waxay ciyaaraan dhowr ciyaarood sida El Kherba ama El Khergueba ( kala duwanaanshaha chess ). Ciyaarta kaararka, jeegayaasha iyo ciyaaraha chessku waa qayb ka mid ah dhaqanka Aljeeriya. Tartanka ( fantasia ) iyo toogashada qoriga waa qayb ka mid ah madadaalada dhaqameed ee Aljeeriya. 
Kubada cagta waa ciyaaraha ugu caansan dalka. Xulka kubadda cagta Algeria , oo loo yaqaanno Foxes-ka lamadegaanka ah, waxay leeyihiin taageere xooggan, waxayna gaareen guulo gudaha iyo dibaddaba.
Aljeeriya ayaa taariikh dheer ku leh ciyaaraha kale sida ciyaaraha fudud , feerka , kubbada laliska , kubbadda gacanta iyo barashada fanka dagaalka . Ciyaartoyda Aljeeriya ayaa ka qayb galay ciyaaraha Olombikada waxayna ku guuleysteen billado dhacdooyin kala duwan.  Kooxo badan oo isboorti iyo ururo ayaa ka jira Algeria si ay u horumariyaan una horumariyaan ciyaaraha dhalinyarada dhexdooda. Wasaaradda Dhallinyarada iyo Isboortiga ee Algeria ayaa maamusha hawlaha isboortiga la xiriira. 
==Tixraac==
[https://www.elmoudjahid.dz/fr/economie/l-esperance-de-vie-moyenne-des-algeriens-est-de-79-6-ans-une-qualite-de-vie-nettement-meilleure-220929 &quot;L'espérance de vie moyenne des Algériens est de 79,6 ans : Une qualité de vie nettement meilleure&quot;]{{Dead link|date=Bisha Sagaalaad 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[https://web.archive.org/web/20070613005439/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html &quot;Qaybinta Dakhliga Qoyska - Tusmada Gini&quot;]

[https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf &quot;Warbixinta Horumarinta Aadanaha 2025&quot;]

[https://www.statista.com/statistics/1207844/largest-countries-in-africa-by-area/ &quot;Afrika: Wadamada ugu weyn marka loo eego bedka 2020&quot;]

[https://web.archive.org/web/20210314144817/https://www.elwatan.com/regions/kabylie/tizi-ouzou/la-standardisation-de-la-transcription-nest-pas-tranchee-quelle-graphie-pour-tamazight-22-04-2020 &quot;La standardization de la transcription n'est pas tranchée : Quelle graphie pour tamazight?&quot;]

[[iarchive:historyofnorthaf0000juli|Taariikhda Waqooyiga Afrika: Tunisia, Algeria, Morocco. Laga soo bilaabo qabsashadii Carabta ilaa 1830kii]]

[https://books.google.com/books?id=xVpxZSTyhb0C&amp;dq=Algerian+ottoman+republic&amp;pg=PA34 Dhaqdhaqaaqa Aqoonsiga Berber iyo Caqabadda Dawladaha Waqooyiga Afrika]

[https://web.archive.org/web/20130510140017/http://www.gi.ulpgc.es/tarha/Ain_Hanech.pdf &quot;Goobta Ain Hanech ayaa dib loo eegay: Baadhitaanno cusub oo laga sameeyay Goobtan Hoose ee Pleistocene ee Waqooyiga Algeria&quot;]

[https://books.google.com/books?id=Pk7BS9XC10QC&amp;pg=PT139 weynaa: Sida faafinta Islaamku u beddeshay adduunka aan ku nool nahay InHugh Kennedy]

[https://books.google.com/books?id=o3SRAAAAIAAJ Les états de l'Occident musulman aux XIIIe, XIVe et XVe siècles: institutions gouvernementales iyo administratives]

[https://books.google.com/books?id=q6AwAQAAMAAJ&amp;q=vassal+d%27tlemcen Recueil des ogeysiisyada iyo mémoires de la Société archéologique du département de Constantine]

[[iarchive:trent_0116405722392|Addoomada Masiixiyiinta, Masters Muslim: Adoonsiga Cadaanka ah ee Badda Mediterranean-ka, Xeebta Barbary iyo Talyaaniga, 1500-1800]]

[https://web.archive.org/web/20110725220038/http://researchnews.osu.edu/archive/whtslav.htm &quot;Markay reer Yurub addoomo ahaayeen: Cilmi-baadhistu waxay soo jeedinaysaa addoonsiga caddaa inuu aad uga badan yahay sidii hore loo rumaysan yahay&quot;]

[https://books.google.com/books?id=SCjxCgAAQBAJ&amp;pg=PA92 Wajiyada Argagixisanimada ee Da'da Caalamiga ah: Laga soo bilaabo Christopher Columbus ilaa Usaama bin Laden]

[https://www.aljazeera.com/news/2019/04/algeria-parliament-meet-tuesday-interim-president-190406201605242.html &quot;Baarlamaanka Algeria ayaa kulan yeelan doona Talaadada si ay u magacaabaan madaxweyne ku meel gaar ah]

[https://www.theguardian.com/environment/2015/aug/24/algeria-to-experience-more-heat-waves-due-to-climate-change-says-specialist &quot;Mowjadaha kulaylka ayaa ku soo badanaya Algeria sababtoo ah isbeddelka cimilada, ayuu yidhi khabiirku&quot;]

[http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0014734 Yaxaasyada Saxaraha Saxaraha: Cusboonaysiinta Qaybinta, Degaanada iyo Xaaladda Dadka ee Qorsheynta Ilaalinta ee Mauritania]

[http://www.warandpeace.ru/en/news/view/12214/ &quot;Venezuela's Chavez si uu u dhamaystiro heshiiska maraakiibta quusta ee Ruushka&quot;]

[https://ebin.pub/food-cultures-of-the-world-encyclopedia-4-volumes-0313376263-9780313376269.html &quot;Dhaqanka Cunnada ee Encyclopedia Adduunka 4 mugga 0313376263, 9780313376269&quot;]

[https://www.devex.com/organizations/ministere-de-la-jeunesse-et-des-sports-algeria-ministry-of-youth-and-sports-128824 &quot;Wasiir de la Jeunesse et des Sports (Algeria) (Wasaaradda Dhallinyarada iyo Ciyaaraha)&quot;]

[http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/algerian_novelist_ahlam_mosteghanemi_designated_unesco_artis/ &quot;Abaalyahan Aljeeriya Ahlem Mosteghanemi ayaa u magacaabay farshaxanimada UNESCO ee nabadda&quot;]

[https://www.penguintravel.com/Offer/RoundtripsandCulturalTours/2062/AlgeriasRomanHeritage.html#:~:text=Algeria%20is%20the%20second%20country,new%20master%20of%20North%20Africa. &quot;Dhaxalka Roomaanka ee Aljeeriya - Socdaal wareeg iyo safarro dhaqameed Penguin Travel&quot;]

[https://www.aps.dz/tamazight-tal/algerie/71962-ase-new-n-gpra-ila-iswi-n-usddukkel-n-tegrawla-akked-usegrew-n-um-iwan-a-elnaw &quot;Aseɣnew n GPRA ila iswi n useddukkel n Tegrawla akked usegrew n umɣiwan aɣelnaw&quot;]

{{Tixraac}}
{{commonscat|Algeria|Aljeeriya}}
{{Ururka Iskaashiga Islaamka}}

{{Dalalka Afrika}}

[[Category:Aljeeriya]]
[[Category:Wadamada Afrika]]</text>
      <sha1>bhc32fin8dpot77if4utkgj2si6dxyf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Adolf Hitler</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3026</id>
    <revision>
      <id>300137</id>
      <parentid>300013</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nolosha hore */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34715" sha1="1mmr36cl4linf1k79f3iceg4jvddj09" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>1mmr36cl4linf1k79f3iceg4jvddj09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300138</id>
      <parentid>300137</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:16:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ryiikh-ka 3aad */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34715" sha1="of728j0wvp7k7csjv0p8c0zjprmcvzw" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maxime Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>of728j0wvp7k7csjv0p8c0zjprmcvzw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300139</id>
      <parentid>300138</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:19:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Weerar lagu qaaday E'fransiiska */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34718" sha1="5grjx1qrjg9umzjuapbytfwgk9ovogn" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>5grjx1qrjg9umzjuapbytfwgk9ovogn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300145</id>
      <parentid>300139</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* guuldarro burburaysa */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36547" sha1="lrlr16r1owprsa3ucuhou9x29qb77x2" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] 17 iyo 19, halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.


Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>lrlr16r1owprsa3ucuhou9x29qb77x2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300147</id>
      <parentid>300145</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:29:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Weerar lagu qaaday E'fransiiska */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36555" sha1="gj8r8n17we23rnqrsbkjmq1mmwxozln" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.


Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>gj8r8n17we23rnqrsbkjmq1mmwxozln</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300148</id>
      <parentid>300147</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wadada loo maro Baaris */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36582" sha1="b8qzlmjcjo63tk2oaul9j7rlc7yrr9d" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===Dagaalka Stalingrad===

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.


Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>b8qzlmjcjo63tk2oaul9j7rlc7yrr9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300160</id>
      <parentid>300148</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:44:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dagaalka Stalingrad */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41542" sha1="ory0mcws8vjjo1cg6zb2drcvlg5d763" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===Dagaalka Stalingrad===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee Luftwaffe waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmacht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba Joseph Stalin, oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo Jarmalku ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmacht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba Joseph Stalin, oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa Jarmalka, Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyada oo aan loo eegin kharashka. Inkasta oo Jarmalku ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soofiyeetiga, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.


Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>ory0mcws8vjjo1cg6zb2drcvlg5d763</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300203</id>
      <parentid>300160</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:31:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dagaalka Stalingrad */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41589" sha1="td436b6gqmp4xu5uzmem9pmrkoybl68" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[:en:Battle of Stalingrad|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmacht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba Joseph Stalin, oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo Jarmalku ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmacht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba Joseph Stalin, oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa Jarmalka, Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyada oo aan loo eegin kharashka. Inkasta oo Jarmalku ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soofiyeetiga, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.


Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>td436b6gqmp4xu5uzmem9pmrkoybl68</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300205</id>
      <parentid>300203</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dagaalka Stalingrad */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="41589" sha1="e5jlloyvlt46bia4495mysf4e6y5lrl" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[:en:Battle of Stalingrad|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba Joseph Stalin, oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo Jarmalku ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmacht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba Joseph Stalin, oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa Jarmalka, Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyada oo aan loo eegin kharashka. Inkasta oo Jarmalku ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soofiyeetiga, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.


Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>e5jlloyvlt46bia4495mysf4e6y5lrl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300207</id>
      <parentid>300205</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:37:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dagaalka Stalingrad */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40899" sha1="idpipkts4geljs1s8pejc4rn4zz2biv" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[DAGAALKII STALINGRAD|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba [[Joseph Stalin|Josebh Stalin]], oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo [[Jarmalka|Jarmalku]] ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.


Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>idpipkts4geljs1s8pejc4rn4zz2biv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300209</id>
      <parentid>300207</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* guuldarro burburaysa */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42503" sha1="gdu5i90faeoabdnvqppnivg453jz0p3" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. Iska caabinta [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[DAGAALKII STALINGRAD|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba [[Joseph Stalin|Josebh Stalin]], oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo [[Jarmalka|Jarmalku]] ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.


Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

[[Abriil]] [[30]], 1945, ka dib dagaal xooggan oo ka dhacay [[Baarliin]], iyadoo ciidamada Soofiyeedka ay ku jireen hal baloog ama laba baloog oo u dhow Reich Chancellery, Hitler wuxuu isdilay isagoo afka isku toogtay isagoo wata kaabsal cyanide ah. Meydkiisa, oo ay weheliso kii Eiifa Braawn - oo uu guursaday maalintii ka horreysay - ayaa la dhigay god bambo ah. Otto Juunish iyo qaar ka mid ah kaaliyayaashiisa Führerbunker ayaa shidaal ku shubay meydadka oo dab qabadsiiyay iyadoo Ciidanka Cas ay sii wadeen horumarkooda, iyagoo duqeeyay magaalada.


May 2, Baarliin ayaa is dhiibtay. Sannadihii ka dambeeyay dagaalka, waxaa soo baxay warar is khilaafsan oo ku saabsan masiirka haraadiga Hitler. Ka dib burburkii [[Midowga Sofiyet|Midowgii Soofiyeedka]], macluumaad ayaa ka soo baxay kaydka Soofiyeedka oo tilmaamaya in haraadiga Hitler, Eiifa Braawn, Josebh Goobbiiels, xaaskiisa Magda Goobbiiels, lix carruur ah oo Goobbeiils ah, Jeneraal Hans Krebs, iyo eeyaha Hitler si qarsoodi ah loogu aasay xabaalo u dhow Rathenow ee Brandenburg. Sannadkii 1970-kii, Soofiyeedku waxay soo saareen haraagii, gubeen, dambaskana ku daadiyeen Webiga Elbe. Sida laga soo xigtay Hay'adda Amniga Federaalka ee Ruushka (FSB), qayb ka mid ah madaxa aadanaha, oo lagu keydiyay kaydka FSB oo lagu soo bandhigay bandhig sannadkii 2000, ayaa la rumeysan yahay inay tahay haraagii Hitler. Sii kasta ba ha ahaa tee, taariikhyahanno iyo cilmi-baarayaal badan ayaa su'aal ka keenay in jabkan uu runtii yahay Hitler.

[[File:Stars_&amp;_Stripes_&amp;_Hitler_Dead.jpg|thumb|Cinwaanada ugu waaweyn ayaa ahaa tiri: Hitler wuu dhintay]]

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>gdu5i90faeoabdnvqppnivg453jz0p3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300210</id>
      <parentid>300209</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:51:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Wadada loo maro Baaris */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42529" sha1="ecqfsh5nric5x5l52bto7iln3trhkv6" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sponeck, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. [[:en:French Resistance|Iska caabinta]] [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[DAGAALKII STALINGRAD|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba [[Joseph Stalin|Josebh Stalin]], oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo [[Jarmalka|Jarmalku]] ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.


Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

[[Abriil]] [[30]], 1945, ka dib dagaal xooggan oo ka dhacay [[Baarliin]], iyadoo ciidamada Soofiyeedka ay ku jireen hal baloog ama laba baloog oo u dhow Reich Chancellery, Hitler wuxuu isdilay isagoo afka isku toogtay isagoo wata kaabsal cyanide ah. Meydkiisa, oo ay weheliso kii Eiifa Braawn - oo uu guursaday maalintii ka horreysay - ayaa la dhigay god bambo ah. Otto Juunish iyo qaar ka mid ah kaaliyayaashiisa Führerbunker ayaa shidaal ku shubay meydadka oo dab qabadsiiyay iyadoo Ciidanka Cas ay sii wadeen horumarkooda, iyagoo duqeeyay magaalada.


May 2, Baarliin ayaa is dhiibtay. Sannadihii ka dambeeyay dagaalka, waxaa soo baxay warar is khilaafsan oo ku saabsan masiirka haraadiga Hitler. Ka dib burburkii [[Midowga Sofiyet|Midowgii Soofiyeedka]], macluumaad ayaa ka soo baxay kaydka Soofiyeedka oo tilmaamaya in haraadiga Hitler, Eiifa Braawn, Josebh Goobbiiels, xaaskiisa Magda Goobbiiels, lix carruur ah oo Goobbeiils ah, Jeneraal Hans Krebs, iyo eeyaha Hitler si qarsoodi ah loogu aasay xabaalo u dhow Rathenow ee Brandenburg. Sannadkii 1970-kii, Soofiyeedku waxay soo saareen haraagii, gubeen, dambaskana ku daadiyeen Webiga Elbe. Sida laga soo xigtay Hay'adda Amniga Federaalka ee Ruushka (FSB), qayb ka mid ah madaxa aadanaha, oo lagu keydiyay kaydka FSB oo lagu soo bandhigay bandhig sannadkii 2000, ayaa la rumeysan yahay inay tahay haraagii Hitler. Sii kasta ba ha ahaa tee, taariikhyahanno iyo cilmi-baarayaal badan ayaa su'aal ka keenay in jabkan uu runtii yahay Hitler.

[[File:Stars_&amp;_Stripes_&amp;_Hitler_Dead.jpg|thumb|Cinwaanada ugu waaweyn ayaa ahaa tiri: Hitler wuu dhintay]]

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>ecqfsh5nric5x5l52bto7iln3trhkv6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300212</id>
      <parentid>300210</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:58:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Weerar lagu qaaday E'fransiiska */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42530" sha1="46kgmdmv2z5clfk8qyv8khwks7c5fbd" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sbooniik, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, Shuurshiil wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. [[:en:French Resistance|Iska caabinta]] [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[DAGAALKII STALINGRAD|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba [[Joseph Stalin|Josebh Stalin]], oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo [[Jarmalka|Jarmalku]] ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.


Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

[[Abriil]] [[30]], 1945, ka dib dagaal xooggan oo ka dhacay [[Baarliin]], iyadoo ciidamada Soofiyeedka ay ku jireen hal baloog ama laba baloog oo u dhow Reich Chancellery, Hitler wuxuu isdilay isagoo afka isku toogtay isagoo wata kaabsal cyanide ah. Meydkiisa, oo ay weheliso kii Eiifa Braawn - oo uu guursaday maalintii ka horreysay - ayaa la dhigay god bambo ah. Otto Juunish iyo qaar ka mid ah kaaliyayaashiisa Führerbunker ayaa shidaal ku shubay meydadka oo dab qabadsiiyay iyadoo Ciidanka Cas ay sii wadeen horumarkooda, iyagoo duqeeyay magaalada.


May 2, Baarliin ayaa is dhiibtay. Sannadihii ka dambeeyay dagaalka, waxaa soo baxay warar is khilaafsan oo ku saabsan masiirka haraadiga Hitler. Ka dib burburkii [[Midowga Sofiyet|Midowgii Soofiyeedka]], macluumaad ayaa ka soo baxay kaydka Soofiyeedka oo tilmaamaya in haraadiga Hitler, Eiifa Braawn, Josebh Goobbiiels, xaaskiisa Magda Goobbiiels, lix carruur ah oo Goobbeiils ah, Jeneraal Hans Krebs, iyo eeyaha Hitler si qarsoodi ah loogu aasay xabaalo u dhow Rathenow ee Brandenburg. Sannadkii 1970-kii, Soofiyeedku waxay soo saareen haraagii, gubeen, dambaskana ku daadiyeen Webiga Elbe. Sida laga soo xigtay Hay'adda Amniga Federaalka ee Ruushka (FSB), qayb ka mid ah madaxa aadanaha, oo lagu keydiyay kaydka FSB oo lagu soo bandhigay bandhig sannadkii 2000, ayaa la rumeysan yahay inay tahay haraagii Hitler. Sii kasta ba ha ahaa tee, taariikhyahanno iyo cilmi-baarayaal badan ayaa su'aal ka keenay in jabkan uu runtii yahay Hitler.

[[File:Stars_&amp;_Stripes_&amp;_Hitler_Dead.jpg|thumb|Cinwaanada ugu waaweyn ayaa ahaa tiri: Hitler wuu dhintay]]

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>46kgmdmv2z5clfk8qyv8khwks7c5fbd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300213</id>
      <parentid>300212</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* U baxso Dunkirk */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42556" sha1="81apbi95kvtcx4rw3zkb3ok5lxfq4py" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sbooniik, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, [[:en:Winston Churchill|Shuurshiil]] wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. [[:en:French Resistance|Iska caabinta]] [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[DAGAALKII STALINGRAD|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba [[Joseph Stalin|Josebh Stalin]], oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo [[Jarmalka|Jarmalku]] ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.


Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

[[Abriil]] [[30]], 1945, ka dib dagaal xooggan oo ka dhacay [[Baarliin]], iyadoo ciidamada Soofiyeedka ay ku jireen hal baloog ama laba baloog oo u dhow Reich Chancellery, Hitler wuxuu isdilay isagoo afka isku toogtay isagoo wata kaabsal cyanide ah. Meydkiisa, oo ay weheliso kii Eiifa Braawn - oo uu guursaday maalintii ka horreysay - ayaa la dhigay god bambo ah. Otto Juunish iyo qaar ka mid ah kaaliyayaashiisa Führerbunker ayaa shidaal ku shubay meydadka oo dab qabadsiiyay iyadoo Ciidanka Cas ay sii wadeen horumarkooda, iyagoo duqeeyay magaalada.


May 2, Baarliin ayaa is dhiibtay. Sannadihii ka dambeeyay dagaalka, waxaa soo baxay warar is khilaafsan oo ku saabsan masiirka haraadiga Hitler. Ka dib burburkii [[Midowga Sofiyet|Midowgii Soofiyeedka]], macluumaad ayaa ka soo baxay kaydka Soofiyeedka oo tilmaamaya in haraadiga Hitler, Eiifa Braawn, Josebh Goobbiiels, xaaskiisa Magda Goobbiiels, lix carruur ah oo Goobbeiils ah, Jeneraal Hans Krebs, iyo eeyaha Hitler si qarsoodi ah loogu aasay xabaalo u dhow Rathenow ee Brandenburg. Sannadkii 1970-kii, Soofiyeedku waxay soo saareen haraagii, gubeen, dambaskana ku daadiyeen Webiga Elbe. Sida laga soo xigtay Hay'adda Amniga Federaalka ee Ruushka (FSB), qayb ka mid ah madaxa aadanaha, oo lagu keydiyay kaydka FSB oo lagu soo bandhigay bandhig sannadkii 2000, ayaa la rumeysan yahay inay tahay haraagii Hitler. Sii kasta ba ha ahaa tee, taariikhyahanno iyo cilmi-baarayaal badan ayaa su'aal ka keenay in jabkan uu runtii yahay Hitler.

[[File:Stars_&amp;_Stripes_&amp;_Hitler_Dead.jpg|thumb|Cinwaanada ugu waaweyn ayaa ahaa tiri: Hitler wuu dhintay]]

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>81apbi95kvtcx4rw3zkb3ok5lxfq4py</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300220</id>
      <parentid>300213</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* guuldarro burburaysa */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42576" sha1="pjowhe25k7k4zf6uu5pxnfbikqmsoao" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sbooniik, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, [[:en:Winston Churchill|Shuurshiil]] wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. [[:en:French Resistance|Iska caabinta]] [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[DAGAALKII STALINGRAD|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba [[Joseph Stalin|Josebh Stalin]], oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo [[Jarmalka|Jarmalku]] ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.

===Dhimashadiisa===

Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

[[Abriil]] [[30]], 1945, ka dib dagaal xooggan oo ka dhacay [[Baarliin]], iyadoo ciidamada Soofiyeedka ay ku jireen hal baloog ama laba baloog oo u dhow Reich Chancellery, Hitler wuxuu isdilay isagoo afka isku toogtay isagoo wata kaabsal cyanide ah. Meydkiisa, oo ay weheliso kii Eiifa Braawn - oo uu guursaday maalintii ka horreysay - ayaa la dhigay god bambo ah. Otto Juunish iyo qaar ka mid ah kaaliyayaashiisa Führerbunker ayaa shidaal ku shubay meydadka oo dab qabadsiiyay iyadoo Ciidanka Cas ay sii wadeen horumarkooda, iyagoo duqeeyay magaalada.


May 2, Baarliin ayaa is dhiibtay. Sannadihii ka dambeeyay dagaalka, waxaa soo baxay warar is khilaafsan oo ku saabsan masiirka haraadiga Hitler. Ka dib burburkii [[Midowga Sofiyet|Midowgii Soofiyeedka]], macluumaad ayaa ka soo baxay kaydka Soofiyeedka oo tilmaamaya in haraadiga Hitler, Eiifa Braawn, Josebh Goobbiiels, xaaskiisa Magda Goobbiiels, lix carruur ah oo Goobbeiils ah, Jeneraal Hans Krebs, iyo eeyaha Hitler si qarsoodi ah loogu aasay xabaalo u dhow Rathenow ee Brandenburg. Sannadkii 1970-kii, Soofiyeedku waxay soo saareen haraagii, gubeen, dambaskana ku daadiyeen Webiga Elbe. Sida laga soo xigtay Hay'adda Amniga Federaalka ee Ruushka (FSB), qayb ka mid ah madaxa aadanaha, oo lagu keydiyay kaydka FSB oo lagu soo bandhigay bandhig sannadkii 2000, ayaa la rumeysan yahay inay tahay haraagii Hitler. Sii kasta ba ha ahaa tee, taariikhyahanno iyo cilmi-baarayaal badan ayaa su'aal ka keenay in jabkan uu runtii yahay Hitler.

[[File:Stars_&amp;_Stripes_&amp;_Hitler_Dead.jpg|thumb|Cinwaanada ugu waaweyn ayaa ahaa tiri: Hitler wuu dhintay]]

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>pjowhe25k7k4zf6uu5pxnfbikqmsoao</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300221</id>
      <parentid>300220</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:08:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dhimashadiisa */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42580" sha1="70jh6z9i1bw9hliasi9x3xla50utnal" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sbooniik, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, [[:en:Winston Churchill|Shuurshiil]] wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. [[:en:French Resistance|Iska caabinta]] [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[DAGAALKII STALINGRAD|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba [[Joseph Stalin|Josebh Stalin]], oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo [[Jarmalka|Jarmalku]] ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.

===Dhimashadiisa===

Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

[[Abriil]] [[30]], 1945, ka dib dagaal xooggan oo ka dhacay [[Baarliin]], iyadoo ciidamada Soofiyeedka ay ku jireen hal baloog ama laba baloog oo u dhow Ryiikh Shaansiilor-ka, Hitler wuxuu isdilay isagoo afka isku toogtay isagoo wata kaabsal cyanide ah. Meydkiisa, oo ay weheliso kii Eiifa Braawn - oo uu guursaday maalintii ka horreysay - ayaa la dhigay god bambo ah. Otto Juunish iyo qaar ka mid ah kaaliyayaashiisa Führerbunker ayaa shidaal ku shubay meydadka oo dab qabadsiiyay iyadoo Ciidanka Cas ay sii wadeen horumarkooda, iyagoo duqeeyay magaalada.


May 2, Baarliin ayaa is dhiibtay. Sannadihii ka dambeeyay dagaalka, waxaa soo baxay warar is khilaafsan oo ku saabsan masiirka haraadiga Hitler. Ka dib burburkii [[Midowga Sofiyet|Midowgii Soofiyeedka]], macluumaad ayaa ka soo baxay kaydka Soofiyeedka oo tilmaamaya in haraadiga Hitler, Eiifa Braawn, Josebh Goobbiiels, xaaskiisa Magda Goobbiiels, lix carruur ah oo Goobbeiils ah, Jeneraal Hans Krebs, iyo eeyaha Hitler si qarsoodi ah loogu aasay xabaalo u dhow Rathenow ee Brandenburg. Sannadkii 1970-kii, Soofiyeedku waxay soo saareen haraagii, gubeen, dambaskana ku daadiyeen Webiga Elbe. Sida laga soo xigtay Hay'adda Amniga Federaalka ee Ruushka (FSB), qayb ka mid ah madaxa aadanaha, oo lagu keydiyay kaydka FSB oo lagu soo bandhigay bandhig sannadkii 2000, ayaa la rumeysan yahay inay tahay haraagii Hitler. Sii kasta ba ha ahaa tee, taariikhyahanno iyo cilmi-baarayaal badan ayaa su'aal ka keenay in jabkan uu runtii yahay Hitler.

[[File:Stars_&amp;_Stripes_&amp;_Hitler_Dead.jpg|thumb|Cinwaanada ugu waaweyn ayaa ahaa tiri: Hitler wuu dhintay]]

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>70jh6z9i1bw9hliasi9x3xla50utnal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300223</id>
      <parentid>300221</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:09:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dhimashadiisa */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42608" sha1="b2fz8xq6msaomd41fqdlm370nduqbiq" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sbooniik, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, [[:en:Winston Churchill|Shuurshiil]] wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. [[:en:French Resistance|Iska caabinta]] [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[DAGAALKII STALINGRAD|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba [[Joseph Stalin|Josebh Stalin]], oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo [[Jarmalka|Jarmalku]] ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.

===Dhimashadiisa===

Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

[[Abriil]] [[30]], 1945, ka dib dagaal xooggan oo ka dhacay [[Baarliin]], iyadoo ciidamada Soofiyeedka ay ku jireen hal baloog ama laba baloog oo u dhow Ryiikh Shaansiilor-ka, Hitler wuxuu isdilay isagoo afka isku toogtay isagoo wata kaabsal cyanide ah. Meydkiisa, oo ay weheliso kii Eiifa Braawn - oo uu guursaday maalintii ka horreysay - ayaa la dhigay god bambo ah. Otto Juunish iyo qaar ka mid ah kaaliyayaashiisa Führerbunker ayaa shidaal ku shubay meydadka oo dab qabadsiiyay iyadoo Ciidanka Cas ay sii wadeen horumarkooda, iyagoo duqeeyay magaalada.


[[May]] [[2]], [[Baarliin]] ayaa is dhiibtay. Sannadihii ka dambeeyay dagaalka, waxaa soo baxay warar is khilaafsan oo ku saabsan masiirka haraadiga Hitler. Ka dib burburkii [[Midowga Sofiyet|Midowgii Soofiyeedka]], macluumaad ayaa ka soo baxay kaydka Soofiyeedka oo tilmaamaya in haraadiga Hitler, Eiifa Braawn, Josebh Goobbiiels, xaaskiisa Magda Goobbiiels, lix carruur ah oo Goobbeiils ah, Jeneraal Hans Krebs, iyo eeyaha Hitler si qarsoodi ah loogu aasay xabaalo u dhow Rathenow ee Brandenburg. Sannadkii 1970-kii, Soofiyeedku waxay soo saareen haraagii, gubeen, dambaskana ku daadiyeen Webiga Elbe. Sida laga soo xigtay Hay'adda Amniga Federaalka ee [[Ruushka]] ([[:en:KGB|FSB]]), qayb ka mid ah madaxa aadanaha, oo lagu keydiyay kaydka FSB oo lagu soo bandhigay bandhig sannadkii 2000, ayaa la rumeysan yahay inay tahay haraagii Hitler. Sii kasta ba ha ahaa tee, taariikhyahanno iyo cilmi-baarayaal badan ayaa su'aal ka keenay in jabkan uu runtii yahay Hitler.

[[File:Stars_&amp;_Stripes_&amp;_Hitler_Dead.jpg|thumb|Cinwaanada ugu waaweyn ayaa ahaa tiri: Hitler wuu dhintay]]

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>b2fz8xq6msaomd41fqdlm370nduqbiq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300277</id>
      <parentid>300223</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:07:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dhimashadiisa */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43148" sha1="fk7l93biqkzo52ol1uash8tzkko8jrc" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===Dagaalka Aduunka ee 2aad===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sbooniik, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, [[:en:Winston Churchill|Shuurshiil]] wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. [[:en:French Resistance|Iska caabinta]] [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[DAGAALKII STALINGRAD|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba [[Joseph Stalin|Josebh Stalin]], oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo [[Jarmalka|Jarmalku]] ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.

===Dhimashadiisa===

Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

[[Abriil]] [[30]], 1945, ka dib dagaal xooggan oo ka dhacay [[Baarliin]], iyadoo ciidamada Soofiyeedka ay ku jireen hal baloog ama laba baloog oo u dhow Ryiikh Shaansiilor-ka, Hitler wuxuu isdilay isagoo afka isku toogtay isagoo wata kaabsal cyanide ah. Meydkiisa, oo ay weheliso kii Eiifa Braawn - oo uu guursaday maalintii ka horreysay - ayaa la dhigay god bambo ah. Otto Juunish iyo qaar ka mid ah kaaliyayaashiisa Führerbunker ayaa shidaal ku shubay meydadka oo dab qabadsiiyay iyadoo Ciidanka Cas ay sii wadeen horumarkooda, iyagoo duqeeyay magaalada.


[[May]] [[2]], [[Baarliin]] ayaa is dhiibtay. Sannadihii ka dambeeyay dagaalka, waxaa soo baxay warar is khilaafsan oo ku saabsan masiirka haraadiga Hitler. Ka dib burburkii [[Midowga Sofiyet|Midowgii Soofiyeedka]], macluumaad ayaa ka soo baxay kaydka Soofiyeedka oo tilmaamaya in haraadiga Hitler, Eiifa Braawn, Josebh Goobbiiels, xaaskiisa Magda Goobbiiels, lix carruur ah oo Goobbeiils ah, Jeneraal Hans Krebs, iyo eeyaha Hitler si qarsoodi ah loogu aasay xabaalo u dhow Rathenow ee Brandenburg. Sannadkii 1970-kii, Soofiyeedku waxay soo saareen haraagii, gubeen, dambaskana ku daadiyeen Webiga Elbe. Sida laga soo xigtay Hay'adda Amniga Federaalka ee [[Ruushka]] ([[:en:KGB|FSB]]), qayb ka mid ah madaxa aadanaha, oo lagu keydiyay kaydka FSB oo lagu soo bandhigay bandhig sannadkii 2000, ayaa la rumeysan yahay inay tahay haraagii Hitler. Sii kasta ba ha ahaa tee, taariikhyahanno iyo cilmi-baarayaal badan ayaa su'aal ka keenay in jabkan uu runtii yahay Hitler.

[[File:Stars_&amp;_Stripes_&amp;_Hitler_Dead.jpg|thumb|Cinwaanada ugu waaweyn ayaa ahaa tiri: Hitler wuu dhintay]]

===Dhaxal-kii Hitler===

Hitler, Xisbiga Naasiga, iyo saameynta Naasiga ee adduunka waxaa loo arkaa kuwo aad u anshax xun. Taariikhyahannada, faylasuufyada, iyo siyaasiyiintu waxay Naasiga ku tilmaamaan &quot;shar&quot; marka loo eego dhinacyada cilmaaniga ah iyo kuwa diinta labadaba. Sawirka taariikhiga ah iyo dhaqanka ee Hitler si xooggan ayaa looga cambaareeyay Galbeedka. Soo bandhigidda swastika iyo calaamadaha kale ee Naasiga waa mamnuuc [[Jarmalka]] iyo [[Awstriya]]. Diidmada Xasuuqa Yuhuudda sidoo kale waa sharci darro labada waddanba.

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>fk7l93biqkzo52ol1uash8tzkko8jrc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300278</id>
      <parentid>300277</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:08:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dagaalka Aduunka ee 2aad */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43180" sha1="3lghtefdgp0cukiayl5576hwaqjfocc" xml:space="preserve">[[File:Hitler portrait crop.jpg|right|150px]]
[[File:Flag of Germany (1935–1945).svg|right|150px]]
'''Adolf Hitler''' ([[20]] [[Abriil]] [[1889]] – [[30 ]][[Abriil]]  [[1945]]) wuxuu uu ahaa [[siyaasi]]. Jarmal ah oo [[Fiyena]] u dhashay ee dalka [[Awstriya]] iyo hogaamiyihii xisbigii Nazi laga soo bilaabo 1933 ilaa dhimashadiisii ​​1945. Dawladiisu waxay caan ku tahay inay sababto [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka 2aad]] iyo [[Holokost]].

Hitler aabihiis, Alois (wuxuu dhashay 1837), wuxuu ahaa [[Sharcidajin|sharci-darro]].  In muddo ah wuxuu u dhashay magaca hooyadii, Shikgrubler, laakiin 1876-kii wuxuu aasaasay sheegashada qoyskiisa magaca Hitler.  Adolf waligiis magac kale ma isticmaalin.

=Nolosha hore=
Ka dib markii aabihiis uu ka fariistay adeegga canshuuraha dawladda, Adolf Hitler wuxuu inta badan caruurnimadiisii ​​ku qaatay Linz, caasimadda [[Awstriya]].  Waxay ahaan jirtay magaaladii uu jeclaa intii uu noolaa oo dhan, wuxuuna muujiyay rabitaankiisa ah in lagu aaso halkaas.  Alois Hitler waxa uu dhintay 1903-dii balse waxa uu ka tagay hawlgab iyo kayd ku filan si uu u taageero xaaskiisa iyo caruurtiisa.  Inkasta oo Hitler uu aabbihii ka cabsaday oo uu necbahay, haddana waxa uu ahaa wiil u heellan hooyadii, taas oo u geeriyootay silic badan 1907-dii. Isaga oo haysta rikoodh isku dhafan oo arday ah, Hitler waligiis ma dhaafin waxbarashada sare.  Kadib markii uu dugsiga ka baxay, wuxuu booqday [[Fiyena]], ka dibna wuxuu ku laabtay Linz, halkaas oo uu ku riyooday inuu noqdo farshaxan.  Later, wuxuu isticmaalay gunnada yar ee uu sii waday inuu sawiro si uu naftiisa ugu ilaaliyo [[Fiyena]].  Waxa uu damcay in uu barto fanka, kaas oo uu u lahaa kulliyado, laakiin laba jeer ayuu ku guul daraystay in uu galo Akademiyada Farshaxanka.  Muddo sannado ah waxa uu ku noolaa nolol cidla ah oo go’doon ah, waxa uu ka heli jiray nolol aan fiicneyn oo uu ku rinjiyeeyo kaararka boostada iyo xayaysiisyada oo uu ka guurayo hool ay degmadu leedahay oo uu mid kale u guurayo.  Hitler wuxuu horey u muujiyay sifooyin muujinaya noloshiisa dambe: kalinimada iyo qarsoodiga, qaabka bohemian ee jiritaanka maalinlaha ah, iyo nacaybka kosmobolitaanisme iyo dabeecadda caalamiga ah ee Fieyna.

[[1913]]kii Hitler waxa uu u guuray [[Munich]].  Waxaa loo baadhay adeegga millatariga Awstaria bishii Febraayo [[1914]]-kii, waxa lagu sifeeyay mid aan taam ahayn sababtoo ah firfircooni jireed oo aan ku filnayn;  laakiin markii uu Dagaalkii I aad   qarxay, waxa uu ka codsaday Bavarian King Louis III  in loo oggolaado in uu adeego, iyo maalin kaddib markii uu codsigaas gudbiyay, waxaa la ogeysiiyay in loo oggolaan doono in uu ku biiro Guutada Kaydka Bavaria ee 16aad.  Muddo siddeed toddobaad ah oo tababar ah ka dib, Hitler waxa la geeyay [[Beljim]] [[Oktoobar]] 1914-kii, halkaas oo uu kaga qayb qaatay Dagaalkii Koowaad ee Ypres.  Waxa uu soo shaqeeyay dagaalka oo dhan, waxa la dhaawacay Oktoobar 1916-kii, waxaana gaas lagu dilay laba sano ka dib meel u dhow Ypres.  Waxa la dhigay cusbitaal markii ay colaaddu dhammaatay.  Intii uu dagaalku socday, waxa uu si joogto ah ugu jiray jiidda hore ee orodyahanka xarunta;  geesinimadiisa ficilka ah waxaa lagu abaalmariyay Birta, Fasalka Labaad, Diseembar 1914, iyo ''Iron Cross, Class First'' (qurxinta dhifka ah ee jirka), Ogosto 1918. Waxa uu ku salaamay dagaalka si xamaasad leh, si ay uga nafiso weyn niyad jabka iyo hadaf la'aanta nolosha rayidka ah.  Wuxuu ka helay anshax  iyo saaxiibtinimo ku qanacsan waxaana la xaqiijiyay inuu aaminsan yahay wanaagga geesinimada leh ee dagaalka yoomis kaabuul
.

=Nolosha Hitler iyo caadooyinka=
[[File:Bundesarchiv_Bild_102-13774,_Adolf_Hitler.jpg|thumb]]

Dhammaadkii dagaalkii 1aad [[https://so.wikipedia.org/wiki/Dagaalkii_Dunida_Kowaad?wprov=sfla1]]. ee aduunka ka dib, Hitler waxa uu ku hadhay ciidanka waxaanu ku laabtay [[Muniik]]., halkaas oo uu kaga qayb galay aaskii milatari ee [[ra'iisal wasaare]]. Bavaria ee la dilay, Kurt Eisner, taas oo lid ku ah odhaahdiisii danbe.[51] Ka dib markii la ciribtiray Jamhuuriyadii Soofiyeeti ee Bavarian, Hitler waxa uu ka qayb galay koorsooyin &quot;Fikirka Qaranka&quot; ee ay soo qabanqaabiyeen Bavarian Reichswehr's Education and Propaganda ee Xarunta Taliska Afaraad ee ugu weyn ee hoos yimaada Captain Karl Mayr. Waxa uu eedayn dusha ka saaray dadka Yuhuuda ah ee ku kala firdhisan dunida dacaladeeda, shuuciyada, iyo siyaasiyiinta dhinacyada kala duwan, gaar ahaan [[Jamhuriyadda]] Viiyemar

Bishii [[Luuliyo]] 1919, Hitler waxaa loo xilsaaray adeegga sirdoonka ee Reichswehr si uu u saameeyo askarta kale oo uu u galo xisbi yar. Kani wuxuu ahaa Xisbiga Shaqaalaha [[Jarmalka]]     (DAP). Intii lagu guda jiray sahaminta xisbiga, Hitler waxaa saameeyay nacaybka Yuhuudda, waddaniyiinta, ka-hortagga hantida, iyo fikradaha Marxist ee aasaasihii, Anton Drexler. Fikradaha Drexler waxay u ololeeyeen dawlad xoog leh oo firfircoon, fikrado ay dhiiri galiyeen fikradaha hantiwadaaga &quot;aan Yuhuudi ahayn&quot; iyo aaminsanaanta lagama maarmaanka u ah taageerada wadajirka ah ee dhammaan xubnaha bulshada. Drexler waxa aad ula dhacay xirfada odhaahda ee Hitler waxana uu ku casuumay in uu ku soo biiro xisbiga, isaga oo ka dhigay xubintiisii shan iyo kontonaad. Hitler waxa kale oo uu noqday xubintii toddobaad ee guddiga fulinta

Guddida Fulinta ee Xisbiga Shaqaalaha Qaranka ee Xisbiga Hantiwadaaga Jarmalku (NSDW) ayaa ugu dambayntii ka noqday mawqifkoodii oo ay qirteen in laga adkaaday. Waxaa cod loo qaaday xubnaha xisbiga in la aqbalo dalabaadka Hitler iyo in kale. Hitler waxa uu helay 543 cod halka hal kaliya uu ka soo horjeestay. Kulankii xigay ee xisbiga, oo la qabtay [[Luuliyo]] [[29]], 1921, Adolf Hitler waxaa loo soo bandhigay Führer ee NSDW; tani waxay ahayd markii ugu horeysay ee uu si fagaare ah u isticmaalo cinwaankan.

Khudbadihii Hitler ee naadiyada, halkaas oo uu ku weeraray [[Yuhuudda]], dimuqraadiyiinta bulshada, liberaaliga, boqortooyooyinka falcelinta, hanti-wadaaga, iyo shuuciyada, waxay bilaabeen inay miro dhalaan oo ay soo jiidaan taageerayaal badan. Taageerayaashii hore ee Hitler waxaa ka mid ahaa [[:en:Rudolf Hess|Rudolf Hess]], duuliyihii hore ee Luftwaffe Hermann Göring, iyo Taliyihii Ciidanka Ernst Röhm, oo markii dambe madax ka noqday ururkii Nazi-ga ee loo yaqaan SA (Storm Troopers), kuwaas oo ilaalin jiray shirarka, weerarna ku ah siyaasiyiinta ka soo horjeeda. Hitler waxa kale oo uu sameeyay kooxo madax banaan oo la mid ah, sida Jabhadda Shaqaalaha Jarmalka (DWF), oo fadhigeedu yahay Nuremberg. Julius Streicher waxa uu ahaa gudoomiyihii ururka oo markii dambe u shaqeeyay gölter, oo macnaheedu yahay madaxa laanta gobolka ee Xisbiga Shaqaalaha Jarmalka ee Hantiwadaaga Qaranka (NSD) ee Franconia. Intaa waxaa dheer, Hitler wuxuu soo jiitay dareenka danaha ganacsiga maxalliga ah wuxuuna helay aqbalaadda wareegyada ay ku jiraan shakhsiyaadka saamaynta ku leh bulshada Munich. Magaciisa waxa kale oo lala xidhiidhiyay kii taliyihii caanka ahaa ee wakhtiga dagaalka, General Erich Ludendorff


===Afgambigii [[:en:Beer Hall Putsch trial|Beer Haawl]] l'fashilmay===

Sannadkii 1923, ciidamada Nazi waxay isku dayeen afgambi ka dhan ah dowladda, laakiin isku daygii wuu fashilmay wuxuuna sababay in la xiro Adolf Hitler, oo ahaa hoggaamiyihii xisbiga xilligaas.

Goobta Beer Putsiih waxay ahayd isku day afgambi oo fashilmay oo ay Hitler iyo Xisbiga Nazi ku doonayeen inay xukunka kula wareegaan Bavaria iyo Jarmalka. Isku dayga ayaa bilaabmay fiidkii Noofambar 8 wuxuuna socday ilaa duhurnimadii Noofambar 9, 1923. Adolf Hitler wuxuu go'aansaday inuu u adeegsado magaca Jeneraal Erich Ludendorff sidii afgambigii, kaasoo ku dhammaaday fashil weyn iyo xariggii hoggaamiyihii Xisbiga Nazi, Adolf Hitler.[[File:242-HF-0804_001_Beginnings_of_the_Nazi_Movement_Deutscher_Tag_Coburg_14-15_Oct_1922_NSDAP_Hitlerbewegung_SA_Sturmabteilung_Graf_Alfarth_Rosenberg_Schaub_Esser_Feder_Dietrich_Weber_Alpers_etc_Swastikas_Deutschvölkisch_NARA_Cropped.jpg|thumb|Isku day lagu abaabulayo afgambi lagu qabsanayo awoodda Berlin]]

===Ryiikh-ka 3aad===
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2004-1202-504,_Berlin,_Adolf_Hitler_und_Hermann_Göring.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Saaxiibkiisa Hermaan Gooriing]]


Ka dib markii uu xoojiyay awooddiisa siyaasadeed sannadkii 1933, Hitler wuxuu isku dayay inuu taageero dadweyne u helo siyaasadihiisa isagoo ku qanciyay inta badan dadka Jarmalka inuu ka badbaadin doono hoos u dhaca dhaqaale ee adduunka, Heshiiska Versailles, shuuciga, &quot;Bolsheviks-ka Yuhuudda&quot; (kuwaas oo si xun u saameeyay dhaqdhaqaaqa shuuciga ee u dhexeeyay labadii dagaal ee adduunka), iyo saameynta dadka laga tirada badan yahay ee kale ee &quot;aan loo baahnayn&quot;. Naasiyiintu waxay tirtireen dhammaan mucaaradkii iyagoo adeegsanaya hab ay ugu yeereen &quot;isku-dubaridka dhammaan nidaamyada&quot; iyo is-dhexgalkooda hal nidaam.

===Dhisidda xulafooyin leh dhidibka===

[[File:Adolf_Hitler_en_visite_en_Italie.jpg|thumb|Adolf Hitler Iyo Hogaamiyihii Talyaanigi faashiistaha [[Benito Mussolini]]]]

Jarmalka ayaa ka soo baxay Dagaalkii Koowaad ee Adduunka isagoo guuldarro ceeb ah la kulmay, taasoo ku qasabtay inay saxiixdo Heshiiskii [[Versailles]]. Heshiiskan wuxuu Jarmalka ka qaaday mas'uuliyadda dagaalka wuxuuna ku qasbay inay magdhow siiso dadkii ay dhibaatadu soo gaartay, taasoo culays ku saartay dhaqaalaha Jarmalka iyo dadka dhibaato dhaqaale oo aad u weyn. Waxay sidoo kale kor u qaadday dareen ceeb iyo rabitaan ah in la soo celiyo sharaftii lumay ee qaranka.

Siyaasad ahaan, guuldarradu waxay horseeday burburkii Reich-kii Labaad iyo aasaaskii Jamhuuriyadda Weimar. Jamhuuriyadda Weimar waxay bilowday barnaamij dib-u-habayn qarsoodi ah, taasoo jebisay shuruudaha [[:en:Treaty of Versailles|Heshiiska Versailles]]. Barnaamij-Kaan wuxuu ahaa mid xaddidan ilaa uu xukunka qabtay Adolf Hitler 1933. Waqtigaas, barnaamijka waxaa la siiyay mudnaanta koowaad, taasoo lagama maarmaan u ahayd xoojinta xiriirka dhaqaale ee lala leeyahay waddamada hodanka ku ah agabka ceeriin ee loo baahan yahay warshadaha militariga, sida [[Shiinaha]].

Xilligii Nazi-ga ee ka horreeyay Dagaalkii Labaad ee Adduunka waxaa ka dhacay isbeddello badan oo ku yimid siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka, oo ay ku jiraan:

Hagaajinta xiriirka [[Boland]] inkastoo Heshiiskii Versailles uu dhul Jarmal ah u dhiibay Poland, kaas oo markii dambe Jarmalka ku daray bilowgii dagaalka.

Joojinta xiriirka [[Shiinaha]] iyo saxiixa Heshiiska Aksiis ee [[Jabaan]].

Gelitaanka isbahaysi lala galay [[Talyaaniga]] inkastoo ay ka baxeen xerada [[Jarmalka]] ee Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, fal loo arkay khiyaano militari iyo qodob weyn oo ka mid ah guuldarradii [[Jarmalka]].

===[[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalka Aduunka ee 2aad]]===

Bishii Febraayo 1938, Hitler ugu dambeyntii wuxuu xalliyay dhibaatadii qabsatay siyaasadda Jarmalka ee ku saabsan Bariga Fog: doorashada u dhaxaysa ilaalinta isbahaysiga aan rasmiga ahayn ee Sino-Jarmalka ee laga soo bilaabo 1911 ama gelitaanka isbahaysi cusub oo lala galo [[Jabaan]]. Waqtigaas, ciidanku waxay si weyn u taageereen Jarmalka inay sii wadaan isbahaysigooda Shiinaha. Wasiirka Arrimaha Dibadda Konstantin von Neurath iyo Wasiirka Dagaalka Werner von Blumberg, oo loogu magac daray &quot;lobby-ga Shiinaha,&quot; waxay ahaayeen kuwo taageersan Shiinaha waxayna isku dayeen inay siyaasadda arrimaha dibadda ee Jarmalka ka jeediyaan ku lug lahaanshaha dagaal kasta oo Yurub ah. Si kastaba ha ahaatee, Hitler wuxuu shaqada ka eryay labada wasiir horraantii 1938. Isagoo raacaya talada Wasiirkiisii Arrimaha Dibadda ee dhawaan loo magacaabay, Joachim von Ribbentrop oo si xooggan u taageersan Jabbaan, Hitler wuxuu doortay inuu soo afjaro isbahaysiga uu la leeyahay Shiinaha isagoo u hiilinaya isbahaysi uu la leeyahay Jabbaan oo awood badan oo ilbax ah. Mid ka mid ah khudbadihiisii uu u jeediyay Reichstag, Hitler wuxuu ka hadlay aqoonsiga Jarmalka ee dawladda Manchukuo. Gobol ku yaal Manchuria waxaa qabsaday Japan, kaas oo markaa ku dhaqmay madax-bannaani magac u yaal ah. Jarmalka ayaa ka tanaasulay sheegashadiisii gumaystayaashii hore ee Baasifigga.[59] Hitler wuxuu amray in la joojiyo shixnadaha hubka ee loo dirayo Shiinaha, wuxuuna dib u soo celiyay dhammaan saraakiishii Jarmalka ee ka tirsanaa ciidamada Shiinaha. Si uu uga aarguto Jarmalka oo joojiyay taageeradii uu siin jiray Shiinaha dagaalkii ka dhanka ahaa Japan, Jeneraal Chiang Kai-shek wuxuu baabi'iyay heshiisyadii dhaqaale ee u dhexeeyay Shiinaha iyo Jarmalka. Natiijo ahaan, Jarmalka waxaa laga qaaday agabkii ceeriin, sida tungsten, oo Shiinuhu hore u bixiyay. Dhammaadka isbahaysiga Shiinaha iyo Jarmalka ayaa sii xumeeyay dhibaatooyinka dib-u-habaynta Jarmalka, iyadoo hadda lagu qasbay inay ka faa'iidaysato kaydka lacagta qalaad ee xaddidan si ay u iibsato agabyada ceeriin ee suuqa furan.

===Heshiiska Muniik 1938===

[[File:Munich_conference(1938).png|thumb|Hitler oo midig jooga, [[Mussolini]] oo dhexda jooga, iyo Chamberlain oo bidixda fog jooga.]]

Shirkii hal maalin socday ee ka dhacay [[München|Muniik]], oo ay ka soo qaybgaleen Hitler, Chamberlain, Daladier, iyo [[Mussolini]], ayaa la saxiixay Heshiiskii Muniik, kaas oo daboolay dalabaadka Hitler isla markaana dhulalka ku yaal dhulka Ardayda loogu wareejiyay Jarmalka. Maadaama [[London]] iyo [[Baariis]] ay horey u ogolaadeen fikradda ah in dhulka lagu muransan yahay lagu wareejiyo Jarmalka bartamihii [[Sebteembar]], shirku wuxuu ku qaatay hal maalin oo keliya isagoo ka hadlaya farsamooyinka sida loo fulin doono wareejinta. Shirku wuxuu sidoo kale ka hadlay tanaasulaadka yar yar ee Hitler sameyn doono: wareejinta waxay dhici doontaa toban maalmood gudahood bisha Oktoobar, iyadoo la siinayo amar caalami ah oo lagu kormeerayo geeddi-socodka, Jarmalkana wuxuu sugi doonaa ilaa laga gaaro heshiisyada [[Hungariya]] iyo [[Boland]]. Markii shirka la soo gabagabeeyay, Hitler wuxuu saxiixay Heshiis Saaxiibtinimo oo [[Jarmal]] iyo [[Ingiriis]] ah, kaas oo Chamberlain uu rajo weyn ka qabay, halka Hitler uusan tixgelin badan siinin. Inkasta oo Chamberlain uu ku qancay Shirka Munich; In kasta oo uu si been abuur ah u sheegay in shirku uu &quot;dammaanad qaaday nabad waqtigaas,&quot; Hitler wuxuu si gudaha ah uga xanaaqay inuu &quot;ka tanaasulo&quot; dagaalkii uu rajeynayay inuu qaado 1938. Natiijo ahaan, Hitler wuxuu ku guuleystay ra'yi ururintii Ninka Sannadka ee joornaalka Time sannadkii 1938.

===Weerar lagu qaaday [[Boland]]===

Marka laga eego aragtida Hitler—iyadoo la tixgelinayo habkiisa ka soo horjeeda Ingiriiska—waxay ahayd lagama maarmaan in Boland lagu daro Jarmalka iyadoo ah dawlad macaamiil ah ama xitaa dawlad dhexdhexaad ah oo ku jirta khilaafkan. Hitler wuxuu aaminsanaa in gaaritaanka arrintan ay tahay baahi istiraatiiji ah, maadaama ay sugi doonto dhinaca bari ee Ryiikh-ka, iyo baahi dhaqaale, maadaama ay ka fogaan doonto saameynta xun ee go'doominta Ingiriiska. Hamiga ugu weyn ee Jarmalka wuxuu ahaa inuu Boland u beddelo dawlad macaamiil ah, laakiin bishii Maarso 1939, markii Boland ay saddex jeer diiday dalabaadka Jarmalka, Hitler wuxuu go'aansaday inuu burburiyo Poland oo ah ujeeddada ugu weyn ee siyaasadda arrimaha dibadda Jarmalka sannadkii 1939. Abriil 3, 1939, Hitler wuxuu amray ciidamadiisa militariga inay bilaabaan diyaargarowga qorshaha loo yaqaan duullaanka Boland (Jarmal ahaan: Fall Weiss). Qorshahani wuxuu ku baaqay in duullaanka Jarmalka uu dhaco Agoosto 25, 1939. Bishii Agoosto 1939, Hitler wuxuu la hadlay taliyayaashiisa militariga qorshihiisa ugu weyn ee 1939, isagoo leh: &quot;In la dhiso xiriir la aqbali karo oo u dhexeeya Jarmalka iyo Poland si loola dagaallamo Galbeedka.&quot; Si kastaba ha ahaatee, maadaama reer Boland aysan ogolaan inay la shaqeeyaan Jarmalka si ay u sameeyaan &quot;xiriir la aqbali karo&quot; (oo macnaheedu yahay inay aqbalaan Boland inay noqoto dowlad dayax-gacmeed Jarmal ah), Hitler wuxuu ku soo gabagabeeyay inaysan jirin wax beddel ah oo ka duwan baabi'inta Poland oo dhan. Taariikhyahan Gerhard Weinberg wuxuu sharraxay in taageerayaasha Hitler ay ku jireen qayb ka mid ah dadweynaha oo aaminsanaa burburka Boland (dareenka ka soo horjeeda Boolish ah aad buu ugu xoog badnaa ciidanka Jarmalka), laakiin waxay u janjeereen inay dagaal la galaan [[Boqortooyada Midowday]] iyo [[Faransiiska]]. Haddii tani ay ahayd qiimaha ay Jarmalku ku bixin lahaayeen burburinta Boland, markaas Hitler waxay u badan tahay inuu ku guuleystay inuu muujiyo rabitaanka dadkiisa qorshahan. Wadahadallo gaar ah oo uu la yeeshay kaaliyayaashiisa, Hitler wuxuu si joogto ah ugu tilmaamay Ingiriiska cadowga koowaad ee Jarmalka, mid ay tahay in laga adkaado. Aragtidiisa, baabi'inta Poland waxay ahayd horudhac lagama maarmaan ah si loo gaaro yoolkiisa ah inuu sugo garabka bari ee Jarmalka iyo ballaarinta Lebensraum (meesha lagu nool yahay). Isagoo aad uga xumaaday &quot;ballanqaadka&quot; Ingiriiska ee ah inuu ilaaliyo madaxbannaanida [[Boland]], oo lagu dhawaaqay Maarso 31, 1939, Hitler wuxuu u sheegay kaaliyayaashiisa inuu &quot;ka dhigi doono Ingiriiska koobka qadhaadhka ah ilaa ay ka baryaan naxariis.&quot; Khudbaddiisii uu ka jeediyay Wilhelmshaven, wuxuu ku celiyay dareenkan.

Heshiiskii Muniik wuxuu ku filnaa inuu burburiyo rajadii ugu dambeysay ee ka jirtay goobo ka mid ah Soofiyeedka ee &quot;heshiis amni oo wadajir ah.&quot; Agoosto 23, 1939, [[Joseph Stalin]] wuxuu aqbalay dalabka Hitler ee heshiis aan gardarro ahayn (Heshiiskii Molotov-Ribbentrop), kaas oo qodobbadiisa qarsoon ay qeexayeen kala qaybinta Poland. Sababaha ka dambeeya doorashooyinka siyaasadda arrimaha dibadda ee Hitler sanadkii 1939 ayaa weli ah mawduuc taariikhi ah oo aad looga dooday. Aragti, oo uu qabo taariikhyahankii Marxist Timothy Mason, ayaa ah in dhibaatada ka jirta qaab-dhismeedka dhaqaalaha dalka ay Hitler ku qasabtay inuu &quot;u baxsado dagaalka.&quot; Aragti kale, oo uu taageeray taariikhyahankii dhaqaalaha Richard Overy, ayaa ku doodaysa in ficillada Hitler ay si weyn u saameeyeen arrimo aan dhaqaale ahayn. Taariikhyahannada ka dooday arrintan, sida William Carr, Gerhard Weinberg, iyo Ian Kershaw, waxay aaminsan yihiin in mid ka mid ah sababaha aan dhaqaale ahayn ee horseeday in Hitler uu ku degdego dagaalka ay ahayd cabsidiisa xun ee dhimashadiisa soo socota; sidaas darteed, dareenka ah inuu waqti yar u haray si uu u xaqiijiyo himilooyinkiisa. Maalmihii ugu dambeeyay ee nabadda, Hitler wuxuu ka labalabeeyey go'aankiisa ah inuu la dagaallamo quwadaha reer Galbeedka haddii loo baahdo iyo qorshayaashiisa kala duwan ee uu Ingiriisku uga ilaalinayo dagaalka. Si kastaba ha ahaatee, Hitler waligiis kama laaban doono yoolkiisa ah inuu duullaan ku qaado Boland. Sababaha ku guuleystay in Hitler lagu qanciyo inuu dib u dhigo weerarkii qorshaysnaa ee Poland muddo gaaban laga bilaabo [[Agoosto]] 25 ilaa Sebtembar 1 waxay ahaayeen warka uu helay ee ku saabsan saxiixa isbahaysiga Anglo-Boolish Agoosto 25 si looga jawaabo heshiiska aan gardarrada ahayn ee Jarmalka iyo Ruushka (halkii uu xoojin lahaa xiriirka ka dhexeeya London iyo Warsaw sida Ribbentrop uu saadaaliyay), iyo sidoo kale warka uu ka helay [[Talyaaniga]] ee ah in [[Mussolini]] uusan u hoggaansami doonin heshiiska loo yaqaan Heshiiska Saaxiibtinimada iyo Isbahaysiga ee u dhexeeya Jarmalka iyo Talyaaniga (Ingiriis: Heshiiska Birta) (Jarmal: Stahlpakt) (Talyaani: Patto d'Acciaio). Hitler wuxuu doortay inuu maalmihiisii ugu dambeeyay ee nabadda ku qaato isagoo isku dayaya inuu dhexdhexaadiyo Ingiriiska isagoo adeegsanaya &quot;dammaanad qaad ilaalin iyo gardarro la'aan&quot; oo uu siiyay Boqortooyada Ingiriiska [[Agoosto]] [[25]], 1939, ama isagoo Ribbentrop u diray Henderson qorshe nabadeed oo daqiiqaddii ugu dambeysay ah oo ay ku jirto waqti aan macquul ahayn, taasoo u oggolaanaysa inuu Ingiriiska iyo Poland ku eedeeyo inay sabab u yihiin dagaalka. Sebtembar 1, 1939, [[Jarmalka]] wuxuu ku duulay galbeedka Boland. Ingiriiska iyo Faransiiska waxay ku dhawaaqeen dagaal ka dhan ah Jarmalka Sebtembar 3, laakiin ma aysan qaadin tallaabo degdeg ah si ay u dhaqan geliyaan. Hitler aad buu uga niyad jabay oo ula yaabay markii uu helay ku dhawaaqista dagaalka Ingiriiska Sebtembar 3, 1939. Wuxuu u jeestay Ribbentrop wuxuuna weydiiyay, &quot;Maxaan sameyn doonnaa hadda?&quot; Ribbentrop ma uusan dhihin marka laga reebo in safiirka Faransiiska, Robert koolonaade, uu maalinta dambe soo bandhigi karo ku dhawaaqista dagaalka Faransiiska ee Jarmalka. Wax yar ka dib, [[Sebtembar]] 17, ciidamada Ruushku waxay weerareen bariga [[Boland]]

===Buugga ''Halgankayga''===

[[File:Minha_Luta_-_Mein_Kampf_-_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Waa Buugtii ee Halgankayga ([[Af Jarmal]] ahaan: Mein Kampf)]]

Halgankayga ([[Af Jarmal]]: Mein Kampf) waa buug uu qoray Adolf Hitler. Waxa uu isku daraa qaybo ka mid ah taariikh nololeedka iyo sharraxaad faahfaahsan oo ku saabsan aragtiyaha Nazi-ga ee Hitler. Mugga koowaad waxaa la daabacay 1925-kii, kan labaadna 1926-kii. Waxaa tafatiray Bernhard Stempfel, kaasoo la dilay [[habeenkii Mindiyaha Dheer]].

&quot;[[Boland]] uma muuqan doonto sidii ay uga muuqatay Heshiiskii [[Versailles]]; tani waa hadalkii Nazi iyo [[Ruushka]] sidoo kale.&quot;

Hitler buugiisa &quot;Halgankayga&quot;.

[[File:Bundesarchiv_Bild_183-2008-0922-500,_Reichstag,_Begrüßung_Adolf_Hitler.jpg|thumb|Hitler oo salaamaya &quot;Naasiga&quot; bartamihii 1939 ka dib markii uu qabsaday Boland]]

===Weerar lagu qaaday [[Faransiiska|E'fransiiska]]===
Weerarkii Jarmalka wuxuu bilaabmay [[Maajo]] [[10]], 1940, iyadoo baarashuut lagu soo dejiyay [[Holland]] iyo [[Beljim]]. Dejintan waxaa sameeyay Qaybta 7aad ee Cirka oo ay hoos yimaadaan Kurt Student iyo Qaybta 22aad ee Lugta oo ay hoos yimaadaan Sbooniik, oo ay taageerayaan Ciidanka Cirka ee 2aad ee hoos yimaada Albert Kesselring. In kasta oo ay si degdeg ah u weerareen Isbahaysiga, haddana Jarmalka ayaa gacanta sare helay, Maajo 14, Nederlandays-na way is dhiibeen.

Dhanka kale, kooxda Rundstedt waxay bilaabeen inay ka gudbaan Kaynta Ardennes una gudbaan Wabiga Meuse. Waxay si guul leh u dhammeeyeen hawlgalkooda, iyagoo si wax ku ool ah u kala saaray ciidamada Isbahaysiga. [[Faransiiska]] (oo uu hoggaaminayo [[Charles de Gaulle]]) waxay isku dayeen weerar rogaal celis ah [[Maajo]] [[17]] iyo [[19]], halka Ingiriisku ay bilaabeen weerar rogaal celis ah. Si kastaba ha ahaatee, Xulafada ayaa ku guuldareystay inay dib u ururiyaan ciidamadooda. Maajo 20, ciidamada Guderian waxay gaareen Noyelles oo ku taal xeebta, sidaas darteedna waxay dhammaystireen kala-soocidda ciidamada Isbahaysiga.

Ra'iisul Wasaaraha Faransiiska [[:en:Paul Reynaud|Bawl Riinowaad]] wuxuu isku dayay inuu badbaadiyo xaaladda sii xumaanaysa. 17-kii Maajo, wuxuu la xiriiray Taliye Maaksiimy Weygand (oo ku sugnaa [[Suuriya]]) wuxuuna u magacaabay Taliyaha Guud ee Ciidamada Isbahaysiga beddelkii Gamelin. Weygand wuxuu yimid [[Maajo]] [[19]], laakiin ma uusan haysan ul sixir ah oo uu xaaladda ku beddelo.

[[File:Battle_of_france_positional.png|thumb|Qorshaha lagu weerarayo Faransiiska iyadoo la adeegsanayo &quot;weerar hillaac ah&quot;]]

Cadaadiska Jarmalka ee saaran ciidamada Isbahaysiga ee ku hareeraysan waqooyiga ayaa sii socday, 28-kii Maajo, reer Beljimka ayaa is dhiibay ka dib markii ay si xooggan isaga caabiyeen. Ra'iisul Wasaaraha [[Ingiriiska]] [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]], oo xilka la wareegay [[10]]-kii [[Maajo]], 1940, wuxuu aaminsanaa in xalka ugu fiican uu yahay in ciidamada la daadgureeyo si looga fogaado in la qabto, isagoo ujeedkiisu yahay in ugu badnaan 20,000 oo askari la soo saaro.

Si kastaba ha ahaatee, xulafadu waxay qabteen raad-raac ka yimid Ciidanka Kooxda A, oo uu hoggaaminayo Rundstedt, iyagoo amray in la joojiyo weerarka. Waxaa jira dood ku saabsan in Hitler ama Rundstedt ay ahaayeen isha amarkan, laakiin waxay Isbahaysiga siisay fursad dahabi ah oo ay ku badbaadin karaan ciidamadooda. [[Juun]] [[4]], waxay ku guuleysteen inay daadgureeyaan in ka badan 338,000 oo askari. Si kastaba ha ahaatee, Ciidanka Koowaad ee [[Faransiiska]] nasiib uma yeelan, maada'ama askartoodu ay ku xayiran yihiin Lille.

[[File:Dunkirk_1940_HU1137.jpg|thumb|Daadgureynta Dunkirk sanadkii 1940]]
[[File:Winston_Churchill_during_the_General_Election_Campaign_in_1945_HU55965.jpg|thumb|[[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] ayuu yiri ka dib markii ay u baxsadeen Dunkirk  :  Waligeen is dhiibi mayno !]]

===U baxso Dunkirk===

Maalintii ugu horreysay, 7,669 oo askari oo ka tirsan Isbahaysiga ayaa la daadgureeyay, laakiin dhammaadkii maalintii siddeedaad, 338,226 ayaa la badbaadiyay iyadoo si degdeg ah loo soo abaabulay oo ka kooban in ka badan 800 oo markab. Askar badan ayaa awooday inay raacaan 39 diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada, afar diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Boqortooyada Kanada, ugu yaraan saddex diyaaradood oo wax burburiya Ciidanka Badda Faransiiska, iyo maraakiib ganacsi oo rayid ah oo kala duwan iyagoo maraya biyaha ka soo galaya dekedda. Kuwa kale waxay ku qasbanaadeen inay ka baxaan xeebaha oo ay saacado badan ku sugaan biyaha garbaha. Qaarkood waxaa maraakiibta waaweyn u wareejiyay waxa loogu yeero Dunkirk Littleships, oo ah diyaarad yar oo boqolaal maraakiib ganacsi ah, doonyo kalluumeysi, doonyo raaxo leh, doonyo, iyo doonyo badbaado ah oo laga soo diray [[Ingiriiska]]. IAF waxay lumisay 68,000 oo askari intii lagu jiray ololihii [[Faransiiska]] waxaana lagu qasbay inay ka tagaan ku dhawaad dhammaan taangiyadooda, gawaaridooda, iyo qalabkooda. Khudbaddiisii Juun 4, [[:en:Winston Churchill|Shuurshiil]] wuxuu sidoo kale xasuusiyay dalka, isagoo leh, &quot;Waa inaan aad uga taxaddarnaa inaan tayada guusha ku tilmaamno samatabbixintan. Dagaallada laguma guuleysto daadgureynta.&quot;

===Wadada loo maro [[Baariis|Baaris]]===

[[File:Hitler,_Speer_y_Breker_en_París,_23_de_junio_de_1940.jpg|thumb|Hitler Iyo [[:en:Eiffel Tower|Munaaradda Effiel]] Sannadkii 1940-kii]]

Isagoo matalaya, wuxuu dagaal ku dhawaaqay [[Ingiriiska]] iyo [[Faransiiska]] [[Juun]] [[10]], haddana ciidankiisu ma aysan gaarin guulo muhiim ah.

[[14]]-kii Juun, Jarmalka waxay galeen [[Baariis]]. [[:en:French Resistance|Iska caabinta]] [[Faransiiska]] ma sii socon intaas ka dib. [[Ra'iisul Wasaare]] Riinwaad ayaa iscasilay [[Juun]] [[16]], waxaana ku xigay [[:en:General officer|Jeneraal]] caan ah [[:en:Philippe Pétain|Viilhbee Biitaan]], oo ahaa geesigii [[Dagaalkii Dunida Kowaad]]. Dowladdiisu waxay heshiiska hubka la saxiixatay [[Juun]] [[22]] kaynta kompiegiine, isla meeshii [[Jarmalka|Jarmalku]] ku saxiixay heshiiska hubka sannadkii 1918. [[Juun]] [[24]], waxay heshiis hub la saxiixdeen [[Talyaaniga]], dagaalkuna wuu joogsaday waaberigii maalintii xigtay.

===[[DAGAALKII STALINGRAD|Dagaalka Stalingrad]]===

[[File:Сталинград_-_The_City_That_Stopped_Hitler-_Heroic_Stalingrad_(1943)_фильм_смотреть_онлайн.webm|thumb|Stalingrad ee sanadkii 1943]]

Weerarkii Stalingrad wuxuu bilaabmay xagaagii 1942. Jabhadda [[Jarmalka]] ee [[:en:Luftwaffe|Luftwaffe]] waxay ka horreysay imaatinka ciidamada dhulka, iyagoo fulinaya duqeymo aan kala go 'lahayn oo cirka ah oo magaalada burburiyay. Si kastaba ha ahaatee, tani waxay dib ugu noqotay ciidanka Jarmalka, taasoo ku qasabtay inay ka tanaasulaan xeeladoodii &quot;[[:en:Blitzkrieg|Blitzkrieg]]&quot;, oo si weyn ugu tiirsanayd taangiyada iyo weerarrada hillaaca, oo ay ku mashquulsanaayeen dagaallo magaalo, iyagoo guri-guri iyo waddo-waddo ku dagaallamaya.

[[File:A_battle-hardened_German_soldier_in_Stalingrad,_27_November_1942._(48870784182).jpg|thumb|Askari [[Jarmal]] ah oo Sigaar ku cabay Ee Magaalada Stalingrad]]

Gudaha magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan la tixgelin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. Magaca &quot;Stalingrad&quot; wuxuu dagaalka siiyay muhiimad aad u weyn oo aan caadi ahayn labadaba [[Joseph Stalin|Josebh Stalin]], oo magaciisa loogu magac daray magaalada, iyo dhiggiisa [[Jarmalka]], Adolf Hitler. Iyaga, guuldarradu waxay ahayd mid aan la malayn karin, iyadoon loo eegin kharashka. Inkasta oo [[Jarmalka|Jarmalku]] ay ku guuleysteen inay qabsadaan ku dhawaad magaalada oo dhan ka dib markii ay iska caabiyeen Soviets, haddana way ku guuldareysteen inay jabiyaan safka difaaca ee ugu dambeeya ee Ciidanka Cas, oo ciidamadoodu ay ku sugnaayeen daanta galbeed ee Wabiga Volga.


Guud ahaan magaalada, dagaal xooggan ayaa ka dhex qarxay Wehrmakht iyo Ciidanka Cas, iyadoo aan loo eegin khasaaraha, ha ahaato mid militari ama mid rayid ah. [[Nofeembar]] [[19]], 1942, Soofiyeedku waxay bilaabeen olole milatari oo la yiraahdo Hawlgalka Uranus. Ciidanka Cas waxay laba weerar oo isku mar ah ku qaadeen ciidamada Roomaaniya oo ilaalinayay dhinacyada midig iyo bidix ee Ciidanka Lixaad ee Jarmalka, kuwaas oo ku xayirnaa gudaha magaalada. Ciidamadan waxaa ka badnaa dhiggooda Jarmalka waxayna si dhakhso ah u burbureen ka dib dagaallo xooggan oo ay la galeen Soofiyeedka, kuwaas oo, Noofambar 23, ku hareereeyay qiyaastii 250,000 oo askari oo ka tirsan Ciidanka Lixaad iyo Ciidanka 4aad ee banzer ee Ciidanka Afaraad ee magaalada gudaheeda. Jiilaalka, markii go'doominta la sii waday, iska caabbinta Jarmalka ayaa bilaabatay inay daciifto. Qabowga iyo gaajadu waxay waxyeello u geysteen askarta, gawaaridii iyo gaadiidkii gaashaamanna way burbureen sababo la xiriira shidaal yaraan iyo rasaas la'aan, halka weerarradii Soofiyeedku ay sii xoogeysteen, iyagoo ujeedadoodu tahay inay baabi'iyaan. Xaaladdu way ka sii dartay markii Hitler uu diiday inuu u oggolaado Ciidanka Lixaad inuu jebiyo go'doominta oo uu ka baxo Stalingrad. Wuxuu ku amray inay sii joogaan wax kasta oo kharash ah, isagoo dammaanad qaadaya sahayda sii socota iyada oo loo marayo duulista hawada, halka ciidamada kale ay bilaabeen weerar rogaal celis ah si ay u jebiyaan go'doominta oo ay dib isugu soo urursadaan. Si kastaba ha ahaatee, qorshahani wuu fashilmay. Weerarkii Jarmalka ee ka dhanka ahaa, Hawlgalkii Duufaanta Jiilaalka, ma uusan gaarin Stalingrad, hawlgalladii diyaaradahana ma aysan keenin sahay iyo rasaas ku filan. Hawlgalladani waxay ugu dambeyntii joojiyeen gebi ahaanba ka dib markii Ciidanka Cas ay qabsadeen garoonnada diyaaradaha ee ay adeegsanayeen ciidamada Jarmalka, gudaha iyo meel u dhow magaalada. Dhammaan arrimahan waxay horseedeen burbur dhammaystiran oo ku yimid Ciidankii Lixaad ee Jarmalka, oo taliyahoodii, Friiedriiykh Bawloos, lagu qasbay inuu is dhiibo [[Febraayo]] [[2]], 1943, iyo inta badan ciidamadiisa, inkastoo qaar ay sii wadeen dagaalka ilaa laga baabi'iyay.


Dagaalkii Stalingrad wuxuu keenay qiyaastii laba milyan oo dhimasho ah, taasoo ka dhigtay mid ka mid ah dagaalladii ugu dhiigga badnaa taariikhda dagaalka. Ciidanka Jarmalka waxay la kulmeen khasaaregii labaad ee ugu weynaa [[Dagaalkii Labaad ee Aduunka|Dagaalkii Aduunka ee 2aad]], kaasoo door weyn ka qaatay leexinta mowjadaha Dagaalkii 2aad ee Adduunka, maadaama Naasiyiintu aysan waligood dib u helin xooggoodii hore mana aysan gaarin wax guul istaraatiiji ah oo Bariga ah.

===guuldarro burburaysa===

[[File:Bundesarchiv_Bild_146-1972-025-10,_Hitler-Attentat,_20._Juli_1944.jpg|thumb|Saraakiil ka tirsan ciidamada Nazi-ga ayaa doonayay inay isku dayaan inay dilaan Hitler 25-kii Luulyo.]]

[[Juun]] [[22]], 1941, saddex milyan oo askari oo [[Jarmalka|Jarmal]] ah ayaa weeraray [[Midowga Sofiyet]], iyagoo jebiyay heshiiskii aan gardarrada ahayn ee uu Hitler la saxiixday [[Joseph Stallin|Stalin]] laba sano ka hor. Sababaha ka dambeeyay duullaankii Hitler ee Midowgii Soofiyeeti ayaa weli ah mawduuc dood taariikhi ah oo aad u weyn laga qabo. Duullaankaas waxaa loogu magac daray [[:en:Operation Barbarossa|Hawlgalka Barbarossa]]. Taariikhyahanno qaar, sida Andreas Hilgruber, waxay ku doodayaan in hawlgalkani uu ahaa kaliya &quot;dhagax tallaabo&quot; oo ku jira &quot;Qorshaha Tallaabooyinka&quot; ee Hitler ([[Af Jarmal]]: Stufenplan), oo ah qorshe loogu talagalay xukunka adduunka. Hilgruber wuxuu aaminsan yahay in Hitler uu qorshahan sameeyay 1920-meeyadii. Taariikhyahanno kale, sida John Lukas, waxay ku adkeysanayaan in Hitler uusan waligiis lahayn qorshe tallaabo tallaabo ah oo loogu talagalay xukunka adduunka iyo in duullaankii Midowgii Soofiyeeti uu ahaa &quot;tallaabo ujeedo leh&quot; oo uu qaaday Hitler ka dib markii [[Boqortooyada Midoobay|BM]] ay diiday inay is dhiibto. Lukas wuxuu sheegay in sababta Hitler uu u sheegay duullaankii Midowgii Soofiyeeti ay ahayd in [[:en:Winston Churchill|Viinstoon Shuurshiil]] uu rajadiisa ku dhejiyay Midowgii Soofiyeeti oo ku biiray dagaalka dhinaca Xulafada. Sidaa darteed Hitler wuxuu aaminsanaa in habka kaliya ee uu ku qasbi karo Ingiriiska inay is dhiibto ay tahay in la tirtiro rajadan. Tani, Lukas wuxuu ku dooday, inay ahayd ujeeddada dhabta ah ee ka dambaysa ficillada Hitler. Marka laga eego aragtida Lukas, duullaankii Midowgii Soofiyeeti wuxuu ahaa, dhab ahaantii, tallaabo uu Hitler ka qaaday Britain si uu ugu qasbo inay raadsato nabad iyadoo burburinaysa rajadii kaliya ee ay ka lahayd guusha; dhab ahaantii, ma ahayn mid ka dhan ah Midowgii Soofiyeeti. Klaus Hildebrand wuxuu aaminsan yahay in Stalin iyo Hitler labaduba ay si madax-bannaan u qorsheynayeen inay is weeraraan 1941. Hildebrand sidoo kale wuxuu aaminsan yahay in wararka ku faafay gu'gii 1941 ee ku saabsanaa dhismaha ciidamada Soofiyeeti ee xuduudda ay Hitler ku horseedday inuu qaato qorshaha &quot;horay u socoshada&quot; ([[Af Jarmal]]: flucht nach vorn) (macnaheedu waa in la wajaho khatarta iyadoo la weerarayo halkii laga noqon lahaa dib u gurasho). Koox kale oo taariikhyahanno ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad kala duwan sida Viktor Savorov, Joachim Hoffmann, Ernst Nolte, iyo David Irving, waxay aaminsan yihiin in sababta rasmiga ah ee ay Jarmalku u bixiyeen duullaankii Midowgii Soofiyeeti 1941 ay ahayd sababta dhabta ah ee ka dambaysay hawlgalka; taasi waa, waxay ahayd &quot;dagaal ka hortag ah&quot; oo Hitler uu dareemay inuu ku qasban yahay inuu galo si uu uga fogaado weerar Soofiyeeti ah oo ka hor istaagi lahaa inuu gaaro riyooyinkiisa. Weerarka waxaa la qorsheeyay Luulyo 1941. Aragtidan si weyn ayaa loo dhaleeceeyay oo loo cambaareeyay inay been tahay; taariikhyahankii Mareykanka ahaa Gerhard Weinberg wuxuu la mid dhigay taageerayaashii aragtida dagaalka kahor iyo kuwa rumaysta &quot;sheekooyinka cirfiidnimada.&quot;

Intii ay duullaankooda socdeen, ciidamada [[Jarmalka]] waxay qabsadeen dhul ballaaran, oo ay ku jiraan dowladaha Baltiik, [[Belarus]], iyo [[Yukrayn]]. Waxay sidoo kale hareereeyeen oo burburiyeen ciidamo badan oo Soofiyeeti ah, kuwaas oo Stalin uu amray inaysan dib u guran. Si kastaba ha ahaatee, horusocodka Jarmalka ayaa la joojiyay wax yar ka hor inta uusan gaarin [[Moskow]] [[Diseembar]] 1941 sababtoo ah jiilalkii adkaa ee [[Ruushka]] iyo [[:en:Resistance|iska caabintii]] xoogganayd ee Soofiyeeti. Duullaanku wuxuu ku guuldareystay inuu gaaro guushii degdegga ahayd ee uu Hitler qiyaasay. [[Diseembar]] 18, 1941, Heinrich Helmer, oo ahaa sarkaal ka tirsan Reichsführer-SS oo ka tirsan cutubyada sare ee Naasiga, ayaa xusuus-qorkiisa ku qoray su'aasha uu Hitler u jeediyay: &quot;Maxaan ku sameyn doonnaa Yuhuudda [[Ruushka]]?&quot; Jawaabta Hitler waxay ahayd: &quot;als Partisanen auszurotten,&quot; ama &quot;U baabi'i iyaga oo ah xubno ka mid ah ciidamada aan caadiga ahayn ee dhibaateeya ciidamada Jarmalka ee qabsaday weerarrada soo noqnoqda.&quot; Taariikhyahan-ka [[Israa'iil]] Yehuda Bauer ayaa ku doodaya in qoraalka xusuus-qorka Helmer uu yahay caddaynta ugu xooggan ee weli la helay si loo caddeeyo amarka cad ee Hitler ee ah inuu bilaabo Xasuuqii Holocaust.

Ku dhawaaqista dagaalka ee Hitler ee [[Mareykanka]] [[Diseembar]] 11, 1941, waxay timid afar maalmood ka dib weerarkii Japan ee Pearl Harbor ee Hawaii iyo lix maalmood ka dib markii ciidamada Jarmalka ee Nazi ay ku soo duuleen [[Moskow]], iyagoo wajahaya isbahaysi ay ku jiraan boqortooyadii ugu weyn adduunka, Boqortooyada Ingiriiska; awoodda warshadaha iyo dhaqaalaha ugu weyn adduunka, Mareykanka; iyo ciidanka ugu weyn adduunka, Midowga Soofiyeeti.

Dhammaadkii 1942, ciidamada Jarmalka waxay la kulmeen guuldarro ba'an Dagaalkii Labaad ee [[:en:El Alamein|El Alamein]], taasoo si wax ku ool ah u soo afjartay isku daygii Hitler ee ahaa inuu qabsado [[Suez|Kanaalka Suez]] iyo [[Bariga Dhexe]]. Bishii [[Febraayo]] 1943, Dagaalkii ba'naa ee Stalingrad wuxuu keenay burburka Ciidanka 6aad ee [[Jarmalka]]. Tan waxaa ku xigay Dagaalkii weynaa ee [[Kursika Xeebta|Kursk]]. Go'aannada milatari ee Hitler ayaa noqday kuwo aan degganayn, xaaladda militariga iyo dhaqaalaha [[Jarmalka]] na way sii xumaatay. Caafimaadkiisuna sidoo kale wuu hoos u dhacay; gacantiisa bidix ayaa bilaabay inay gariirto. Ian Kershaw, oo qoray taariikh nololeedka Hitler, iyo kuwa kale waxay aaminsan yihiin in Hitler uu la ildarnaa cudurka Parkinson. Waraabowga ayaa sidoo kale looga shakisan yahay inuu ahaa sababta qaar ka mid ah calaamadaha ka soo muuqday Hitler, inkastoo caddaymaha la heli karo ee taageeraya caqiidadan ay daciif yihiin.

Duullaankii Isbahaysiga ee [[:en:Sicily|Sishiilya]], Hawlgalkii Husky sanadkii 1943, wuxuu arkay [[Benito Mussolini|Mussolini]] oo uu eryay Pietro Badoglio, kaasoo ku dhawaaqay inuu isu dhiibay Xulafada. Intii u dhaxaysay 1943 iyo 1944, ciidamada Soofiyeed-ku waxay si joogto ah dib ugu riixeen ciidamadii Hitler ee ku sugnaa Jiidda Bari. Juun 6, 1944, ciidamada Xulafada waxay ku degeen waqooyiga [[Faransiiska]], mid ka mid ah hawlgalladii ugu weynaa ee badda ku dhaca taariikhda militariga, oo loo yaqaan [[:en:Normandy Landings|Hawlgalkii Overlord]], ayaa dhacay. Dadka dhabta ah ee ciidanka [[Jarmalka]] ayaa ogaa in guuldarradu ay lama huraan tahay, qaarna waxay qorsheeyeen inay Hitler ka qaadaan awoodda. [[Luuliyo]] 1944, kalawiis voon Stauffenberg wuxuu bam ku aasay xarunta taliska Hitler, oo loo yaqaan Wolfssiihanze, ee Rastenburg, laakiin Hitler si mucjiso ah ayuu uga badbaaday. Hitler wuxuu amray aargoosi naxariis darro ah oo in ka badan 4,900 oo qof lagu dilay, mararka qaarkoodna waxaa lagu dilay gaajo xabsi keli ah oo ay ku xigto neef qabatin gaabis ah. Dhaqdhaqaaqa iska caabinta ugu weyn waa la burburiyay, inkastoo kooxo yaryar oo kala firirsan ay sii wadeen inay isku dayaan.
Dhammaadkii 1944, Ciidanka Cas ayaa ku qasbay Jarmalka inay dib ugu laabtaan Yurubta Dhexe, ciidamada Isbahaysiga Galbeedna waxay ku sii socdeen Jarmalka. Hitler wuxuu ogaaday in Jarmalka uu ku guuldareystay dagaalka, laakiin wuu diiday inuu ogolaado dib u gurasho. Wuxuu rajeynayay inuu wadahadallo nabad gaar ah la galo Mareykanka iyo Ingiriiska, taasoo rajo ka dhalatay geeridii Franklin D. Roosevelt Abriil 12, 1945. Madax adaygnimadii Hitler iyo tixgelin la'aanta xaqiiqooyinka militariga ayaa u saamaxday in Xasuuqii uu sii socdo. Wuxuu sidoo kale amray in gebi ahaanba la burburiyo dhammaan kaabayaasha warshadaha Jarmalka ka hor inta uusan gacanta u gelin xulafada. Wuxuu ku dooday in guuldarradii Jarmalka ee ku guuleysiga dagaalka ay la macno tahay inay lumisay xuquuqdeedii ay ku noolaan lahayd. Sidaas darteed, Hitler wuxuu go'aansaday in qaranka oo dhan uu la halaago isaga. Wuxuu ku aaminay hirgelinta siyaasadda dhulka gubtay (burburinta wax kasta oo faa'iido u yeelan kara cadowga ka hor inta uusan ka bixin dhulka) Wasiirkiisii Hubka, Albert Speer, kaasoo ka dhego adaygay amarrada taliyaha guud.

===Dhimashadiisa===

Bishii [[Abriil]] 1945, [[Midowga Sofiyet|ciidamada Soofiyeed-ka]] waxay weerareen duleedka Berlin. Hitler wuxuu isku arkay xaalad ay dadkii daba socday ku qasbeen inuu u cararo buuraha Bavarian si uu ula kulmo goobtii ugu dambeysay ee xoogga qaranka halkaas oo haraadiga ciidamadiisu ay magan galeen. Laakiin Hitler wuxuu go'aansaday inuu ku noolaado ama ku dhinto caasimadda dalkiisa.

[[Abriil]] [[20]], Hitler wuxuu u dabaaldegay dhalashadiisii konton iyo lixaad ee Führerbunker, oo ku taal hoostiisa Ryiikh Shaansiilor. Taliyaha ciidanka la hareereeyay ee Briiselo, Jeneraal Hermann Niiyehoff, ayaa shukulaato u qaybiyay ciidamada la xannibay si loogu dabaaldego dhalashada [[Hogaamiyaha dhabtaa|Führer]].

[[Abriil]] [[30]], 1945, ka dib dagaal xooggan oo ka dhacay [[Baarliin]], iyadoo ciidamada Soofiyeedka ay ku jireen hal baloog ama laba baloog oo u dhow Ryiikh Shaansiilor-ka, Hitler wuxuu isdilay isagoo afka isku toogtay isagoo wata kaabsal cyanide ah. Meydkiisa, oo ay weheliso kii Eiifa Braawn - oo uu guursaday maalintii ka horreysay - ayaa la dhigay god bambo ah. Otto Juunish iyo qaar ka mid ah kaaliyayaashiisa Führerbunker ayaa shidaal ku shubay meydadka oo dab qabadsiiyay iyadoo Ciidanka Cas ay sii wadeen horumarkooda, iyagoo duqeeyay magaalada.


[[May]] [[2]], [[Baarliin]] ayaa is dhiibtay. Sannadihii ka dambeeyay dagaalka, waxaa soo baxay warar is khilaafsan oo ku saabsan masiirka haraadiga Hitler. Ka dib burburkii [[Midowga Sofiyet|Midowgii Soofiyeedka]], macluumaad ayaa ka soo baxay kaydka Soofiyeedka oo tilmaamaya in haraadiga Hitler, Eiifa Braawn, Josebh Goobbiiels, xaaskiisa Magda Goobbiiels, lix carruur ah oo Goobbeiils ah, Jeneraal Hans Krebs, iyo eeyaha Hitler si qarsoodi ah loogu aasay xabaalo u dhow Rathenow ee Brandenburg. Sannadkii 1970-kii, Soofiyeedku waxay soo saareen haraagii, gubeen, dambaskana ku daadiyeen Webiga Elbe. Sida laga soo xigtay Hay'adda Amniga Federaalka ee [[Ruushka]] ([[:en:KGB|FSB]]), qayb ka mid ah madaxa aadanaha, oo lagu keydiyay kaydka FSB oo lagu soo bandhigay bandhig sannadkii 2000, ayaa la rumeysan yahay inay tahay haraagii Hitler. Sii kasta ba ha ahaa tee, taariikhyahanno iyo cilmi-baarayaal badan ayaa su'aal ka keenay in jabkan uu runtii yahay Hitler.

[[File:Stars_&amp;_Stripes_&amp;_Hitler_Dead.jpg|thumb|Cinwaanada ugu waaweyn ayaa ahaa tiri: Hitler wuu dhintay]]

===Dhaxal-kii Hitler===

Hitler, Xisbiga Naasiga, iyo saameynta Naasiga ee adduunka waxaa loo arkaa kuwo aad u anshax xun. Taariikhyahannada, faylasuufyada, iyo siyaasiyiintu waxay Naasiga ku tilmaamaan &quot;shar&quot; marka loo eego dhinacyada cilmaaniga ah iyo kuwa diinta labadaba. Sawirka taariikhiga ah iyo dhaqanka ee Hitler si xooggan ayaa looga cambaareeyay Galbeedka. Soo bandhigidda swastika iyo calaamadaha kale ee Naasiga waa mamnuuc [[Jarmalka]] iyo [[Awstriya]]. Diidmada Xasuuqa Yuhuudda sidoo kale waa sharci darro labada waddanba.

=Tixraac=
*[https://www.britannica.com/biography/Adolf-Hitler/ Adolf Hitler], ''Britannica''.
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler and Stalin: Parallel Lives | url = https://archive.org/details/hitlerstalinpara0000bull_l8j4 | publisher = HarperCollins | year = 1991 | isbn = 978-0-679-72994-5}}
* {{cite book | author = Alan Bullock | title = Hitler: A Study in Tyranny | year = 1991 | url = https://archive.org/details/hitlerstudyintyr00bull | isbn = 978-0-06-092020-3}}
* {{cite book |author= Michael FitzGerald |title= Adolf Hitler: A Portrait |url= https://archive.org/details/adolfhitlerportr0000fitz |publisher= Spellmount |year=2006 |isbn= 978-1-86227-322-1}}
* {{cite book |author= Joachim Fest |title= Hitler |publisher= Harvest Books |year=2002 |isbn= 978-0-15-602754-0}}
* {{cite book |author= Ian Kershaw |title= Hitler 1889-1936: Hubris |publisher= W W Norton |year= 1999 |isbn= 978-0-393-32035-0}}
* {{cite book |author= Lothar Machtan |title= The Hidden Hitler |url= https://archive.org/details/hiddenhitler0000mach |publisher= Basic Books |year= 2001 |isbn=978-0-465-04308-8}}
{{Commonscat}}
[[Category:Jarmal|Hitler]]
[[Category:Taariikh]]</text>
      <sha1>3lghtefdgp0cukiayl5576hwaqjfocc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fanansuwela</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3722</id>
    <revision>
      <id>300279</id>
      <parentid>292792</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:11:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>Fixed grammar</comment>
      <origin>300279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9796" sha1="q7ywxk65fx16uipszrf10hc2uvmt2gf" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Jamhuuriyadda Bolivaria ee Venezuela
| common_name            = Venezuela
| native_name            = {{native name|es|República Bolivariana de Venezuela}}
| image_flag             = Flag of Venezuela.svg&lt;!-- DO NOT REPLACE THE FLAG WITH THE PRE-CHAVEZ FLAG. THIS IS THE OFFICIAL FLAG OF VENEZUELA, SEE TALK PAGE. --&gt;
| image_coat             = Coat of arms of Venezuela.svg&lt;!-- DO NOT REPLACE THE STATE EMBLEM WITH THE PRE-CHAVEZ EMBLEM OR THE INCORRECT SVG FILE. THIS IS THE OFFICIAL EMBLEM OF VENEZUELA, SEE TALK PAGE. --&gt;
| national_motto         = ''[[Dios y Federación]]''&lt;br /&gt;(''&quot;God and Federation&quot;'')
| national_anthem        = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''&lt;br /&gt;(''&quot;Glory to the Brave People&quot;'')&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| image_map              = Venezuela Orthographic Map.svg
| map_caption            = Land controlled by Venezuela shown in dark green; claimed but uncontrolled land shown in light green.
| capital                = [[Caracas]]
| coordinates            = {{Coord|10|30|N|66|55|W|type:city}}
| largest_city           = [[Caracas]]
| official_languages     = [[Venezuelan Spanish|Spanish]]{{ref label|languages|b|none}}
| languages2_type        = Other spoken languages
| languages2             = {{hlist|[[English language|English]]|[[Arabic]]|[[Portuguese language|Portuguese]]|[[German language|German]]|[[Italian language|Italian]]|[[Chinese language|Chinese]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
  | 51.6% [[Moreno Venezuelans|Moreno]]
  | 43.6% [[White Latin Americans|White]] {{small|(incl. those of [[Venezuelans of European descent|European]] or [[Arab Venezuelan|Arab]] descent)}}
  | 3.6% [[Afro-Venezuelan]]
  | 1.2% Others {{small|(incl. [[Indigenous peoples in Venezuela|Indigenous]] and [[Chinese Venezuelans|Chinese]])}}
 }}
| ethnic_groups_year     = 2011
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;Census-ethnics&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf |title=Resultado Básico del XIV Censo Nacional de Población y Vivienda 2011 (Mayo 2014) |page=29 |publisher= | website= ine.gov.ve |access-date=8 September 2014 |archive-date=5 August 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190805193838/http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{tree list}}
*92.6% [[Christianity]]
** {{no wrap|80.5% [[Catholic Church in Venezuela|Roman Catholicism]]}}
** {{no wrap|11.2% [[Protestantism]]}}
** {{no wrap|0.9% [[List of Christian denominations|Other Christian]]}}
*5.5% [[Irreligion in Latin America|No religion]]
*1.1% [[Spiritism]]
*0.8% Other
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=238c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Venezuelans|Venezuelan]]
| government_type        = [[Federalism|Federal]] [[Presidential system|presidential]] [[republic]]
| leader_title1          = [[Madaxweynadda Fanansuwela|Madaxweyne]]
| leader_name1           = [[Nicolás Maduro]]
| leader_title2          = [[Vice President of Venezuela|Vice President]]
| leader_name2           = [[Delcy Rodríguez]] &lt;!--Please read discussion on talk page before editing--&gt;
| legislature            = [[National Assembly (Venezuela)|National Assembly]]
| sovereignty_type       = [[Venezuelan War of Independence|Independence]] from Spain
| established_event1     = [[Venezuelan Declaration of Independence|Declared]]
| established_date1      = 5 July 1811
| established_event2     = {{nowrap|from [[Gran Colombia]]}}
| established_date2      = 13 January 1830
| established_event3     = Recognized
| established_date3      = 29 March 1845
| established_event4     = {{nowrap|[[Constitution of Venezuela|Current constitution]]}}
| established_date4      = 20 December 1999&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Venezuela_2009.pdf?lang=en|title=Venezuela (Bolivarian Republic of)'s Constitution of 1999 with Amendments through 2009|website=constituteproject.org|access-date=21 October 2020}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 916,445
| area_rank              = 32nd &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]. --&gt;
| area_sq_mi             = 353,841
| percent_water          = 3.2%{{ref label|area|d|none}}
| population_estimate    = 29,789,730&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Venezuela|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 50th
| population_density_km2 = 33.74
| population_density_sq_mi = 87.42
| population_density_rank = 144st
| GDP_PPP                = {{increase}} $191.329&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=299,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2021&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title= Report for Selected Countries and Subjects: October 2022 |publisher= International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=14 October 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 81st
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $7,108&lt;ref name=&quot;imf1&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 159th
| GDP_nominal            = {{increase}} $82.145&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf1&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 94th
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,052&lt;ref name=&quot;imf1&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 145th
| Gini                   = 44.8 &lt;!-- Number only. --&gt;
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Income Gini coefficient |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |website= undp.org|publisher= [[United Nations Development Programme]] |access-date=21 September 2015 |archive-date=10 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.691 &lt;!-- Number only. --&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 120th
| currency               = [[Venezuelan bolívar]] (official) [[United States dollar]] (unofficial)
| currency_code          = 
| time_zone              = [[Time in Venezuela|VET]]
| utc_offset             = −4
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = dd/mm/yyyy ([[Common Era|CE]])
| drives_on              = right
| calling_code           = [[+58]]
| cctld                  = [[.ve]]
| footnote_a             = {{note label|name|a|none}} The &quot;Bolivarian Republic of Venezuela&quot; has been the full official title since the adoption of the [[Constitution of Venezuela|Constitution of 1999]], when the state was renamed in honor of [[Simón Bolívar]].
| footnote_b             = {{note label|languages|b|none}} The Constitution also recognizes all [[Indigenous languages of the Americas|indigenous languages]] spoken in the country.
| footnote_c             = {{note label|groups|c|none}} Some important subgroups include those of [[Spanish Venezuelan|Spanish]], [[Portuguese Venezuelan|Portuguese]], [[Italo-Venezuelans|Italian]], [[Indigenous peoples in Venezuela|Amerindian]], [[Afro-Venezuelan|African]], [[Arab Venezuelan|Arab]] and [[German Venezuelan|German]] descent.
| footnote_d             = {{note label|area|d|none}} Area totals include only Venezuelan-administered territory.
| footnote_e             = {{note label|currency|e|none}} On 1 October 2021, a new bolivar was introduced, the ''Bolívar digital'' (ISO 4217 code VED) worth 1,000,000 VES.
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = [[Languages of Venezuela|26 languages]]
  |liststyle = border-top:1px solid #aaa;
  | [[Piapoco language|Piapoco]]&lt;br /&gt;[[Baniwa of Içana|Baniwa]]&lt;br /&gt;[[Arawak language|Locono]]&lt;br /&gt;[[Wayuu language|Wayúu]]&lt;br /&gt;[[Warao language|Warao]]&lt;br /&gt;[[Pemon language|Pemón]]&lt;br /&gt;[[Panare language|Panare]]&lt;br /&gt;[[Ye'kuana language|Yek'uana]]&lt;br /&gt;[[Yukpa language|Yukpa]]&lt;br /&gt;[[Carib language|Carib]]&lt;br /&gt;[[Kapóng language|Akawaio]]&lt;br /&gt;[[Japreria language|Japrería]]&lt;br /&gt;[[Mapoyo-Yabarana language|Mapoyo]]&lt;br /&gt;[[Mapoyo-Yabarana language|Yawarana]]&lt;br /&gt;[[Hodï language|Hodï]]&lt;br /&gt;[[Puinave language|Puinave]]&lt;br /&gt;[[Guahibo language|Jivi]]&lt;br /&gt;[[Barí language|Barí]]&lt;br /&gt;[[Arutani language|Uruak]]&lt;br /&gt;[[Sapé language|Sapé]]&lt;br /&gt;[[Yaruro language|Pumé]]&lt;br /&gt;[[Piaroa language|Piaroa]]&lt;br /&gt; [[Yanomamö language|Yanomamö]]&lt;br /&gt;[[Sanumá language|Sanemá]]&lt;br /&gt;[[Ninam language|Yanam]]&lt;br /&gt;[[Nheengatu language|Yeral]]
 }}
| today                  = 
}}

[[file:Flag of Venezuela.svg|thumb|]]
[[File:Venezuela in its region.svg|thumb|300px|Venezuela Calanka]]
[[File:ChacaoAltamiraView2004-8.jpg|thumb|300px|Region d'Altamira, a Caracas]]
'''Fanansuwela''' wuxuu uu ku yaalaa Dalka [[Woqooyiga Ameerika|Mareykanka waqooyi-ga]]. Magaalada na uu waa weyn waa [[Karakas]]. Waxa hada kataliya madaxwayne [[Nicolás Maduro]].


{{Dalalka Ameerikada Koonfureed}}</text>
      <sha1>q7ywxk65fx16uipszrf10hc2uvmt2gf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300280</id>
      <parentid>300279</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:13:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>Fixed grammar</comment>
      <origin>300280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9804" sha1="lxhm8coga1l36u7ktd9cw9kmawvwx64" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Jamhuuriyadda Bolivaria ee Venezuela
| common_name            = Venezuela
| native_name            = {{native name|es|República Bolivariana de Venezuela}}
| image_flag             = Flag of Venezuela.svg&lt;!-- DO NOT REPLACE THE FLAG WITH THE PRE-CHAVEZ FLAG. THIS IS THE OFFICIAL FLAG OF VENEZUELA, SEE TALK PAGE. --&gt;
| image_coat             = Coat of arms of Venezuela.svg&lt;!-- DO NOT REPLACE THE STATE EMBLEM WITH THE PRE-CHAVEZ EMBLEM OR THE INCORRECT SVG FILE. THIS IS THE OFFICIAL EMBLEM OF VENEZUELA, SEE TALK PAGE. --&gt;
| national_motto         = ''[[Dios y Federación]]''&lt;br /&gt;(''&quot;God and Federation&quot;'')
| national_anthem        = ''[[Gloria al Bravo Pueblo]]''&lt;br /&gt;(''&quot;Glory to the Brave People&quot;'')&lt;div style=&quot;padding-top:0.5em;&quot;&gt;&lt;/div&gt;
| image_map              = Venezuela Orthographic Map.svg
| map_caption            = Land controlled by Venezuela shown in dark green; claimed but uncontrolled land shown in light green.
| capital                = [[Caracas]]
| coordinates            = {{Coord|10|30|N|66|55|W|type:city}}
| largest_city           = [[Caracas]]
| official_languages     = [[Venezuelan Spanish|Spanish]]{{ref label|languages|b|none}}
| languages2_type        = Other spoken languages
| languages2             = {{hlist|[[English language|English]]|[[Arabic]]|[[Portuguese language|Portuguese]]|[[German language|German]]|[[Italian language|Italian]]|[[Chinese language|Chinese]]}}
| ethnic_groups          = {{unbulleted list
  | 51.6% [[Moreno Venezuelans|Moreno]]
  | 43.6% [[White Latin Americans|White]] {{small|(incl. those of [[Venezuelans of European descent|European]] or [[Arab Venezuelan|Arab]] descent)}}
  | 3.6% [[Afro-Venezuelan]]
  | 1.2% Others {{small|(incl. [[Indigenous peoples in Venezuela|Indigenous]] and [[Chinese Venezuelans|Chinese]])}}
 }}
| ethnic_groups_year     = 2011
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;Census-ethnics&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf |title=Resultado Básico del XIV Censo Nacional de Población y Vivienda 2011 (Mayo 2014) |page=29 |publisher= | website= ine.gov.ve |access-date=8 September 2014 |archive-date=5 August 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190805193838/http://www.ine.gob.ve/documentos/Demografia/CensodePoblacionyVivienda/pdf/nacional.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| religion               = {{tree list}}
*92.6% [[Christianity]]
** {{no wrap|80.5% [[Catholic Church in Venezuela|Roman Catholicism]]}}
** {{no wrap|11.2% [[Protestantism]]}}
** {{no wrap|0.9% [[List of Christian denominations|Other Christian]]}}
*5.5% [[Irreligion in Latin America|No religion]]
*1.1% [[Spiritism]]
*0.8% Other
| religion_ref           = &lt;ref&gt;{{cite web | url=https://www.thearda.com/world-religion/national-profiles?u=238c | title=National Profiles }}&lt;/ref&gt;
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Venezuelans|Venezuelan]]
| government_type        = [[Federalism|Federal]] [[Presidential system|presidential]] [[republic]]
| leader_title1          = [[Madaxweynadda Fanansuwela|Madaxweyne]]
| leader_name1           = [[Nicolás Maduro]]
| leader_title2          = [[Vice President of Venezuela|Vice President]]
| leader_name2           = [[Delcy Rodríguez]] &lt;!--Please read discussion on talk page before editing--&gt;
| legislature            = [[National Assembly (Venezuela)|National Assembly]]
| sovereignty_type       = [[Venezuelan War of Independence|Independence]] from Spain
| established_event1     = [[Venezuelan Declaration of Independence|Declared]]
| established_date1      = 5 July 1811
| established_event2     = {{nowrap|from [[Gran Colombia]]}}
| established_date2      = 13 January 1830
| established_event3     = Recognized
| established_date3      = 29 March 1845
| established_event4     = {{nowrap|[[Constitution of Venezuela|Current constitution]]}}
| established_date4      = 20 December 1999&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.constituteproject.org/constitution/Venezuela_2009.pdf?lang=en|title=Venezuela (Bolivarian Republic of)'s Constitution of 1999 with Amendments through 2009|website=constituteproject.org|access-date=21 October 2020}}&lt;/ref&gt;
| area_km2               = 916,445
| area_rank              = 32nd &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]. --&gt;
| area_sq_mi             = 353,841
| percent_water          = 3.2%{{ref label|area|d|none}}
| population_estimate    = 29,789,730&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Venezuela|access-date=24 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2022
| population_estimate_rank = 50th
| population_density_km2 = 33.74
| population_density_sq_mi = 87.42
| population_density_rank = 144st
| GDP_PPP                = {{increase}} $191.329&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf1&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=299,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2021&amp;ey=2022&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1|title= Report for Selected Countries and Subjects: October 2022 |publisher= International Monetary Fund |website=IMF.org |access-date=14 October 2022}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2022
| GDP_PPP_rank           = 81st
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $7,108&lt;ref name=&quot;imf1&quot;/&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 159th
| GDP_nominal            = {{increase}} $82.145&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf1&quot;/&gt;
| GDP_nominal_year       = 2022
| GDP_nominal_rank       = 94th
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $3,052&lt;ref name=&quot;imf1&quot;/&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 145th
| Gini                   = 44.8 &lt;!-- Number only. --&gt;
| Gini_year              = 2013
| Gini_change            = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Income Gini coefficient |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |website= undp.org|publisher= [[United Nations Development Programme]] |access-date=21 September 2015 |archive-date=10 June 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100610232357/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = 0.691 &lt;!-- Number only. --&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. --&gt;
| HDI_change             = decrease&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 120th
| currency               = [[Venezuelan bolívar]] (official) [[United States dollar]] (unofficial)
| currency_code          = 
| time_zone              = [[Time in Venezuela|VET]]
| utc_offset             = −4
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| date_format            = dd/mm/yyyy ([[Common Era|CE]])
| drives_on              = right
| calling_code           = [[+58]]
| cctld                  = [[.ve]]
| footnote_a             = {{note label|name|a|none}} The &quot;Bolivarian Republic of Venezuela&quot; has been the full official title since the adoption of the [[Constitution of Venezuela|Constitution of 1999]], when the state was renamed in honor of [[Simón Bolívar]].
| footnote_b             = {{note label|languages|b|none}} The Constitution also recognizes all [[Indigenous languages of the Americas|indigenous languages]] spoken in the country.
| footnote_c             = {{note label|groups|c|none}} Some important subgroups include those of [[Spanish Venezuelan|Spanish]], [[Portuguese Venezuelan|Portuguese]], [[Italo-Venezuelans|Italian]], [[Indigenous peoples in Venezuela|Amerindian]], [[Afro-Venezuelan|African]], [[Arab Venezuelan|Arab]] and [[German Venezuelan|German]] descent.
| footnote_d             = {{note label|area|d|none}} Area totals include only Venezuelan-administered territory.
| footnote_e             = {{note label|currency|e|none}} On 1 October 2021, a new bolivar was introduced, the ''Bolívar digital'' (ISO 4217 code VED) worth 1,000,000 VES.
| recognized_regional_languages = {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = [[Languages of Venezuela|26 languages]]
  |liststyle = border-top:1px solid #aaa;
  | [[Piapoco language|Piapoco]]&lt;br /&gt;[[Baniwa of Içana|Baniwa]]&lt;br /&gt;[[Arawak language|Locono]]&lt;br /&gt;[[Wayuu language|Wayúu]]&lt;br /&gt;[[Warao language|Warao]]&lt;br /&gt;[[Pemon language|Pemón]]&lt;br /&gt;[[Panare language|Panare]]&lt;br /&gt;[[Ye'kuana language|Yek'uana]]&lt;br /&gt;[[Yukpa language|Yukpa]]&lt;br /&gt;[[Carib language|Carib]]&lt;br /&gt;[[Kapóng language|Akawaio]]&lt;br /&gt;[[Japreria language|Japrería]]&lt;br /&gt;[[Mapoyo-Yabarana language|Mapoyo]]&lt;br /&gt;[[Mapoyo-Yabarana language|Yawarana]]&lt;br /&gt;[[Hodï language|Hodï]]&lt;br /&gt;[[Puinave language|Puinave]]&lt;br /&gt;[[Guahibo language|Jivi]]&lt;br /&gt;[[Barí language|Barí]]&lt;br /&gt;[[Arutani language|Uruak]]&lt;br /&gt;[[Sapé language|Sapé]]&lt;br /&gt;[[Yaruro language|Pumé]]&lt;br /&gt;[[Piaroa language|Piaroa]]&lt;br /&gt; [[Yanomamö language|Yanomamö]]&lt;br /&gt;[[Sanumá language|Sanemá]]&lt;br /&gt;[[Ninam language|Yanam]]&lt;br /&gt;[[Nheengatu language|Yeral]]
 }}
| today                  = 
}}

[[file:Flag of Venezuela.svg|thumb|]]
[[File:Venezuela in its region.svg|thumb|300px|Venezuela [[Calan|Calanka]]
[[File:ChacaoAltamiraView2004-8.jpg|thumb|300px|Region d'Altamira, a Caracas]]
'''Fanansuwela''' wuxuu uu ku yaalaa Dalka [[Woqooyiga Ameerika|Mareykanka waqooyi-ga]]. Magaalada na uu waa weyn waa [[Karakas]]. Waxa hada kataliya madaxwayne [[Nicolás Maduro]].


{{Dalalka Ameerikada Koonfureed}}</text>
      <sha1>lxhm8coga1l36u7ktd9cw9kmawvwx64</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indunisiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3865</id>
    <revision>
      <id>300282</id>
      <parentid>295853</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:16:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>Fixed grammar</comment>
      <origin>300282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12653" sha1="gg1y2jbk9onp8lk8jgoenad2mtw8d6a" xml:space="preserve">{{bad template}}
{{Infobox country
|conventional_long_name = Jamhuuriyada Indunisiya
|native_name = ''Republik Indonesia''
|common_name = Indonesia
|image_flag = Flag of Indonesia.svg
|image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
|symbol_type = National emblem
|image_map = Indonesia (orthographic projection).svg
|map_caption = &lt;!--{{map caption |location_color=green |region=[[ASEAN]] |region_color=dark grey |legend=Location Indonesia ASEAN.svg}}--&gt;
|national_motto = 
|national_anthem = 
|official_languages = [[Af-Indunisi]]
|demonym = 
|capital = [[Jakarta]]
|latd=6 |latm=10.5 |latNS=S |longd=106 |longm=49.7 |longEW=E
|largest_city = capital
|government_type = 
|leader_title1 = 
|leader_name1 = 
|leader_title2 =
|leader_name2 = 
|legislature = 
|upper_house = 
|lower_house = 
|area_rank = 15th
|area_magnitude = 1 E+12
|area_km2 = 1,904,569 &lt;!--http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf--&gt;
|area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|area_label = [[Land area|Dhul]]
|area_label2 = [[Water area|Biyo (%)]]
|area_data2 = 4.85
|percent_water =
|population_census = 268,624,363&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
|population_census_year = 2020
|population_census_rank = 4th
|population_density_km2 = auto
|population_density_sq_mi = 322.87
|population_density_rank = 84th
|GDP_PPP_year = 2013
|GDP_PPP = $1.285 trillion&lt;ref name = &quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&amp;pr.y=2&amp;sy=2013&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=536&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Indonesia |publisher=International Monetary Fund |accessdate=27 October 2013}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank = 15th
|GDP_PPP_per_capita = $5,182&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = 124th
|GDP_nominal_year = 2022
|GDP_nominal = $1.267.468 Trillion&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_rank = 16th
|GDP_nominal_per_capita = $3,499&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = 115th
|Gini_year = 2022
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 35.6 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 March 2011}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2019
|HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.707 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia Country Profile: Human Development Indicators |accessdate=27 April 2013 |year=2012 |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/IDN.html |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=5 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105044427/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/IDN.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = 113st
|sovereignty_type = 
|sovereignty_note = 
|established_event2 = 
|established_date2 = 
|established_event3 = 
|established_date3 = 
|currency = [[Indonesian rupiah|Rupiah]] (Rp)
|currency_code = IDR
|time_zone = various
|utc_offset = +7 to +9
|time_zone_DST = |utc_offset_DST =
|drives_on = left &lt;!--Note that this refers to the side of the road used, not the seating of the driver--&gt;
|calling_code = [[+62]]
|cctld = [[.id]]
|website = [http://www.indonesia.go.id/en.html indonesia.go.id]
}}

'''Jamhuuriyada Indunisiya''' ([[Af-Indunisi|Indunisi]]: ''Indonesia'', [[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: ''Republic of Indonesia'') waa dawlad kutaala Koonfur Bariga Aasiya'''[[Aasiya|,]]''' waana Dawladda ugu weyn dalalka [[Islaam|Islaamka]] marka la eego xaga dadka ama tirada dadka, laakiin dastuurka Indunisiya.
Ma lagu qorin ama lagu darin Dastuurka Indunisiya in diinta [[Islaam|Islaamka]] ay tahay Diinta Dalka waxayna macneheedu tahay ''Dalku'' waa Cilmaani sida dalalka Cilmaaniga ah ee &quot;Afartanka Afar&quot; dalal ee [[Yurub]]&lt;REF&gt;https://www.worldometers.info/geography/how-many-countries-in-europe/&lt;/REF&gt; iyo labada Qaaradood [[Ameerika]] da &quot;soddon iyo shan&quot;  dalal ah.

== Taariikhda ==
{{selfref|Naga caawi turjumaada boggan.}}
=== Dagaalkii Labaad ee Adduunka ka hor ===
Indonesia waxay leedahay taariikh qoran ilaa qarnigii 7aad iyo aad u dheer [[taariikhda afka]].  Kahor inta uusan gumeysigii Nederland imaanin 1596, inta badan waxa hadda Indonesia loo yaqaan waxay ahaayeen boqortooyooyin badan oo kala duwan.  Inta badan waa ay is dagaalayeen.

Indoniisiya waxa [[gumaystay]] [[Netherlands]] qarnigii 17aad waxaana loo beddelay [[Holand East Indies]].  Muddadaas, Nederlaanku waxa ay qabsadeen kumanaan [[Dadka Malagasy]] ah [[Madagascar]] waxayna ku qasbeen inay ka shaqeeyaan [[basbaaska]] [[ Dhirta | Dhirta ]] ee dhulalkooda iyagoo ah[[Adoonsi | addoomo]].&lt;ref&gt;{{cite speech|title=Xusuustii Madagascar| first=Wendy | last=Wilson-Fall|dhacdo=[[Howard University|HU]] Taxanaha Palaver|goob=[[Washington, D.C.]]|url=  https://www.youtube.com/watch?v=B-Pg_qGpuws}}&lt;/ref&gt; Nederlaanku waxay ula dhaqmeen jasiiradaha sida hantidooda ilaa [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]].

Intii lagu guda jiray [[Dagaalkii IIaad ee Adduunka]], [[Jabaan]] ayaa ka saaray Holland oo la wareegay gacan ku haynta Indonesia.  Ka dib markii Japan ay isu dhiibtay dagaalka, Indonesia waxay sheegatay [[madaxbanaanideeda]] 17-kii Ogosto 1945. Baaqa waxaa akhriyay [[Sukarno]] Jakarta.  Sukarno ka dib wuxuu noqday Madaxweynihii ugu horreeyay ee Indonesia.
 [[File:LocationIndonesia.svg|250px|thumb|Indonesia]]

Ciidamada Ingiriiska ayaa u soo galay dalka Indonesia si ay u soo celiyaan nabadda iyo in ay badbaadiyaan dadka reer Yurub ee maxaabiista u ahaa Jabbaan.  Ciidamada Ingiriiska waxa ay sidoo kale haysteen shaqada ay u rareen 300,000 oo askari oo Japan ah.  Jamhuuriyadii Indoniisiya waxay la dagaalameen ciidamadii Ingiriiska, sababtoo ah waxaa la filayey in Ingiriisku uu Indonesia ku celiyo Holland.  Xisbiga Jamhuuriga Indonesia ayaa dilay qaar badan oo ka mid ah maxaabiista Japan, ka hor inta aan dalkooda loo dirin.  Waxay kaloo bilaabeen inay dilaan dadka ka soo jeeda [[kooxaha laga tirada badan yahay]] kuwaas oo laga yaabo inay ka soo horjeedaan Jamhuuriyadda cusub.  Dad badan oo Yurub iyo Indonesia u dhashay ayaa la dilay.  Ganacsato badan oo Shiinees ah iyo kooxo kale oo laga tiro badan yahay ayaa la dilay ama laga dhigay guri la'aan.  Java waxaa joogay kumanaan guri la'aan ah.

Sannadkii 1946-kii, Nederlaanku wuu soo noqday.  Markii Ingiriisku baxay 1947, waxa Indonesia joogay 55,000 oo askari oo Nederlaan ah.  Ficilka Nederlandka waxaa loo yaqaan &quot;Alaabada Hawl-galka&quot; ama &quot;Falalka Politionele&quot;.  Indoniisiya Republicans-ka waxay la dagaallameen Holland ilaa 1949. Laakiin Jamhuuriga Indonesia ayaa ahaa kuwo si xun u abaabulan oo inta badan dhexdooda dagaallama.  Markii Nederlaanku ay ku qasbeen askartii Jamhuuriga meelo kala duwan, waxay u guureen ciidamo badan ilaa laga helayo 100,000 oo askari oo Nederland ah.  Holland ayaa diiday inay adeecaan [[Qaramada Midoobay]] oo sheegay inay joojiyaan dagaalka Indonesia.  Mareykanka ayaa soo qaban qaabiyay shirar dhex maray madaxda Holland iyo Indonesia.  Holland ayaa ugu dambeyntii ogolaatay in ay aqoonsato madaxbanaanida Indonesia bishii November 1949-kii.

Dagaaladii iyo ururkii xumaa awgeed, waxa ay qaadatay wakhti dheer in dalku nabad noqdo, [[dhaqaalaha]] uu hagaago.  Askar badan oo Indonesian ah ayaa dhintay, inta u dhaxaysa 45,000 iyo 100,000.  Sidoo kale, waxaa dhintay tiro aad u badan oo [[ciidan|shacab]] ah, Indooniisiya, reer Yurub iyo Shiinaha;  laga yaabee ilaa 200,000.

==Dadka iyo dhaqanka==
Indunisiya waxaa ku nool dad ka kala socda kooxo dhaqameedyo kala duwan, waxayna leeyihiin in ka badan 700 oo qoomiyadood.  Waxaa saameeya [[Hindida]], [[Shiineeska]], [[Carabta]], [[Malayga]] iyo [[Yurubiyaanka]].  Gorgorka Jawa-ga waa shimbirka qaranka.

==Xubin==
* [[ADB]]
* [[AIIB]] 
* [[OECD]] 
* [[Bankiga Aduunka]]  
* [[Kooxda Labaatanka]] 
* [[Qaramada Midoobay]]

==Waddamaha Le Degan Indonesia==
* {{Flag|Bangladesh}} 200+
* {{Flag|Arab League}} States''' 4.5 Millions'''+
* {{Flag|Pakistan}} 2,500+
* {{Flag|Japan}} 300,000++

*{{Flag|South Korea}} 200,000

[[File:MPRDPRDPDBuilding.jpg|thumb|right|195px|Guriga Baarlamaanka Indunisiya, Jakarta.]]  
Wadankani waxa uu ka koobanyahay 34 gobol. waxa ayna u kala baxaan sidan.
* [[Jakarta]]
* [[Banten]] 
*[[Bengkulu]]
*  [[Jawa Barat]] 
* [[Jawa tengah]]
* [[Kalimantan Selatan]]
*  [[Kalimantan Timur]]
*  [[Kalimantan tengah]] 
* [[Kalimantan Barat]]
*  [[Sulawesi Utara]]
*  [[Sulawesi Tengah]]
*  [[Sulawesi Barat]]
*  [[Sulawesi Tenggara]] 
* [[Sulawesi Selatan]]
*  [[Nusa Tenggara Timur]] 
* [[Nusa Tenggara Barat]]
*  [[Sumatera Utara]] 
*  [[Jambi]]
*  [[Gorontalo]]
*  [[Lampung]] 
* [[Maluku]] 
* [[Maluku Utara]]
*  [[Papua Barat]]
* [[Papua]]

== Maamul hoosaadyo ==
{{selfref|Qaybtani ma laha tixraacyo iyo tafatir xun}}
Waxa jirta indunisiya gobolo haysta maamul hoosaad oo aan lamid ahayn gobalada kale kuwana waxaa kamida. [[Aceh]] &amp; [[Yogyakarta]] matalan goboladaas haysta ismaamul hoosaadka waxa ay xaq u leeyihiin in wixii ku saabsan qaanuunka lagu dhameeyo gudaha gobolka iyada oo aan caasimada waxba looga bahan. Indonisiya waa dal wayn waxa uu ka koobanyahay in ku dhaw 2000 oo jasiiradood
sanadii [[2002]] waxa dalka ka goay gobolka la odhan jiray [[taymuurta bari.]] oo hadeer dawld 
ah.

==Madaxdii Indunisiya==
{{selfref|Qaybtani ma laha tixraacyo iyo tafatir xun}}
Indunisiya kadib markii ay madax banaanida qaadatay waxa xukumay oo talada wadanka qabtay ahaana madaxwaynihii ugu horeeyay. Axmad Sokarno. waxa [[Axmad Sookaarno]] ku xigay oo wadanka waxnbadan xukumay. [[Cali Soharto]]. oo xukumay indoniisa mudo ku dhaw afartan sano ilaa xukunka laga tuuray sanadii 1998. Kadib waxaa talada qabtay masaxwayne. Cabdi raxmaan waxiid. Waxaa kale oo iyana madaxwayne kanoqatay wadankaas gabadh uu dhalay madaxwaynihii ugu horeeyay ee wadankaas 
oo magaceedu yahay ([[Miigawaati Sokarnio Buturi]]). Hada waxaa madaxwayne ka ah wiiwido banban yoodayoono.

==Albumka==
{{selfref|Naga caawi turjumaada boggan.}}
&lt;/br&gt;
&lt;gallery widths=&quot;120&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;auto&quot; style=&quot;border: 5px solid #a86; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); border-radius: 0.5em; -moz-border-radius: 0.5em; -webkit-border-radius: 0.5em;&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting more than 80,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in Indonesia, #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06
&lt;/gallery&gt;

==Sido kale fiiri==


*[[Indunisiya visa Dalalka]]

== Tixraacyada ==
* https://www.worldometers.info/geography/how-many-countries-in-latin-america/
* https://www.worldometers.info/geography/how-many-countries-in-northern-america/
{{commonscat|Indonesia|Indunisiya}}
&lt;references/&gt;

{{Dalalka Aasiya}}

{{Ururka Iskaashiga Islaamka}}

[[Category:Aasiya]]
{{commons|Indonesia}}</text>
      <sha1>gg1y2jbk9onp8lk8jgoenad2mtw8d6a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300283</id>
      <parentid>300282</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:23:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Taariikhda */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300283</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13798" sha1="rbhuhvklmqpppghjh53p9348a7y1i0z" xml:space="preserve">{{bad template}}
{{Infobox country
|conventional_long_name = Jamhuuriyada Indunisiya
|native_name = ''Republik Indonesia''
|common_name = Indonesia
|image_flag = Flag of Indonesia.svg
|image_coat = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
|symbol_type = National emblem
|image_map = Indonesia (orthographic projection).svg
|map_caption = &lt;!--{{map caption |location_color=green |region=[[ASEAN]] |region_color=dark grey |legend=Location Indonesia ASEAN.svg}}--&gt;
|national_motto = 
|national_anthem = 
|official_languages = [[Af-Indunisi]]
|demonym = 
|capital = [[Jakarta]]
|latd=6 |latm=10.5 |latNS=S |longd=106 |longm=49.7 |longEW=E
|largest_city = capital
|government_type = 
|leader_title1 = 
|leader_name1 = 
|leader_title2 =
|leader_name2 = 
|legislature = 
|upper_house = 
|lower_house = 
|area_rank = 15th
|area_magnitude = 1 E+12
|area_km2 = 1,904,569 &lt;!--http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/DYB2004/Table03.pdf--&gt;
|area_sq_mi = 735,358 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|area_label = [[Land area|Dhul]]
|area_label2 = [[Water area|Biyo (%)]]
|area_data2 = 4.85
|percent_water =
|population_census = 268,624,363&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
|population_census_year = 2020
|population_census_rank = 4th
|population_density_km2 = auto
|population_density_sq_mi = 322.87
|population_density_rank = 84th
|GDP_PPP_year = 2013
|GDP_PPP = $1.285 trillion&lt;ref name = &quot;imf2&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=70&amp;pr.y=2&amp;sy=2013&amp;ey=2013&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=536&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Indonesia |publisher=International Monetary Fund |accessdate=27 October 2013}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_rank = 15th
|GDP_PPP_per_capita = $5,182&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_PPP_per_capita_rank = 124th
|GDP_nominal_year = 2022
|GDP_nominal = $1.267.468 Trillion&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_rank = 16th
|GDP_nominal_per_capita = $3,499&lt;ref name=imf2/&gt;
|GDP_nominal_per_capita_rank = 115th
|Gini_year = 2022
|Gini_change =  &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini = 35.6 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_ref = &lt;ref name=&quot;wb-gini&quot;&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=Gini Index |publisher=World Bank |accessdate=2 March 2011}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI_year = 2019
|HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI = 0.707 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_ref = &lt;ref name=&quot;UNDP&quot;&gt;{{cite web |title=Indonesia Country Profile: Human Development Indicators |accessdate=27 April 2013 |year=2012 |url=http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/IDN.html |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=5 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105044427/http://hdrstats.undp.org/en/countries/profiles/IDN.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = 113st
|sovereignty_type = 
|sovereignty_note = 
|established_event2 = 
|established_date2 = 
|established_event3 = 
|established_date3 = 
|currency = [[Indonesian rupiah|Rupiah]] (Rp)
|currency_code = IDR
|time_zone = various
|utc_offset = +7 to +9
|time_zone_DST = |utc_offset_DST =
|drives_on = left &lt;!--Note that this refers to the side of the road used, not the seating of the driver--&gt;
|calling_code = [[+62]]
|cctld = [[.id]]
|website = [http://www.indonesia.go.id/en.html indonesia.go.id]
}}

'''Jamhuuriyada Indunisiya''' ([[Af-Indunisi|Indunisi]]: ''Indonesia'', [[Af-Ingiriisi|Ingiriisi]]: ''Republic of Indonesia'') waa dawlad kutaala Koonfur Bariga Aasiya'''[[Aasiya|,]]''' waana Dawladda ugu weyn dalalka [[Islaam|Islaamka]] marka la eego xaga dadka ama tirada dadka, laakiin dastuurka Indunisiya.
Ma lagu qorin ama lagu darin Dastuurka Indunisiya in diinta [[Islaam|Islaamka]] ay tahay Diinta Dalka waxayna macneheedu tahay ''Dalku'' waa Cilmaani sida dalalka Cilmaaniga ah ee &quot;Afartanka Afar&quot; dalal ee [[Yurub]]&lt;REF&gt;https://www.worldometers.info/geography/how-many-countries-in-europe/&lt;/REF&gt; iyo labada Qaaradood [[Ameerika]] da &quot;soddon iyo shan&quot;  dalal ah.

== Taariikhda ==
In kasta oo ganacsatada Muslimiinta ah ay markii ugu horreysay yimaadeen Koonfur-bari Aasiya horraantii xilligii Islaamka, haddana caddaynta ugu horreysay ee dadka Muslimiinta ah ee Indonesia waxay dib ugu noqotaa qarnigii 13-aad ee Waqooyiga Sumatra. Islaamku si tartiib tartiib ah ayuu ugu faafay qaybaha kale ee Indonesia, dhammaadkii qarnigii 16-aadna, waxay ahayd diinta ugu badan Java iyo Sumatra. Inta badan dadka Islaamka qaatay waxay lahaayeen caadooyin isku dhafan oo ay saameeyeen dhaqanka iyo diinta labadaba, caadooyinkan iyo dhaqamadani waxay sameeyeen qaabka ugu badan ee Islaamka ee Indonesia, gaar ahaan Java. Imaatinka ugu horreeya ee Yurub ee Indonesia wuxuu ahaa 1512 markii maraakiibta ganacsiga ee Bortuqiiska, oo uu hoggaaminayay Francisco Serrao, ay yimaadeen oo ay doonayeen inay kaligood ku maamulaan ilaha lawska, toon, iyo basbaaska cubeb ee Moluccas. Kadib khilaaf ayaa ka dhex dhacay ganacsatada Holland iyo Ingiriiska, sannadkii 1602-kii, Dutch-ku waxay aasaaseen Shirkadda Dutch East India (SOV), iyagoo noqday awoodda Yurub ee ugu weyn. Ka dib markii ay musalaftay 1800-kii, dawladda Dutch-ku waxay dhistay gumeysigii Dutch East Indies ee la qarameeyay.
=== Dagaalkii Labaad ee Adduunka ka hor ===
Indonesia waxay leedahay taariikh qoran ilaa qarnigii 7aad iyo aad u dheer [[taariikhda afka]].  Kahor inta uusan gumeysigii Nederland imaanin 1596, inta badan waxa hadda Indonesia loo yaqaan waxay ahaayeen boqortooyooyin badan oo kala duwan.  Inta badan waa ay is dagaalayeen.

Indoniisiya waxa [[gumaystay]] [[Netherlands]] qarnigii 17aad waxaana loo beddelay [[Holand East Indies]].  Muddadaas, Nederlaanku waxa ay qabsadeen kumanaan [[Dadka Malagasy]] ah [[Madagascar]] waxayna ku qasbeen inay ka shaqeeyaan [[basbaaska]] [[ Dhirta | Dhirta ]] ee dhulalkooda iyagoo ah[[Adoonsi | addoomo]].&lt;ref&gt;{{cite speech|title=Xusuustii Madagascar| first=Wendy | last=Wilson-Fall|dhacdo=[[Howard University|HU]] Taxanaha Palaver|goob=[[Washington, D.C.]]|url=  https://www.youtube.com/watch?v=B-Pg_qGpuws}}&lt;/ref&gt; Nederlaanku waxay ula dhaqmeen jasiiradaha sida hantidooda ilaa [[Dagaalkii Labaad ee Adduunka]].

Intii lagu guda jiray [[Dagaalkii IIaad ee Adduunka]], [[Jabaan]] ayaa ka saaray Holland oo la wareegay gacan ku haynta Indonesia.  Ka dib markii Japan ay isu dhiibtay dagaalka, Indonesia waxay sheegatay [[madaxbanaanideeda]] 17-kii Ogosto 1945. Baaqa waxaa akhriyay [[Sukarno]] Jakarta.  Sukarno ka dib wuxuu noqday Madaxweynihii ugu horreeyay ee Indonesia.
 [[File:LocationIndonesia.svg|250px|thumb|Indonesia]]

Ciidamada Ingiriiska ayaa u soo galay dalka Indonesia si ay u soo celiyaan nabadda iyo in ay badbaadiyaan dadka reer Yurub ee maxaabiista u ahaa Jabbaan.  Ciidamada Ingiriiska waxa ay sidoo kale haysteen shaqada ay u rareen 300,000 oo askari oo Japan ah.  Jamhuuriyadii Indoniisiya waxay la dagaalameen ciidamadii Ingiriiska, sababtoo ah waxaa la filayey in Ingiriisku uu Indonesia ku celiyo Holland.  Xisbiga Jamhuuriga Indonesia ayaa dilay qaar badan oo ka mid ah maxaabiista Japan, ka hor inta aan dalkooda loo dirin.  Waxay kaloo bilaabeen inay dilaan dadka ka soo jeeda [[kooxaha laga tirada badan yahay]] kuwaas oo laga yaabo inay ka soo horjeedaan Jamhuuriyadda cusub.  Dad badan oo Yurub iyo Indonesia u dhashay ayaa la dilay.  Ganacsato badan oo Shiinees ah iyo kooxo kale oo laga tiro badan yahay ayaa la dilay ama laga dhigay guri la'aan.  Java waxaa joogay kumanaan guri la'aan ah.

Sannadkii 1946-kii, Nederlaanku wuu soo noqday.  Markii Ingiriisku baxay 1947, waxa Indonesia joogay 55,000 oo askari oo Nederlaan ah.  Ficilka Nederlandka waxaa loo yaqaan &quot;Alaabada Hawl-galka&quot; ama &quot;Falalka Politionele&quot;.  Indoniisiya Republicans-ka waxay la dagaallameen Holland ilaa 1949. Laakiin Jamhuuriga Indonesia ayaa ahaa kuwo si xun u abaabulan oo inta badan dhexdooda dagaallama.  Markii Nederlaanku ay ku qasbeen askartii Jamhuuriga meelo kala duwan, waxay u guureen ciidamo badan ilaa laga helayo 100,000 oo askari oo Nederland ah.  Holland ayaa diiday inay adeecaan [[Qaramada Midoobay]] oo sheegay inay joojiyaan dagaalka Indonesia.  Mareykanka ayaa soo qaban qaabiyay shirar dhex maray madaxda Holland iyo Indonesia.  Holland ayaa ugu dambeyntii ogolaatay in ay aqoonsato madaxbanaanida Indonesia bishii November 1949-kii.

Dagaaladii iyo ururkii xumaa awgeed, waxa ay qaadatay wakhti dheer in dalku nabad noqdo, [[dhaqaalaha]] uu hagaago.  Askar badan oo Indonesian ah ayaa dhintay, inta u dhaxaysa 45,000 iyo 100,000.  Sidoo kale, waxaa dhintay tiro aad u badan oo [[ciidan|shacab]] ah, Indooniisiya, reer Yurub iyo Shiinaha;  laga yaabee ilaa 200,000.

==Dadka iyo dhaqanka==
Indunisiya waxaa ku nool dad ka kala socda kooxo dhaqameedyo kala duwan, waxayna leeyihiin in ka badan 700 oo qoomiyadood.  Waxaa saameeya [[Hindida]], [[Shiineeska]], [[Carabta]], [[Malayga]] iyo [[Yurubiyaanka]].  Gorgorka Jawa-ga waa shimbirka qaranka.

==Xubin==
* [[ADB]]
* [[AIIB]] 
* [[OECD]] 
* [[Bankiga Aduunka]]  
* [[Kooxda Labaatanka]] 
* [[Qaramada Midoobay]]

==Waddamaha Le Degan Indonesia==
* {{Flag|Bangladesh}} 200+
* {{Flag|Arab League}} States''' 4.5 Millions'''+
* {{Flag|Pakistan}} 2,500+
* {{Flag|Japan}} 300,000++

*{{Flag|South Korea}} 200,000

[[File:MPRDPRDPDBuilding.jpg|thumb|right|195px|Guriga Baarlamaanka Indunisiya, Jakarta.]]  
Wadankani waxa uu ka koobanyahay 34 gobol. waxa ayna u kala baxaan sidan.
* [[Jakarta]]
* [[Banten]] 
*[[Bengkulu]]
*  [[Jawa Barat]] 
* [[Jawa tengah]]
* [[Kalimantan Selatan]]
*  [[Kalimantan Timur]]
*  [[Kalimantan tengah]] 
* [[Kalimantan Barat]]
*  [[Sulawesi Utara]]
*  [[Sulawesi Tengah]]
*  [[Sulawesi Barat]]
*  [[Sulawesi Tenggara]] 
* [[Sulawesi Selatan]]
*  [[Nusa Tenggara Timur]] 
* [[Nusa Tenggara Barat]]
*  [[Sumatera Utara]] 
*  [[Jambi]]
*  [[Gorontalo]]
*  [[Lampung]] 
* [[Maluku]] 
* [[Maluku Utara]]
*  [[Papua Barat]]
* [[Papua]]

== Maamul hoosaadyo ==
{{selfref|Qaybtani ma laha tixraacyo iyo tafatir xun}}
Waxa jirta indunisiya gobolo haysta maamul hoosaad oo aan lamid ahayn gobalada kale kuwana waxaa kamida. [[Aceh]] &amp; [[Yogyakarta]] matalan goboladaas haysta ismaamul hoosaadka waxa ay xaq u leeyihiin in wixii ku saabsan qaanuunka lagu dhameeyo gudaha gobolka iyada oo aan caasimada waxba looga bahan. Indonisiya waa dal wayn waxa uu ka koobanyahay in ku dhaw 2000 oo jasiiradood
sanadii [[2002]] waxa dalka ka goay gobolka la odhan jiray [[taymuurta bari.]] oo hadeer dawld 
ah.

==Madaxdii Indunisiya==
{{selfref|Qaybtani ma laha tixraacyo iyo tafatir xun}}
Indunisiya kadib markii ay madax banaanida qaadatay waxa xukumay oo talada wadanka qabtay ahaana madaxwaynihii ugu horeeyay. Axmad Sokarno. waxa [[Axmad Sookaarno]] ku xigay oo wadanka waxnbadan xukumay. [[Cali Soharto]]. oo xukumay indoniisa mudo ku dhaw afartan sano ilaa xukunka laga tuuray sanadii 1998. Kadib waxaa talada qabtay masaxwayne. Cabdi raxmaan waxiid. Waxaa kale oo iyana madaxwayne kanoqatay wadankaas gabadh uu dhalay madaxwaynihii ugu horeeyay ee wadankaas 
oo magaceedu yahay ([[Miigawaati Sokarnio Buturi]]). Hada waxaa madaxwayne ka ah wiiwido banban yoodayoono.

==Albumka==
{{selfref|Naga caawi turjumaada boggan.}}
&lt;/br&gt;
&lt;gallery widths=&quot;120&quot; heights=&quot;120px&quot; perrow=&quot;auto&quot; style=&quot;border: 5px solid #a86; box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -moz-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); -webkit-box-shadow: 0.1em 0.1em 0.5em rgba(0,0,0,0.75); border-radius: 0.5em; -moz-border-radius: 0.5em; -webkit-border-radius: 0.5em;&quot;&gt;
File:Museum Nasional Indonesia.jpg|National Museum of Indonesia in [[Central Jakarta]]
File:Jakarta Skyline Part 2.jpg|[[Wisma 46]], Indonesia's tallest office building, in the middle of Jakarta skyscraper.
File:Central Jakarta.JPG|Jalan Thamrin, the main avenue in Central Jakarta
File:Gambir Station Platform.jpg|A train at [[Gambir]] station in [[Central Jakarta]]
File:BungKarno-indonoob.JPG|The [[Bung Karno Stadium]] is capable of hosting more than 80,000 spectators
File:Indonesia 2002 CIA map.png|Map of Indonesia
File:Indonesia provinces english.png|Provinces of Indonesia
File:Jalan malioboro - Jogjakarta.JPG|Malioboro, the most famous street in Yogyakarta city
Image:transjogja.jpg|Trans Jogja Bus. A bus rapid transit system in Yogyakarta city
File:SOTO FOOD.jpg|A selection of [[Indonesian cuisine|Indonesian food]], including ''Soto Ayam'' (chicken soup), ''sate kerang'' ([[satay|shellfish kebabs]]), ''telor pindang'' (preserved eggs), ''perkedel'' (fritter), and ''es teh manis'' (sweet iced tea)
File:Indonesian Army infantryman participating in the GPOI.jpg|An Indonesian Army infantryman participating in the U.N.'s Global Peacekeeping Operation Initiative
Image:Panser side left.JPG|Pindad Panser &quot;Anoa&quot; shown during Indo Defense and Aerospace Expo 2008
|Indonesian Naval vessels
Image:AURI B-25.jpg|B-25 Mitchell bombers of the AURI in the 1950s
Image:Jmnei.jpg|A [[Javanese people|Javanese]] engineer closes one of the gun bay doors on a Dutch [[Brewster Buffalo|Buffalo]], January 1942. 
|[[Mazda6]] used by the Jakarta Metro Highway Patrol (''Ditlantas Polda Metro Jaya'') as a patrol car
|[[Mitsubishi Lancer]] used by Vital Object Protection of Indonesian National Police
File:ID_diesel_loco_CC_201-05_060327_4217_kta.jpg|GE U20C in Indonesia, #CC201-05
File:Diesel locomotive CC 203 22 at Gambir Station.jpg|GE U20C &quot;Full-Width Cabin&quot; in Indonesia, #CC203-22
File:ID_diesel_loco_CC_204-06_060403_2512_mri.jpg|GE U20C full computer control locomotive in Indonesia, #CC204-06
&lt;/gallery&gt;

==Sido kale fiiri==


*[[Indunisiya visa Dalalka]]

== Tixraacyada ==
* https://www.worldometers.info/geography/how-many-countries-in-latin-america/
* https://www.worldometers.info/geography/how-many-countries-in-northern-america/
{{commonscat|Indonesia|Indunisiya}}
&lt;references/&gt;

{{Dalalka Aasiya}}

{{Ururka Iskaashiga Islaamka}}

[[Category:Aasiya]]
{{commons|Indonesia}}</text>
      <sha1>rbhuhvklmqpppghjh53p9348a7y1i0z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Masar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3913</id>
    <revision>
      <id>300131</id>
      <parentid>300130</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T11:59:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>Fixed grammar</comment>
      <origin>300131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133436" sha1="isjo4pgjputwikya2fsuijkh8x90kgz" xml:space="preserve">'''Masar''' ([[Carabi]] : مصر , romanized: loogu dhawaaqo [[Carabi|Carabi Masaarida]] : [mɑsˤr] ), si rasmi ah '''Jamhuuriyadda Carbeed ee Masar''' , waa waddan ku baahsan geeska waqooyi-bari ee [[Afrika]] iyo koonaha koonfur-galbeed ee Aasiya iyada oo la sii marayo Gacanka Siinaay. Waxa waqooyi kabadda Mediterranean-,[[Falastiin]] (Marinka Gaza) iyo [[Israaiil]] waqooyi-bari,baddacasoo bari ka xigta, Suudaanoo dhanka koonfureed ah iyo Liibiya oo galbeed ah; Gacanka Caqaba ee waqooyi bari Masar ayaa kala qaybiya Urdun iyo Sucuudiga. Qaahira waa caasimadda,magaalada ugu weyn, iyo hormuudka xarunta dhaqanka, halka Alexandria waa magaalada labaad ee ugu weyn iyo xudunta muhiimka ah ee warshadaha iyo dalxiiska. Iyadoo ay ku nool yihiin in ka badan 107 milyan, Masar waa saddexda wadan ee ugu dadka badan Afrika iyo 15-aad ee ugu dadka badan adduunka.

{{Infobox country
| conventional_long_name = Jamhuuriyadda Carbeed Masar
| name                   = {{native name|ar|جمهورية مصر العربية}}&lt;br /&gt;{{resize|}}
| common_name            = Egypt
| image_flag             = Flag of Egypt.svg
| image_coat             = Coat of arms of Egypt (Official).svg
| image_map              = EGY orthographic.svg
| map_caption            = Goobta Jamhuuriyadda Masar
| national_anthem        = &quot;[[Bilady, Bilady, Bilady]]&quot;&lt;br /&gt;{{lang|ar|&quot;بلادي، بلادي، بلادي&quot;}}&lt;br /&gt;({{Lang-so|&quot;Dalkayga, dalkayga, dalkayga&quot;&quot;}})&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;{{center|[[File:Bilady, Bilady, Bilady.ogg]]}}&lt;/div&gt;
| official_languages     = [[Carabi|Carabi]]
| national_languages     = [[Carabi|Carabi Masar]]{{ref label|offlang|a}}
| languages              = 
| religion               = [[Islam]] 90% (mostly [[Sunni]])&lt;br&gt;[[Christianity]] 10% ([[Coptic Orthodox Church of Alexandria|Coptic]])
| demonym                = Masar &lt;br&gt; Masri, [[Islam]]
| capital                = [[Qaahira]]
| coordinates            = {{Coord|30|2|N|31|13|E|type:city}}
| largest_city           = capital
| government_type        = [[Dawlad midaysan|Midaysan]] [[Hab-madaxweynenimo-hoosaad|Nidaam madaxweyne]]&lt;br /&gt;[[jamhuuriyada]]
| leader_title1          = [[Madaxweynaha Masar|Madaxweyne]]
| leader_name1           = [[Abdel Fattah el-Sisi]]
| leader_title2          = [[Ra'iisul Wasaaraha Masar|Ra'iisul Wasaare]]
| leader_name2           = [[Mustafa Madbouly]]
| leader_title3          = [[Guddoomiyaha Golaha Wakiilada (Masar)|Afhayeenka Aqalka]]
| leader_name3           = Cali Abdel Aal
| legislature            = Baarlamaanka
| upper_house            = golaha guurtida qaranka
| lower_house            = Golaha Wakiilada
| established_event1     = Midaynta [[Masar Sare iyo Hoose|Sare&lt;br /&gt;iyo Masar Hoose]]&lt;ref name=&quot;goldschmidt_oldest_nation&quot;&gt;{{cite book |last1=Goldschmidt |first1=Arthur |title=Modern Egypt: The Formation of a Nation-State |url=https://books.google.com/books?id=YmZyAAAAMAAJ |year=1988 |publisher=Westview Press |location=Boulder, CO |isbn=978-0-86531-182-4 |page=5 |quote=Among the peoples of the ancient Near East, only the Egyptians have stayed where they were and remained what they were, although they have changed their language once and their religion twice. In a sense, they constitute the world's oldest nation. For most of their history, Egypt has been a state, but only in recent years has it been truly a nation-state, with a government claiming the allegiance of its subjects on the basis of a common identity. |access-date=20 June 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/5309.htm |title=Background Note: Egypt |date=10 November 2010 |publisher=[[United States Department of State]] [[Bureau of Near Eastern Affairs]] |access-date=5 March 2011  }}&lt;/ref&gt;&lt;!--end nowrap:--&gt;{{ref label|estevent|b|}}
| established_date1      = [[Circa|c.]] 3150 BC
| established_event2     = Maxamed Cali oo la caleema saaray
| established_date2      = 9 July 1805&lt;ref&gt;{{cite book |author=Pierre Crabitès |title=Ibrahim of Egypt |url=https://books.google.com/books?id=1NbCRckI3EoC&amp;pg=PA1 |access-date=10 February 2013 |year=1935 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-81121-7 |page=1 |quote=...&amp;nbsp;on July 9, 1805, Constantinople conferred upon Muhammad Ali the pashalik of Cairo&amp;nbsp;... }}&lt;/ref&gt;
| established_event3     = [[Ku Dhawaaqida Madaxbanaanida Masar|Madaxbanaanida]] ka&lt;br /&gt;
[[Boqortooyada Ingiriiska ee great Biriten iyo Ireland|Boqortooyada Ingiriiska]]
| established_date3      = 28 Febraayo 1922
| established_event4     = [[Kacaankii Masar 1952kii|Maalinta Kacaanka]]
| established_date4      = 23 Julaay 1952
| established_event5     = Jamhuuriyadda ayaa lagu dhawaaqay
| established_date5      = 18 June 1953
| established_event6     = [[Dastuurka Masar|Dastuurka hadda jira]]
| established_date6      = 18 Janaayo 2014
| area_rank              = 29aad
| area_km2               = 1,010,408&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.capmas.gov.eg/pdf/EgyptinFigures2015/EgyptinFigures/Tables/PDF/1-%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/pop.pdf |title=Total area km2, pg.15 |publisher=Capmas.Gov – Arab Republic of Egypt |access-date=8 May 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321110107/http://capmas.gov.eg/pdf/EgyptinFigures2015/EgyptinFigures/Tables/PDF/1-%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/pop.pdf |archive-date=21 March 2015 }}&lt;/ref&gt;
| area_sq_mi             = 387,048
| percent_water          = 0.632
| population_estimate    = [[File:Increase Neutral.svg|12px|border]]   109,450,000 &lt;ref&gt;{{cite web |title=الجهاز المركزي للتعبئة العامة والإحصاء |url=http://www.capmas.gov.eg/ |website=www.capmas.gov.eg |access-date=12 February 2020 |archive-date=7 Bisha Sagaalaad 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907025744/https://www.capmas.gov.eg/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=أقل زيادة في 10 سنوات.. رحلة الوصول إلى 100 مليون مصري (إنفوجرافيك) |url=https://www.masrawy.com/news/news_economy/details/2020/2/11/1722317/%D8%A3%D9%82%D9%84-%D8%B2%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A-10-%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%88%D9%84-%D8%A5%D9%84%D9%89-100-%D9%85%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A-%D8%A5%D9%86%D9%81%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D9%83- |website=www.masrawy.com |access-date=12 February 2020 |archive-date=12 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212144159/https://www.masrawy.com/news/news_economy/details/2020/2/11/1722317/%D8%A3%D9%82%D9%84-%D8%B2%D9%8A%D8%A7%D8%AF%D8%A9-%D9%81%D9%8A-10-%D8%B3%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AA-%D8%B1%D8%AD%D9%84%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B5%D9%88%D9%84-%D8%A5%D9%84%D9%89-100-%D9%85%D9%84%D9%8A%D9%88%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%B1%D9%8A-%D8%A5%D9%86%D9%81%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D9%83- |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2025
| population_estimate_rank = 15aad
| population_census      = [[File:Increase Neutral.svg|12px|border]]  94,798,827
| population_census_year = [[Tirakoobka Masar#2017|2017]]
| population_census_rank = 
| population_density_km2 = 108.32
| population_density_sq_mi = 
| population_density_rank = 99aad
| GDP_PPP_year           = 2025
| GDP_PPP                = {{increase}} $2.372 tilyan&lt;ref name=&quot;IMFWEOEG&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=64&amp;pr.y=17&amp;sy=2017&amp;ey=2024&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=469&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019 |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |access-date=14 December 2019}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = 17aad
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $21,668&lt;ref name=&quot;IMFWEOEG&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 87aad
| GDP_nominal            = [[File:Decrease2.svg|12px|border]]  $347.342 tilyan&lt;ref name=&quot;IMFWEOEG&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = 42aad
| GDP_nominal_year       = 2025
| GDP_nominal_per_capita = [[File:Decrease2.svg|12px|border]]   $3,174&lt;ref name=&quot;IMFWEOEG&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 133aad
| Gini_year              = 2019
| Gini_change            = hoos u dhac&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini                   = [[File:Decrease2.svg|12px|border]]  31.9 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI/ |title=GINI index |publisher=World Bank |access-date=8 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150209003326/http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |archive-date=9 February 2015 |url-status=live  }}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI_year               = 2023&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = kordhin&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI                    = {{increase}} 0.754 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite book|title=Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene|date=15 December 2020|publisher=United Nations Development Programme|isbn=978-92-1-126442-5|pages=343–346|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2020.pdf|access-date=16 December 2020}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 100aad
| currency               = [[Egyptian pound]] (E£)
| currency_code          = EGP
| time_zone              = [[Eastern European Time|EET]]
| utc_offset             = +2{{ref label|dst|c}}
| time_zone_DST          = 
| utc_offset_DST         = 
| drives_on              = Sax
| calling_code           = [[+20]]
| cctld                  = {{unbulleted list |[[.eg]] |{{lang|ar|[[مصر.]]}}}}
| official_website       = [https://www.egypttourpackages.com/ Egypt ]
| footnote_a             = 
| footnote_b             = 
| footnote_c             = 
}}
Masar waxay leedahay mid ka mid ah taariikhda ugu dheer ee waddan kasta, iyada oo raadinaysa dhaxalkeeda webiga Nile Delta ilaa 6aad-4aad millennia BCE. Markii loo tixgeliyey ilbaxnimada , Masar hore waxay aragtay qaar ka mid ah horumarradii ugu horreeyay ee qorista, beeraha, magaalaynta, diinta habaysan iyo dawladda dhexe. Masar waxay ahayd xarun hore oo muhiim u ah Masiixiyadda , ka dib waxay qaadatay Islaamka qarnigii toddobaad wixii ka dambeeyay. Alexandria , caasimaddeedii hore ee Masar iyo hadda magaalada labaad ee ugu weyn, waxay ahayd xudunta aqoonta caalamiga ah iyada oo loo marayo maktabadeeda . Qahira waxay noqotay caasimadii Khilaafadii Faatimid qarnigii tobnaad iyo Mamluk Sultanate ee xigtay qarnigii 13aad. Masar waxay markaas ka mid noqotay Boqortooyadii Cusmaaniyiinta sannadkii 1517kii, ilaa uu taliyihii degaanka Muxammad Cali ka asaasay Masar casriga ah oo ah Khedivate iskeed u madaxbannaan 1867. Dalka waxa qabsaday Boqortooyadii Ingriiska oo ay weheliso Suudaan oo xornimada qaadatay 1922-kii oo boqortooyo ah .
Kacaankii 1952 ka dib Masar waxay ku dhawaaqday jamhuuriyad . Intii u dhaxaysay 1958 iyo 1961 Masar waxay ku biirtay Suuriya si ay u samaystaan ​​Jamhuuriyad Carbeed . Masar waxa ay dhawr dagaal oo hubaysan la gashay Israa’iil sannadihii 1948 , 1956 , 1967 iyo 1973 , waxaanay si joogto ah u qabsatay Marinka Qaza ilaa 1967. 1978kii, Masar waxa ay saxeexday heshiiskii Camp David , kaas oo u aqoonsaday Israa’iil beddelkeeda inay ka baxdo Siinaydii la haystay. Ka dib kacdoonkii Carabta ee horseeday kacdoonkii Masar 2011 iyo afgambigii Xusni Mubaarak , dalka waxa soo food saaray qalalaase siyaasadeed oo daba dheeraaday ; Doorashadii ugu horeysay ee dimoqraadi ah oo dhacday 2012-kii ayaa natiijadeedu ahayd muddo gaaban, dawladdii ay isku haysteen Ikhwaanul Muslimiinka ee Mohamed Morsi , oo ay afgambiyeen militariga ka dib mudaaharaadyo waaweyn 2013kii Dowladda hadda jirta waa jamhuuriyad madaxtinimo-gaar ah oo uu hoggaamiyo Abdel Fattah el-Sisi , kaas oo la doortay 2014-kii balse waxaa loo arkaa mid kalitalis ah . 
Masar waa waddan soo koraya oo leh dhaqaalaha labaad ee ugu weyn Afrika Waxaa loo arkaa inay tahay quwad goboleed ku taal Bariga Dhexe, Waqooyiga Afrika iyo dunida Muslimka iyo awood dhexe oo adduunka ah. Islaamku waa diinta rasmiga ah , Carabigana waa luqadda rasmiga ah. Masar waxay xubin ka tahay Qaramada Midoobay, Dhaqdhaqaaqa Aan Isbahaysiga ahayn , Jaamacadda Carabta , Midowga Afrika , Ururka Iskaashiga Islaamka , Madasha Dhallinyarada Adduunka , iyo xubin ka tirsan BRICS .

==Magacyada==
Magaca Ingiriisiga &quot;Masar&quot; wuxuu ka yimid Giriiggii hore &quot; Aígyptos &quot; (&quot; Αἴγυπτος &quot;), iyada oo loo sii marayo Faransiiska Dhexe &quot;Masar&quot; iyo Laatiinka &quot; Aegyptus &quot;. Waxa ay ka muuqataa kiniiniyada tooska ah ee Giriiga hore sida &quot;a-ku-pi-ti-yo&quot;. Sifada &quot;aigýpti-&quot;/&quot;aigýptios&quot; waxaa loo soo amaahday Coptic sida &quot; gyptios &quot;, oo halkaas laga soo qaatay Carabi sida &quot; qubṭī &quot;, oo dib loo sameeyay&quot; قبط &quot;( qubṭ ), halka Ingiriisi&quot; Copt &quot;. Juquraafigii hore ee Giriigga Strabo wuxuu bixiyay etymology folk isagoo sheegaya in &quot; Αἴγυπτος &quot; (Aigýptios) uu asal ahaan ka soo baxay xarun ka &quot; Aἰγαίου ὑπτίως &quot; ( Aegaeou huptiōs theegean ), oo macneheedu yahay &quot; Aegaeou huptiōs &quot;. Soo-jiidashada dhabta ah waxaa loo maleynayaa inay ka timid ḥwt-kꜣ-ptḥ ( Hutkaptah , ku dhawaaqida Masar ee dambe [ħəjˌkojpəˈtaħ] ), &quot; Macbadka Ka of Ptah ,&quot; oo ah erey magaalada Memphis . 
&quot; Miṣr &quot; ( ku dhawaaqida Carabiga: [misˤɾ] ; &quot; مِصر &quot;) waa Carabiga Qur'aanka ee qadiimiga ah iyo magaca rasmiga ah ee casriga ah ee Masar, halka &quot; Maṣr &quot; ( ku dhawaaqida Carabiga Masar: [mɑsˤɾ] ; مَصر ) waa ku dhawaaqida maxaliga ah ee Carabiga Masar . Magaca hadda ee Masar, Misr/Misir/Misru, wuxuu ka yimid magacii hore ee Semitic-ga . Eraygu wuxuu asal ahaan ka dhigan yahay &quot; Ilbaxnimo &quot; ama &quot; Metropolis &quot;. Miṣr Carabi qadiimiga ah (Masar Carabi Carabi Maṣr ) waxay si toos ah ula socotaa Cibraaniga Baybalka Miṣráyīm ( מִצְרַיִם / מִצְרָיִם), oo macneheedu yahay &quot;labada cidhiidhi&quot;, tixraaca kala soocida predynastic ee Sare iyo Hoose Masar . Sido kale dhowr luqadood oo Semitic ah lagu sheegay sida Mesru , Misir iyo Masar Marqaatiga ugu da'da weyn ee magacan Masar waa Akkadian &quot;mi-iṣ-ru&quot; (&quot;miṣru&quot;)  ee la xidhiidha miṣru/missirru/miṣaru , oo macneheedu yahay &quot;xuduuda&quot; ama &quot;xuduudda&quot;. Boqortooyada Neo-Assyrian waxay adeegsatay ereyga la soo saaray , Mu-ṣur . 
Magacii hore ee Masar ee wadanku waxa uu ahaa
( 𓆎 🅓 🏏 📊) km.t , oo macneheedu yahay dhul madow, oo ay u badan tahay inay tixraacayso carrada madow ee barwaaqada ah ee bannaanka daadadka webiga Niil , oo ka duwan deshret ( ⟨ dšṛt ⟩ ), ama &quot;dhul cas&quot; saxaraha . Magacan waxaa caadi ahaan loogu dhawaaqaa Kemet , laakiin malaha waxaa loogu dhawaaqaa [kuːmat] Masaaridii hore.  Magaca waxaa loo aqoonsaday inuu yahay K(h)ēmə ( Bohairic Coptic : ⲭⲏⲙⲓ , Sahidic Coptic : ⲕⲏⲙⲉ ) ee marxaladda Coptic ee luqadda Masar, wuxuuna u muuqday Giriiggii hore sida Χημία ( Khēmía ). Magac kale wuxuu ahaa ⟨ tꜣ-mry ⟩ &quot;dhulka webiga jiinka&quot;. Masar sare iyo hoose magacyadoodu waxay ahaayeen Ta-Seme'aw ( ⟨ tꜣ-šmꜥw ⟩ ) &quot;sedgeland&quot; iyo Ta-Mehew ( ⟨ tꜣ mḥw ⟩ ) &quot;waqooyiga&quot;, siday u kala horreeyaan.
==Taariikhda==
===Taariikhda hore iyo Masar hore===
[[File:Derr_(_125_miles_south_of_Aswan,_right_bank)._Temple_dedicated_to_Pa_-_Horakhti.jpg|thumb|Macbadka Derr ayaa burburay 1960kii]]
Waxaa jira cadaymo muujinaya dhagax-dhagaxyo lagu sameeyay hareeraha dhulka webiga Niil iyo dhulka saxaraha ah. Millenniyadii 10-aad ee BCE , dhaqankii ugaadhsadayaasha iyo kalluumaysatada waxa beddelay dhaqan-shiidid hadhuudh . Isbeddellada cimiladu ama daaqsintii ku dhawaad ​​8000 BCE waxay bilaabeen inay xaalufiyaan dhul-dhaqatada Masar, taasoo samaysa Saxaraha . Qabiiladii hore waxay u haajireen webiga Niil halkaas oo ay ka dhisteen dhaqaale beeralay ah oo deggen iyo bulsho dhexe oo badan. 
Ilaa 6000 BC, dhaqanka Neolithic ayaa xidid ku yeeshay dooxada Niil. Intii lagu jiray xilligii Neolithic, dhaqammo badan oo horudhac ah ayaa si madax-bannaan u horumariyay Masar Sare iyo Hoose . Dhaqanka Badariyaanka iyo taxanihii Naqada ee dhaxalka lahaa ayaa guud ahaan loo arkaa inay horudhac u yihiin Masar fir-fircooneed . Meesha ugu horraysa ee loo yaqaanay Masaarida Hoose, Merimda, waxay ka horraysa Badariyaanka ilaa toddoba boqol oo sano. Bulshooyinka Masaarida Hoose ee wakhtigan waxay la noolaayeen dhiggooda koonfurta in ka badan laba kun oo sano, dhaqan ahaan way ka duwan yihiin, laakiin xidhiidh joogto ah oo ganacsi. Caddaynta ugu horraysa ee la og yahay ee qoraallada hieroglyphic ee Masaarida waxay soo muuqdeen xilliyadii hore ee weelasha dheriga ee Naqada III, oo ku taariikhaysnaa qiyaastii 3200 BC.
[[File:All_Gizah_Pyramids.jpg|thumb|Giza Necropolis waa kan ugu da'da weyn mucjisooyinka qadiimiga ah iyo kan kaliya ee weli jira.]]
Waxaa la aasaasay boqortooyo midaysan c.  3150 BCE by King Menes , taasoo keentay in taxane taxane ah oo xukumay Masar saddexdii kun ee soo socda. Dhaqanka Masaarida wuxuu kobcay muddadaas dheer wuxuuna ahaa Masaar si gaar ah diintiisa , fankiisa , luqaddiisa iyo caadooyinkiisa. Labadii boqortooyo ee ugu horreeyay ee Masar midaysan waxay dejiyeen marxaladda xilligii Boqortooyada Hore , c.  2700–2200 BCE, kaas oo dhisay Ahraamyo badan , gaar ahaan Ahraamta Saddexaad ee Boqortooyada Djoser iyo Boqortooyadii Afraad ee Giza Ahraamta .
Muddadii dhexe ee koowaad waxa ay keentay wakhti qalalaase siyaasadeed ilaa 150 sano. Daadka Niilka ee xooggan iyo xasilinta dawladda, si kastaba ha ahaatee, waxay dib u soo celisay barwaaqada dalka ee Boqortooyada Dhexe c.  2040 BCE, oo gaadhay meeshii ugu sarreysay xilligii Fircoon Amenemhat III . Muddadii labaad ee midnimo la'aantu waxay ku bishaaraysay imaatinka boqortooyadii ugu horreysay ee ajnabiga ah ee xukunka Masar, tii Semitic Hyksos . Soo duulay Hyksos waxay la wareegeen inta badan Masar Hoose qiyaastii 1650 BC waxayna ka aasaaseen caasimad cusub Avaris . Waxa meesha ka saaray xoogagii Masar sare ee uu hogaaminayey Axmose I , kaas oo dhidibada u taagay Boqortooyadii Sideed iyo Tobnaad oo ka raray magaalada Memphis , una raray Thebes .
Boqortooyada Cusub c.  1550-1070 BCE waxay ka bilaabantay Boqortooyadii Sideed iyo tobnaad, iyada oo calaamad u ah kor u kaca Masar oo ah awood caalami ah oo ballaarisay intii lagu jiray fidinta ugu weyn ee boqortooyo ilaa koonfurta ilaa Tombos ee Nubia , oo ay ku jiraan qaybo ka mid ah Levant ee bari. Muddadan waxaa lagu xusay qaar ka mid ah Faraaciintii caanka ahaa , oo ay ku jiraan Hatshepsut , Thutmose III , Akhenaten iyo xaaskiisa Nefertiti , Tutankhamun iyo Ramesses II . Hadalkii ugu horreeyay ee taariikh ahaan la caddeeyo ee tawxiidku waxa uu yimid muddadan sida Atenism . Xidhiidhada soo noqnoqda ee quruumaha kale waxay keeneen fikrado cusub Boqortooyada Cusub. Dalka waxaa markii dambe ku duulay oo qabsaday Liibiya , Nuubiyiin iyo Ashuur , laakiin Masaaridii u dhalatay ayaa aakhirkii ka saaray oo dib ula wareegay talada dalkooda.
[[File:BD_Weighing_of_the_Heart.jpg|thumb|Miisaanka Qalbiga ee ka yimid kitaabka dhintay ee Ani]]
525 BCE, Boqortooyadii Achaemenid , oo uu hogaaminayey Cambyses II , ayaa bilaabay qabsashadooda Masar, ugu dambeyntiina waxay qabsadeen Fircoon Psamtik III dagaalkii Pelusium . Cambyses II ayaa markaa la wareegay magaca rasmiga ah ee Fircoon , laakiin waxa uu Masar ka xukumay gurigiisa Susa ee Faaris (Iran casriga ah), isaga oo Masar ku hoos jira xukunka satrapy . Boqortooyadii Masar oo dhan todoba iyo labaatanaad , laga soo bilaabo 525 ilaa 402 BCE, marka laga reebo Petubastis III , waxa ay ahayd gebi ahaanba muddo Achaemenid ah, iyada oo boqorada Achaemenid dhamaantood la siiyay magaca Fircoon. Dhowr kacdoon oo ku-meel-gaar ah oo lagu guuleystay oo ka dhan ah Achaemenids ayaa calaamadeeyay qarnigii shanaad ee BCE, laakiin Masar weligeed ma awoodin inay si joogto ah u afgembiso Achaemenids.
Boqortooyadii Soddonaad waxa ay ahayd boqortooyadii ugu dambaysay ee xukunta dalka intii lagu jiray waagii Fircooniga. Waxay mar kale ku dhacday Achaemenids 343 BCE ka dib markii Fircoon, Boqor Nectanebo II , lagaga adkaaday dagaalka. Soddon iyo kow ee Boqortooyada Masar , si kastaba ha ahaatee, ma sii socon muddo dheer, maadaama Achaemenids la riday dhowr sano ka dib Alexander the Great . Guud ahaan Giriigga Macedonia ee Alexander, Ptolemy I Soter , ayaa aasaasay Boqortooyada Ptolemaic
===Batlamyo iyo Roman Masar===
[[File:Denderah3_Cleopatra_Cesarion.jpg|thumb|Boqoradda Ptolemaic Cleopatra VII iyo wiilkeeda oo uu qoray Julius Caesar, Caesarion , oo ku yaal Macbadka Dendera]]
Boqortooyada Ptolemaic waxay ahayd dawlad Hellenistic ah oo awood leh , oo ka soo bilaabantay koonfurta Suuriya ee bari, ilaa Cyrene oo galbeed ah, iyo koonfurta ilaa xudduudaha Nubia. Alexandria waxay noqotay magaalo-madaxeed iyo xarunta dhaqanka iyo ganacsiga Giriiga . Si ay u helaan aqoonsi ay ka helaan shacbigii Masar ee u dhashay, waxay isku magacaabeen in ay yihiin kuwii dhaxlay Faraaciintii. Ptolemiyadii dambe waxay qaateen caadooyinka Masaarida, iyaga laftooda ayaa lagu sawiray taallooyinkii dadweynaha ee qaabka Masar iyo labbiska, waxayna ka qaybqaateen nolosha diinta Masaarida. Laydhka Alexandria (Pharos of Alexandria) waxaa la dhisay qiyaastii 280 BCE jasiiradda Faaris, oo u dhow Alexandria, Masar. waxa ay noqotay mid ka mid ah todobada mucjiso ee dunidii hore, taas oo ay weheliyaan Ahraamta waaweyni ay sidoo kale saldhig u ahayd Masar. Dhererkeeda waxaa lagu qiyaasay in uu ahaa ilaa 100-130 mitir, taas oo ka dhigtay mid ka mid ah dhismayaasha ugu dheer ee wakhtigeeda. Ujeeddadu waxay tahay: badmaaxiinta la hagayo si nabad ah oo ay ku galaan dekedda mashquulka badan ee Alexandria. Waxaa si xun u waxyeeleeyay dhulgariirkii u dhexeeyay qarniyadii 10-aad iyo 14-aad, waxaana ugu dambeyntii la waayay 1303-dii AD, balse dhagxaanteeda ayaa markii dambe dib loogu isticmaalay dhismayaal kale, sida Daarta Qaitbay .
Hogaamiyihii ugu dambeeyay ee khadka Ptolemaic wuxuu ahaa Cleopatra VII , oo isdilay ka dib aaska jacaylkeeda Mark Antony , ka dib markii Octavian uu qabsaday Alexandria oo ciidamadeeda calooshood u shaqeystayaal ah ay carareen. Ptolemies waxa ay la kulmeen fallaagada Masaarida u dhalatay waxayna ku lug lahaayeen dagaallo shisheeye iyo kuwo sokeeye oo horseeday hoos u dhaca boqortooyada iyo qabsashada Roomaanka.
Masiixiyadda waxa Masar keenay Saint Mark the Evangelist qarnigii 1aad. Boqortooyadii Diocletian (284-305 CE) waxay calaamad u ahayd isbeddelkii Roomaanka ilaa xilligii Byzantine ee Masar, markii tiro badan oo Masiixiyiin Masaar ah la silciyey. Axdiga Cusub ayaa markaas loo turjumay Masar. Kadib Golaha Chalcedon ee CE 451, Kaniisad Coptic Masaar oo kala duwan ayaa si adag loo aasaasay. 
===Qarnigii 7aad - 1517)===
[[File:C9B5617-Pano.jpg|thumb|Masjidka Camr ibn al-Cas ee Qaahira, oo loo aqoonsaday inuu yahay kan ugu da'da weyn Afrika]]
Byzantines waxay awood u yeesheen inay dib u soo ceshadaan xukunka dalka ka dib duullaan kooban oo Sasanid Faaris ah horaantii qarnigii 7aad ee dagaalkii Byzantine-Sasanian ee 602-628 muddadaas oo ay aasaaseen gobol cusub oo gaaban muddo toban sano ah oo loo yaqaan Sasanian Masar , ilaa 639-42, markii Masar lagu soo duulay oo ay qabsadeen Carabtii Islaamka . Markii ay ka adkaadeen ciidamadii Bizantine ee Masar, Carabtu waxay keeneen Islaamka dalka. In muddo ah muddadaas, Masaarida waxay bilaabeen inay ku dhex milmaan caqiidadooda cusub iyo caqiidada asalka ah iyo dhaqamada wadaniga ah, taasoo keentay amarro kala duwan oo suufi ah oo soo kordhay ilaa maantadan la joogo.  Cibaadooyinkan hore waxay ka badbaadeen xilligii Coptic Christianity .
Sannadkii 639-kii waxa Masar loo diray ciidan uu hoggaaminayo khaliifkii labaad ee Cumar oo uu madax u ahaa Camr bin Al Caas . Waxay ku jabiyeen ciidankii Roomaanka dagaalkii Heliopolis. Amr waxa uu u sii socday dhanka Alexandria, kaas oo isu dhiibay heshiis la saxeexay 8 November 641. Alexandria waxa dib loogu soo celiyay Boqortooyada Byzantine 645, laakiin waxaa dib u qabsaday Amr 646. 654-kii duullaan duullaan ah oo uu soo diray Constans II waa la diiday.
Carabtu waxay aasaaseen caasimadda Masar oo lagu magacaabo Fustat , taas oo markii dambe la gubay xilligii Saliibiyiinta. Qaahira ayaa markii dambe la dhisay sanadkii 969 si ay u koraan si ay u noqoto magaalada ugu weyn uguna qanisan khaliifada Carabta , waxa ay ka xigtaa Baqdaad kaliya .
[[File:ساحة مسجد احمد بن طولون.jpg|thumb|Masjidka Ibnu Tuluun ee Qaahira, ee Axmad Ibnu Tuluun]]
Xilligii Cabbaasiyiinta waxaa lagu asteeyay canshuuro cusub, Copts-na waxay mar kale ka gadoodeen sannadkii afraad ee xukunka Cabbaasiyiinta. Bilawgii qarnigii 9-aad waxa dib u bilaabmay hab-dhaqankii lagu maamuli lahaa Masar oo loo maro guddoomiye Abdallah ibn Tahir , kaas oo go'aansaday inuu dego Baqdaad , isaga oo u soo diray ku xigeen Masar si uu u xukumo isaga. Sannadkii 828dii kacdoon kale oo Masari ayaa qarxay, 831kiina Copts waxay ku biireen Muslimiintii u dhalatay ee ka soo horjeeday dawladda. Ugu dambayntii awooddii Cabbaasiyiinta ee Baqdaad waxay horseedday in guud ahaan guud ahaan ay la wareegaan xukunka Masar, haddana ay hoos imanayaan xulafada Cabbaasiyiinta, Boqortooyada Tulunid (868-905) iyo Boqortooyada Ikhshidid (935-969) waxay ka mid ahaayeen kuwii ugu guusha badnaa ee ka horyimid Khaliifkii Cabbaasiyiinta
[[File:مسـجد الحاكم بأمر الله 06.jpg|thumb|Masjidka Al-Xakiim ee Qaahira, ee Al-Xakiim Bi-Amr Allah , khaliifkii lixaad, sida uu u dayactiray Daawdi Bohra]]
Hogaamiyeyaashii Muslimiintu waxay gacanta ku hayeen Masar lixdii qarni ee soo socota, iyadoo Qaahira ahayd xaruntii Khilaafadii Faadimiinta . Dhammaadkii boqortooyadii Ayyubid , Mamluks , oo ah Turco - Circassian militariga, ayaa la wareegay xukunka qiyaastii 1250. Dhamaadkii qarnigii 13aad, Masar waxay isku xirtay Badda Cas, Hindiya, Malaya, iyo Bariga Hindiya.  Badhtamihii Qarnigii 14aad ee Dhimashada Madaw waxa ay dishay 40% dadka dalka.
===Xilligii hore ee casriga: Cusmaaniyiinta Masar (1517-1867)===
[[File:Louis-Fran%C3%A7ois_Baron_Lejeune_001.jpg|thumb|Napoleon wuxuu ku jabiyay ciidamadii Mamluk ee Dagaalkii Ahraamta , 21 Luulyo 1798, oo uu rinjiyeeyay Lejeune .]]
Masar waxa qabsaday Turkiga 1517, ka dib waxa ay noqotay gobol ka mid ah Boqortooyadii Cusmaaniyiinta . Milatarigii difaacu waxa uu dhaawac u geystay bulshada rayidka ah iyo hay’adihii dhaqaalaha. Diciifnimada nidaamka dhaqaalaha oo ay weheliso saamaynta daacuunka ayaa Masar ka dhigtay mid u nugul duullaanka shisheeye. Ganacsatadii Bortuqiisku waxay la wareegeen ganacsigoodii. Intii u dhaxaysay 1687 iyo 1731, Masar waxay la kulantay lix macaluul.  Macaluushii 1784 waxay ku kacday qiyaastii lix meelood meel dadkeeda. 
Masar waxa ay mar walba ahayd gobol ay adag tahay in ay maamulaan salaadiinta Cusmaaniyiinta , taas oo ay ugu wacan tahay awoodda iyo saamaynta joogtada ah ee Mamluuk , oo ah darafkii milatariga Masar ee dalka soo xukumayay qarniyo badan. Masar waxay sii ahaan jirtay maamul-goboleed hoos yimaada Mamluks ilaa ay ku soo duuleen ciidamadii Faransiiska ee Napoleon Bonaparte 1798. Ka dib markii Faransiisku ka adkaaday Ingiriiska, waxaa bilaabmay loolan awoodeed oo saddex geesood ah oo dhex maray Turkidii Cusmaaniyiinta , Mamluk Masaarida oo Masar xukumayay qarniyo, iyo calooshood u shaqeystayaal Albania ah oo u adeegaya Cusmaaniyiinta.
[[File:ModernEgypt,_Muhammad_Ali_by_Auguste_Couder,_BAP_17996.jpg|thumb|Muxammad Cali waxa uu ahaa aasaasihii boqortooyadii Muxamed Cali iyo Khediifkii ugu horeeyey ee Masar iyo Suudaan.]]
Ka dib markii Faransiiska la ceyriyay, waxaa awoodda la wareegay 1805-tii Muhammad Ali Pasha , oo ahaa taliyihii militariga Albania ee ciidamadii Cusmaaniyiinta ee Masar. Muxamed Cali waxa uu xasuuqay Mamluuqa waxa uuna aasaasay boqortooyo ka talin jirtay Masar ilaa kacaankii 1952. Bilawgii 1820-kii ee suufka aadka u dheeraa waxa uu beeralayda u bedelay mid ka mid ah dhaqalaha kaash-ka-soo-saarka ee ka hor dhamaadka qarniga, isaga oo xoogga saaray lahaanshaha dhulka iyo u wareejinta wax soo saarka dhinaca suuqyada caalamiga ah. 
Maxamed Cali waxa uu la wareegay Waqooyiga Suudaan (1820-1824), Suuriya (1833), iyo qaybo ka mid ah Carabta iyo Anatolia . Sannadkii 1841kii, quwadihii reer Yurub oo ka baqayey in uu xukunka ka tuuro Boqortooyadii Cusmaaniyiinta lafteeda, ayaa ku khasbay in uu inta badan qabsashadiisa ku soo celiyo Cusmaaniyiinta. Hamigiisa ciidan waxa uu u baahnaa in uu dalka dib u casriyeeyo: waxa uu dhisay warshado, nidaamka kanaalka waraabka iyo gaadiidka, waxa uu dib u habayn ku sameeyay shaqaalaha dawladda. Wuxuu dhisay dawlad ciidan ah oo ku dhawaad ​​​​boqolkiiba afar ka mid ah dadka u adeegaya ciidanka si ay Masar u gaarsiiyaan meel awood leh oo ku taal Boqortooyada Cusmaaniyiinta si ay u muujiyaan inay la mid yihiin xeeladaha Soofiyeedka (iyada oo aan shuuci ahayn) oo la qabtay qarnigii 20aad.
[[File:Egypt_under_Muhammad_Ali_Dynasty_map_en.png|thumb|Masar oo hoos tagta Boqortooyada Maxamed Cali]]
Muhammad Ali Pasha waxa uu ka soo saaray milatariga mid ku shiray dhaqanka corvée ilaa ciidan weyn oo la casriyeeyay. Waxa uu soo bandhigay qoritaanka beeralayda lab ee Masar qarnigii 19-aad, waxana uu qaaday hab cusub oo uu ku abuurayo ciidankiisii ​​weynaa, isaga oo ku xoojinaya tiro iyo xirfad. Waxbarashada iyo tababarka ciidamada cusub waxay noqotay mid waajib ah; Fikradaha cusub waxaa sidoo kale lagu xoojiyay go'doomin. Nimanka waxa lagu hayay dhufeysyo si ay uga fogaadaan in la carqaladeeyo korriimadooda iyaga oo ah unug ciidan oo lagu xisaabtamo. Ciilkii hab-nololeedkii ciidannimo ayaa aakhirkii ka baxay raggii, waxaana qabsaday fikrad cusub oo qarannimo iyo faan ku dhisan. Waxay ahayd iyadoo la kaashanayo cutubkan cusub ee dhowaan dib u dhashay ee Muxammad Cali uu xukunkiisa ku soo rogay Masar. 
Siyaasadda uu Mohammad Ali Pasha raacay intii uu xukunka hayay ayaa qayb ahaan sharraxaysa sababta tirada Masar marka la barbar dhigo dalalka kale ee Waqooyiga-Afrika iyo Bariga Dhexe oo kordhay oo keliya heer aad u yar, maaddaama maalgelinta waxbarashada dheeraadka ah ay ka dhaceen oo keliya qaybta militariga iyo warshadaha. Muxammad Cali waxa si kooban xilka u kala wareegay wiilkiisii ​​Ibraahim (Sebtember 1848), ka dibna uu awoowe u ahaa Cabbaas I (Noofambar 1848), ka dibna Saciid (1854), iyo Ismaaciil (1863) oo dhiirigeliyay cilmiga iyo beeraha, kana mamnuucay addoonsiga Masar. 
Masar oo hoos tagta boqortooyadii Muxamed Cali waxay magac ahaan ahaan jirtay gobol Cusmaaniyiin ah. Waxaa la siiyay heerka dawlad-goboleed madaxbannaan ama Khedivate (1867-1914) ee 1867. Suez Canal , oo la dhisay iyada oo lala kaashanayo Faransiiska, ayaa la dhameeyay 1869. Dhismaheeda waxaa maalgeliyay bangiyada Yurub. Lacago badan ayaa sidoo kale ku baxay mas’uulnimo iyo musuqmaasuq. Canshuuraha cusub ayaa sababay niyad jab caan ah. Sannadkii 1875-kii Ismaaciil waxa uu ka fogaaday in uu kaco isaga oo ka iibiyay dhammaan saamigii Masar ee kanaalka dawladda Ingiriiska. Saddex sano gudahood tani waxay keentay in la soo rogo koontaroolayaasha Ingiriiska iyo Faransiiska kuwaas oo ku fadhiistay golaha wasiirada Masar, iyo, &quot;awoodda dhaqaale ee dammaanad-qaadayaasha gadaashooda, waxay ahaayeen awoodda dhabta ah ee dawladda&quot;,  Xaalado kale sida cudurrada faafa (cudurka lo'da ee 1880-meeyadii), daadadka iyo dagaalladu waxay keeneen hoos u dhaca dhaqaalaha waxayna kordhiyeen ku tiirsanaanta Masar ee deynta shisheeye xitaa dheeraad ah.
[[File:Tel-el-Kebir.JPG|thumb|Dagaalkii Tel el-Kebir ee 1882 wakhtigaas oo ahaa dagaalkii Anglo-Masar]]
Ku qanacsanaan la'aanta maxalliga ah ee Khedive iyo faragelinta reer Yurub ayaa horseeday abuuritaanka kooxihii ugu horreeyay ee waddaniyiinta 1879, iyadoo Axmed 'Urabi uu ahaa shakhsi caan ah. Ka dib markii ay korodhay xiisado iyo kacdoono wadani ah, Boqortooyada Ingiriisku waxay ku soo duushay Masar 1882-kii, oo ay ku burburisay ciidankii Masar ee Battle of Tell El Kebir oo si millatari u qabsaday dalka. 64​​​​​ 
Sannadkii 1899-kii, waxa la saxeexay Anglo-Masar Agreement Condominium: Heshiisku waxa uu sheegay in Suudaan ay si wadajir ah u maamuli doonaan Khedivate ee Masar iyo Boqortooyada Ingiriiska. Xakamaynta dhabta ah ee Suudaan waxay ku jirtay gacanta Ingiriiska oo keliya. Sannadkii 1906-dii, dhacdadii Denshawai waxay keentay dad badan oo Masaari ah oo dhexdhexaad ah inay ku biiraan dhaqdhaqaaqa waddaniyiinta.
===Saldanada iyo Boqortooyada Masar===
[[File:Fuad_I_of_Egypt,_Edward_VIII,_%26_Mohamed_Sa%27id_Pa%C5%9Fa.jpg|thumb|Fuad I ee Masar iyo Edward, Prince of Wales , 1932]]
[[File:1stAlameinBritDefense.jpg|thumb|Ciidanka lugta Ingiriiska ee u dhow El Alamein , 17 Luulyo 1942]]
1914kii Boqortooyadii Cusmaaniyiinta waxay gashay dagaalkii 1aad ee aduunka iyagoo isbahaysi la leh boqortooyooyinkii dhexe; Khedive Abbas II (kaas oo sannadihii hore aad ugu sii kordhay cadaawadda Ingiriiska) waxa uu go’aansaday in uu dagaalka ku taageero dalka hooyo. Go’aankaas ka dib, Ingiriisku waxa uu si xoog ah xilka uga qaaday, kuna beddelay walaalkiis Xuseen Kaamel .  Huseen Kamel waxa uu ku dhawaaqay in Masar ay ka madax banaan tahay Boqortooyadii Cusmaaniyiinta, isaga oo qaatay magaca Suldaanka Masar . Wax yar ka dib xornimada, Masar waxaa lagu dhawaaqay inay tahay maxmiyad Boqortooyada Midowday.
[[File:Cairo-Demonstrations1919.jpg|thumb|Wadaniyiin dhedig ah oo mudaaharaad ka dhigaya Qaahira , 1919]]
Ka dib dagaalkii 1aad ee aduunka , Saad Zaghlul iyo Xisbiga Wafd ayaa u horseeday dhaqdhaqaaqa wadaninimada Masar aqlabiyadda golaha sharci dejinta. Markii Ingiriisku u masaafuriyey Zaghlul iyo asxaabtiisii ​​Malta 8-dii Maarso 1919, waddanku wuxuu ka kacay kacaankiisii ​​ugu horreeyay ee casriga ah . Kacdoonku wuxuu horseeday in dawladda UK ay ku dhawaaqdo madaxbannaanida Masar 22kii Febraayo 1922 . inkasta oo magac ahaan ay madax banaan tahay, Boqortooyadu wali waxa ay ku hoos jirtay gumaysigii millatari ee Ingiriiska, Ingiriiskuna waxa uu weli saamayn weyn ku lahaa dawladda. 
Sannadkii 1923kii, dawladdii cusbayd waxay diyaarisay oo hirgelisay dastuur ku salaysan hab baarlamaan . Xisbiga Waddaniga ah ee Wafd ayaa ku guuleystay guul weyn doorashadii 1923-1924 waxaana Saad Zaghloul loo magacaabay ra'iisul wasaaraha cusub. Sannadkii 1936-kii, waxaa la soo gebagebeeyey heshiiskii Anglo-Masar , waxaana ciidamadii Ingiriisku ka baxay Masar, marka laga reebo kanaalka Suweys. Heshiisku ma xallin su'aasha Suudaan , taas oo, iyada oo la raacayo shuruudaha Anglo-Masar Condominium Agreement ee 1899, oo dhigaya in Sudan ay si wadajir ah u maamulaan Masar iyo Ingiriiska, laakiin awoodda dhabta ah ay ku sii jirto gacanta Ingiriiska. 
Britain waxay Masar u adeegsatay inay saldhig u noqoto hawlgallada Isbahaysiga ee gobolka oo dhan,  gaar ahaan dagaalladii Waqooyiga Afrika ee Talyaaniga iyo Jarmalka. Mudnaanteeda ugu sareysa waxay ahayd gacan ku haynta Bariga Mediterranean-ka, iyo gaar ahaan in Suez Canal ay u furan tahay maraakiibta ganacsiga iyo xiriirka militari ee Hindiya iyo Australia. Markii dagaalku bilaabmay Sebtembar 1939, Masar waxay ku dhawaaqday sharciga dagaalka waxayna goysay xiriirkii diblomaasiyadeed ee Jarmalka. Waxay xiriirka diblomaasiyadeed u jartay Talyaaniga 1940-kii, balse waligiis dagaal kuma dhawaaqin, xitaa markii ay ciidamada Talyaanigu soo galeen Masar. Ciidanka Masar wax dagaal ah may samayn. Bishii Juun 1940-kii Boqorku wuxuu shaqada ka eryay Ra'iisul Wasaarihii Aly Maher, kaasoo si liidata ula qabsaday Ingiriiska. Xukuumad cusub oo isbahaysi ah ayaa la dhisay iyadoo ra'iisul wasaare laga dhigay Xasan Pasha Sabri oo madax-bannaan.
Ka dib qalalaasihii wasiirnimo ee Febraayo 1942, danjire Sir Miles Lampson , wuxuu ku cadaadiyay Farook in la helo dawlad Wafd ama Wafd-isbahaysi ah oo beddela xukuumaddii Hussein Sirri Pasha . Habeenimadii 4-tii Febraayo 1942-kii, ciidamada Ingiriiska iyo taangiyada ayaa ku hareeraysan qasriga Abdeen ee Qaahira, Lampsonna wuxuu u bandhigay Farouk amar kama-dambays ah . Faaruuq wuu ka hadlay, Nahhasna wax yar ka dib wuxuu soo dhisay dowlad.
Sannadkii 1947-kii, inta badan ciidamadii Ingiriiska waxaa loo daadgureeyay aagga kanaalka Suweys, inkastoo ciidanka Ingiriisku ay saldhig ciidan ku lahaayeen aaggaas. Dareenka wadaninimo, ee ka soo horjeeda Ingiriiska ayaa sii waday inay koraan dagaalka ka dib. Dareenka boqortooyo-diidka ayaa sii kordhay ka dib wax-qabadkii foosha xumaa ee Boqortooyada ee Dagaalkii Koowaad ee Carabta iyo Israa’iil . Doorashadii 1950-kii waxa si weyn ugu guulaystay xisbigii wadaniga ahaa ee Wafd , Boqorkuna waxa uu ku qasbanaaday in uu Mostafa El-Nahas u magacaabo raysal wasaare cusub. Sannadkii 1951kii, Masar waxay ka baxday heshiiskii Anglo-Masar ee 1936 waxayna ku amartay dhammaan ciidamadii Ingiriiska ee hadhay inay ka baxaan kanaalka Suweys.
Markii Ingiriisku diiday in uu ka baxo saldhiga ay ku leeyihiin agagaarka kanaalka Suweys, dawladda Masar ayaa jartay biyihii, diidayna in cuntada la galiyo saldhiga Kanaalka Suweys, waxa ay ku dhawaaqday in ay qaadacday badeecooyinka Ingiriiska, shaqaalaha Masaaridana ka mamnuucday in ay gudaha u galaan saldhigga, isla markaana ay kafaalo qaadaan weerarada jabhadaha. 24-kii Janaayo 1952, Jabhadda Masaarida ayaa weerar xooggan ku qaaday ciidamadii Ingiriiska ee ku sugnaa agagaarka kanaalka Suweys, xilligaasi oo la arkayay ciidamada Booliiska Masar oo gacan siinaya jabhadda.
Isagoo ka jawaabaya, 25kii Janaayo, General George Erskine wuxuu diray taangiyo British ah iyo ciidan lug ah si ay u hareereeyaan saldhigga bilayska ee Ismailia. Taliyaha bilayska ayaa u yeedhay Wasiirka Arrimaha Gudaha, Fouad Serageddin , oo ah gacanta midig ee Nahas, si uu u waydiiyo haddii uu isa soo dhiibo ama uu dagaalamo. Serageddin waxa uu ku amray booliiska in ay la dagaalamaan &quot;ilaa ninka ugu dambeeya iyo xabbada u dambaysa&quot;. Dagaalkan ayaa la sheegay in lagu dilay 43 askari oo ka tirsan ciidamada Biritishka iyo 3 askari oo ka tirsan ciidamada Biritishka. 
Dhacdadii Ismaaciiliya waxay aad uga cadhaysiisay Masar. Maalintii xigtay, 26 Janaayo 1952 waxay ahayd &quot;Sabti madow&quot; , sida loo yaqaanay rabshadihii ka dhanka ahaa Ingiriiska, kaas oo arkay in badan oo ka mid ah faras-magaalaha Qaahira kaas oo Khedive Ismail the Magnificent uu dib u dhisay qaabkii Paris, gubtay. Faaruuq wuxuu ku eedeeyay Wafd inay ka dambeeyeen rabshadihii Sabtidii Madow, wuxuuna Nahas ka ceyriyay ra'iisul wasaare maalintii xigtay. Waxaa lagu bedelay Aly Maher Pasha . 
22-23 Luulyo 1952, Dhaqdhaqaaqa Saraakiisha Xorta ah , oo ay hogaaminayaan Muxammad Naguib iyo Gamal Abdel Nasser , ayaa bilaabay inqilaab ( Kacaankii Masar ee 1952 ) oo ka dhan ahaa boqorka. Faaruuq I ayaa carshiga ka qaaday wiilkiisa Fouad II , kaas oo ahaa, wakhtigaas, ilmo todoba bilood jir ah. Qoyska boqortooyada ayaa maalmo ka dib ka ambabaxay Masar, waxaana la sameeyay Golaha Boqortooyada, oo uu hoggaamiyo Amiir Muhammad Abdel Moneim . Goluhu waxa uu haystay awood magac-u-yaal oo keliya, awoodda dhabta ahna waxa ay ku jirtay gacanta Golaha Taliskii Kacaanka , oo ay hoggaaminayeen Naguib iyo Naasir. Rajada caanka ah ee dib-u-habaynta degdegga ah ayaa horseeday rabshadihii shaqaalaha ee Kafr Dawar 12 Agoosto 1952. Ka dib tijaabo gaaban oo lagu sameeyay xukunka madaniga ah, Saraakiisha Xorta ah waxay baabi'iyeen Boqortooyada iyo dastuurkii 1923 waxayna ku dhawaaqeen Masar Jamhuuriyad 18 June 1953. Naguib ayaa lagu dhawaaqay inuu yahay madaxweyne, halka Nasser loo magacaabay ra'iisul wasaare.
===Masar oo Jamhuuri ah oo hoos imanaysa Nasser (1952-1970)===
Kadib kacdoonkii 1952 ee dhaqdhaqaaqa saraakiisha xorta ah , xukunka Masar wuxuu u wareegay gacan militari waxaana la mamnuucay dhammaan xisbiyada siyaasadeed. 18-kii Juun 1953-kii, Jamhuuriyadda Masar ayaa lagu dhawaaqay, iyadoo General Muhammad Naguib uu ahaa Madaxweynihii ugu horreeyay ee Jamhuuriyadda, isagoo xilkaas hayay wax yar ka yar hal sano iyo bar. Jamhuuriyadda Masar (1953-1958) ayaa lagu dhawaaqay.
[[File:Nasser_in_Mansoura,_1960.jpg|thumb|Madaxweynihii Masar Gamal Abdel Nasser ee Mansoura, 1960kii]]
Naguib waxaa lagu qasbay inuu is casilo 1954-tii Gamal Abdel Nasser  - Pan-Arabist iyo naqshadihii dhabta ahaa ee dhaqdhaqaaqa 1952 - ka dibna waxaa lagu riday xabsi guri . Iscasilaadii Naguib ka dib, jagada madaxweynanimo waxay banaanaatay ilaa laga soo dooranayo Naasir 1956. Bishii Oktoobar 1954, Masar iyo Boqortooyada Ingiriiska waxay ku heshiiyeen in la baabi'iyo heshiiskii Anglo-Masar ee Condominium ee 1899 iyo in Suudaan la siiyo madaxbannaani; heshiisku wuxuu dhaqan galay 1dii Janaayo 1956kii.
Naasir waxa uu xilka madaxweynenimo la wareegay bishii June 1956 waxa uuna bilaabay in uu xukumo taariikhda Masar casriga ah . Ciidamada Ingriisku waxay dhammeeyeen ka bixitaankoodii ay ka baxeen Suweys Canal Zone 13 June 1956. Wuxuu qarameeyay kanaalka Suweys 26 Luulyo 1956; Qaabka cadawtinimada leh ee uu u wajahay Israa’iil iyo waddaniyad dhaqaale ayaa kicisay bilawgii dagaalkii labaad ee Carabta iyo Israa’iil (Xiisadda Suweys), kaas oo Israa’iil (oo taageero ka helaysa Faransiiska iyo Boqortooyada Ingiriiska) ay qabsatay gacanka Sinai iyo kanaalka. Dagaalku wuxuu soo afjarmay sababtoo ah US iyo USSR faragelin diblomaasiyadeed iyo xaaladdii hore ayaa dib loo soo celiyay.
[[File:Port_Said_from_air.jpg|thumb|Qiiqa ayaa ka kacay haamaha saliidda ee ku ag yaal Kanaalka Suweys ku dhuftay intii lagu jiray weerarkii ugu horreeyay ee Anglo-Faransiiska Masar, 5tii Noofambar 1956.]]
Sannadkii 1958kii, Masar iyo Suuriya waxay samaysteen midow madax-bannaan oo loo yaqaan Jamhuuriyaddii Carabtu . Midawgu waxa uu ahaa mid muddo kooban socday,waxana uu dhamaaday 1961 markii ay Suuriya ka go’day. Inta lagu guda jiro inta badan jiritaankeeda, Jamhuriyadda Carabtu waxay sidoo kale ku jirtay isbahaysi dabacsan oo ay la lahayd Waqooyiga Yemen (ama Boqortooyada Mutawakkilite ee Yemen), oo loo yaqaan United Arab State . Horraantii 1960-meeyadii, Masar waxa ay si buuxda uga qayb qaadatay dagaalka sokeeye ee Waqooyiga Yemen . Inkastoo dhowr dhaq-dhaqaaq ciidan iyo shirar nabadeed, haddana dagaalku wuxuu noqday mid is-mariwaa ah. 
Badhtamihii May 1967kii, Midowga Soofiyeeti wuxuu soo saaray digniino Naasir ku wajahan weerar ay Israa'iil ku hayso Suuriya. In kasta oo madaxa shaqaalaha Mohamed Fawzi uu ku caddeeyey inay yihiin &quot;aan sal iyo raad lahayn&quot;,  Naasir wuxuu qaaday saddex tallaabo oo isku xigta oo dagaalka ka dhigay mid lama huraan ah: 14kii May wuxuu ciidamadiisa geeyay Sinai oo u dhow xudduudda Israa'iil, 19-kii May wuxuu eryay nabad-ilaaliyeyaashii Qaramada Midoobay ee fadhigoodu ahaa xudduudda Sinai Peninsula ee Israa'iil, wuxuuna xiray 23 May ee Shiicada Israel. On 26 May Nasser wuxuu ku dhawaaqay, &quot;Dagaalku wuxuu noqon doonaa mid guud, ujeedadayada aasaasiga ahna waxay noqon doontaa inaan burburino Israa'iil&quot;. 
Taasi waxay soo dedejisay bilawgii dagaalkii saddexaad ee Carabta Israa’iil (Dagaalka Lixda Maalmood) ee Israa’iil ay ku weerartay Masar, kuna qabsatay Gacanka Siinaay iyo Marinka Qaza , oo Masar ay qabsatay tan iyo dagaalkii Carabta iyo Israa’iil ee 1948-kii . Intii lagu jiray dagaalkii 1967, waxaa la sameeyay sharciga degdega ah , wuxuuna jiray ilaa 2012, marka laga reebo fasax 18 bilood ah 1980/81. Sida uu qabo sharcigan, awoodda booliiska ayaa la kordhiyay, xuquuqaha dastuuriga ah ayaa la laalay, faafreebna waa la sharciyeeyay. Waqtigii dhicistii Boqortooyada Masar horaantii 1950-meeyadii, in ka yar nus milyan Masaari ah ayaa loo tixgeliyey dabaqadda sare iyo hodan, afar milyan oo dabaqadda dhexe ah iyo 17 milyan oo dabaq hoose ah iyo sabool. 
In ka yar kala bar dhammaan carruurta da'da dugsiga hoose ayaa dhiganayay dugsiga, intooda badan waxay ahaayeen wiilal. Siyaasadaha Naasir ayaa tan bedelay. Dib-u-habaynta iyo qaybinta dhulka, kobaca weyn ee waxbarashada jaamacadda, iyo taageerada dawladda ee warshadaha qaranka waxay si weyn u wanaajiyeen isu socodka bulshada waxayna hoos u dhigtay qalooca bulshada. Laga soo bilaabo sannad dugsiyeedkii 1953-54 ilaa 1965-66, guud ahaan is-diiwaangelinta dugsiyada dadwaynaha in ka badan labanlaabmay. Malaayiin masaari ah oo hore u faqiir ahaa, waxbarasho iyo shaqooyin ay ka heleen qaybaha bulshada, ayaa ku biiray dabaqadda dhexe. Dhakhaatiir, injineero, macalimiin, qareenno, saxafiyiin, ayaa ka kooban inta ugu badan ee bararka dabaqadda dhexe ee Masar ee Naasir. Intii lagu guda jiray 1960-meeyadii, dhaqaalaha Masar wuxuu ka socday gaabis ilaa qarka u saaran inuu burburo, bulshadu waxay noqotay mid xor ah, rafcaankii Nasserna aad buu u yaraaday. 
===Masar oo ay xukumayeen Saadaat iyo Mubarak (1971-2011)===
[[File:Egyptian_Armor.jpg|thumb|Taangiyada Masar oo ku sii socda saxaraha Siinay intii lagu jiray Dagaalkii Yom Kippur , 1973]]
[[File:Begin,_Carter_and_Sadat_at_Camp_David_1978.jpg|thumb|U dabaal degaya saxiixii 1978dii Heshiiskii Camp David : Menachem Begin , Jimmy Carter , Anwar Sadat]]
Sannadkii 1970-kii, Madaxweyne Naasir wuu dhintay, waxaana xilka kala wareegay Anwar Sadat . Muddadii uu jiray , Sadat waxa uu Masar ka beddelay dagaalkii qaboobaa ee Midowgii Soofiyeeti una beddelay Maraykanka, isaga oo eryay la-taliyayaashii Soofiyeedka 1972. Masar waxa loo beddelay Jamhuuriyadda Carabta ee Masar 1971. Sadat waxa uu bilaabay siyaasadda dib-u-habaynta dhaqaalaha Infitah , isaga oo hoos u dhigaya mucaaradka diimeed iyo kuwa cilmaaniga ah. Sannadkii 1973-kii, Masar, oo ay weheliso Suuriya, waxay bilaabeen dagaalkii afraad ee Carabta iyo Israa'iil (Yom Kippur War), weerar lama filaan ah oo ay dib ugu soo ceshadeen qayb ka mid ah dhulka Siinay oo ay Israa'iil qabsatay lix sano ka hor. 1975, Sadat waxa uu bedelay siyaasadii dhaqaale ee Naasir waxa uuna damcay in uu isticmaalo caannimadiisa si uu u dhimo qawaaniinta dawlada una dhiiri galiyo maalgashiga shisheeye isagoo adeegsanaya barnaamijkiisii ​​Infitah. Iyadoo loo marayo siyaasaddan, dhiirigelinta sida canshuur dhimista iyo canshuuraha soo dejinta ayaa soo jiitay maalgashadayaasha qaarkood, laakiin maalgelinta ayaa inta badan lagu jiheeyay khatar yar iyo ganacsiyo faa'iido leh sida dalxiiska iyo dhismaha, oo laga tagayo warshadaha dhallaanka Masar. 
Sababtoo ah baabi'inta kabidda cuntada aasaasiga ah, waxay keentay rabshadihii rootiga ee Masar 1977 . Sadat waxa uu booqasho taariikhi ah ku tagay Qudus 1977-kii , taas oo horseedday 1979kii Masar iyo Israa’iil axdi nabadeed oo ay Israa’iil uga baxday Siinay. Taa beddelkeeda, Masar waxay u aqoonsatay Israa'iil inay tahay waddan madaxbannaan oo sharci ah. Hindisaha Saadaat waxa uu ka dhaliyay khilaaf aad u weyn wadamada Carabta ,waxana uu horseeday in Masar laga saaro ururka Jaamacadda Carabta ,balse waxaa taageeray inta badan Masaarida.  Sadat waxa dilay xagjir Islaami ah bishii Oktoobar 1981kii.
[[File:Hosni_Mubarak_-_Official_Photo.JPG|thumb|Xusni Mubaarak -Madaxweynihii Masar ee 1981 ilaa 2011]]
Xusni Mubaarak ayaa xukunka qabtay kadib markii la dilay Saadaat oo afti loo qaaday oo uu ahaa musharaxa kaliya. Wuxuu noqday hogaamiye kale oo taariikhda Masar maamula . Xusni Mubaarak waxa uu dib u xaqiijiyay xidhiidhka Masar iyo Israa’iil uu weli qaboojiyay xiisadda kala dhaxaysa dalalka Carabta ee deriska la ah Masar. Gudaha, Mubarak waxa uu la kulmay dhibaatooyin halis ah. Saboolnimo baahsan iyo shaqo la'aan ayaa keentay in qoysaska reer miyiga ah ay u qulqulaan magaalooyinka sida Qaahira halkaas oo ay ku dhamaadeen xaafadaha isku raranta ah, iyaga oo si dirqi ah u maareynaya si ay u noolaadaan. 25kii Febraayo 1986 , Booliska Nabadsugida ayaa bilaabay rabshado, iyagoo ka soo horjeeda wararka sheegaya in muddo xileedkooda loogu kordhinayo saddex ilaa afar sano. Hoteelo, goobo lagu caweeyo, maqaayado iyo goobo casino ayaa lagu weeraray magaalada Qaahira, waxaana magaalooyinka kale ka dhacay rabshado. Bandow maalintii ah ayaa lagu soo rogay. Saddex maalmood ayay ciidanka ku qaadatay inuu soo celiyo nidaamka. 107 qof ayaa ku dhintay.
[[File:Cairo_north.JPG|thumb|Qaahira waxay noqotay magaalo weyn oo ay ku nool yihiin in ka badan 22 milyan.]]
Sanadihii 1980-meeyadii, 1990-meeyadii, iyo 2000-meeyadii, weerarrada argagixisanimada ee Masar waxay noqdeen kuwo aad u badan oo daran, waxayna bilaabeen in la beegsado Copts Masiixiyiinta , dalxiisayaasha ajnabiga ah iyo saraakiisha dawladda. Sagaashameeyadii koox Islaami ah , Al-Gamaca al-Islamiyya , waxay ku hawlanayd olole fidsan oo fidsan, laga soo bilaabo dilalkii iyo isku daygii dil ee qorayaasha iyo aqoonyahannada caanka ah, ilaa la beegsado soo noqnoqda ee dalxiisayaasha iyo ajaanibka. Dhaawac culus ayaa loo geystay qaybta ugu weyn ee dhaqaalaha Masar -dalxiiska -iyo dhinaca dawladda, laakiin sidoo kale waxay burburisay hab-nololeedyada dad badan oo ay kooxdu ku tiirsan tahay taageerada. 
Intii lagu jiray xukunkii Mubaarak, masraxa siyaasadda waxaa gacanta ku hayay Xisbiga Dimuqraadiga Qaranka , kaas oo uu abuuray Sadat 1978. Waxa uu soo saaray 1993-kii Syndicates Law, 1995 Law Saxafada, iyo 1999kii sharciga ururada aan dawliga ahayn kaas oo curyaamiyay xoriyatul qawlka iyo xoriyatul qawlka iyadoo lagu soo rogay xeerar cusub iyo ciqaab adag oo ku saabsan xadgudubyada. Natiijo ahaan, dabayaaqadii 1990-meeyadii siyaasadda baarlamaanku waxay noqotay mid aan khusayn oo dariiqooyinkii kale ee lagu muujin lahaa siyaasadda ayaa sidoo kale la xaddiday.  Qaahira waxay ku kortay meel magaalo weyn ah oo ay ku nool yihiin in ka badan 22 milyan.
17kii Noofambar 1997, 62 qof, oo u badnaa dalxiisayaal, ayaa lagu xasuuqay meel u dhow Luxor . Dabayaaqadii Febraayo 2005, Mubarak wuxuu ku dhawaaqay dib u habeyn lagu sameeyay sharciga doorashada madaxweynaha, taasoo u gogol xaareysa doorashada musharrixiinta badan markii ugu horreysay tan iyo dhaqdhaqaaqii 1952-kii .       Si kastaba ha ahaatee, sharciga cusub ayaa xaddiday musharixiinta, wuxuuna horseeday in Mubarak uu si fudud ugu guuleysto mar kale doorashada. Tirada codbixiyayaashu waxay ka yaraayeen 25%. Goob-joogayaasha doorashadu waxay kaloo ku eedeeyeen inay xukuumaddu faragelin ku hayso hannaanka doorashada. Doorashadii ka dib, Mubarak wuxuu xidhay Ayman Nour , oo ahaa kii labaad. 
Warbixinta Human Rights Watch ee 2006 ee Masar ayaa si faahfaahsan u faahfaahisay xadgudubyada xuquuqda bini'aadamka ee halista ah ee hoos yimaada xukunkii Mubaarak, oo ay ku jiraan jirdil joogto ah , xarig aan sabab lahayn iyo dacwado la horgeeyo maxkamadaha milatariga iyo kuwa dawladda. Sannadkii 2007, Amnesty International ayaa soo saartay warbixin ay ku sheegtay in Masar ay noqotay xarun caalami ah oo lagu jirdilo, halkaas oo waddamo kale ay u soo diraan tuhmanayaal su'aalo la waydiiyo, inta badan qayb ka ah dagaalka ka dhanka ah argagixisada . Wasaaradda arrimaha dibadda ee Masar ayaa si degdeg ah u soo saartay war-saxaafadeedkan.   Isbeddelka dastuuriga ah ee loo codeeyay 19-kii Maarso 2007 wuxuu mamnuucay xisbiyada inay diinta u adeegsadaan saldhig u ah dhaqdhaqaaqyo siyaasadeed, waxay oggolaadeen diyaarinta sharciga cusub ee la-dagaallanka argagixisada, oggolaaday awood ballaaran oo bilays ah oo xarig iyo ilaalin ah, wuxuuna siiyay madaxweynaha awood uu ku kala diro baarlamaanka oo uu joojiyo la socodka doorashada garsoorka. Sannadkii 2009, Dr. Ali El Deen Hilal Dessouki, Xoghayaha Warbaahinta ee Xisbiga Dimuqraadiga Qaranka ( NDP ), ayaa Masar ku tilmaamay &quot; Nidaamka siyaasadeed&quot; fircooniga ah , iyo dimoqraadiyadda inay tahay &quot; hadaf mustaqbalka fog ah&quot;. Dessouki ayaa sidoo kale sheegay in &quot;xarunta dhabta ah ee awooda Masar ay tahay militariga&quot;.
===Kacaanka, qalalaasaha siyaasadeed iyo kala-guurka (2011- hadda)===
[[File:Tahrir_Square_on_February11.png|thumb|]]
[[File:TahrirSquareAgainstMorsi.jpg|thumb|Sare: Dabaaldegyo ka dhacay fagaaraha Taxriir kadib markii lagu dhawaaqay in Xusni Mubaarak uu xilka iska casilayo.
Gunta: Mudaaharaadyo ka dhacay fagaaraha Taxriir ee lagaga soo horjeedo madaxweyne Morsi 27kii Noofambar 2012.]]
25kii Janaayo 2011, waxaa billowday mudaaharaadyo ballaaran oo looga soo horjeedo dowladda Mubarak. 11kii Febraayo 2011, Mubaarik wuu iscasilay oo ka cararay Qaahira. Dabaaldegyo farxadeed ayaa ka dhacay fagaaraha Taxriir ee magaalada Qaahira warkaas. Milateriga Masar ayaa markaas la wareegay awoodda maamulka. Maxamed Xuseen Tantaawi , guddoomiyaha golaha sare ee ciidamada qalabka sida ayaa si ku meel gaar ah u noqday madaxa qaranka . 13kii Febraayo 2011, milatarigu waxay kala direen baarlamaanka waxayna laaleen dastuurkii. 
Afti dastuuri ah ayaa la qabtay 19-kii Maarso 2011.  28kii Noofambar 2011, Masar waxa ay qabatay doorashadii ugu horreysay ee baarlamaanka tan iyo markii taliskii hore uu xukunka hayay. Dadka u soo baxay doorashada ayaa ahaa kuwo aad u sarreeya mana jiraan warar sheegaya khaladaad weyn ama rabshado. 
Maxamed Mursi oo ka tirsanaa ururka Ikhwaanul Muslimiinka ayaa loo doortay madaxweynaha Masar 24 June 2012 . 2dii Agoosto 2012, ra'iisul wasaaraha Masar Hisham Qandil ayaa ku dhawaaqay golahiisa wasiirada oo ka kooban 35 xubnood oo ka kooban 28 cusub, oo ay ku jiraan afar ka tirsan Ikhwaanul Muslimiin. Kooxaha liberaaliga iyo cilmaaniyiinta ayaa ka baxay golaha deegaanka sababtoo ah waxay aaminsanaayeen in ay soo rogi doonto dhaqamo Islaami ah oo adag, halka taageerayaasha Ikhwaanul Muslimiinka ay taageereen Morsi. 22kii Noofambar 2012, Madaxweyne Morsi waxa uu soo saaray bayaan ku meel gaar ah oo uu kaga hortagayo go'aamadii uu soo saaray oo uu ku doonayay in uu ilaaliyo shaqada golaha deegaanka. 
Talaabadan ayaa horseeday mudaaharaadyo waaweyn iyo falal rabshado wata oo Masar oo dhan ka dhacay. 5tii Diseembar 2012, tobanaan kun oo qof oo taageersan iyo kuwa ka soo horjeeday Madaxweyne Morsi ayaa isku dhacay, dagaalkaas oo lagu tilmaamay inuu ahaa dagaalkii ugu ba'naa ee dhexmara Islaamiyiinta iyo cadawgooda tan iyo kacaankii dalka. Mohamed Morsi wuxuu soo bandhigay &quot;wadahadal qaran&quot; oo uu la yeesho hogaamiyayaasha mucaaradka laakiin wuxuu diiday inuu joojiyo aftidii dastuuriga ahayd ee December 2012 . 3 Luulyo 2013, ka dib mowjad dadwayne oo ka xumaaday xad-gudubyada ismaamulka ah ee dawladdii Ikhwaanul Muslimiinka ee Morsi ,  militariga ayaa Morsi ka xayuubiyay xafiiska, kala diray Golaha Shuurada waxayna soo saareen dawlad ku meel gaar ah. 
4-tii Luulyo 2013, 68-sano jir ah Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee Dastuuriga ah ee Masar Adly Mansour ayaa loo dhaariyay inuu noqdo ku-simaha madaxweynaha dowladda cusub kaddib markii xilka laga tuuray Morsi.  Maamulka cusub ee Masar ayaa gacan bir ah ku qabtay ururka Ikhwaanul Muslimiinka iyo taageerayaashiisa, iyagoo xabsiga u taxaabay kumannaan qof, waxayna xoog ku kala eryeen mudaaharaadyadii taageersanaa Mursi iyo Ikhwaanka. Qaar badan oo ka mid ah hogaamiyayaasha Ikhwaanul Muslimiinka iyo dhaqdhaqaaqayaasha ayaa midkood lagu xukumay dil ama xabsi daa'in maxkamado wadareedyo xiriir ah. 18kii Jannaayo 2014, dawladda ku meel gaadhka ah waxay dejisay dastuur cusub ka dib afti ay ku ansixiyeen aqlabiyad aqlabiyad ah oo codbixiyayaashu (98.1%). 38.6% codbixiyeyaashii diwaan gashanaa ayaa ka qaybqaatay aftida tiro ka badan 33% ee u codeeyay afti intii uu xilka hayay Morsi. 
Doorashadii bishii Juun 2014, Abdel Fattah el-Sisi ayaa ku guuleystay boqolkiiba 96.1%.  8dii Juun 2014, Abdel Fatah el-Sisi ayaa si rasmi ah loogu dhaariyay inuu noqdo madaxweynaha cusub ee Masar.  Madaxweyne el-Sisi, Masar waxay hirgelisay siyaasad adag oo lagu xakameynayo xadka marinka Qaza, oo ay ku jirto burburinta tunnelyada u dhexeeya marinka Gaza iyo Siinay.  Bishii Abriil 2018, El-Sisi ayaa mar labaad lagu doortay cod aqlabiyad ah doorashada iyada oo aysan jirin mucaarad dhab ah. Bishii Abriil 2019, baarlamaanka Masar ayaa kordhiyey muddada madaxweynenimada oo ahayd afar ilaa lix sano. Madaxweyne Abdel Fattah al-Sisi ayaa sidoo kale loo oggolaaday inuu mar saddexaad u tartamo doorashada soo socota ee 2024. 
Xilligii El-Sisi Masar ayaa la sheegay in ay dib ugu soo laabatay kali talisnimo. Dib-u-habeyn cusub oo dastuuri ah ayaa la hirgeliyay, taasoo macnaheedu yahay in la xoojinayo doorka militariga iyo xaddididda mucaaradka siyaasadeed. Isbeddellada dastuuriga ah ayaa lagu aqbalay afti bishii Abriil 2019.  Bishii Diseembar 2020, natiijooyinka kama dambaysta ah ee doorashada baarlamaanka ayaa xaqiijiyay aqlabiyad cad oo ah kuraasta Masar ee Mostaqbal Watan ( Mustaqbalka Qaranka ) Xisbiga, oo si weyn u taageersan madaxweyne El-Sisi. Xisbigu xitaa wuxuu kordhiyey aqlabiyadiisa, qayb ahaan sababtoo ah xeerarka cusub ee doorashada. 
==Juqraafiga==
[[File:Egypt_Topography.png|thumb|Muuqaalka Masar]]
Masar waxay u dhaxaysaa loolka 22° iyo 32°N , iyo longitudes 25° iyo 35°E . 1,001,450 kiiloomitir laba jibaaran (386,660 sq mi), waa dalka 30-aad ee ugu wayn aduunka. Iyadoo ay ugu wacan tahay oomanaha aadka u daran ee cimilada Masar, xarumaha dadku waxay ku urursan yihiin dooxada Niilka cidhiidhiga ah iyo Delta, taasoo la micno ah in qiyaastii 99% dadku ay isticmaalaan qiyaastii 5.5% guud ahaan bedka dhulka. 98% Masaarida waxay ku nool yihiin 3% dhulka.
[[File:Sand_Dunes_(Qattara_Depression).jpg|thumb|Niyad -jabka Qattara ee waqooyiga galbeed ee Masar]]
Masar waxa ay xad la wadaagtaa Liibiya dhanka galbeed, koonfurta Sudan, iyo marinka Qaza iyo Israel oo bari ah. Waddan ka gudba qaaradaha , waxay leedahay buundada dhulka (Isthmus of Suez) ee u dhaxaysa Afrika iyo Aasiya, oo ay maraan marin-biyoodka la maraayo ( Suez Canal ) oo isku xidha Badda Mediterranean-ka iyo Badweynta Hindiya ee marinka Badda Cas.
Marka laga yimaaddo dooxada Niil, dhulka Masar intiisa badan waa saxare, oo ay ku yaalliin dhawr doog oo kala firidhsan. Dabayshu waxay abuurtaa dunyo ciid ah oo aad u sarreeya oo sarreeya in ka badan 30 mitir (100 ft). Masar waxa ku jira qaybo ka mid ah saxaraha Saxaraha iyo saxaraha Liibiya .
Jasiiradda Siinaay waxay martigelisaa buurta ugu sarreysa Masar, Mount Catherine oo dhererkeedu yahay 2,642 mitir. Badda Cas Riviera , oo ku taal bariga jasiiradda, ayaa caan ku ah hodantinimada reefs-ka iyo nolosha badda.
Magaalooyinka iyo magaalooyinka waxaa ka mid ah Alexandria , magaalada labaad ee ugu weyn; Aswaan ; Asyut ; Qaahira , caasimadda casriga ah ee Masar iyo magaalada ugu weyn; El Mahalla El Kubra ; Giza , goobta Ahraamta Khufu; Hurghada ; Luxor ; Kom Ombo ; Dekedda Safaga ; Dekedda ayaa tidhi ; Sharm El Sheikh ; Suez , halkaas oo ay ku taal cidhifka koonfureed ee Kanaalka Suweys; Zagazig ; iyo Minya . Dhul-badeedka waxaa ka mid ah Bahariya , Dakhla , Farafra , Kharga iyo Siwa . Ilaaliyeyaasha waxaa ka mid ah Beerta Qaranka ee Ras Mohamed, Protectorate Zaranik iyo Siwa.
13-kii Maarso 2015, waxaa lagu dhawaaqay qorshe la soo jeediyay caasimadda cusub ee Masar
===Cimilada===
[[File:Temperature_Bar_Chart_Africa-Egypt--1901-2020--2021-07-13.png|thumb|Sawirka kororka heerkulka Masar ee saacadaha dheeraadka ah]]
Inta badan roobabka Masar ayaa da'a bilaha jiilaalka.  Koonfurta Qaahira, celceliska roobabku waxay ku dhow yihiin kaliya 2 ilaa 5 mm (0.1 ilaa 0.2 in) sannadkii iyo inta u dhaxaysa sannado badan. Meel aad u khafiif ah oo xeebta waqooyi ah roobabku waxay noqon karaan ilaa 410 mm (16.1 in), badiyaa inta u dhaxaysa Oktoobar iyo Maarso. Barafka ayaa ku da'a buuraha Sinai iyo qaar ka mid ah magaalooyinka waqooyi ee xeebaha sida Damietta , Baltim iyo Sidi Barrani , marar dhif ahna Alexandria. Baraf aad u yar ayaa ka da'ay Qaahira 13-kii December 2013, waana markii ugu horreysay muddo tobanaan sano ah. Barafka waxaa sidoo kale loo yaqaan badhtamaha Siinay iyo badhtamaha Masar.
Masar waxay leedahay cimilo kuleyl, qorrax leh iyo qallayl aan caadi ahayn. Celcelis ahaan heerkulka sare ayaa sarreeya waqooyiga laakiin aad iyo aad ayuu u sarreeyaa inta kale ee dalka inta lagu jiro xagaaga. Dabaylaha qaboobaha ee Mediterranean-ka ayaa si joogto ah uga dhaca xeebta woqooyiga badda, taas oo ka caawisa in la helo heerkul dhexdhexaad ah, gaar ahaan wakhtiga ugu sarreeya ee xilliga xagaaga. Khamaseen waa dabayl kulul oo qalalan oo ka timaada saxaraha baaxadda leh ee koonfurta , waxayna dhacdaa guga ama horraanta xagaaga. Waxay keentaa ciid kulul iyo qaybo boodh ah, waxayna badanaa keentaa heerkul maalintii ka sarreeya 40 ° C (104 ° F) iyo mararka qaarkood in ka badan 50 ° C (122 ° F) gudaha gudaha, halka qoyaanka qaraabada ah uu hoos ugu dhici karo 5% ama xitaa ka yar.
Kahor inta aan la dhisin biyo xidheenka Aswan , wabiga Niil ayaa sanad walba fatahay, isaga oo buuxiya ciidda Masar. Tani waxay Masar siisay goos goos joogto ah sannadaha oo dhan.
Cimilada kulul iyo qalalan ee Masar ayaa waxaa sii kordheysa cidhiidhiga cimilada, taasoo keentay heerkul aad u daran, abaaro, fatahaado, iyo sare u kaca heerka badda.      Sida waddan aad u nugul, isbeddelladan deegaanku waxay khatar gelinayaan sugnaanta cuntada, helitaanka biyaha, caafimaadka bulshada, iyo xasilloonida dhaqaalaha.
===Kala duwanaanshaha noolaha===
[[File:Eastern_Imperial_Eagle_cr.jpg|thumb|Eagle Imperial Bari waa xayawaanka qaranka Masar.]]
Masar waxa ay saxiixday Rio Convention on Diversity Biological on 9 June 1992 , waxayna noqotay qayb ka mid ah shirweynihii 2 June 1994 . iyo dhirta, 
Qorshuhu wuxuu sheegay in tiradan soo socota ee noocyada kooxaha kala duwan laga diiwaan geliyay Masar: algae (1483 nooc), xayawaanka (qiyaastii 15,000 nooc oo ka badan 10,000 oo cayayaan ah), fangaska (in ka badan noocyada 627), monera (319 nooc), dhirta (2426 nooc), protozoans (371 nooc). Qaar ka mid ah kooxaha waaweyn, tusaale ahaan fungus-sameeya lichen iyo gooryaanka nematode, tirada lama aqoon. Marka laga reebo kooxaha yaryar iyo kuwa si wanaagsan loo bartay sida amphibians, shimbiraha, kalluunka, naasleyda iyo xamaaratada, tirada badan ee tirooyinkaas waxay u badan tahay inay kordhiyaan maadaama noocyo kale oo dheeraad ah laga diiwaan geliyay Masar. Wixii fangaska, oo ay ku jiraan noocyada lichen-samaynta, tusaale ahaan, shaqada ku xigtay ayaa muujisay in in ka badan 2200 nooc ayaa laga diiwaan geliyey Masar, iyo tirada kama dambaysta ah ee dhammaan fangaska dhab ahaantii ka dhacaya dalka ayaa la filayaa in ay aad u badan. Cawska, 284 nooc oo dhalasho iyo mid dabiici ah ayaa lagu aqoonsaday oo lagu duubay Masar.
==Dowladda==
[[File:AbdelFattah_Elsisi_(cropped).jpg|thumb|Abdel Fattah el-Sisi waa madaxweynaha hadda ee Masar .]]
Golaha Wakiilada , oo xubnahooda loo doorto inay xilka hayaan shan sano, waxay ku takhasusaan sharciyada. Doorashooyinka waxa la qabtay intii u dhaxaysay November 2011 iyo January 2012 , kuwaas oo markii dambe la kala diray.
Ka dib mowjad diidmo ah oo ay dadweynuhu ka qaadeen dawladda Ikhwaanul Muslimiinka ee Madaxweyne Maxamed Mursi , 3dii Luulyo 2013 markaas Janaraal Abdel Fattah el-Sisi wuxuu ku dhawaaqay in Morsi xilka laga qaaday iyo in la laalo dastuurka . Guddiga dastuurka oo ka kooban 50 xubnood ayaa la sameeyay si ay wax uga bedelaan dastuurka , kaasoo markii dambe loo daabacay codeynta dadweynaha waxaana la ansixiyay 18kii Janaayo 2014. 
Doorashada soo socota ee baarlamaanka ayaa lagu dhawaaqay in la qabto 6 bilood gudahood marka dastuurka la ansixiyo 18 Janaayo 2014, waxaana la qabtay laba weji, 17 Oktoobar ilaa 2 December 2015. Markii hore, baarlamaanka ayaa la dhisay ka hor inta aan la dooran madaxweynaha, laakiin madaxweynaha ku-meel-gaarka ah Adly Mansour ayaa riixay taariikhda.  Doorashadii madaxtinimada Masar ee 2014 waxay dhacday 26-28 May. Tirokoobyada rasmiga ah ayaa muujinaya in ay u soo baxeen 25,578,233 ama 47.5%, iyadoo Abdel Fattah el-Sisi uu ku guuleystay 23.78 milyan oo cod, ama 96.9% marka la barbardhigo 757,511 (3.1%) Hamdeen Sabahi . 
2024, iyada oo qayb ka ah warbixinteeda Xorriyadda Adduunka , Freedom House ayaa ku qiimeysay xuquuqda siyaasadeed ee Masar 6 (iyadoo 40 ay ka dhigan tahay kuwa ugu xorta ah iyo 0 ugu yar), iyo xorriyadda madaniga ah ee 12 (iyadoo 60 ay tahay dhibcaha ugu sarreeya iyo 0 ugu hooseeya), taas oo siisay qiimeynta xorriyadda &quot;Xornimada Maaha&quot;.Marka loo eego 2023 V-Dem Democracy tusaha Masar waa dalka sideedaad ee ugu dimuqraadiga yar Afrika . Daabacaadda 2023 ee Tusaha Dimuqraadiyadda Dhaqaale-yahanku waxa uu Masar u kala saarayaa &quot;maamul ka amar-qaata&quot;, oo leh dhibco dhan 2.93.
Masar waxay leedahay dhaqanka baarlamaanka ee joogtada ah ee ugu da'da weyn dunida Carabta. Shirkii ugu horreeyay ee caanka ah waxaa la aasaasay 1866. Waxaa la kala diray natiijadii gumeysigii Ingiriiska ee 1882-kii, Ingiriisku wuxuu oggolaaday oo keliya hay'ad la-tashi ah inay fadhiisato. Si kastaba ha ahaatee, 1923, si kastaba ha ahaatee, ka dib markii lagu dhawaaqay madax-bannaanida dalka, dastuur cusub ayaa qeexaya boqortooyada baarlamaanka. 
===xiriirka dibadda===
[[File:Hosni_Mubarak_with_George_W._Bush.jpg|thumb|]]
[[File:Sisi_and_Putin_meeting_on_16_August_2014_(1).jpg|thumb|Sare: Madaxweynihii hore ee Xusni Mubaarak iyo Madaxweynihii hore ee Maraykanka George W. Bush oo ku sugnaa Camp David 2002.
Gunta: Madaxweyne Abdel Fattah el-Sisi iyo Madaxweynaha Ruushka Vladimir Putin ee Sochi, Agoosto 2014.]]
Siyaasadda arrimaha dibadda Masar waxa qaabeeya mawqifkeeda istaraatiijiyadeed ee juqraafiyeed, dhaxalka taariikheed, iyo saamaynta diblomaasiyadeed ee Afrika, badda Mediterranean-ka, iyo Koonfur-galbeed ee Aasiya. Sida xubin aasaasi ah oo ka mid ah Dhaqdhaqaaqa Aan Isbahaysiga ahayn iyo Qaramada Midoobay, Masar waxay sii waday mawqif aan daacad ahayn iyada oo door muhiim ah ka ciyaaraysa diblomaasiyadda gobolka. Qaahira, oo taariikh ahaan ah isgoysyada ganacsiga iyo dhaqanka, ayaa weli ah xarunta saamaynta maskaxeed iyo siyaasadeed ee gobolka.
Maraykanku waxa uu ahaa saaxiibka muhiimka ah, isaga oo Masar siinaya US $ 1.3 bilyan oo gargaar milatari sannadkii 2015 . Xiligii madaxweyne Donald Trump , xiriirku wuu soo fiicnaaday, booqashadii Abdel Fattah el-Sisi ee 2017 ee Aqalka Cad ayaa noqoneysa tii ugu horreysay ee madaxweyne Masar uu ku tago siddeed sano. 
Xidhiidhka Ruushka ayaa sii xoogaystay ka dib markii Morsi xilka laga tuuray, iyadoo labada dal ay balaadhiyeen iskaashiga milatari  iyo xidhiidhka ganacsi. Sidoo kale, xiriirka Shiinaha ayaa sii qoto dheereeyay, isaga oo ku dhameeyay sameynta &quot;iskaashi istaraatiijiyadeed oo dhamaystiran&quot; 2014. 
2024 Masar iyo Midowga Yurub waxay sare u qaadeen xidhiidhkooda &quot;iskaashi istiraatijiyadeed oo dhamaystiran&quot;, iyagoo xoogga saaraya iskaashiga siyaasadeed, iyo iskaashiga dhaqaalaha. Intaa waxaa dheer, labada dhinacba waxay ka shaqeynayaan sii xoojinta xiriirka ganacsiga ee hoos yimaada Heshiiska Ururka, taageeridda xasilloonida dhaqaale ee Masar, iyo xoojinta dadaallada ka hortagga argagixisada. 
Masar ayaa weli ah dhexdhexaadiyaha saamaynta leh ee isku dhacyada Bariga Dhexe, gaar ahaan dhexdhexaadinta xabbad joojinta Gaza iyo fududaynta geeddi-socodka nabadda ee Israel iyo Falastiin . Sidoo kale waa dal xubin ka ah Midowga Afrika iyo Jaamacadda Carabta , oo martigelinaya xarunta Jaamacadda Carabta ee Qaahira. Jaamacadda Carabta waxay si ku meel gaar ah ugu guurtay Tunis sannadkii 1978-kii iyagoo ka soo horjeeda heshiiskii Masar iyo Israa'iil ee nabadda , laakiin waxay ku soo noqdeen Qaahira 1989. Masar waxay sidoo kale xiriir dhaqaale oo xooggan la sameysatay waddamada Khaliijka sida Sacuudi Carabiya iyo Imaaraadka Carabta , labaduba waxay bixiyeen balaayiin doolar oo kaalmo dhaqaale ah. 
===Milatari===
[[File:Defense.gov_photo_essay_090421-N-0696M-106.jpg|thumb|Askarta ilaalada sharafta Masar]]
Ciidamada Qalabka Sida ee Masar waxay ka kooban yihiin aasaaska militariga Masar, oo ka kooban Ciidanka Masar , Ciidanka Badda , Ciidanka Cirka , iyo Ciidamada Difaaca Cirka ee hoos yimaada kormeerka tooska ah ee Madaxa Shaqaalaha, oo xaruntoodu tahay Xarunta Taliska Istiraatiijiga ah ee Gobolka , oo loo yaqaan Octagon, oo ku taal caasimadda cusub ee maamulka . Milatarigu waxa uu inta badan kormeeraa difaaca dibadda laakiin waxa uu sidoo kale ka ciyaaraa door gudaha ah, isaga oo ka caawinaya booliiska ilaalinta kaabayaasha muhiimka ah inta lagu jiro xaaladaha degdegga ah iyo hawlgallada ka hortagga argagixisada.  Waxay sidoo kale ka qaybqaataan hawlgallada nabad ilaalinta ee ajnabiga ah waxayna galaan dhoolatus ciidan oo laba geesood ah iyo kuwa caalami ah. 
Milatarigu waxa uu leeyahay saamayn siyaasadeed oo mug leh, isaga oo si madaxbanaan u shaqaynaya oo ka hadhay sharciyo badan oo rayid ah.  Tiro aad u badan oo xog ciidan ah laguma soo bandhigo si guud, oo ay ku jiraan xogta miisaaniyadda, magacyada saraakiisha guud iyo cabbirka ciidanka (taas oo loo arko sirta dawladda). 
Intaa waxaa dheer, ciidanku waa darawalka ugu weyn ee muuqaalka dhaqaalaha Masar, ku hawlan horumarinta kaabayaasha, wax soo saarka alaabta macaamiisha, iyo hantida maguurtada ah iyada oo loo marayo Ururka Mashaariicda Adeegga Qaranka . Warshadaha difaaca ayaa sidoo kale si wanaagsan loo dhisay, iyaga oo soo saara hubka fudud, baabuurta gaashaaman, iyo maraakiibta badda, iyadoo la ilaalinayo heshiisyada wax soo saarka ee shatiga leh ee lala galo wadamada sida Jarmalka iyo Mareykanka . 
Iyada oo leh xoog shaqaale firfircoon oo ah 438,500 iyo 479,000 kayd, waa mid ka mid ah militariga ugu weyn uguna qalabaysan gobolka.  Milatarigu waxa uu ka shaqeeyaa hub kala duwan oo ka kooban casri casri ah oo reer galbeed ah, waagii Soofiyeedka, iyo qalabka dalka laga soo saaro, kuwaas oo asal ahaan ka soo jeeda Shiinaha, Faransiiska, Jarmalka, Talyaaniga, Ruushka, iyo Maraykanka. Dadaaladii ugu dambeeyay ayaa diiradda lagu saaray casriyeynta iyo soo iibinta hubka horumarsan. 
Masar waa mid ka mid ah waddamo yar oo gobolka ah si ay u haystaan ​​satalaytka basaaska, oo hawada sare u dirtay EgyptSat 1 ee 2007, waxaa ku xiga EgyptSat 2 ee 2014 . Sannadkii 2023, Masar waxay bilawday Horus-1 iyo Horus-2, qiyaastii hal bil ayay u dhaxaysay. Wadanku wuxuu sidoo kale dhigay MisrSat-2 wareega wareega sanadka dambe. Saddexdooduba waa dayax-gacmeedyo indho-indheyn heersare ah.  Sannadkii 2024, laba bilood ka dib markii la bilaabay MisrSat-2, waddanku wuxuu si guul leh u dhammaystiray wejigii hore ee hawlgalka ee NEXSAT-1, oo ah kii ugu horreeyay ee tijaabo ah ee dayax-gacmeedka Dunida, isagoo gaadhay heerar muhiim ah sida horumarinta software-ka wadaniga ah ee dusha sare leh, nidaamyada xakamaynta dabeecadda sare, iyo si madax-bannaan u qabashada iyo habaynta sawirka sare ee qaranka Masar awoodaha. 
Shaqaalaynta waa qasab ragga da'doodu tahay 18-30, oo leh waajibaad adeeg oo u dhexeeya 14 ilaa 36 bilood, taas oo ku xidhan heerka waxbarashada, oo ay ku xigto waajibaad kayd ah oo sagaal sano ah. Diiwaangelinta ikhtiyaariga ah waxay suurtogal u tahay da'da 16 ragga iyo 17 haweenka. 
===Sharciga===
[[File:Egyptian_High_Court_of_Justice.jpg|thumb|Maxkamada sare ee cadaalada oo ku taal bartamaha magaalada Qaahira]]
Nidaamka sharcigu wuxuu ku salaysan yahay shareecada Islaamka iyo madaniga (gaar ahaan Napoleonic codes ); iyo dib-u-eegis garsoor oo ay sameyso Maxkamadda Sare, oo aqbasha awoodda Maxkamadda Caalamiga ah ee Cadaaladda ee qasabka ah oo keliya iyada oo la haysto. Awoodda ugu sarraysa ee garsoorka Masar waa Maxkamadda Sare ee Dastuuriga ah , oo ku taal degmada Maadi ee Qaahira.
Fiqhiga Islaamku waa isha ugu muhiimsan ee sharciga. Maxkamadaha shareecada iyo qadiyada waxaa maamula oo shati ka siisay wasaarada cadaalada . Sharciga xaaladda qofka ee maamula arrimaha sida guurka, furriinka iyo xannaanaynta ubadka waxa xukuma shareecada. Maxkamadda qoyska dhexdiisa, marag-furka haweeneydu waxay qiimaysaa kala badh markhaatiga ninka. 
26kii Diisambar 2012, Ikhwaanul Muslimiinka waxay isku dayeen inay dhisaan dastuur cusub oo muran badan dhaliyay. Waxaa lagu ansixiyay dadweynuhu afti la qabtay 15-22 December 2012 iyadoo lagu taageeray 64%, laakiin kaliya 33% ka qaybqaadashada codbixiyayaasha.  ​​Waxay bedeshay Dastuurkii Ku-Meel-Gaarka ahaa ee Masar 2011 , oo la ansixiyay kacaankii ka dib 
Xeerka ciqaabtu wuxuu ahaa mid gaar ah maadaama uu ka kooban yahay &quot; Sharciga cayda &quot;.  Nidaamka maxkamada ee hadda jira wuxuu ogol yahay ciqaab dil ah oo ay ku jirto shaqsi maqan oo la isku dayay isagoo maqan . Dhowr Maraykan ah iyo Kanadiyaanka ayaa lagu xukumay dil 2012. 
18kii Jannaayo 2014, dawladda ku meel gaadhka ah waxay ku guulaysatay inay dhisto dastuur cilmaani ah .Madaxweynaha waxaa loo doortay muddo afar sano ah wuxuuna xilka hayn karaa 2 xilli.  Baarlamaanku waxa uu xilka ka qaadi karaa madaxweynaha.  Marka loo eego dastuurka, waxaa jira dammaanad ah sinnaanta jinsiga iyo xorriyadda fikirka oo dhammaystiran . Milatarigu waxa uu awood u leeyahay inuu u magacaabo wasiirka gaashaandhigga qaranka labada xilli ee soo socda oo buuxa tan iyo markii dastuurku dhaqan galay. Sida ku cad dastuurka, xisbiyada siyaasaddu kuma salayn karaan &quot;diinta, jinsiyadda, jinsiga ama juqraafiga&quot;. 
===Xuquuqda Aadanaha===
[[File:Neither_Morsi_nor_the_military_-_Egypt%27s_Third_Square_Movement_seeks_an_alternative_vision_for_the_future.jpg|thumb|Mudaaharaadayaal ka soo jeeda fagaaraha saddexaad, kuwaas oo aan taageersanayn dawladdii hore ee Morsi iyo ciidamada qalabka sida, 31 July 2013]]
Golaha Qaranka ee Xuquuqul Insaanka waxaa la aasaasay 2003dii, laakiin waxa uu la kulmay dhaleeceyn uga timid dadka u dhaqdhaqaaqa oo ku doodaya in ay u adeegto sidii qalab dacaayad dawladeed si loo caddeeyo xadgudubyada xuquuqda aadanaha iyo sharciyada cabudhinta sida sharciga degdegga ah. 
Masar ayaa lagu tiriyaa wadamada ugu xun xoriyada diimaha, iyadoo si weyn loogu takooray dadka laga tirada badan yahay sida Coptic Christian , Bahá'ís , iyo kooxaha kale ee Muslimiinta. Warbixin ay soo saartay 2009 ee Pew Forum on Religion &amp; Life Life ayaa Masar ka gashay kaalinta shanaad ee ugu liidata caalamka marka loo eego xoriyada diimaha, halka komishanka Maraykanka ee xoriyada diimaha caalamiga ah uu Masar galiyay liiska ay ilaalinayso sababtoo ah xadgudubyada ay dawladu u dul qaadanayso. Sahan ay samaysay Pew 2010 waxay ogaatay in 84% Masaarida ay taageereen ciqaabta dilka ah ee riddada , 77% taageeray goynta tuugada, iyo 82% ay ogolaadeen in dhagax lagu dilo sinada . 
Tan iyo wixii ka dambeeyay afgambigii Masar ee 2013-kii , waxaa sii xoogeystay caburinta siyaasadeed, iyadoo la xiray dad badan iyo cadaadisyo adag oo ka dhan ah mucaaradka. Intii lagu jiray August 2013 fadhi-ku-dirir , 595 mudaaharaadayaal ah ayaa la dilay, taasoo ka dhigaysa 14 Agoosto 2013 maalintii ugu dhimashada badnayd taariikhda casriga ah ee Masar.  Tan iyo markaas, qiyaastii 60,000 maxaabiis siyaasadeed ayaa weli ku jira xabsiyada. 
Masar ayaa sidoo kale soo saartay cambaareyn caalami ah oo lagu xukumay dil wadareed, oo uu ku jiro xukun 2014-kii oo 529 qof lagu xukumay dil hal dhageysi ah. Qaramada Midoobay iyo kooxaha xuquuqul insaanka ayaa cambaareeyay maxkamadayntaas oo ay ku tilmaameen xad-gudub weyn oo sharciga caalamiga ah . 
Khaniisnimada ayaa weli ah mid dambiile ah, iyadoo 95% dadka Masaarida ah ay ka soo horjeedaan aqbalaaddeeda, sida lagu sheegay sahan ay samaysay Pew 2013 . Ra'yi ururin ay samaysay Thomson Reuters Foundation , oo ku salaysan qiimaynta khubarada ku takhasusay xuquuqda haweenka, ayaa Qaahira ku qiimeeyay megacity-ka ugu xun ee haweenka, qiimaynta magaalooyinka ku saabsan dhibaataynta galmada, helitaanka daryeelka caafimaadka, dhaqamada waxyeelada leh, iyo fursadaha dhaqaale.
===Xoriyadda saxaafadda===
Saxafiyiinta Aan Xuduudka Lahayn ayaa Masar ka gashay Qiimaynta Xorriyadda Saxaafadda Adduunka ee 2017 oo ay ku jirto lambarka 160 ee 180-ka waddan. Ugu yaraan 18 suxufi ayaa lagu xidhay Masar, laga bilaabo Agoosto 2015 . Sharci cusub oo ka dhan ah argagixisada ayaa la soo saaray Agoosto 2015 kaas oo ugu hanjabaya xubnaha warbaahinta ganaaxyo u dhexeeya ilaa US $ 25,000 ilaa $ 60,000 qaybinta macluumaadka khaldan ee falalka argagixisada ee gudaha dalka &quot;kaas oo ka duwan bayaannada rasmiga ah ee Waaxda Difaaca Masar.
===Qaybaha maamulka===
Masar waxay u qaybsantaa 27 gobol. Gobollada ayaa loo sii kala qaybiyay gobollo. Goboladu waxay ka kooban yihiin magaalooyin iyo tuulooyin. Maamul goboleed kastaa waxa uu leeyahay caasimad, mararka qaar waxa uu sitaa magac la mid ah kan gobolka.
[[File:Egypt_-_Administrative_Divisions_-_Nmbrs_-_colored.png|thumb|Maamul goboleedyada Masar]]
1. Matrouh 2. Alexandria 3. Beheira 4. Kafr El Sheikh 5. Dakahlia 6. Damietta 7. Port Said 8. North Sinai 9. Gharbia 10. Monufia 11. Qalyubia 12. Sharqia 13. Ismailia 14. Giza 15. Faiyum Cazzey 15 19. Beni Suef 20. Minya 21. New Valley 22. Asyut 23. Red Sea 24. Sohag 25. Qena 26. Luxor 27. Aswan
==Dhaqaalaha==
[[File:GDP_per_capita_development_of_Egypt.svg|thumb|Isbeddelka qofkasta GDP ee Masar, 1820-2018. Tirooyinka ayaa sicir bararka-isku-habboon ee doolarka caalamiga ah ee 2011.]]
Dhaqaalaha Masar waa kan labaad ee ugu weyn Afrika , wuxuuna ku jiraa 42-aad adduunka oo dhan sida 2025. Waa dhaqaale suuq weyn oo soo koraya , oo lagu calaamadeeyay xubinnimada ururada sida Midowga Afrika , Jaamacadda Carabta , BRICS , iyo ka qaybgalka Aagga Ganacsiga Xorta ah ee Qaaradda Afrika (AfCFTA).  Dhaqaalaha Masar ayaa si weyn u kobcay tan iyo horraantii 2000-meeyadii, isaga oo u gudbaya nidaam ku jihaysan suuqa iyada oo loo marayo dib-u-habayn maaliyadeed iyo mid lacageed, dadaallada gaarka loo leeyahay, iyo dhiirigelinta maalgashiga shisheeye. Tallaabooyinkani waxay gacan ka geysteen xasilloonida dhaqaalaha sare iyo kor u kaca shaqo la'aanta iyo heerka saboolnimada. 
Saldhigga warshadaha Masar waa kala duwan yahay, oo ka kooban wax soo saarka kiimikaad , Electronics , macdanta , birta , wax soo saarka baabuurta , daawooyinka , iyo dunta . Warshadaha kiimikada waa mid ka mid ah kuwa ugu weyn Masar, oo ka kooban caagadaha , caag , waraaqaha , saabuunta , rinjiga , bacriminta , iyo dhalooyinka . Kiimikooyinka batroolka oo keliya ayaa ka qayb qaata ku dhawaad ​​12% wax soo saarka warshadaha, oo lagu qiimeeyo ku dhawaad ​​$7 bilyan sanadkii. Iyada oo la saadaaliyay dhoofinta $ 9 bilyan ee 2024, dawladdu waxay ku taageertaa waaxda horumarinta kaabayaasha, maalgashiga tignoolajiyada, iyo heshiisyada ganacsiga. Qalabka elektaroonigga ah iyo qalabka guriga, Masar waxay isu dhigtay inay noqoto xarun wax soo saar leh iyada oo loo marayo hindiseyaal ay ka mid yihiin &quot;Masar waxay samaysaa Electronics,&quot; iyada oo shirkado badan oo caalami ah ay warshado ka sameysteen dalka, oo ay ku jiraan Electrolux , Samsung , Hisense , Beko , iyo Haier . Masar waa wax soo saarka birta ugu sarreeya Afrika, kaalinta 20aad adduunka oo dhan, iyada oo leh 9.8 milyan oo tan 2022 iyo dhoofinta saddex laablaaban ilaa 1.54 milyan tan 2023.
[[File:MCV_C127_EV,_Busworld_Europe_2023,_Brussels_(P1140238).jpg|thumb|Korantada buuxda ee MCV C127 EV, oo lagu sameeyay Masar suuqa Jarmalka]]
Warshadaha baabuurta ee Masar, oo ay hogaaminayaan shirkadda El Nasr Automotive Production Company iyo shirkado gaar loo leeyahay sida Ghabbour Group iyo MCV , ayaa balaadhiyey iyada oo la kaashanaysa wax-soo-saareyaasha caalamiga ah, iyaga oo soo saaray gaadiid rakaab iyo ganacsi oo kala duwan oo loogu talagalay suuqyada maxalliga ah iyo kuwa dhoofinta labadaba.  Istaraatiijiyadda dawladda ee 2024-2030 waxay higsanaysaa in ay kordhiso wax soo saarka ilaa 500,000 oo baabuur sannadkii, kor u qaadida dhoofinta, iyo in la sameeyo wax soo saarka baabuurta korontada ee maxaliga ah 2025, isku dhafka EVs gaadiidka dadweynaha iyo kobcinta xarun baabuurta ee suuqyada gobolka iyo caalamiga ah. 
Warshadaha dahabka ee Masar ayaa si xawli ah u balaadhay, iyadoo ay ka danbeyso kaydka aan la faa'iidaysan iyo dib u habaynta ay dawladu hogaaminayso ee looga dan leeyahay in la casriyeeyo qaybta. Daah-furka wareegyada dalabaadka caalamiga ah waxa ay calaamad u ahayd ka-qaybgalka qaybta gaarka ah, oo soo jiidatay ciyaartoy waaweyn sida AngloGold Ashanti iyo Alexander Nubia International . Macdanta Sukari , oo ah hawl-galkii dahabka casriga ahaa ee ugu horreeyay ee Masar, ayaa noqday udub dhexaadka dadaalladan, oo si weyn uga qayb qaatay wax soo saarka. Dawladdu waxay tan iyo markii ay soo bandhigtay dib-u-habayn qaabdhismeedka si kor loogu qaado saamiga GDP ee macdanta ilaa 5-6% 2030, oo ay ku jiraan hindisayaasha digitization iyo siyaasadaha maalgashiga u saaxiibka ah. Tallaabooyinkani waxay kiciyeen kororka dhoofinta dahabka, oo gaadhay $ 2.17 bilyan 2024, ku dhawaad ​​​​laba jibaar sannadkii hore, iyadoo Masar ay rabtay inay ka mid noqoto 10ka dahab ee ugu sarreeya adduunka 2027. 
Qaybta beeralayda Masar ayaa weli ah mid lama huraan u ah dhaqaalaheeda, in kasta oo qaybteeda wax-soo-saarka iyo shaqaalaynta ay hoos u dhacday muddo ka dib. Masar waxay soo saartaa xaddi la taaban karo oo sarreen ah , galley, sonkor, miro, khudaar , calafka , iyo bariiska , weli waxay ku tiirsan tahay sarreenka iyo galleyda laga keeno, ugu horrayn Ukraine iyo Ruushka, in kasta oo waxsoosaarku uu horumaray tan iyo 1970. Ku tiirsanaantani waxay ka timaadaa baahida gudaha ee sareeysa, oo ay kaxeyso kabitaanno iyo doorbid cunto karinta ah ee dhulka, iyo sidoo kale beerashada Masar. dalagga dhoofinta. Biyo Xireenka Sare ee Aswan, oo la dhameeyay 1971, ayaa si weyn u hagaajiyay xasilloonida waraabka.  Laga soo bilaabo 2010, 3.6 milyan hektar ayaa la beeray , iyadoo dowladdu ay beegsaneyso 4.8 milyan hektar 2030 . Dadaalada lagu xakamaynayo beeraha ayaa wanaajiyay is-waafajinta qiimaha suuqyada caalamiga ah, laakiin isbedelka cimilada iyo biyo la'aanta ayaa sii socota inay keenaan caqabado mustaqbalka fog ah.
[[File:Central_business_district_2,_New_Administrative_Capital.jpg|thumb|Xarunta dhexe ee ganacsiga ee caasimadda cusub ee Masar]]
Masar waxa ay ka mid tahay shanta waddan ee ugu horeeya ee hela xawaaladaha adduunka , kuwaas oo gaadhay $23.7 bilyan 10-kii bilood ee ugu horreeyay 2024, taas oo ah korodh 45.3% sannadkii hore.  Soo gelitaankan ayaa muhiim u ah kaydka shisheeye ee Masar iyo dakhliga qoyska. Tan iyo 1979kii, Masar waxay heshay kaalmo shisheeye oo Maraykan ah oo la taaban karo , celcelis ahaan $1.5 bilyan sanadkii, iyadoo ku dhawaad ​​$200 milyan loo qoondeeyay kaalmada dhaqaale inta soo hartayna lagu jiheeyo gargaarka milatari ee soo iibinta nidaamyada hubka alaab-qeybiyeyaasha Mareykanka.
Mid ka mid ah dhacdooyinka dhaqaale ee ugu muhiimsan Masar sannadihii la soo dhaafay ayaa ahaa sabbeynta lacagta 2024, taas oo keentay hoos u dhaca 38% lacagta qaranka, Pound Masar , ka dib markii ay heleen in ka badan 50 bilyan oo doolar oo maalgelin caalami ah. Tallaabadan, oo ay weheliso heshiisyo istiraatijiyadeed oo lala galay IMF , Bangiga Adduunka , EU , iyo dawladaha Khaliijka , waxay hagaajisay aragtida deynta Masar. Dawladdu waxa kale oo ay hirgelisay tallaabooyin maaliyadeed si kor loogu qaado saamiga cashuurta iyo dakhliga iyo dardargelinta ganacsiga gaarka loo leeyahay ee shirkadaha dawladdu leedahay si loo xoojiyo maaliyadda dawladda. Natiijo ahaan, rubuci ugu dambeeyay ee 2024, maalgashiga gaarka ah ee Masar ayaa dhaaftay maalgashiga dadweynaha rubuci labaad ee isku xiga, iyada oo lagu xisaabtamayo in ka badan kala badh tirada guud ee maalgashiga. Maalgelinta gaarka ah ayaa kor u kacday 35.4% sannadkiiba, halka maalgashiga dadweynuhu uu hoos u dhacay 25.7%. Isbedelkaani wuxuu ka dhigan yahay dib-u-dheellitir weyn oo ku saabsan muuqaalka dhaqaalaha Masar, oo calaamad u ah ka bixitaan la taaban karo oo ka yimid awoodda maalgashiga dadweynaha ee taariikhda dhaqaale ee dalka ee dhow.
===Dalxiiska===
[[File:Camel_and_the_pyramids.jpg|thumb|Dalxiisayaal fuushan awr hortii Ahraamta Khafre . Giza Necropolis waa mid ka mid ah meelaha ugu waaweyn ee loo dalxiis tago ee Masar.]]
Dalxiiska waa mid ka mid ah qaybaha ugu muhiimsan dhaqaalaha Masar. 2024 waxa la arkay rikoor 15.7 milyan oo dalxiisayaal ah, taas oo kor u dhaaftay 14.9 milyan sanadka 2023. Kobacan, oo ay hogaaminayaan dadaalka dawladda ee lagu xoojinayo taageerada amniga iyo dalxiiska, ayaa ka tarjumaysa soo kabashada xooggan ee hoos u dhaca masiibada keentay ee 2020. Dakhliga dalxiiska ayaa sidoo kale kor u kacay, isagoo gaadhay $14.1 bilyan, taasoo muujinaysa horumar joogto ah sannadihii hore. 
Istaraatiijiyadda dalxiiska Masar waxay rabta inay soo jiidato 30 milyan oo dalxiisayaal ah marka la gaaro 2028, iyadoo diiradda la saarayo hagaajinta kaabayaasha, mashaariicda heersare ah sida Matxafka Masar ee Grand , iyo kor u qaadista khibradaha booqdayaasha. 2024, suuqyada dalxiiska ee ugu sarreeya dalka waxaa ka mid ah Jarmalka, Ruushka, iyo Sacuudi Carabiya. Giza Necropolis waa mid ka mid ah meelaha ugu caansan ee dalxiiska ee Masar; waa tan kaliya ee ka mid ah Todobada Cajiib ee Adduunki Hore ee wali jira.
Xeebaha Masar ee ku yaal badda Mediterranean-ka iyo badda cas, kuwaas oo gaaraya in ka badan 3,000 kiiloomitir (1,900 mayl), sidoo kale waa goobo loo dalxiis tago; xeebaha Gacanka Aqaba , Safaga , Sharm el-Sheikh , Hurghada , Luxor , Dahab , Ras Sidr iyo Marsa Alam waa goobo caan ah.
===Tamarta===
[[File:Darfeel_plat.png|thumb|Meel xeebta ku taal oo ku taal Beerta Gaaska Darfeel]]
Masar waxa ay leedahay tamar kala duwan oo ku salaysan ugu horayn dhuxusha, saliida, gaaska dabiiciga ah, iyo tamarta biyaha . Kaydka dhuxusha ee waqooyi bari ee Sinai waxa ay soo saartaa qiyaastii 600,000 tan (660,000 oo tan gaaban) sanadkii. Wax soo saarka saliida Masar waxa uu ku urursan yahay saxaraha Galbeed, Gacanka Suweys , iyo Niil Delta, iyada oo wax soo saarka saliidda cayriin ee ugu sarreysa uu gaadhay ku dhawaad ​​941,000 bbl/d (149,600 m 3 / d) 1993 ka hor inta aanu hoos u dhicin 630,000 bbl/d ( 100,03000 ) m . Hoos u dhac ayaa Masar u beddeshay soo dejinta saliidda saafiga ah 2008-2009, taasoo keentay isbeddel istaraatiiji ah oo ku wajahan gaaska dabiiciga ah.
Gaaska dabiiciga ah ayaa tan iyo markaas noqday mid muhiim u ah dhaqaalaha Masar, isagoo soo jiidanaya maalgashi shisheeye oo la taaban karo iyo mudnaanta dowladda ee warshadaha batroolka iyo dhoofinta gaaska. Sannadkii 2009, qiyaastii 38% gaasta dabiiciga ah ee dalka laga soo saaro ayaa loo qoondeeyay dhoofinta.  Si kastaba ha ahaatee, kor u kaca baahida gudaha ayaa keentay Masar in ay mudnaanta siiso isticmaalka maxaliga ah ee dhoofinta 2014, si weyn u yareynaya gaaska loo heli karo suuqyada caalamiga ah. 
Sannadkii 2015, Eni wuxuu helay gaaska Zohr , kaydka gaaska dabiiciga ah ee ugu weyn ee Mediterranean, oo leh qiyaastii 30 trillion cubic feet oo gaas ah. Wax soo saarku wuxuu bilaabmay Diseembar 2017, isagoo gaadhay 2.7 bilyan cubic fuudh maalintii (bcf/d) 2019,  ayaa si weyn u wanaajinaya rajada tamarta Masar. Si kastaba ha ahaatee, arrimaha farsamada ee dhawaanahan ayaa hoos u dhigay wax soo saarka Zohr, taasoo keentay Masar inay xaqiijiso gaas dheeri ah oo laga keeno Qubrus si loo ilaaliyo dhoofinta Yurub iyada oo loo marayo marinnada LNG. Hawlgallada qodista cusub ayaa la qorsheeyay si loo soo celiyo awoodda wax-soo-saarka Zohr. 
Shirkadaha caalamiga ah ee batroolka, gaar ahaan BP, ayaa maalgashi ballaaran ku sameeyay horumarinta gaaska dabiiciga ah ee Masar. 2015, BP waxay ballan-qaadday $ 12 ugu horreyn mashruuca West Nile Delta, oo hadda soo saarta ku dhawaad ​​​​1 bcf / d, oo ay weheliso beero kale oo muhiim ah sida Atoll (300 milyan cubic cagood maalintii) iyo Waqooyiga Damietta, iyada oo wax soo saarka Qattameya laga bilaabo 2020. 
Masar waxay hadda dhisaysaa xarunteedii ugu horreysay ee tamarta Nukliyeerka, Wershadda Korantada Nukliyeerka ee El Dabaa , oo ku taal gobolka waqooyi ee xeebta, oo ay ku maalgelisay US $ 25 amaah ah oo ka timid Ruushka.
===Gaadiidka===
[[File:Metro-1-l.jpg|thumb|Metro-ga Qaahira (line 2)]]
Gaadiidka Masar waxa uu inta badan ku urursan yahay agagaarka Qaahira, iyada oo la raacayo qaabka degitaanka wabiga Niil. Shabakadda tareenada ee dalka oo dhererkeedu yahay 4,800-km (3,000 mi) waxaa maamula Khadadka Tareennada Qaranka Masar , iyadoo qadkeeda ugu weyni uu ka socdo Alexandria ilaa Aswan . Sannadkii 2021, Masar waxay bilawday $4.5 bilyan oo doolar mashruuc tareen xawaare sare leh oo isku xidhaya Ain Sokhna , Mersa Matruh , iyo Alexandria , ka dib waxa lagu kordhiyey waddooyinka isku xidha Greater Qaahira ilaa Aswan iyo Luxor ilaa Hurghada iyo Safaga .
Metro -ga Qaahira waxa ay ku shaqaysaa saddex xariiq, iyada oo laynka afraadna la dhisayo, waxana uu qorshaynayaa ballaadhin dheeraad ah mustaqbalka. Dhanka kale, laba khad monorail ah ayaa sidoo kale laga dhisayaa magaalada, oo ay weheliso nidaamka metro ee Alexandria . 
Masar waxa ay samaysay balaadhinta kaabayaasha waaweyn ee wadooyinka iyada oo loo marayo Mashruuca Wadooyinka Qaranka , kordhinta wadarta guud ee wadooyinka waaweyn ku dhawaad ​​30% laga bilaabo 23,500 km 2014 ilaa 30,500 km 2024 Kaalinta 18-aad sanadka 2024. 
Waaxda duulista ee Masar waxa hogaaminaya EgyptAir , oo ah diyaarad siday calanka dalka iyo diyaarada diyaaradeed ee ugu weyn, waxaana la aasaasay 1932-kii Talaat Harb . Hadda ay dawladdu leedahay, EgyptAir waxa ay ka hawlgashaa xudunta Madaarka Caalamiga ah ee Qaahira , iyada oo la qorsheeyay adeegyada rakaabka iyo xamuulka in ka badan 75 goobood oo ku kala baahsan Bariga Dhexe, Yurub, Afrika, Aasiya, iyo Ameerika. Duulimaadyada hadda ee shirkadu waxay ka kooban yihiin 80 diyaaradood
[[File:Capesize_bulk_carrier_at_Suez_Canal_Bridge.JPG|thumb|Buundada Kanaalka Suweys]]
Suez Canal , oo ah marin-biyood macmal ah oo heer-badeed ah, ayaa isku xidha badda Mediterranean-ka iyo badda cas, taas oo awood u siinaysa maraakiibta tooska ah ee isaga kala goosha Yurub iyo Aasiya iyada oo aan la dhex marin Afrika. Sannadkii 2023 waxay Masar u soo saartay dakhli dhan $9.4 bilyan.  Waxa la furay Noofambar 1869, kii 193.30 kiiloomitir ( 120)+1⁄ 8  mi) Kanaalka wuxuu ka socdaa Port Said ee waqooyiga ilaa Port Tawfiiq ee koonfurta, iyadoo Ismaaciiliya ay ku taal3 kiiloomitir ( 1) .+7 ⁄ 8 mayl) galbeedka barteeda dhexe. 
Kanalku waa 24 mitir (79 cagood) qoto dheer iyo 205 m (673 ft) balac ah ilaa 2010 , oo ka kooban 22 km (14 mi) kanaalka gelitaanka woqooyi, 162.25 km ( 100)+7 ⁄ 8  mi) qaybta ugu weyn, iyo9 km ( 5+1⁄ 2  mi) kanaalka gelitaanka koonfurta . Ballah By-Pass iyo harada weyn ee qadhaadhka ah waxay bixiyaan dhibco maris ah oo ku teedsan kanaalka, kaas oo ku shaqeeya bilaa quful, taasoo u oggolaanaysa biyaha badda inay si xor ah u qulqulaan. Balaadhinta la dhamaystiray 2015 waxay kordhisay awoodeeda maalinlaha ah 49 ilaa 97 markab, taas oo yaraysay wakhtiyada gaadiidka iyo kor u qaadida ganacsiga baddaha caalamiga ah.
On 26 August 2014, Masar waxay soo jeedisay Kanaalka Suez ee Cusub , haadka maraakiibta barbar socda ee loogu talagalay in lagu kordhiyo awoodda taraafikada. Mashruucan ayaa la soo gebagebeeyey bishii Luulyo 2015, waxaana daah-furka rasmiga ah uu dhacay 6dii Agoosto 2015, oo ay ka soo qayb galeen dad caalami ah iyo duullimaadyo ciidan. 
===Biyo-helidda iyo nadaafadda===
[[File:Egypt_sat.png|thumb|Dhulka waraabka cagaarka ah ee ku teedsan webiga Niil ee dhex yaal saxaraha iyo webiga Niil]]
Biyaha Masar waxay si aad ah ugu tiirsan yihiin webiga Niilka , kaas oo bixiya ku dhawaad ​​90% wadarta kheyraadka biyaha ee dalka, iyada oo saami sanadle ah oo ah 55 bilyan cubic mitir, aan isbeddelin tan iyo 1954. 0.5 bilyan oo mitir kuyuubik oo dheeraad ah ayaa ka imanaya ilo aan la cusboonaysiin karin. Si kastaba ha ahaatee, baahida qaranku waxa ay dhaaftaa 90 bilyan oo mitir kuyuub ah sannadkii, taas oo abuuraysa yaraanta biyaha joogtada ah. Natiijo ahaan, saamiga biyaha ee qofkasta Masar ayaa hoos u dhacay 570 mitir kuyuubik 2018, taas oo aad uga hooseysa heerka 1,000 mitir kuyuub ee heerka caalamiga ah ee biyo yaraanta. Si taas wax looga qabto, dawladdu waxay mudnaan siisay maamul hufan oo biyo ah, gaar ahaan wax ka qabashada kororka dadweynaha iyo ballaarinta beeraha. 
Iyadoo ay jiraan caqabadahaas, helitaanka biyuhu aad ayay u soo hagaagtay. Intii u dhaxaysay 1990 iyo 2010, daboolka biyaha tuubooyinka ayaa kor u kacay 89% ilaa 100% magaalooyinka iyo 39% ilaa 93% dhulka miyiga, taas oo meesha ka saartay saxaro furan ee gobolada miyiga iyo in la gaadho meel u dhow caalamka oo dhan oo laga helo ilo biyood oo hagaagay . Sannadkii 2015, 90% dadku waxay heleen biyo la cabbo oo si badbaado leh loo maareeyey, taasoo korodhay ilaa 96.9% sanadka 2019. Sidoo kale , daboolida fayadhowrka saxda ah ayaa ka korodhay 50% 2015 ilaa 66.2% 2019, halka boqolkiiba biyaha wasakhda ah ee la daweeyay marka loo eego wadarta biyaha wasakhda ahi ay kor uga kacday 50% ilaa 64.7% isla muddadaas.  Si kastaba ha ahaatee, goldaloolooyinka kaabayaasha nadaafadda ayaa taariikh ahaan u horseeday walaac caafimaad, iyadoo warbixintii 2007 lagu qiyaasay 17,000 carruur ah inay sannad walba u dhintaan cudurrada shubanka ee la xidhiidha nadaafad-darrada. 
Masar waxa ay maalgashi la taaban karo ku samaysay kaabayaasha daaweynta biyaha wasakhda ah taas oo qayb ka ah istaraatiijiyadeeda ballaadhan ee maaraynta biyaha. Sannadkii 2021-kii, waxaa la dhameeyay warshadda daaweynta biyaha wasakhda ah ee Bahr El Baqar, taasoo noqotay tan ugu weyn adduunka xilligaas, iyada oo awooddeedu tahay 5 milyan oo mitir kuyuub ah maalintii. Biyaha la daweeyay ee xaruntan waxaa loo qoondeeyay waraabinta 342,000 acres oo hoos timaada Qorshaha Horumarinta Gacanka Siinaay. Sannadkii 2023, Masar waxa ay daah-furtay warshadda daaweynta biyaha wasakhda ee Delta , oo dhaaftay Bahr El Baqar oo ah xarunta ugu wayn ee biyaha wasakhda ah ee caalamka oo dhan, oo leh awood dhan 7.5 milyan cubic mitir maalintii.  Qayb muhiim ah oo ka mid ah istaraatiijiyada fidinta beeraha ee Masar, warshadu waxay taageertaa mashruuca dib u soo celinta New Delta iyada oo sidoo kale yareyneysa wasakheynta harada Mariout iyo badda Mediterranean .
Marka la eego cimilada qalalan ee Masar iyo la'aanta roobka la mahadiyo, beeruhu waxay gebi ahaanba ku tiirsan yihiin waraabka. Wabiga Niil, oo uu maamulo biyo xidheenka sare ee Aswan , waxa uu sii daayaa celcelis ahaan 55 bilyan oo mitir kuyuubik ah, kuwaas oo 46 bilyan oo mitir kuyuubik ah loo weeciyey kanaalada waraabka. Waraabkani wuxuu joogteeyaa 33,600 kiiloomitir laba jibaaran (13,000 mayl laba jibaaran) oo dhul beereed ah oo ku yaal dooxada Niil iyo Delta Nile, taasoo soo saarta celcelis ahaan 1.8 dalag sanadkii.
==Tirakoobka dadweynaha==
[[File:Egypt_2010_population_density1.png|thumb|Cufnaanta dadweynaha Masar (dadka halkii km2 )]]
Masar waa dalka ugu dadka badan wadamada Carabta waana dalka saddexaad ee ugu dadka badan qaarada Afrika , waxaana ku nool ilaa 95 milyan ilaa 2017 .  Dadkeeda ayaa si xawli ah u kordhay min 1970 ilaa 2010 iyadoo ay ugu wacan tahay horumarka caafimaadka iyo korodhka wax soo saarka beeraha oo uu awooday Kacaankii Cagaaran . Dadka Masar waxa lagu qiyaasaa 3 milyan markii Napoleon uu ku soo duulay dalka 1798.  Inta badan dadkeeda waxay ku nool yihiin meel u dhow bangiyada webiga Niil , aagga qiyaastii 40,000 kiiloomitir laba jibaaran (15,000 sq mi), halkaas oo laga helayo dhulka kaliya ee la beeran karo . Gobollada waaweyn ee saxaraha Sahara , oo ka kooban inta badan dhulka Masar, ayaa ah kuwo aan deganayn. Qiyaastii 43% dadka Masar deggan waxay ku nool yihiin guud ahaan magaalooyinka dalka, oo badi ku faafay xarumaha dadku ku badan yahay ee Qaahira, Alexandria iyo magaalooyinka kale ee waaweyn ee Webiga Niil.
Dadka Masar aad bay u deggan yihiin, iyagoo ku urursan hareeraha webiga Niil (gaar ahaan Qaahira iyo Alexandria), ee Delta iyo meel u dhow kanaalka Suweys. Masaarida waxa loo qaybiyaa dad ahaan kuwa ku nool xarumaha waaweyn ee magaalooyinka iyo fellahin , ama beeralayda, kuwaas oo degan tuulooyinka miyiga ah. Wadarta guud ee aagga la deggan yahay waxay ka kooban tahay 77,041 km² , taasoo ka dhigaysa cufnaanta jireed in ka badan 1,200 qof halkii km2 , oo la mid ah Bangladesh.
Iyadoo socdaalka lagu xaddiday Naasir, kumannaan xirfadlayaal Masaar ah ayaa loo diray dibadda iyadoo loo eegayo dagaalkii qaboobaa ee Carabta . Socdaalka Masar ayaa la xoreeyay 1971, oo hoos yimaada Madaxweyne Sadat, oo gaadhay tirooyinka rikoodhka ka dib dhibaatadii saliidda ee 1973. Qiyaastii 2.7 milyan oo Masaari ah ayaa ku nool dibadda. Qiyaastii 70% muhaajiriinta Masar waxay ku nool yihiin wadamada Carabta (923,600 Sacuudi Carabiya, 332,600 Liibiya, 226,850 Jordan, 190,550 Kuwait ah inta kale ee gobolka) iyo 30% soo hartay waxay ku nool yihiin inta badan Yurub iyo Waqooyiga Ameerika (318,000 gudaha Mareykanka, 10 Kanada 90,000 oo Talyaani ah). Habka u haajiridda dalalka aan Carabta ahayn waxa uu socday ilaa 1950-meeyadii
===Qowmiyadaha===
Qowmiyadda Masar ayaa ilaa hadda ah qowmiyadda ugu badan dalka, oo ka kooban 99.7% tirada guud ee dadweynaha. Qowmiyadaha laga tirada badan yahay waxaa ka mid ah Abazas , Turki , Giriiga , Qabiilada Carabta Bedouin ee ku nool saxaraha bari iyo Jasiiradda Siinaay , Siwis ee Berber ku hadla ( Amazigh ) ee Siwa Oasis , iyo beelaha Nubian ee ku urursan webiga Niil. Waxa kale oo jira bulshooyinka Beja qabiilka ah oo ku urursan koonaha koonfur bari ee dalka, iyo tiro ka mid ah qabaa'ilka Dom oo u badan Niil Delta iyo Faiyum kuwaas oo si tartiib tartiib ah u milmay markii magaalayntu korodho.
Masar waxay martigelisaa dadka soogalootiga ah ee ka badan 9 milyan, oo ka kooban 8.7% wadarta guud ee dadka dalka, sida uu sheegay Ururka Caalamiga ah ee Socdaalka. Muhaajiriintan ayaa ka soo kala jeeda 133 waddan, kooxaha ugu badan waa Suudaan (4 milyan), Suuriyaan (1.5 milyan), Yemeniyiin (1 milyan), Liibiyaan (1 milyan), oo wadar ahaan ka ah 80% dhammaan muhaajiriinta caalamiga ah ee Masar. 
===Luuqadaha===
Afka rasmiga ah ee Masar waa Suugaanta Carabiga . Luuqadaha lagu hadlo waa: Carabiga Masar (68%), Saciidi Carabi (29%), Bedawi Carabiga Bari (1.6%), Carabiga Suudaan (0.6%), Domari (0.3%), Nobiin (0.3%), Beja (0.1%), Siwi iyo kuwo kale. Intaa waxaa dheer , Giriiga, Armenian iyo Talyaani , iyo dhawaanahan, afafka Afrika sida Amxaariga iyo Tigrigna waa luqadaha ugu muhiimsan ee muhaajiriinta.
Luqadaha ajnabiga ah ee ugu waaweyn ee lagu barto dugsiyada, sida ay u kala horreeyaan, waa Ingiriisi, Faransiis, Jarmal iyo Talyaani.
Taariikh ahaan Masaarida ayaa lagu hadli jiray, marxaladda ugu dambeysa ee ay tahay Coptic Masaarida . Coptic-ka lagu hadlo inta badan waa dabar go'ay qarnigii 17-aad laakiin waxaa laga yaabaa inuu ku badbaaday jeebab go'doonsan oo ku yaal Masar Sare dabayaaqadii qarnigii 19-aad. Waxay weli u isticmaashaa sidii luqadda diinta ee Kaniisadda Coptic Orthodox ee Alexandria .  Waxay samaysaa laan gaar ah oo ka mid ah qoyska afafka Afroasiatic .
===Diinta===
[[File:Mosque-Madrassa_of_Sultan_Hassan_(4).jpg|thumb|Madarasada-Masaajidka Suldaan Xasan]]
Islaamku waa diinta dawladda Masar. Masar waxa ay leedahay Muslimiinta ugu badan ee ku nool dunida Carabta iyo dunida lixaad ee Muslimiinta ugu badan , oo ka dhigan boqolkiiba shan dhammaan Muslimiinta caalamka.  Masar sidoo kale waxay leedahay dadka ugu badan ee Masiixiyiinta Bariga Dhexe iyo Waqooyiga Afrika .  Xogta rasmiga ah ee ku saabsan diinta ayaa ka maqan sababtoo ah dareenka bulshada iyo siyaasadda. Qiyaastii 85-90% waxaa loo aqoonsaday inay yihiin Muslim, 10-15% inay yihiin Masiixiyiin Coptic ah , iyo 1% sida mad-habyada kale ee Masiixiyiinta; Qiyaasaha kale ayaa sheegaya in dadka Masiixiyiinta ahi ay yihiin 15-20%. 
Masar waxay ahayd xarun hore oo hormuud u ahayd diinta Masiixiga ilaa waayihii dambe . Kaniisadda Coptic Orthodox ee Alexandria waxaa la aasaasay qarnigii ugu horreeyay waxayna weli tahay kaniisadda ugu weyn Masar. Markii Islaamku yimid qarnigii toddobaad, Masar si tartiib tartiib ah ayaa loo Islaamay oo noqotay waddan Muslimiin u badan. Lama garanayo goorta Muslimiintu gaadheen aqlabiyad, si kala duwan loo qiyaasay c.  1000 CE ilaa dhamaadkii qarnigii 14aad. Masar waxay u soo ifbaxday inay noqoto xarunta siyaasadda iyo dhaqanka ee dunida muslimka . Markii Anwar Sadat , Islaamku noqday diinta rasmiga ah ee dawladda iyo Shareecada oo ah isha ugu weyn ee sharciga.
[[File:StMarkCathAlex.jpg|thumb|St. Mark Coptic Cathedral ee Alexandria]]
Inta badan Muslimiinta Masar waxay u hoggaansamaan laanta Islaamka Sunniga . Muslimiinta aan la aqoonsan waxay ka yihiin qiyaastii 12% dadweynaha. Waxaa kaloo jira Shiicada laga tirada badan yahay. Xarunta Arimaha Bulshada ee Jerusalem ayaa ku qiyaastay dadka Shiicada ah 1 ilaa 2.2 milyan  waxayna qiyaasi kartaa ilaa 3 milyan. Dadka reer Axmadiya waxa lagu qiyaasaa in ka yar 50,000, halka Salafiga (Sunni ultra-conservative-ku) lagu qiyaaso shan ilaa lix milyan.
Qaahira waxay caan ku tahay minaaradaha masaajidka ee tirada badan , waxaana loogu magac daray &quot;Magaalada 1,000 Minarets&quot;.  Magaaladu waxay kaloo martigelisaa Jaamacadda Al-Azhar , taasoo loo arko inay tahay machadka ugu sarreeya ee tacliinta sare iyo fiqhiga Islaamka. Waxaa la aasaasay dabayaaqadii qarnigii tobnaad, iyada oo qiyaasaha qaarkood ay tahay jaamacadda labaad ee ugu da'da weyn si joogto ah uga shaqeysa adduunka. 
Waxaa lagu qiyaasaa in 15 milyan oo Masaari ah ay raacaan awaamiirta suufiyada , iyada oo hoggaanka suufiyada ay sheegeen in tiradu ay aad uga badan tahay, maadaama qaar badan oo suufi ah oo Masaar ah aan si rasmi ah uga diiwaangashanayn nidaamka suufiyada. Ugu yaraan 305 qof ayaa lagu dilay weerar bishii Nofembar 2017 lagu qaaday masaajid Suufi ah oo ku yaal Sinai. 
Dadka Masiixiyiinta ah ee Masar ku nool in ka badan 90% waxay ka tirsan yihiin Kaniisadda Coptic Ortodokska ee Alexandria, Kaniisadda Masiixiga ee Oriental Ortodokska .  Masiixiyiinta kale ee Masaarida u dhashay waa kuwa raacsan Kaniisadda Coptic Catholic Church , Kaniisadda Evangelical ee Masar iyo mabda'aha kale ee Protestant ee kala duwan . Bulshooyinka Masiixiyiinta ah ee aan u dhalan ayaa inta badan laga helaa gobollada magaalooyinka Qaahira iyo Alexandria, sida Syro-Lubnaan , kuwaas oo ka tirsan kaniisadaha Katooliga ee Giriigga , Ortodokska Giriigga , iyo Maronite Catholic .
Dawladda Masar waxay aqoonsan tahay saddex diimood oo keliya: Islaamka, Masiixiyadda iyo Yuhuudda. Diimaha kale iyo kooxaha laga tirada badan yahay ee Muslimiinta, sida Bahaʼii Faith iyo bulshooyinka Axmadiya , ma aqoonsana dawladu waxayna wajahaan cadaadis ay dawladdu ku hayso, taas oo ku tilmaantay kooxahan inay khatar ku yihiin amniga qaranka Masar. Shakhsiyaadka, gaar ahaan Bahá'ís iyo cawaaniyiin, doonaya inay diintooda ku daraan (ama la'aantooda) dawladdooda qasabka ah ee kaararka aqoonsiga la siiyay ayaa loo diiday awooddan , waxaana lagu dhejiyay booska midkoodna inay helin aqoonsi loo baahan yahay ama inay ka been sheegaan caqiidadooda. Go'aan maxkamadeed 2008 ayaa u oggolaaday xubnaha diimaha aan la aqoonsan inay helaan aqoonsi oo ay ka tagaan goobta diinta oo bannaan.
===Waxbarashada===
[[File:UIS_Literacy_Rate_Egypt_population_plus15_1980_2015.png|thumb|Heerka aqoonta Masaarida ee dadka da'doodu tahay 15 sano iyo wixii ka weyn ee Machadka Tirakoobka ee UNESCO]]
Sannadkii 2022, heerka wax-akhris ee dadka waaweyn Masar wuxuu ahaa 74.5%, marka la barbar dhigo 71.1 % 2017 .
[[File:CairoUniv.jpg|thumb|Jaamacadda Qaahira]]
Nidaam waxbarasho oo u eg Yurub ayaa markii ugu horreysay Masar ka hirgelisay Cusmaaniyiintu horraantii qarnigii 19-aad si ay u kobciyaan fasal ka mid ah saraakiisha iyo saraakiisha ciidamada daacadda ah. Ingriiska markii uu qabsaday, maalgelinta waxbarashada ayaa si weyn loo xakameeyay, iyo iskuulada cilmaaniga ah, oo markii hore ahaa lacag la'aan, waxay bilaabeen inay bixiyaan lacag. 
Sanadihii 1950-aadkii, Madaxweyne Naasir waxa uu u wajahnaa waxbarashada lacag la’aanta ah ee dhammaan Masaarida.  Manhajka Masaarida wuxuu saameeyay nidaamyada kale ee waxbarashada Carabta, kuwaas oo inta badan shaqaaleysiiya macalimiin Masaari ah oo tababaran. Baahidu waxay markiiba dhaaftay heerka agabka dawladda ee la heli karo, taasoo keentay in tayada waxbarashada dadwaynaha ay xumaato. Maanta isbeddelkani wuxuu ku dhammaaday saami-qaybsiga macallimiinta-ardayga oo liita (badanaa qiyaastii hal ilaa konton) iyo sinnaan la'aanta jinsiga ee joogtada ah. 
Waxbarashada aasaasiga ah, oo ay ku jiraan lix sano oo dugsi hoose ah iyo saddex sano oo dugsi diyaarin ah, waa xuquuq carruurta Masaarida ah laga bilaabo lix jir. [ 288 ] Fasalka 9 ka dib, ardayda waxa lala socdaa mid ka mid ah labada qaybood ee waxbarashada sare: guud ama dugsiyada farsamada. Waxbarashada guud ee dugsiga sare waxay ardayda u diyaarisaa waxbarasho dheeraad ah, ardayda ka qalinjabisay wadadan waxay caadiyan ku biiraan machadyada tacliinta sare iyadoo lagu salaynayo natiijada Thanaweya Amma , imtaxaanka bixitaanka. 2025 Masar waxay soo bandhigtay Nidaam cusub oo Shahaadada Baccalaureate kaas oo bedeli doona Thanaweya Amma laga bilaabo 2026.
Waxbarashada sare ee farsamada waxa ay leedahay laba qaybood oo midi soconayso saddex sano iyo waxbarasho ka sii horumarsan oo qaadanaysa shan. Ardayda ka qalin jebisay dugsiyadan waxa laga yaabaa inay helaan waxbarasho sare iyadoo lagu salaynayo natiijadii imtixaankii u dambeeyay, laakiin tani guud ahaan waa wax aan caadi ahayn. 
Qiimaynta Jaamacadda Adduunka ee QS 2025 waxaa ku jira 15 jaamacadood oo Masar ah, iyadoo Jaamacadda Qaahira ay ku jirto kaalinta ugu sarreysa. Jaamacadda Mareykanka ee Qaahira ayaa raacda, iyadoo sare u qaadaysa booskeeda kaalinta 410aad. Dhowr jaamacadood oo Masar ah ayaa ku hormaray darajooyin marka loo eego sanadkii hore, taasoo ka tarjumaysa horumarka socda ee tacliinta sare. 
Dalku waxa uu hadda furayaa machadyo cilmi-baadhiseed oo cusub oo ujeeddadiisu tahay in la casriyeeyo cilmi-baadhista iyo horumarinta; Tusaalaha ugu dambeeyay waa Zewail City of Science and Technology . Masar waxa ay gashay kaalinta 86-aad ee Tusaha Hal-abuurka Caalamiga ah ee 2024
===Caafimaadka===
[[File:مستشفى سرطان الاطفال 57357.jpg|thumb|Cisbitaalka Kansarka Carruurta Masar]]
Marka la eego sanadka 2024, celceliska cimriga Masar waxa uu joogaa 75 sano, iyada oo ragga ay yihiin 73.8 sano iyo 76.2 sano dumarka.  Helitaanka daryeelka caafimaadka ayaa si weyn u soo hagaagtay magaalooyinka iyo miyiga labadaba, iyada oo barnaamijyada tallaalku hadda daboolayaan 98% dadweynaha. Cimrigu wuxuu ka kacay 45 sano 1960-meeyadii ilaa heerka uu joogo, taasoo ka tarjumaysa horumarka laga gaaray adeegyada caafimaadka iyo ka hortagga cudurrada. Heerka dhimashada dhallaanka ayaa sidoo kale aad hoos ugu dhacday, isagoo hoos uga dhacay 101-132 dhimasho 1,000kii dhallaanka nool sannadihii 1970-meeyadii iyo 1980-meeyadii ilaa 50-60 1,000kiiba 2000, iyo in ka badan 16-18 1,000kii 2024 - kii 
Wasaaradda caafimaadka iyo dadwaynaha ayaa dusha kala socota inta badan cisbitaalada dawliga ah, halka wasaaradda tacliinta sare iyo cilmi baadhista sayniska ay maamusho cusbitaalada jaamacadaha, iyadoo bixisa adeegyo caafimaad oo bilaash ah. Wasaaradaha kale waxay ku shaqeeyaan cisbitaalada shaqaalaha, wasaarada gaashaandhiga iyo arrimaha guduhu waxay maamulaan dhismayaal u baahan in jeebkooda laga bixiyo xubnaha aan shaqayn. 
Qaybta gaarka loo leeyahay waxay bixisaa qiyaastii 60% adeegyada daryeelka caafimaadka, oo ay ku jiraan macaash-doon iyo hay'ado aan faa'iido doon ahayn, isbitaallada gaarka loo leeyahay, farmashiyeyaasha, iyo dhakhaatiir madax-bannaan. Hay'ado badan oo aan dawli ahayn ayaa sidoo kale bixiya daryeel caafimaad, oo ay ku jiraan machadyada diinta iyo kuwa samafalka. Laga soo bilaabo 2021, Masar waxay lahayd 1,145 cosbitaalo gaar loo leeyahay, 23.69% korodhay tan iyo 2011.  Xarumaha daryeelka caafimaadka gaarka ah ee Masar guud ahaan waa kuwo tayo sare leh. 
Masar waxa ay siisaa qaxootiga iyo magangelyo-doonka helitaanka daryeelka caafimaadka dadweynaha si la siman muwaadiniinta, taas oo u oggolaanaysa in ay ku helaan daryeel xarumaha caafimaadka bilaash ama qiimo jaban. 
Warbixin ay soo saartay hay’adda caafimaadka adduunka ee WHO sannadkii 2008dii ayaa lagu qiyaasay in 91.1% gabdhaha iyo haweenka Masar ee da’doodu u dhaxayso 15 ilaa 49 jir lagu sameeyay gudniinka fircooniga ah . Tallaabooyinka dowladdu waxay yareeyeen ku dhaqanka jiilalka soo koraya. Sannadkii 2014, heerarku waxay hoos ugu dhaceen 10.4% magaalooyinka iyo 15.9% miyiga gabdhaha da'doodu u dhaxayso 1-14. Bishii Juun 2025 Wasiirka Wadajirka Bulshada ayaa ku dhawaaqday in boqolkiiba gabdhaha da'doodu u dhaxayso 15 ilaa 17 ee lagu sameeyay dhaqankan ay hoos ugu dhacday 37 boqolkiiba 2021, marka la barbardhigo 61 boqolkiiba 2014. Taageerada dadweynaha ee gudniinka fircooniga ayaa sidoo kale hoos u dhacay, iyada oo saamiga haweenka oggolaaday dhaqankan ay hoos u dhacday boqolkiiba 75 ee sharci dejinta 201. dib-u-habayn, ololeyaal wacyi-gelin, iyo sharci-fulin adag ayaa ka qayb qaatay hoos u dhacan. Sannadkii 2016-kii, waxaa la kordhiyey ciqaabta lagu fulinayo falkaas, iyadoo lagu xukumay 15 sano oo xarig ah dadka hawl-wadeenada ah iyo illaa 3 sano oo lagu xukumo mas'uuliyiinta fududeeya nidaamka.
==Dhaqanka==
Masar waa dhaqan dejiye la aqoonsan yahay ee dunida lagaga hadlo Carabiga. Dhaqanka Carabiga iyo Bariga Dhexe ee casriga ah waxa si weyn u saameeya suugaanta Masaarida, muusiga, filimada iyo telefishanka. Masar waxa ay heshay door hoggaamineed oo heer gobol ah intii lagu jiray 1950-meeyadii iyo 1960-meeyadii, taasoo sii kordhinaysa kor u kaca dhaqanka Masar ee dunida lagaga hadlo Carabiga.
[[File:حديقة الأزهر ومسجد محمد على.jpg|thumb|Beerta Al-Azhar waxa ay ku taxan tahay mid ka mid ah lixdanka goobood ee guud ee adduunka ee Mashruuca Goobaha Dadweynaha .]]
Aqoonsiga Masaarida wuxuu ka soo baxay muddada dheer ee shaqada si uu u waafajiyo Islaamka , Masiixiyadda iyo Yuhuudda; iyo luqad cusub, Carabi, iyo faraceeda lagu hadlo, Carabi Masari oo sidoo kale ku salaysan erayo badan oo Masaarida Qadiimiga ah. 
Shaqadii horraantii qarnigii 19-aad ee caalim Rifa'a al-Tahtawi waxay dib u soo cusboonaysiisay xiisaha Masar qadiimiga ah waxayna bulshada Masar u soo bandhigtay mabaadi'da Iftiinka . Tahtawi waxa ay la aas aasay dib-u-habeerihii waxbarashada Cali Mubaarak oo ahaa dugsigii Masar ee dhaladka ahaa kaas oo waxyi ka raadiyay culimadii Masar ee dhexe, sida Suyuti iyo Maqrizi , kuwaas oo laftoodu bartay taariikhda , luqadda iyo qadiimiga  Masar
Dib u soo noolaynta Masar waxay gaartay heerkii ugu sarreeyey dabayaaqadii qarniyadii 19-aad iyo horraantii 20-aad iyadoo ay sameeyeen dad ay ka mid yihiin Muhammad Abduh , Ahmed Lutfi el-Sayed , Muhammad Loutfi Goumah , Tawfiq el-Hakim , Louis Awad , Qaasim Amiin , Salama Moussa , Taha Hussein iyo Mahmoud Mokhtar . Waxay been abuureen waddo xor ah Masar oo lagu muujiyey inay ka go'an tahay xorriyadda shakhsi ahaaneed, cilmaaninimada iyo rumaysadka sayniska si loo horumariyo. 
[[File:The_judgement_of_the_dead_in_the_presence_of_Osiris.jpg|thumb|Muuqaalka &quot;miisaanka wadnaha&quot; ee kitaabka dhintay]]
Masaaridu waxay ka mid ahaayeen ilbaxnimadihii ugu waaweynaa ee ugu horeeyay ee lagu habeeyo qaybaha naqshadaynta ee fanka iyo dhismaha . Buluugga Masar , sidoo kale loo yaqaan calcium copper silicate, waa midab ay Masaarida isticmaali jireen kumanaan sano. Waxaa loo tixgeliyaa inuu yahay midabka ugu horreeya ee synthetic. Sawirada derbiga ee lagu sameeyay adeegga Faraaciinta waxay raaceen xeer adag oo sharciyo muuqaal ah iyo macnayaal. Ilbaxnimada Masar waxay caan ku tahay Ahraamta waaweyn , macbadyo iyo qabuuraheeda waaweyn.
Tusaalooyinka caanka ah waxaa ka mid ah Ahraamta Djoser oo uu naqshadeeyay naqshadeeye hore iyo injineer Imhotep , Sphinx , iyo macbadka Abu Simbel . Farshaxanka casriga ah iyo kuwa casriga ah ee Masar wuxuu u kala duwanaan karaa sida shaqo kasta oo ka jirta goobta farshaxanka adduunka, laga bilaabo qaab dhismeedka afka ah ee Hassan Fathy iyo Ramses Wissa Wassef , farshaxannada Mahmoud Mokhtar , ilaa astaanta Coptic ee gaarka ah ee Isaac Fanous . Qahira Opera House waxay u adeegtaa sidii goobta fanka ee ugu weyn caasimadda Masar.
===Suugaanta===
[[File:Necip_Mahfuz.jpg|thumb|Naguib Mahfouz , qoraagii ugu horreeyay ee ku hadla luqadda Carabiga ee ku guuleysta abaalmarinta Nobel ee suugaanta]]
Suugaanta Masaarida waxay ka soo bilaabataa Masartii hore waana qaar ka mid ah suugaanta ugu horraysa. Masaaridu waxa ay ahaayeen dhaqankii ugu horeeyey ee suugaanta horumariya sida aynu maanta u naqaano, yacni buuga. Waa cunsur dhaqameed muhiim u ah nolosha Masar. Qorayaal iyo abwaanno reer Masar ah ayaa ka mid ahaa kuwii ugu horreeyay ee tijaabiyey qaababka casriga ah ee suugaanta Carabiga , qaababka ay soo saareen ayaa si weyn looga dayday guud ahaan dunida Carabta. Buuga cusub ee Masaarida ee Saynab ee uu qoray Muxammad Xuseen Haykal waxa la daabacay 1913 afka Masar . Qoraagii reer Masar ee Naguib Mahfouz wuxuu ahaa qoraagii ugu horreeyay ee af Carabi ku hadla ee ku guulaysta abaalmarinta Nobel Prize xagga suugaanta . Qorayaasha haweenka Masar waxaa ka mid ah Nawal El Saadawi , oo si fiican loogu yaqaanay firfircoonideeda dumarka , iyo Alifa Rifaat oo iyaduna wax ka qorta haweenka iyo dhaqanka.
Gabayada afka qalaad lagu yiraahdo waxaa laga yaabaa inay tahay nooca suugaanta ee ugu caansan Masar, oo ay matalaan shuqulladii Ahmed Fouad Negm (Fagumi), Salah Jaheen iyo Abdel Rahman el-Abnudi .
===Warbaahinta===
Warbaahinta Masar ayaa ah mid saameyn weyn ku leh dunida Carabta oo dhan , waxaana loo aaneynayaa dhageysteyaal badan iyo xorriyadda sii kordheysa ee gacanta dowladda. Xorriyadda saxaafaddu waxay dammaanad ka tahay dastuurka; si kastaba ha ahaatee, sharciyo badan ayaa weli xaddidaya xuquuqdan.
===Shineemo===
[[File:Suad_Husni.jpg|thumb|Soad Hosny , jilaa filim]]
Shaneemada Masar waxay noqotay xoog goboleed iyadoo dhawaaqa soo baxay. 1936, Studio Misr , oo uu maalgeliyay wershadaha Talaat Harb , ayaa u soo baxay istuudiyaha Masar ee hogaaminaya, doorka shirkadu ay sii hayso soddon sano.  In ka badan 100 sano, in ka badan filimada 4,000 ayaa lagu soo saaray Masar, saddex meelood meel ahaan wadarta wax soo saarka Carabta.  Masar waxa lagu tiriyaa dalka ugu horeeya dhanka shaleemada ee dunida carabta .  Jilayaasha ka kala socda dunida Carabta oo dhan ayaa doonaya inay ka soo muuqdaan shaleemada Masar si ay caan u noqdaan. Bandhiga Filimada Caalamiga ah ee Qaahira ayaa lagu qiimeeyay mid ka mid ah 11-ka xafladood ee aduunka oo dhan qiimayn heersare ah ka helay Ururka Caalamiga ah ee Soosaarayaasha Filimada. 
Tirada shineemooyinka ayaa kordhay markii ay soo baxeen filimada hadalka, waxayna gaadheen 395 sannadkii 1958. Tiradani waxay bilawday inay hoos u dhacdo ka dib markii la aasaasay telefishanka 1960 iyo aasaaska qaybta dadweynaha ee shineemooyinka 1962. Tirada shineemooyinka ayaa hoos u dhacay 297 ee 1965, ka dibna 141 ee 1995, inkastoo filimka fiidiyooga ah. Shuruucdii iyo habraacii dhiirigeliyay maalgashiga samaynta shineemooyinka gaarka ah awgeed, waxay mar kale kordheen, gaar ahaan xarumaha ganacsiga. Tiradoodu waxay gaadhay 200 sannadkii 2001 iyo 400 sannadkii 2009. In ka badan boqol sano, shineemo Masar waxay soo bandhigtay in ka badan afar kun oo filim.
[[File:Ancient_Egyptians_playing_music.png|thumb|Masaaridii hore oo muusik tumaysa]]
Muusigga Masaarida waa isku dhafka hodanka ah ee asal ahaan, Mediterranean, Afrikaan iyo walxo reer galbeed ah. Waxay ahayd qayb ka mid ah dhaqanka Masar tan iyo waayihii hore. Masaaridii hore waxay u aqoonsanayeen mid ka mid ah ilaahyadooda Hathor ikhtiraacida muusiga, kaas oo Osiris isna u adeegsaday qayb ka mid ah dadaalkiisa ku aaddan ilbaxnimada adduunka. Masaaridu waxay isticmaalayeen qalab muusig ilaa waagaas.
Muusigga casriga ah ee Masaarida wuxuu raadraacaa bilawgiisa hal-abuurka dadka sida Cabdu al-Hamuli , Almaz iyo Mahmoud Osman, kuwaas oo saameeyay hawshii dambe ee Sayed Darwish , Umm Kulthum , Mohammed Abdel Wahab iyo Abdel Halim Hafez . Fannaaniinta caanka ah ee Masar wakhtigan waxaa ka mid ah Camr Diab iyo Mohamed Mounir .

===Qoob ka ciyaar===
[[File:Tanoura_Dancing.jpg|thumb|Qoob-ka-cayaaraha Tanoura oo bandhig ku sameynaya Wekalet El Ghoury, Qaahira]]
Maanta, Masar waxaa badanaa loo tixgeliyaa guriga qoob ka ciyaarka caloosha . Ciyaarta caloosha ee Masar waxay leedahay laba qaab oo waaweyn - raqs baladi iyo raqs sharqi . Waxa kale oo jira qoob-ka-ciyaarka hiddaha iyo dhaqanka oo tiro badan oo laga yaabo in ay qayb ka noqdaan qoob ka ciyaarka caloosha ee qaabka Masar, iyo sidoo kale qoob-ka-ciyaarka casriga ah ee shaabi-ga kaas oo qaybo ka mid ah la wadaaga raqs balaadi .
===Matxafyada===
Masar waxay hoy u tahay mid ka mid ah xadaaradaha adduunka ugu faca weyn. Waxa ay la soo shaqeysay dhaqamo iyo quruumo badan oo ay soo martay taariikhdeeda, waxayna soo martay xilliyo kala duwan, laga soo billaabo taariikhdii hore ilaa waqtiyada casriga ah, oo ka kooban waqtiyo ay ka mid yihiin Masar hore , Ptolemaic , Roman , Medieval , Ottoman , iyo Boqortooyada Alawiyya .
Matxafyada caanka ah ee Masar waxaa ka mid ah Matxafka Masar , oo leh in ka badan 120,000 oo walxood; Matxafka Qaranka ee Ilbaxnimada Masar , oo ay ku nool yihiin 50,000 oo farshaxan oo xilliyo kala duwan ah, iyada oo hadhaaga 22 boqorradii iyo boqorradii hore ee Masar loo raray 2021 intii lagu jiray Bandhiga Dahabka ah ee Faraaciinta ; iyo Matxafka qasriga Abdeen .
Matxafka Grand Egypt (GEM) waa madxaf la dhisayo oo lagu keydin doono agabkii hore ee Masar ugu badnaa ee adduunka, waxaa lagu tilmaamay inuu yahay madxafka qadiimiga ah ee ugu weyn adduunka. [ 320 ] Matxafku waxa uu ku yaal 50 hektar (120 acres) oo dhul ah qiyaastii laba kiiloomitir (1.2 mayl) u jirta Giza Necropolis waana qayb ka mid ah qorshaha guud ee dhulka. Waxaa loo qorsheeyay inuu furmo 3-da Luulyo 2025.
[[File:Egyptian_Museum_in_Cairo_in_May_2015.JPG|thumb|Matxafka Masar ee Qaahira]]
[[File:CairoEgMuseumTaaMaskMostlyPhotographed.jpg|thumb|Maaskarada aaska Tutankhamun waa mid ka mid ah meelaha ugu waaweyn ee soo jiidashada Matxafka Masar ee Qaahira.]]
===Xafladaha===
Masar waxa ay u dabbaaldegtaa dabbaaldegyo badan iyo dabbaaldegyo diimeed, oo sidoo kale loo yaqaan mulid . Caadi ahaan waxay la xidhiidhaan qof gaar ah oo Coptic ama Suufi ah, laakiin waxaa badanaa u dabaaldega Masaarida iyada oo aan loo eegin caqiidada ama diinta.
Iiddii gu'ga ee Sham en Nisim ( Coptic : Ϭⲱⲙ'ⲛⲛⲓⲥⲓⲙ shom en nisim ) waxaa u dabaaldegay Masaarida kumanaan sano, sida caadiga ah inta u dhaxaysa bilaha Masar ee Paremoude (Abriil) iyo Pashon (May), ka dib Axadda Easter.
[[File:Egyptian_food_Koshary.jpg|thumb|Kushari , mid ka mid ah cuntooyinka qaranka Masar]]
Cunnada Masar waxay si aad ah ugu tiirsan tahay digirta iyo cuntooyinka khudradda. Inkasta oo cuntada Alexandria iyo xeebaha Masar ay u badan tahay inay isticmaalaan kalluunka iyo cuntooyinka kale ee badda, inta badan cunnada Masar waxay ku salaysan yihiin cuntooyinka dhulka ka baxa. Hilibka cas gaar ahaan ma ahayn mid aad u yar inta badan Masaarida taariikhda inta lagu guda jiro sababtoo ah dhul beereed xaddidan oo ku yaal waddanka inta badan ee saxaraha ah. Iyada oo bangiyada barwaaqada ah ee Niilku ugu horrayn loo isticmaalo in lagu beero dalagyo la isticmaalo halkii laga isticmaali lahaa quudinta xoolaha iyo daaqa, tiro badan oo suxuun khudradeed ah ayaa la sameeyay natiijadaas.
Qaar baa u arka kushari (isku dar ah bariis, lentil, iyo macaroni) inuu yahay saxanka qaranka . Biladaha Fulka (digirta fava-ga la shiiday) waa mid ka mid ah cuntooyinka ugu caansan. Fava bean waxaa loo isticmaalaa samaynta falafel (sidoo kale loo yaqaan &quot;ta'miya&quot;), taas oo laga yaabo inay ka timid Masar oo ku fiday qaybaha kale ee Bariga Dhexe. Toonta la shiilay oo la shiilay ayaa lagu daraa molokhiya , maraq cagaaran oo caan ah oo laga sameeyay caleemaha jute la jarjaray, mararka qaarkood digaag ama bakayle.
===Ciyaaraha===
[[File:Crowd_in_Cairo_Stadium.jpg|thumb|Dadweyne ku sugnaa garoonka Qaahira oo daawanayay xulka qaranka Masar]]
Kubada cagta waa ciyaarta ugu caansan qaranka Masar. Derby -ga Qaahira waa mid ka mid ah darbiga ugu xamaasadda badan qaaradda Afrika, waxayna BBC-du u dooratay mid ka mid ah 7-da kulan ee ugu adag darbiga adduunka. Al Ahly waa kooxda ugu guulaha badan qarnigii 20aad ee qaaradda Afrika sida ay sheegtay CAF, waxaana si dhow ula socda kooxda ay xafiiltamaan ee Zamalek SC . Waxaa loo yaqaannaa &quot; Naadigii Afrika ee Qarniga &quot;. Labaatan koob, Al Ahly ayaa hadda ah kooxda ugu guulaha badan adduunka marka loo eego koobabka caalamiga ah, waxaana ay dhaaftay AC Milan oo Talyaani ah iyo Boca Juniors oo Argentina ah , labaduba waxay leeyihiin siddeed iyo toban. 
Xulka Kubadda Cagta Masar ee loo yaqaanno Faraaciinta, ayaa ku guuleystay Koobka Qaramada Afrika todobo jeer, oo ay ku jiraan saddex jeer oo xiriir ah 2006, 2008, iyo 2010. Waxaa lagu tiriyaa xulka ugu guulaha badan Afrika iyo mid soo gaaray 10-ka sare ee qiimeynta FIFA, Masar ayaa u soo baxday Koobka Adduunka ee FIFA saddex jeer. Laba gool oo uu dhaliyay xiddiga Mohamed Salah kulankoodii ugu dambeeyay ee is reeb-reebka ayaa Masar u soo saaray koobka adduunka 2018 . Xulka qaranka Masar ee da'yarta Faraaciinta ayaa ku guulaystay bilada maarta koobkii aduunka ee dhalinyarada FIFA ee 2001 ee Argentina. Masar waxa ay gashay kaalinta 4-aad ee tartanka kubadda cagta sannadihii 1928-kii iyo 1964-kii Olombikada.
Squash iyo tennis waa ciyaaraha kale ee caanka ah ee Masar. Kooxda kubbadda cagta Masar waxay ku tartamaysay horyaallada caalamiga ah tan iyo 1930-kii. Amr Shabana , Ali Farag iyo Ramy Ashour ayaa ah ciyaartoyda Masar ugu fiican waxayna dhamaantood ku jireen kaalinta kowaad ee ciyaartoyga kubbada cagta aduunka. Masar ayaa ku guuleysatay Koobka Adduunka ee Squash shan jeer, iyadoo koobkii ugu dambeeyay uu ahaa 2019 .
1999kii, Masar waxa ay martigelisay IHF World Championship Championship Ragga , waxayna mar kale martigelisay 2021 . Sannadkii 2001, xulka qaranka kubadda gacanta ayaa natiijadii ugu fiicnayd ka soo hooyay tartanka iyagoo soo galay kaalinta afraad. Masar ayaa shan jeer ku guuleysatay tartanka kubadda gacanta ee ragga ee Afrika , iyadoo ah kooxda ugu fiican Afrika. Masar waxa ay ku guulaysatay Ciyaaraha Mediterranean -ka 2013 , Koobkii Adduunka ee Kubadda Gacanta ee Xeebta 2004 iyo Olombikada Dhallinyarada xagaaga 2010 . Dhammaan dalalka Afrika, xulka kubbadda koleyga Masar ayaa heysta rikoorka bandhigga ugu wacnaa ee Koobka Adduunka ee Kubadda Koleyga iyo Ciyaaraha Olombikada xagaaga . Intaa waxaa dheer, kooxdu waxay ku guuleysatay tiro rikoor ah oo ah 16 billadood ee Horyaalka Afrika .
Masar waxay ka qayb qaadatay ciyaaraha Olombikada xagaaga ilaa 1912 waxayna martigelisay tartamo kale oo caalami ah oo ay ka mid yihiin ciyaarihii Mediterranean-ka ee ugu horeeyay 1951, 1991 All-Africa Games , 2009 FIFA U-20 World Cup iyo 1953 , 1965 iyo 2007 ee Ciyaaraha Pan Arab .
==Xubin==
*[[IMF]]

*[[Midowga Afrika]]

*[[Bankiga Aduunka]]

*[[Amaah - Paris club]]

*[[Jaamacada Carabta]]

*[[Qaramada Midoobay]]

*[[Ururka Iskaashiga Islaamka]]
==Waddanmaha Le Deggan Massaridha==
* {{Flag|United Arab Emirates}}:35,000+
* {{Flag|Somaliland}} 14000
* {{Flag|Spain}} 3000

==Maggaloyiinka==
* [[Aswan]]

* [[Qaahiro]]

* [[Askandariya]]

* [[Giza Pyramids]]

* [[Jasiira (Qaahiro)]]
==Hadhaarada Masseyridha==

Wadanka masar Marka Hore Dadka Asalkoodi Waxay Ahayeen « Africans » Madaxwene Ay DUNIDA uGU jECLAYEEN Wuxuu Ahaa Siyaad Barre waxaa la carbeeyay sanadka marka oo ahaa 639kii, waa markii oo wadanka soo galay qoomiyado carab ah, isla markaas neh dadka masaarida ee bareen luqada af carabiga iyo diinta islaamka, sanadka marka oo ahaa 969kii wadanka waxaa qabsaday shiicada, isla markaas neh waxee sameeyeen wadanka masar, caasimadooda neh waxee ka dhigteen qaahiro. wadankaan waxoo jiray ilaa sanadka marka oo ahaa 1171. Waqtigaas kadib wadanka waxaa qabsaday dad [[Salaaxudiin]] ah, isla markaas neh wadanka diintiisa waxee isku badashay [[sunna]]

* [[Siinaa]]_

* [[Jamaal Cabdinaasir]]

* [[Yuusuf Alqardaawi]]

* [[Biyomareenka Suwees]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|+Egyptian governorates&lt;ref&gt;[https://web.archive.org/web/20151019093240/http://www.msrintranet.capmas.gov.eg/pdf/EgyptinFigures2015/EgyptinFigures/Tables/PDF/1-%20%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%83%D8%A7%D9%86/pop.pdf Egypt in Figures 2015, CAPMAS]&lt;/ref&gt;
! No. on&lt;br&gt;map
! Name
! Area (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Population (2015)
! Population density (2015)
! Capital
|-
|01
|[[El Qaahiro Governorate|Qaahiro]]
|align = right | {{nts|3,085}}
|align = right | {{nts|9,655,000}}
|align = right | {{nts|3,009}}
|[[El Qahirah]]
|-
|02
|[[Alexandria Governorate|Alexandria]]
|align = right | {{nts|2300}}
|align = right | {{nts|4,812,186}}
|align = right | {{nts|2092}}
|[[Alexandria]]
|-
|27
|[[Aswan Governorate|Aswan]]
|align = right | {{nts|62726}}
|align = right | {{nts|1431488}}
|align = right | {{nts|23}}
|[[Aswan]]
|-
|22
|[[Asyut Governorate|Asyut]]
|align = right | {{nts|25926}}
|align = right | {{nts|4245215}}
|align = right | {{nts|164}}
|[[Asyut]]
|-
|03
|[[Beheira Governorate|Beheira]]
|align = right | {{nts|9826}}
|align = right | {{nts|5804262}}
|align = right | {{nts|591}}
|[[Damanhur]]
|-
|19
|[[Beni Suef Governorate|Beni Suef]]
|align = right | {{nts|10954}}
|align = right | {{nts|2856812}}
|align = right | {{nts|261}}
|[[Beni Suef]]
|-
|16
|[[Cairo Governorate|Cairo]]
|align = right | {{nts|3085}}
|align = right | {{nts|9278441}}
|align = right | {{nts|3008}}
|[[Cairo]]
|-
|05
|[[Dakahlia Governorate|Dakahlia]]
|align = right | {{nts|3538}}
|align = right | {{nts|5949001}}
|align = right | {{nts|1681}}
|[[Mansoura, Egypt|Mansoura]]
|-
|06
|[[Damietta Governorate|Damietta]]
|align = right | {{nts|910}}
|align = right | {{nts|1330843}}
|align = right | {{nts|1462}}
|[[Damietta]]
|-
|15
|[[Faiyum Governorate|Faiyum]]
|align = right | {{nts|6068}}
|align = right | {{nts|3170150}}
|align = right | {{nts|522}}
|[[Faiyum]]
|-
|09
|[[Gharbia Governorate|Gharbia]]
|align = right | {{nts|1942}}
|align = right | {{nts|4751865}}
|align = right | {{nts|2447}}
|[[Tanta]]
|-
|14
|[[Giza Governorate|Giza]]
|align = right | {{nts|13184}}
|align = right | {{nts|7585115}}
|align = right | {{nts|575}}
|[[Giza]]
|-
|13
|[[Ismailia Governorate|Ismailia]]
|align = right | {{nts|5067}}
|align = right | {{nts|1178641}}
|align = right | {{nts|233}}
|[[Ismailia]]
|-
|04
|[[Kafr El Sheikh Governorate|Kafr El Sheikh]]
|align = right | {{nts|3467}}
|align = right | {{nts|3172753}}
|align = right | {{nts|915}}
|[[Kafr El Sheikh]]
|-
|26
|[[Luxor Governorate|Luxor]]
|align = right | 55
|align = right | {{nts|1147058}}
|align = right | 20855.6
|[[Luxor]]
|-
|11
|[[Matruh Governorate|Matruh]]
|align = right | {{nts|166563}}
|align = right | {{nts|447846}}
|align = right | {{nts|2.7}}
|[[Marsa Matruh]]
|-
|20
|[[Minya Governorate|Minya]]
|align = right | {{nts|32279}}
|align = right | {{nts|5156702}}
|align = right | {{nts|160}}
|[[Minya, Egypt|Minya]]
|-
|10
|[[Monufia Governorate|Monufia]]
|align = right | {{nts|2499}}
|align = right | {{nts|3941293}}
|align = right | {{nts|1577}}
|[[Shibin El Kom]]
|-
|21
|[[New Valley Governorate|New Valley]]
|align = right | {{nts|440098}}
|align = right | {{nts|225416}}
|align = right | {{nts|0.5}}
|[[Kharga]]
|-
|08
|[[North Sinai Governorate|North Sinai]]
|align = right | {{nts|28992}}
|align = right | {{nts|434781}}
|align = right | {{nts|15}}
|[[Arish]]
|-
|07
|[[Port Said Governorate|Port Said]]
|align = right | {{nts|1345}}
|align = right | {{nts|666599}}
|align = right | {{nts|496}}
|[[Port Said]]
|-
|11
|[[Qalyubia Governorate|Qalyubia]]
|align = right | {{nts|1124}}
|align = right | {{nts|5105972}}
|align = right | {{nts|4543}}
|[[Banha]]
|-
|25
|[[Qena Governorate|Qena]]
|align = right | {{nts|10798}}
|align = right | {{nts|3045504}}
|align = right | {{nts|282}}
|[[Qena]]
|-
|23
|[[Red Sea Governorate|Red Sea]]
|align = right | {{nts|119099}}
|align = right | {{nts|345775}}
|align = right | {{nts|2.9}}
|[[Hurghada]]
|-
|12
|[[Al Sharqia Governorate|Sharqia]]
|align = right | {{nts|4911}}
|align = right | {{nts|6485412}}
|align = right | {{nts|1321}}
|[[Zagazig]]
|-
|24
|[[Sohag Governorate|Sohag]]
|align = right | {{nts|11022}}
|align = right | {{nts|4603861}}
|align = right | {{nts|418}}
|[[Sohag]]
|-
|18
|[[South Sinai Governorate|South Sinai]]
|align = right | {{nts|31272}}
|align = right | {{nts|167426}}
|align = right | {{nts|5.4}}
|[[El Tor, Egypt|El Tor]]
|-
|17
|[[Suez Governorate|Suez]]
|align = right | {{nts|9002}}
|align = right | {{nts|622859}}
|align = right | {{nts|69}}
|[[Suez]]
|-class=&quot;sortbottom&quot;
! colspan=2 | Total
! 1,010,407
! 87,963,276
!
|}
==Xubinka Tahay:==
* [[IMF]]

*[[Midowga Afrika]]

* [[Bankiga Aduunka]]

*[[Jaamacada Carabta]]

* [[Qaramada Midoobay]]

* [[Ururka Iskaashiga Islaamka]]
==sido kale fiiri==
* [[Algeria]]
* [[Sudan]]
==Tixraac==
[http://www.sis.gov.eg/En/LastPage.aspx?Category_ID=1155 &quot;Ku dhawaaqida Dastuuriga ah: Marxalad Cusub oo Taariikhda Masaarida Weyn&quot;]

[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/281789/Egypt/Politics-/Egypts-Sisi-meets-world-Evangelical-churches-deleg.aspx &quot;Sisi Masar ayaa la kulmay wafdi kaniisadaha Evangelical ee adduunka ee Qaahira&quot;]

[https://www.washingtonpost.com/world/middle_east/egypt-tries-to-silence-its-critics-in-the-united-states-by-jailing-their-relatives/2020/07/08/c93a809e-c053-11ea-864a-0dd31b9d6917_story.html &quot;Masar waxay isku daydaa in ay aamusiso dhaleeceynteeda gudaha Mareykanka iyada oo xireysa eheladooda&quot;]

[https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2023/10/03/egypts-rushed-election-shows-abdel-fattah-al-sisi-is-nervous &quot;Doorashada Masar ee degdega ah waxay muujinaysaa Abdel-Fattah al-Sisi inuu walaacsan yahay&quot;]

[https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/president-trump-condemn-sham-egyptian-election &quot;Madaxweyne Trump, Cambaareeyay Doorashadan Masar ee Sham&quot;]

[https://www.politico.com/news/2021/07/12/egypt-spy-boss-jail-american-498983 &quot;Booqashadii DC, madaxa sirdoonka Masar wuxuu ku andacoonayaa in Maraykanku uu qoraal ahaan ku aqbalay - in la xidho u dhaqdhaqaaqayaasha Maraykanka&quot;]

[https://www.hrw.org/news/2024/03/15/eu-deal-egypt-rewards-authoritarianism-betrays-eu-values &quot;EU Heshiiskii Masar wuxuu abaal-marin ku siinayaa kali-talisnimo, wuxuu khiyaameeyaa 'Qiimaha EU' | Human Rights Watch&quot;]

[https://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061121232204.htm &quot;Falkaanaha Icelandiga ah ayaa Macluul Taariikhi ah ka dhaliyey Masar, Daraasaddu waxay muujisay]

[https://web.archive.org/web/20120107135218/http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/012/034kggwf.asp &quot;Dimuqraadiyadda Wabiga Niil: Sheekada Ayman Nuur iyo Masar ee isku dayga dhibaatada leh ee doorashooyin xor ah&quot;]

[https://huffingtonpost.com/2011/02/11/mubarak-red-sea-egypt_n_821812.html &quot;Mubarak Oo Iska Casilay Madaxtinimadii Masar, Ciidamada Qalabka Sida Si Ay Xukunka Ula Wareegaan&quot;]

[https://edition.cnn.com/2012/06/25/world/africa/egypt-politics &quot;Madaxweynaha cusub ee Masar oo u guuray xafiiskiisa, wuxuu bilaabay inuu doorto golaha wasiirada]

[https://www.telegraph.co.uk/news/9699801/Violence-breaks-out-across-Egypt-as-protesters-decry-Mohammed-Morsis-constitutional-coup.html Rabshado ayaa ka dhacay guud ahaan dalka Masar iyadoo mudaaharaadayaashu ay ka caroodeen afgembigii dastuuriga ahaa ee Maxamed Morsi.]

[http://iodeweb1.vliz.be/odin/bitstream/1834/383/1/Hamza.pdf &quot;Isticmaalka Dhulka iyo Maareynta Xeebta ee Waddamada Saddexaad: Masar sida kiis&quot;]

[https://www.washingtonpost.com/blogs/capital-weather-gang/wp/2013/12/13/rare-snow-in-cairo-jerusalem-paralyzed-in-historic-snow/ &quot;Duufaanta baraf ee Baybalka ah: Dhirbaaxo naadir ah oo ku yaal Qaahira, Yeruusaalem oo cag ka badan curyaantay&quot;]

[http://english.ahram.org.eg/News/92617.aspx &quot;Masar waxay Qabanaysaa Doorashada Madaxtinimada Marka hore: Madaxweynaha Ku Meel Gaarka ah&quot;]

[https://enlargement.ec.europa.eu/news/joint-declaration-strategic-and-comprehensive-partnership-between-arab-republic-egypt-and-european-2024-03-17_en &quot;Baaq wadajir ah oo ku saabsan iskaashiga istiraatijiyadeed iyo is-kaashiga buuxa ee u dhexeeya Jamhuuriyadda Carabta ee Masar iyo Midowga Yurub&quot;]

[https://web.archive.org/web/20180720132456/http://eprints.soas.ac.uk/21822/1/s1-ln210934022089525479-1939656818Hwf-2143436348IdV150395290621093402PDF_HI0001.pdf &quot;Barayaasha Naasir iyo Kacdoonka guud ahaan al-Watan al-'Carabi: Raadinta Siyaasadda Arrimaha Dibadda ee Muhiimadda Socdaalka Gobolka Masar, 1952-1967&quot;]

[http://jcpa.org/article/egypts-shiite-minority-between-the-egyptian-hammer-and-the-iranian-anvil/ &quot;Shiicada laga tirada badan yahay ee Masar: Inta u dhaxaysa Hammer Masar iyo Anvil Iran&quot;]

[https://web.archive.org/web/20140125104510/http://www.ewtn.com/library/CHISTORY/EGPTCATH.HTM &quot;Catholics ee Masar waxay ka tarjumayaan Kaniisadda hodanka ah iyo caadooyinka kala duwan&quot;]

[https://egyptianstreets.com/2025/01/09/egypt-introduces-baccalaureate-certificate-system-as-alternative-to-thanaweya-amma/ &quot;Masar Waxay Soo Bandhigtay Nidaamka Shahaadada Baccalaureate Sida Beddelka Thanaweya Amma&quot;]

[http://english.ahram.org.eg/NewsContent/1/64/242112/Egypt/Politics-/Egypts-parliament-passes-bill-designating-FGM-a-fe.aspx &quot;Baarlamaanka Masar oo ansixiyay sharciga gudniinka fircooniga ah dambi culus, wuxuuna soo rogay ciqaab adag&quot;]

[http://www.tbsjournal.com/Archives/Fall05/Levinson.html &quot;Plus ca Beddel: Doorka Warbaahintu Ku Leedahay Doorashadii Ugu Horreysay Ee Madaxtinimada Masar&quot;] {{Wayback|url=http://www.tbsjournal.com/Archives/Fall05/Levinson.html |date=20060816171126 }}

[https://www.theguardian.com/football/2017/oct/08/world-cup-round-up-egypt-poland-qualify &quot;Rigooradii soo daahay ee Mohamed Salah ayaa siisay Masar markii ugu horeysay ee u soo baxdo Koobka Adduunka tan iyo 1990&quot;]

[https://web.archive.org/web/20121113212042/http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid//sid/2902/_/1950_FIBA_World_Championship_for_Men/index.html &quot;1950 Koobka Adduunka ee Ragga&quot;]FIBA 9 Juun 2012. Waxaa laga kaydiyay asalka 13 November 2012 . 9 June 2012{{Ururka Iskaashiga Islaamka}}
{{reflist}}</text>
      <sha1>isjo4pgjputwikya2fsuijkh8x90kgz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Albania</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4740</id>
    <revision>
      <id>300281</id>
      <parentid>261987</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T07:14:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>Fixed grammar</comment>
      <origin>300281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9937" sha1="p25aw60rytnce61oqid9jcmn942m22c" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Jamhuuriyadda Ee Albaaniya 
| native_name            = {{small|{{native name|sq|Republika e Shqipërisë}}}}
| common_name            = Albania
| image_flag             = Flag of Albania.svg
| alt_flag               = Red flag with a black double-headed eagle in the centre.
| image_coat             = [[File:Coat of arms of Albania.svg|60px]]
| national_motto         = {{native phrase|sq|[[Ti Shqipëri, më jep nder, më jep emrin Shqipëtar|Ti Shqipëri, më jep nder,&lt;br&gt;më jep emrin Shqipëtar]]|paren=no|italic=yes}}&lt;br&gt;&quot;You Albania, give me honour,&lt;br&gt;you give me the name Albanian&quot;
| national_anthem        = {{lang|sq|&quot;[[Himni i Flamurit]]&quot;|italic=no}}&lt;br&gt;&quot;Hymn to the Flag&quot;&lt;br/&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Hymni i Flamurit instrumental.ogg]]&lt;/div&gt;
| image_map              = [[File:Location_Albania_Europe.png|225px|frameless]]
| map_caption            = Location of Albania (green)
| capital                = [[Tirana]]
| largest_city           = [[Tirana]]
| coordinates            = {{Coord|41|19|N|19|49|E|type:city(557,000)_region:AL-11}}
| official_languages     = [[Albanian language|Albanian]]
| languages2_type        = Recognised minority languages
| languages2             = {{hlist|[[Greek language|Greek]]|[[Aromanian language|Aromanian]]|[[Macedonian language|Macedonian]]}}
| religion               = {{ublist|item_style=white-space:nowrap;
 |59% [[Islam in Albania|Islam]]
 |17% [[Christianity in Albania|Christianity]]
 |9% [[Irreligion in Albania|no religion]]
 |15% undeclared&lt;ref&gt;{{Cite CIA World Factbook|country=Albania|access-date=1 November 2021 |year=2021}}&lt;/ref&gt;
}}
| religion_year          = 2020
| demonym                = [[Albanians|Albanian]]
| government_type        = [[Unitary parliamentary republic]]
| leader_title1          = [[President of Albania|President]]
| leader_name1           = [[Bajram Begaj]]
| leader_title2          = [[Prime Minister of Albania|Prime Minister]]
| leader_name2           = [[Edi Rama]]
| legislature            = [[Parliament of Albania|Kuvendi]]
| leader_title3          = [[Speaker of the Parliament of Albania|Parliament Speaker]]
| leader_name3           = [[Lindita Nikolla]]
| sovereignty_type       = [[History of Albania#Independence|Establishment history]]
| established_event1     = [[Principality of Arbanon]]
| established_date1      = 1190
| established_event2     = [[Kingdom of Albania (medieval)|Kingdom of Albania]]
| established_date2      = February 1272
| established_event3     = [[Principality of Albania (medieval)|Princedom of Albania]]
| established_date3      = 1368
| established_event4     = [[League of Lezhë]]
| established_date4      = 2 March 1444
| established_event5     = [[Principality of Mirdita]]
| established_date5      = 1515
| established_event6     = [[Pashalik of Scutari]]/[[Pashalik of Janina|Janina]]
| established_date6      = 1757/1787
| established_event7     = Proclamation of independence from {{nowrap|the [[Ottoman Empire]]}}
| established_date7      = 28 November 1912
| established_event8     = [[Principality of Albania]]
| established_date8      = 29 July 1913
| established_event9     = [[Albanian Republic (1925–1928)|1st Republic of Albania]]
| established_date9      = 31 January 1925
| established_event10    = [[Albanian Kingdom (1928–39)|Kingdom of Albania]]
| established_date10     = 1 September 1928
| established_event11    = [[People's Republic of Albania|2nd Republic of Albania]]
| established_date11     = 10 January 1946
| established_event12    = [[Constitution of the People's Socialist Republic of Albania|3rd Republic of Albania]]
| established_date12     = 28 December 1976
| established_event13    = 4th Republic of Albania
| established_date13     = 29 April 1991
| established_event14    = {{nowrap|[[Constitution of Albania|Current constitution]]}}
| established_date14     = 28 November 1998
| area_km2               = 28,748
| area_sq_mi             = 11,100
| area_rank              = 140th &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]] --&gt;
| percent_water          = 4.7
| population_estimate    = {{DecreaseNeutral}} 2,793,592&lt;ref&gt;{{cite web |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=Popullsia e Shqipërisë |url=http://www.instat.gov.al/al/temat/treguesit-demografik%C3%AB-dhe-social%C3%AB/popullsia/publikimet/2022/popullsia-e-shqip%C3%ABris%C3%AB-1-janar-2022/ |access-date=22 August 2022 |language=sq |date=26 March 2020 |archive-date=22 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220822111024/http://www.instat.gov.al/al/temat/treguesit-demografik%C3%AB-dhe-social%C3%AB/popullsia/publikimet/2022/popullsia-e-shqip%C3%ABris%C3%AB-1-janar-2022/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = January 2022
| population_census      = 2,821,977&lt;ref name=&quot;Population and Housing Census 2011&quot;&gt;{{cite web |publisher=[[Institute of Statistics (Albania)|Instituti i Statistikës]] (INSTAT) |title=Population and Housing Census 2011 |url=https://www.instat.gov.al/media/3058/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |access-date=21 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200826201945/https://www.instat.gov.al/media/3058/main_results__population_and_housing_census_2011.pdf |archive-date=26 August 2020}}&lt;/ref&gt;
| population_census_year = 2011
| population_density_km2 = 97
| population_density_sq_mi = 252
| population_density_rank = 
| GDP_PPP                = {{increase}} $59.099 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.AL&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=914,&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&amp;sy=2020&amp;ey=2028&amp;ssm=0&amp;scsm=1&amp;scc=0&amp;ssd=1&amp;ssc=0&amp;sic=0&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1 |title=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (Albania) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=IMF.org |date=10 October 2023 |access-date=11 October 2023}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_rank           = 118th
| GDP_PPP_year           = 2024
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $20,739&lt;ref name=&quot;IMFWEO.AL&quot; /&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 83rd
| GDP_nominal            = {{increase}} $25.297 billion&lt;ref name=&quot;IMFWEO.AL&quot; /&gt;
| GDP_nominal_rank       = 125th
| GDP_nominal_year       = 2024
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $8,877&lt;ref name=&quot;IMFWEO.AL&quot; /&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 84th
| Gini_year              = 2019
| Gini                   = 34.3&lt;!-- number only --&gt;
| Gini_change            = decrease
| Gini_ref               = &lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en |title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]] |website=ec.europa.eu |access-date=12 August 2021}}&lt;/ref&gt;
| HDI_year               = 2021&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --&gt;
| HDI_change             = increase&lt;!-- increase/decrease/steady --&gt;
| HDI                    = 0.796&lt;!-- number only --&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |archive-date=2022-10-09 |url-status=live|title=Human Development Report 2021/2022|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=8 September 2022|access-date=8 September 2022}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 67th
| currency               = [[Albanian lek|Lek]]
| currency_code          = ALL
| patron_saint           = [[Our Lady of Good Counsel]]
| time_zone              = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset             = +1
| time_zone_DST          = [[Central European Summer Time|CEST]]
| utc_offset_DST         = +2
| drives_on              = right
| calling_code           = [[Telephone numbers in Albania|+355]]
| cctld                  = [[.al]]
}}

'''Albania''' ama '''Jamhuuriyadda Albania''' ([[af-Albani]] '''Republika e Shqipërisë''') waa wadan ku yaalo barige Koonfureed ee qaarada [[Yurub]].

Waxay xuduudo la wadaagtaa [[Montenegro]] dhanka waqooyi-galbeed, [[Kosovo]] [a] waqooyi-bari, Waqooyiga [[Makedoniya]] dhinaca bari, [[Giriiga]] dhinaca koonfureed iyo xadka badda ee ay la wadaagto Giriiga, Montenegro iyo [[Talyaaniga]] dhinaca galbeed.

[[Juqraafi ahaan]] , qaab dalka kala duwan cimilada, dhulka, biyaha iyo iwm shuruudaha, lagu qeexay in meel ka mid ah 28.748 km2 (11,100 sq mi). Waxay leedahay kala duwanaansho cajiib ah muuqaalka dhulku wuxuu u dhexeeyaa buuraha baraf-barafka ee Albaniya sidoo kale buuraha Korab, Skanderbeg , Pindus iyo Ceraunian ilaa xeebaha kulul iyo qoraxda ee Albaniin Adriatic iyo [[Badda Ionian]] ee ku taal [[Badda Mediterranean-ka]].

Wadanku wuxuu xubin ka yahay [[Qaramada Midoobay]], [[Bangiga adduunka]], [[UNESCO]], [[NATO]], [[WTO]], [[COE]], [[OSCE]] iyo [[OIC]]. Waa musharax rasmi ah xubin ka noqoshada [[midowga Yurub]].  Waa mid ka mid ah aasaasayaashii [[Ururka Tamarta]], oo ay ku jiraan [[Ururka Iskaashiga Dhaqaalaha ee Badda Madow]].

* [https://www.jw.org/en/library/books/2010-Yearbook-of-Jehovahs-Witnesses/Albania/ Albania]

* [[Roma (qaran)]]

* [[Kristo Negovani]]

==Xubin==
* [[NATO]]* 

* [[Bankiga Aduunka]] * *
* [[ Midowga Yurub]] * * * 

* [[Qaramada Midoobay]] * * *

==Waddnamha degaan albania==
* {{Flag|Albania}} 2,845,955+

* {{Flag|Croatia}} 300+

* {{Flag|Italy}} 3000+

* {{Flag|France}} 3000+

* {{Flag|Turkey}} 3000+


[[File:Air_Albania.svg|thumb|right|300px|]]
[[File:Autobahn-Alb.jpg|thumb|right|300px|Albania]]
[[File:Golden_eagle_(13434882845).jpg|thumb|right|300px|Shimbirka Albania]]
[[File:Autostrada_Durrës-Morina-05.jpg|thumb|right|300px|Albania]]
[[File:Original_Bosnian_Cevapcici.JPG|thumb|right|300px|Qebapa]]
{{Commonscat}}
{{Dalalka Yurub}}</text>
      <sha1>p25aw60rytnce61oqid9jcmn942m22c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yukrayn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5967</id>
    <revision>
      <id>300197</id>
      <parentid>295339</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19476" sha1="n7b0mb45vwo26tnuu20nq9fgptn3enb" xml:space="preserve">{{Coord|49|N|32|E|scale:10000000_source:GNS|display=title}}
{{Infobox country
| latd=50
| latm=27
| latNS=N
| longd=30
| longm=30
| longEW=E
| conventional_long_name =Ukraine
| native_name = {{native name|ua|Україна|italics=no|icon=no}}&lt;br /&gt;''{{small|Ukrayina}}''
| image_flag = Flag of Ukraine.svg
| image_coat = Coat of Arms of Ukraine.svg
| common_name = Ukraine
| national_anthem = {{lang|uk-Latn|&quot;''[[Shche ne vmerla Ukraina|Shche ne vmerly Ukrainy ni slava ni volya]]''&quot;}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;&quot;Guusha iyo horumarka Ukraine ma dhiman&quot; &lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;center&gt; &lt;/center&gt;
| image_map = Europe-Ukraine (1991-2014).svg
| map_caption ={{unbulleted list|{{map caption |country={{nobold|Ukraine}} |location_color=green |region=Europe |region_color=dark grey}}}}
| capital = [[Kiev]] 
| largest_city = caasimad
&lt;!-- Please discuss on talk before changing any languages. --&gt;
| official_languages = Luuqada Ukrainian
| regional_languages =
 {{collapsible list
  |titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;
  |title = 18 languages&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20140214125040/http://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/5029-17 | archivedate=14 February 2014 | title=Law of Ukraine &quot;On Principles of State Language Policy&quot; (Current version — Revision from 1 February 2014) | publisher=Zakon2.rada.gov.ua | work=Document 5029-17, Article 7: Regional or minority languages Ukraine, Paragraph 2 | date=1 February 2014 | accessdate=30 April 2014}}&lt;/ref&gt; |[[Armenian language|Armenian]] |[[Azerbaijani language|Azerbaijani]] |[[Belarusian language|Belarusian]] |[[Bulgarian language|Bulgarian]] |[[Crimean Tatar language|Crimean Tatar]] |[[Gagauz language|Gagauz]] |[[German language|German]] |[[Greek language|Greek]] |[[Hungarian language|Hungarian]] |[[Karaim language|Karaim]] |[[Krymchak language|Krymchak]] |[[Moldovan language|Moldovan]] |[[Polish language|Polish]] |[[Romani language|Romani]] |[[Romanian language|Romanian]] |[[Russian language|Russian]] |[[Rusyn language|Rusyn]] |[[Slovak language|Slovak]] |[[Yiddish language|Yiddish]]
 }}
| ethnic_groups =
 {{unbulleted list
  | 77.8% Ukrainians
  | 17.3% [[Ruushka]]
  | {{nowrap|4.9% dad kale}}
 }}
| ethnic_groups_year = 2001
| demonym = [[Ukrainians|Ukrainian]]
| government_type = {{nowrap|Maamul baarlamaan, madaxweyne&lt;br /&gt;[[Jamhuriyadda|Jamhuuriyad]]}}
| leader_title1 = [[Madaxweyne]]
| leader_name1 = [[Volodymyr Zelenskyy]]
| leader_title2 = Raiisal wasaare
| leader_name2 = [[Yulia Svyrydenko]]
| leader_title3 = Madaxa Baarlamaanka
| leader_name3 = [[Ruslan Stefanchuk]]
| legislature = Verkhovna Rada
| established_event1 = Kievan Rus'
| sovereignty_type = Samaysanka wadanka
| established_event2 = {{nowrap|Boqortooyo Galicia–Volhynia}}
| established_date1 = 882
| established_event3 = {{nowrap|Zaporizhian Host}}
| established_date2 = 1199
| established_event4 = Xoriyada ka qaatey [[Ruushka|Boqortooyadii Ruushka]]; Jamhuuriyada Ukraine
| established_date3 = 17 August 1649
| established_event5 = Jamhuriyada Galbeedka Ukraine
| established_date4 = 7 November 1917
| established_event6 = Ukrainian SSR
| established_date5 = 1 November 1918
| established_event7 = Carpatho-Ukraine
| established_date6 = 10 March 1919
| established_event8 = {{nowrap|[[Midowga Sofiyet|Midowga Sofiyet&lt;br /&gt;Galbeedka Ukraine]]}}
| established_date7 = 8 October 1938
| established_event9 = {{nowrap|Madax banaanida&lt;br /&gt;Ukrainia}}
| established_date8 = 15 November 1939
| established_event10 = {{nowrap|Ku dhawaaqdey madaxbanaani}}
| established_date9 = 30 June 1941
| established_date10 = 24 August 1991&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| area_km2 = 603,500&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=UKRAINE|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120504073625/http://data.un.org/CountryProfile.aspx?crName=Ukraine|archivedate=4 May 2012|title=UNdata – country profile – Ukraine|publisher=United Nations}}&lt;/ref&gt;
| area_rank = 46th
| area_sq_mi = or 233,013&lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| percent_water = 7
| population_estimate =42,539,010&lt;ref&gt;{{cite web  |url=http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp  |title=Population (by estimate) as of 1 April, 2016.  |publisher=State Statistics Service of Ukraine  |accessdate=1 April 2016  |ciwaan=Nuqul Archive  |archive-date=8 Bisha Sideedaad 2016  |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808023040/http://database.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/eng/news/op_popul_e.asp  |dead-url=yes  }}&lt;/ref&gt;
| population_census = 48,457,102
| population_estimate_year = 2016
| population_estimate_rank = 32nd
| population_census_year = 2001
| population_density_km2 = 73.8
| population_density_rank = 115th
| population_density_sq_mi = 191 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| GDP_PPP = $347.885 billion&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?sy=2014&amp;ey=2021&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=62&amp;pr1.y=1&amp;c=913%2C922%2C926&amp;s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|work=World Economic Outlook Database, April 2016|publisher=[[International Monetary Fund]]|date=April 2016|accessdate=12 August 2016}}&lt;/ref&gt; &lt;!--Do not use CIA factbook as source!--&gt;
| GDP_PPP_year = 
| GDP_PPP_rank =
| GDP_PPP_per_capita = $7,721&lt;!--Do not use CIA factbook as source!--&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank =
| GDP_nominal = $ 100.00 Billion 
| GDP_nominal_year = 2022
| GDP_nominal_rank =
| GDP_nominal_per_capita = $1,854 &lt;!--Do not use CIA factbook as source!--&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank =
| Gini = 24.6 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2013
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |url= http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI |title= Gini index |publisher=[[World Bank]] |accessdate= 21 November 2015}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank =
| HDI = 0.747 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2014 &lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref&gt;{{cite web|format=PDF|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf|title=Human Development Report 2015 Statistical Annex|date=14 December 2015|accessdate=15 December 2015}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 81st
| currency = [[Ukrainian hryvnia]]
| currency_code = UAH
| time_zone = [[Eastern European Time|EET]]
| utc_offset = +2&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://ua.korrespondent.net/ukraine/events/1273613-rishennya-radi-ukrayina-30-zhovtnya-perejde-na-zimovij-chas|script-title=uk:Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час|trans-title=Rada Decision: Ukraine will change to winter time on 30 October|language=uk|publisher=korrespondent.net|date=18 October 2011|accessdate=31 October 2011}}&lt;/ref&gt;
| utc_offset_DST = +3
| time_zone_DST = [[Eastern European Summer Time|EEST]]
| drives_on = [[Wado marista baabuurta|midig]]
| calling_code = +380
| cctld = {{unbulleted list |[[.ua]] |[[.укр]]}}
| footnote_a = Markii wadanka Ukraine xoriyada ku dhawaaqey waxaa sharci kala qorteen Midowgi Sofiyeeti 1 December.
| area_magnitude = 1 E11
| country_code = UKR
}}

'''Ukraine''' ({{lang-ar|أوكرانيا}}; {{IPAc-en|audio=en-us-Ukraine.ogg|juː|ˈ|k|r|eɪ|n}}; {{lang-uk|Україна}}) wadan nooc boqortooyo ah oo dhaca [[Yurub|Bariga Qaarada Yurub]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html|title=The World Factbook – Ukraine|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|date=7 January 2014|accessdate=23 January 2014|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=9 Bisha Todobaad 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160709035611/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/up.html|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Richard Chin|author2=Menghis Bairu|title=Global Clinical Trials: Effective Implementation and Management|url=https://books.google.com/books?id=owsHh0v-QT4C&amp;pg=PA345|accessdate=20 October 2015|year=2011|publisher=Academic Press|isbn=978-0-12-381538-5|page=345}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|author1=Chandler Evans|author2=Robert Sellers Smith|title=Future of Google Earth|url=https://books.google.com/books?id=JXPK9Qp8Yu8C&amp;pg=PT88|accessdate=20 October 2015|date=5 December 2007|publisher=Madison Publishing Company|isbn=978-1-4196-8903-1|page=88}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Basic facts about Ukraine|url=http://www.ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm|publisher=Ukrainian consul in NY|accessdate=10 November 2010|ciwaan=Nuqul Archive|archive-date=26 Bisha Saddexaad 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160326032109/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm|dead-url=yes}}&lt;/ref&gt; taasi oo xad kala wadaagta wadanka [[Ruushka]] dhinaca bariga iyo waqooyiga, haka wadanada [[Boland]], [[Slovakia]], [[Hungary]], [[Romania]], iyo Moldova xad kala leedahay dhinaca koonfur iyo waqooyi.&lt;ref&gt;[http://www.bbc.com/news/world-europe-26644082 Russia's Crimea plan detailed, secret and successful]&lt;/ref&gt; 
[[File:Flag_of_Ukraine.svg|Flag_of_Ukraine.svg|thumb|]]
[[File:LocationUkraine.png|thumb|]]
Ukraine waa wadan ku yaalo bariga [[Yurub]]. wadankaan waxoo xuduud la leeyahay wadamada [[Ruushka]], [[Belarus]], [[Boland]], [[Islofaakiya]], [[Hungaria]], [[Romania]] iyo [[Moldofa]], dhinaca koonfurta neh waxaa kaga dhegen [[Badda Madow]].
Dhulka Ukraine ee casriga ah ayaa lagu noolaa ilaa 32,000 CH. Intii lagu guda jiray qarniyadii dhexe, meeshan waxay ahayd xarun muhiim u ah dhaqanka Bariga Slavic, oo leh awood awood leh oo ka mid ah Ruushka Ruushka 'taasoo asaas u ah aqoonsiga Ukrain. Ka dib markii ay burburtay qarnigii 13aad, dhulku waxa uu ku tartamayey, xukumay oo kala qaybiyey awoodo kala duwan, oo ay ku jiraan Lithuania, Poland, Austria-Hungary, Boqortooyada Boqortooyada iyo Ruushka. Jamhuuriyaddii Cossack ayaa soo baxday oo ay barwaaqay qarnigii 17aad iyo 18aad, laakiin dhulkeeda waxay ugu dambeyntii kala qaybsantay Booliska iyo Boqortooyada Ruushka, ugu dambayntii waxay si buuxda ugu biirtay Midawga Soofiyeeti ee Ruushka ah dhammaadkii 1940-kii oo ahaa Jamhuuriyadda Ruushka ee Ruushka. 1991kii waxay Ukraine ka heshay madax-bannaanidii Midawga Soofiyeedka ka dib markii ay burburtay dhammaadkii dagaalkii qaboobaa. Ka hor intaanay madaxbannaan, Ukraine waxaa sida caadiga ah loogu yeeraa Ingiriis sida &quot;The Ukraine&quot;, laakiin ilaha tan iyo markaas ayaa u dhaqaaqay in ay &quot;ka&quot; ka soo magaca Ukraine ee dhammaan isticmaalka. [15]

Ka dib markii madax-bannaanidooda, Ukraine waxay ku dhawaaqday inay tahay gobol dhexdhexaad ah. [16] Si kastaba ha ahaatee, waxay sameysey iskaashi milatari oo xadidan oo lala galo Federaalka Ruushka iyo wadamada kale ee CIS iyo wadashaqeyn la leh NATO 1994-kii. Sannadkii 2013, ka dib markii xukuumaddii madaxweyne Viktor Yanukovych ay go'aansatay in ay joojiso heshiiska Heshiiska Midowga Yurub ee Midowga Yurub iyo xiriirka dhaqaale ee dhaqaale ee Ruushka, dalal dhowr bilood ah oo mudaharaadyo iyo dibad-baxyo loo yaqaano Euromaidan oo bilowday, kaas oo markii dambe sii socday 2014 oo ah kacaankii Ukreleeciga ee u horseeday in la afgembiyo Yanukovych iyo dhisidda dawlad cusub. Munaasabadani waxay aasaaseen asalka jinsi ee Crimea by Ruushka March 2014, iyo Dagaalkii Donbass ee April 2014. 1 Janaayo 2016, Ukraine codsatay qaybta dhaqaale ee Deegaanka Deep iyo Comprehensive Trade Area oo leh Midowga Yurub.

Ukraine waa dal soo kobcaya, waxaana uu ku jiraa 84th Index Index. Ilaa 2018, Ukraine waxay leedahay dakhliga shakhsiyadeed ee ugu hooseeya, [18] iyo kan labaad ee ugu hooseeya ee Europe ah. Waxa kale oo ay ka jirtaa heer aad u sarreeya iyo musuqmaasuq ba'an. [19] Si kastaba ha ahaatee, sababtoo ah beeralayda beeraha badan ee beeraha, Ukraine waa mid ka mid ah dhoofiyayaasha ugu ballaaran adduunka. [20] [21] Ukraine sidoo kale waxay haysaa ciidamada militariga labaad ee ugu weyn Europe ka dib markii Ruushka. Waddanku wuxuu ku noolyahay dad badan oo qowmiyado kala duwan ah, 77.8 boqolkiiba oo ka mid ah dadka reer Ukrain, waxaa ku xiga dad aad u tiro badan oo reer Ruush ah, sidoo kalena Georgiyaanka, Romaaniyiinta, Belarusiyaanka, Boqortooyada Crimean, Bulgariansiska iyo Hungariinta. Ukraine waa Jamhuuriyad midaysan oo hoos timaada nidaam semi-madaxweyne oo leh awoodo kala duwan: waaxyaha sharci dajinta, fulinta iyo garsoorka. Wadanku waa xubin ka mid ah Qaramada Midoobay, Golaha Yurub, OSCE, ururka GUAM, iyo mid ka mid ah dawladaha aasaasiga ah ee Dowladaha Madaxbannaan (CIS).

==Dhaqaalaha==
Laga soo bilaabo 1990 ilaa 2013, dakhliga dhabta ah wuxuu hoos u dhacay 42%, sannadkii 2019-kiina wuxuu hoos u dhacay 6%&lt;ref&gt;[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/na002100-01#Text]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2005/gdn/dvn_ric/dvn%20_u/dvn_u.htm

&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.ukrstat.gov.ua/operativ/operativ2008/gdn/dvn_ric/dvn_ric_u/dn_reg2008_u.html

&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nuqul Archive |url=https://istmat.info/files/uploads/53219/sodruzhestvo_nezavisimyh_gosudarstv_v_1997_godu_ezhegodnik.pdf |access-date=2025-12-19 |archive-date=2021-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211130235655/http://istmat.info/files/uploads/53219/sodruzhestvo_nezavisimyh_gosudarstv_v_1997_godu_ezhegodnik.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;.
Saamiga kharashka guryaha iyo adeegyada bulshada ee Ukraine ayaa ka kordhay 3 ilaa 14.6% laga bilaabo 1985 ilaa 2019. Markii loo gudbay hanti-wadaagga, wax soo saarka xoolaha ayaa sidoo kale hoos u dhac weyn soo gaaray, taasoo ka sii darnayd xilligii abaarta.&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://ic.pics.livejournal.com/blender_chat/82014120/549969/549969_original.png&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;
Sahan la sameeyay ayaa lagu sheegay in 45% dadka reer Ukraine ay u arkaan in dakhligoodu uusan ku filnayn nolol caadi ah, 60% dadka ka jawaabay ee da'doodu ka weyn tahay 35 sano waxay isku raacsan yihiin in nolosha Midowga Soofiyeeti ay ka fiicnayd burburkii ka dib. Isla mar ahaantaana, 23% dadka reer Ukraine ee la wareystay waxay aaminsan yihiin in noloshu ay soo hagaagtay tan iyo burburkii Midowgii Soofiyeeti.&lt;ref&gt;https://www.epravda.com.ua/rus/news/2020/04/28/659898/&lt;/ref&gt;
Qiyaastii 20% baabuurta Ukraine sanadkii 2017 waxaa la soo saaray ka hor 1985, celceliska da'da baabuurta xamuulka ah waa 22.4 sano sanadka 2020.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Nuqul Archive |url=https://cdn.autocentre.ua/images/stories/2016/02/24/b/runok3.jpg |access-date=2025-12-19 |archive-date=2026-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260104165124/https://cdn.autocentre.ua/images/stories/2016/02/24/b/runok3.jpg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
Haddii laga bilaabo 1913 ilaa 1990, wax soo saarka tamarta korontada ee SSR-ka Yukreeniyaan uu ka kordhay 0.5 bilyan kWh/sanadkii ilaa 298.5 bilyan, ama 600 jeer, lidkeeda, laga bilaabo 1990 ilaa 2018, ay hoos ugu dhacday 148.3 bilyan, ama kala bar.&lt;ref&gt;https://ic.pics.livejournal.com/blender_chat/82014120/360917/360917_900.png &lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://ic.pics.livejournal.com/blender_chat/82014120/361119/361119_900.png &lt;/ref&gt; 

==List of oblasts==
{| class=&quot;sortable wikitable&quot;
|- style=&quot;background:#ddd; vertical-align:top;&quot;
! Region
! [[Hierarchical administrative subdivision codes|HASC]]
! Area (km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)
! Population (2010)
! Pop. density
! Administrative center
! Raions/Districts
! Cities of regional significance {{#tag:ref|&quot;[[City of regional significance (Ukraine)|cities of oblast significance]]&quot; is a translation of {{lang-uk|Міста обласного значення}}.|group=&quot;nb&quot;}}
|-
|Cherkasy Oblast
|'''CK'''
|20,891
|1,291,135
|61.80
|[[Cherkasy]]
|20
|6
|-
|Chernihiv Oblast}}
|'''CH'''
|31,851.3
|1,104,241
|34.67
|[[Chernihiv]]
|22
|3
|-
|Chernivtsi Oblast
|'''CV'''
|8,093.6
|903,782
|111.67
|[[Chernivtsi]]
|11
|2
|-
|Dnipropetrovsk Oblast
|'''DP'''
|31,900.5
|3,344,073
|104.83
|[[Dnipro]]
|22
|13
|-
|Donetsk Oblast
|'''DT'''
|26,505.7
|4,448,031
|167.81
|[[Donetsk]]
|18
|28
|-
|Ivano-Frankivsk Oblast
|'''IF'''
|13,894.0
|1,380,770
|99.38
|[[Ivano-Frankivsk]]
|14
|5
|-
|Kharkiv Oblast
| '''KK'''
|31,401.6
|2,755,177
|87.74
|[[Kharkiv]]
|27
|7
|-
|Kherson Oblast
|'''KS'''
|28,449
|1,091,151
|38.35
|[[Kherson]]
|18
|3
|-
|Khmelnytskyi Oblast
|'''KM'''
|20,636.2
|1,331,534
|64.52
|[[Khmelnytskyi, Ukraine|Khmelnytskyi]]
|20
|6
|-
|Kiev Oblast
|'''KV'''
|28,118.9
|1,719,602
|61.15
|[[Kiev]]
|25
|13
|-
|Kirovohrad Oblast
|'''KH'''
|24,577.5
|1,014,809
|41.29
|[[Kropyvnytskyi]]
|21
|4
|-
|Luhansk Oblast
|'''LH'''
|26,672.5
|2,300,412
|86.25
|[[Luhansk]]
|18
|14
|-
|Lviv Oblast
|'''LV'''
|21,823.7
|2,545,634
|116.65
|[[Lviv]]
|20
|9
|-
|Mykolaiv Oblast
|'''MY'''
|24,587.4
|1,186,452
|48.25
|[[Mykolaiv]]
|19
|5
|-
|Odessa Oblast
|'''OD'''
|33,295.9
|2,387,636
|71.71
|[[Odessa]]
|26
|7
|-
|Poltava Oblast}}
|'''PL'''
|28,735.8
|1,493,668
|51.98
|[[Poltava]]
|25
|5
|-
|Rivne Oblast
|'''RV'''
|20,038.5
|1,152,576
|57.52
|[[Rivne]]
|16
|4
|-
|Sumy Oblast
|'''SM'''
|23,823.9
|1,166,765
|48.97
|[[Sumy]]
|18
|7
|-
|Ternopil Oblast
|'''TP'''
|13,817.1
|1,086,694
|78.65
|[[Ternopil]]
|17
|1
|-
|Vinnytsia Oblast
|'''VI'''
|26,501.6
|1,646,250
|62.12
|[[Vinnytsia]]
|27
|6
|-
|Volyn Oblast 
|'''VO'''
|20,135.3
|1,038,223
|51.56
|[[Lutsk]]
|16
|4
|-
|Zakarpattia Oblast 
|'''ZK'''
|12,771.5
|1,246,323
|97.59
|[[Uzhhorod]]
|13
|5
|-
|Zaporizhia Oblast
|'''ZP'''
|27,168.5
|1,805,431
|66.45
|[[Zaporizhia]]
|20
|5
|-
|Zhytomyr Oblast
|'''ZT'''
|29,819.2
|1,283,201
|43.03
|[[Zhytomyr]]
|23
|5
|}

==Wararka dagaalka Ruushka iyo Yukrayn==
*https://www.rt.com/russia/521285-conflict-nuclear-holocaust-gabbard/
*https://www.japantimes.co.jp/news/2021/04/11/world/ukraine-war-russia-troops/
*https://www.dailysabah.com/politics/news-analysis/developments-on-the-moscow-ankara-line-and-the-ukraine-crisis
*https://www.euronews.com/2021/04/12/is-eastern-ukraine-slipping-back-into-a-full-blown-war
*https://www.latimes.com/world/la-fg-east-ukraine-fighting-2017-story.html
*https://www.swissinfo.ch/eng/swiss-president-calls-for-peaceful-solution-in-eastern-ukraine/45917996

==Visa Yukrayn==

&lt;s&gt;Russia&lt;/s&gt;
== Documentary ==
* Anatomy ee Putinism (2023) &lt;ref&gt;[https://blog.poltava.to/pustovgar/17788/ Анатомія рашизму | Документальний цикл «Остання війна»]&lt;/ref&gt;

==Sidoo kale fiiri==
*[[Yurub]]
*[[Midowga Yurub]]
* [[Andriy Mykolayovych Nesmaczny]]

* [[Dagaalki Russia /Ukraine 2022]]
* [[Dhibaatada qaxootiga Yukreeniyaan]]

* [[Roma (qaran)]]

==Xigasho==
* [https://www.jw.org/en/library/magazines/g20030322/A-Trip-on-the-Worlds-Longest-Trolleybus-Line/ A Trip on the World’s Longest Trolleybus Line]
* [https://www.jw.org/en/library/books/2002-Yearbook-of-Jehovahs-Witnesses/Ukraine/ Ukraine]
* [https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/101997284 Firm Hope Amid Chernobyl’s Gloom]
* [https://www.jw.org/en/library/magazines/g20050222/Where-Six-Continents-Meet/  Where Six Continents Meet]
* [https://www.jw.org/en/library/magazines/g20051022/Houses-With-Fur-Coats/ Houses With “Fur Coats”]
* [https://www.jw.org/en/library/magazines/g201003/The-Odessa-Catacombs-An-Underground-Maze/ The Odessa Catacombs​—An Underground Maze]
* [https://www.jw.org/en/library/magazines/g201206/EURO-2012-A-Historic-Event/ EURO 2012—A Historic Event]
* [https://www.jw.org/en/library/magazines/g20050422/The-Valley-of-Blossoming-Beauty/ The Valley of Blossoming Beauty]
* [https://www.jw.org/en/library/series/more-topics/russia-invades-ukraine-bible-meaning-hope/ Russia Invades Ukraine]


{{Reflist}}
{{gumud}}
[[Category:Yurub]]</text>
      <sha1>n7b0mb45vwo26tnuu20nq9fgptn3enb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Awbare</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6463</id>
    <revision>
      <id>300284</id>
      <parentid>298373</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T08:17:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MustafaO</username>
        <id>16242</id>
      </contributor>
      <origin>300284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5756" sha1="agwa7niyvvqs6as1npp19keupde4zp3" xml:space="preserve">'''Degmada Awbare''' (Amharic: ተፈሪ አሞሌ), (sidoo kale loo yaqaano '''Teferi Ber'''), waa degmo ku taala woqooyiga [[Soomaali Galbeed|Ismaamulka Soomaali Galbeed]]. Waa mid kamida degmooyinka Kililka 5aad ee Soomaalidu degto waana Degmada uguweyn baaxad ahaan iyo dad ahaanba waddanka Itoobiya. Degmada waxaa lagu magac daray '''Sheekh Awbare''' oo u ahaa Sheekhii ugu karaamada badnaa ee soo maray dhulka waqti qadiimi oo hore.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=P5AZyEhMtbkC&amp;pg=PA90&amp;lpg=PA90&amp;dq=Aw+barre+aw+bube&amp;source=bl&amp;ots=raRpemcjbM&amp;sig=ACfU3U1srHg7-VcV8hnBpZSd0LEI7a0lKg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjhte6F6dHnAhUiRxUIHcRwALUQ6AEwBHoECAoQAQ#v=onepage&amp;q=Aw%20barre%20aw%20bube&amp;f=false|title=Saints and Somalis: Popular Islam in a Clan-based Society|author=I.M. Lewis|year=1998|page=90}}&lt;/ref&gt;  Qayb kamida Gobolka Faafan, Awbare waxay xad laleedahay dhinaca koonfureed magaalada Jigjiga, dhinaca galbeed Gobolka Siti, dhinaca bari waddanka Soomaaliya, sidaakale dhinaca Koonfur Bari waxay xad laleedahay Qabri Bayax. Magaalooyinka Awbare waxa iyadoo hadaba degmada Awbare waxa ay 75 km ujirtaa caasimada dawlad deegaanka ee Jigjiga sidoo kale waxa ay leeday goobo taariikhi ah isla mar ahaantaana ay dhiseen kacaanadii 75kii ku mooganaa agagaarka isla degmada Awbare iyadoo degmada Awbare ay kamitahay meelaha sida guud looga yaqaano guud ahaanba dalka Itoobiya ilaa wakhtiyadii gumaysigii taasi oo ahayd goobtii uu kabaxay kana soogalay boqorkii lagu magacaabi jirey Haile Selassie waana mida keentay in magaalada Awbare ku caan baxdo magaca facweeyn ee '''Teferi Ber'''. Hadaba degmada Awbare waxaa ay xukuntaa qaybo badan oo hellu centero ah kuwaas oo aad utiro badan hasse ahaa qaybahooda ugu waaweyn waxaa kamid ah Awbare, Awbube, Sheed-Dheer, Lafaciise, Dherwanaaje, Gogti, Jaarre iyo Xerogeel.

== Taariikhda Degmada Awbare ==
Magaalada Awbare wuxuu fadhi u ahaa qeyb badan Ugaasyada beelaha [[Gadabuursi]] iyo qoyska Reer Ugaas waqtigii isticmaarka. Magaalada Awbare waxaa caan ku ahaa Ugaas fara badan oo ka mid ahaa '''Ugaas Rooble Ugaas Nuur''' (oo ku aasan Awbare), '''Ugaas Cabdi Ugaas Rooble''' (oo lagu boqray magaalada Awbare), '''Ugaas Rooble Ugaas Doodi''' (oo ahaa Ugaas Rooblihii 3aad) iyo qaar badan oo kale.&lt;ref name=&quot;Nur, Sheikh Abdurahman 2001&quot;&gt;Sh. Nur, Sheikh Abdurahman, 2001, ''Ilbaxnimadii Adal iyo sooyaalkii Soomaaliyeed&lt;/ref&gt;

Hadaba magaaladan lagu magacaabo AWBARE waxaa  kasoo jeeda aqoon yahano aad utiro badan iyadoo sidoo kalena degmadani lagu tiriyo ama lagu magacaabo in ay dadkeedu yihiin kuwo aqoon baaxadleh oo aad u qotodheer kuleh gabi ahaanba daafaha caalamka hadii aan tusaale usoo qaadano dadkii caanka udhashay degmadan Awbare ee khasatan magaalada Awbare waxaa kamida sheekha weeyna gayiga Soomalida ee lagu magacaabo '''Sheekh Xasan Nuuriye''' oo ku aasan magaalada Awbare. Sidoo kalena waxa kudhalatay fanaanada caanka ah ee '''Hibo Maxamed Cudoon''' ('''Nuura''') sidoo kalle magaaladan waxa kamitahay magaalooyinka qadiimiga ah ee sida qotada dheerlooga aqaano daafaha caalamka qabo kamida.

Magaalada Awbare waxaa ku aasan Sheekhii weeyna oo karaamada lahaa ee '''Sheekh Awbare''' ('''Aw Barre''') oo magaalada lagu magac daray. Waana la siyaartaa qabrigiisa barakaysan.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=P5AZyEhMtbkC&amp;pg=PA90&amp;lpg=PA90&amp;dq=Aw+barre+aw+bube&amp;source=bl&amp;ots=raRpemcjbM&amp;sig=ACfU3U1srHg7-VcV8hnBpZSd0LEI7a0lKg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjhte6F6dHnAhUiRxUIHcRwALUQ6AEwBHoECAoQAQ#v=onepage&amp;q=Aw%20barre%20aw%20bube&amp;f=false|title=Saints and Somalis: Popular Islam in a Clan-based Society|author=I.M. Lewis|year=1998|page=90}}&lt;/ref&gt;

== Macluumaadka ==
Degmadan waxaa dega Makaahiil oo Beel katirsan ah Beelweynta Gadabuursi oo ah qoyska weyn ee Dir.

== Beeraha ==
Tirakoob ay samaysay Wakaaladda Tirakoobka ee Itoobiya (CSA) sannadkii 2014 waxay muujisay inuu degmada Awbare ku noolyahay dad tiradooda ah 405,161.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.csa.gov.et/images/general/news/pop_pro_wer_2014-2017_final |title=Federal Democratic Republic of Ethiopia Central Statistical Agency Population of Ethiopia for All Regions At Wereda Level from 2014 Page: 21 Somali region |access-date=2017-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923211502/http://www.csa.gov.et/images/general/news/pop_pro_wer_2014-2017_final |archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;

== Tixraac ==
# Teferi Ber is the name used by the Central Statistical Agency in its ''Agricultural Sample Enumeration 2001-2002 (1994 E.C.): Report on Area and Production - Somali Region'' ArchivedNovember 20, 2008, at the Wayback Machine.
# &quot;Refugees in Somali National Regional State of Ethiopia&quot;, UNHCR website (accessed 31 October 2012)
# Dostal, Walter; Kraus, Wolfgang (2005-04-22). ''Shattering Tradition: Custom, Law and the Individual in the Muslim Mediterranean''. I.B.Tauris. p. 296. &lt;nowiki&gt;ISBN 9780857716774&lt;/nowiki&gt;.
# &quot;Landmines Cleared From 4 Million Square Meters Of Land&quot;&lt;sup&gt;[''permanent dead link'']&lt;/sup&gt;, Ethiopian News Agency, 20 November 2008 (accessed 17 June 2009)
# &quot;Somaliland: The Myth of Clan-Based Statehood&quot; Somalia Watch. 7 December 2002. Archived from the original on 15 June 2006. Retrieved 2007-01-29.
# Battera, Federico (2005). &quot;Chapter 9: The Collapse of the State and the Resurgence of Customary Law in Northern Somalia&quot; ''Shattering Tradition: Custom, Law and the Individual in the Muslim Mediterranean.  Walter Dostal, Wolfgang Kraus (ed.). London: I.B. Taurus. p. 296. &lt;nowiki&gt;ISBN 1-85043-634-7&lt;/nowiki&gt;. Retrieved 2010-03-18.''
# &quot;Central Statistical Authority of Ethiopia. Agricultural Sample Survey (AgSE2001). Report on Area and Production - Somali Region. Version 1.1 - December 2007&quot;&lt;sup&gt;[''permanent dead link'']&lt;/sup&gt; (accessed 26 January 2009)</text>
      <sha1>agwa7niyvvqs6as1npp19keupde4zp3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300285</id>
      <parentid>300284</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T08:23:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MustafaO</username>
        <id>16242</id>
      </contributor>
      <comment>/* Macluumaadka */ Tixraac</comment>
      <origin>300285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6546" sha1="9d79r5myrn79gu3ftdq1y9esd6876ui" xml:space="preserve">'''Degmada Awbare''' (Amharic: ተፈሪ አሞሌ), (sidoo kale loo yaqaano '''Teferi Ber'''), waa degmo ku taala woqooyiga [[Soomaali Galbeed|Ismaamulka Soomaali Galbeed]]. Waa mid kamida degmooyinka Kililka 5aad ee Soomaalidu degto waana Degmada uguweyn baaxad ahaan iyo dad ahaanba waddanka Itoobiya. Degmada waxaa lagu magac daray '''Sheekh Awbare''' oo u ahaa Sheekhii ugu karaamada badnaa ee soo maray dhulka waqti qadiimi oo hore.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=P5AZyEhMtbkC&amp;pg=PA90&amp;lpg=PA90&amp;dq=Aw+barre+aw+bube&amp;source=bl&amp;ots=raRpemcjbM&amp;sig=ACfU3U1srHg7-VcV8hnBpZSd0LEI7a0lKg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjhte6F6dHnAhUiRxUIHcRwALUQ6AEwBHoECAoQAQ#v=onepage&amp;q=Aw%20barre%20aw%20bube&amp;f=false|title=Saints and Somalis: Popular Islam in a Clan-based Society|author=I.M. Lewis|year=1998|page=90}}&lt;/ref&gt;  Qayb kamida Gobolka Faafan, Awbare waxay xad laleedahay dhinaca koonfureed magaalada Jigjiga, dhinaca galbeed Gobolka Siti, dhinaca bari waddanka Soomaaliya, sidaakale dhinaca Koonfur Bari waxay xad laleedahay Qabri Bayax. Magaalooyinka Awbare waxa iyadoo hadaba degmada Awbare waxa ay 75 km ujirtaa caasimada dawlad deegaanka ee Jigjiga sidoo kale waxa ay leeday goobo taariikhi ah isla mar ahaantaana ay dhiseen kacaanadii 75kii ku mooganaa agagaarka isla degmada Awbare iyadoo degmada Awbare ay kamitahay meelaha sida guud looga yaqaano guud ahaanba dalka Itoobiya ilaa wakhtiyadii gumaysigii taasi oo ahayd goobtii uu kabaxay kana soogalay boqorkii lagu magacaabi jirey Haile Selassie waana mida keentay in magaalada Awbare ku caan baxdo magaca facweeyn ee '''Teferi Ber'''. Hadaba degmada Awbare waxaa ay xukuntaa qaybo badan oo hellu centero ah kuwaas oo aad utiro badan hasse ahaa qaybahooda ugu waaweyn waxaa kamid ah Awbare, Awbube, Sheed-Dheer, Lafaciise, Dherwanaaje, Gogti, Jaarre iyo Xerogeel.

== Taariikhda Degmada Awbare ==
Magaalada Awbare wuxuu fadhi u ahaa qeyb badan Ugaasyada beelaha [[Gadabuursi]] iyo qoyska Reer Ugaas waqtigii isticmaarka. Magaalada Awbare waxaa caan ku ahaa Ugaas fara badan oo ka mid ahaa '''Ugaas Rooble Ugaas Nuur''' (oo ku aasan Awbare), '''Ugaas Cabdi Ugaas Rooble''' (oo lagu boqray magaalada Awbare), '''Ugaas Rooble Ugaas Doodi''' (oo ahaa Ugaas Rooblihii 3aad) iyo qaar badan oo kale.&lt;ref name=&quot;Nur, Sheikh Abdurahman 2001&quot;&gt;Sh. Nur, Sheikh Abdurahman, 2001, ''Ilbaxnimadii Adal iyo sooyaalkii Soomaaliyeed&lt;/ref&gt;

Hadaba magaaladan lagu magacaabo AWBARE waxaa  kasoo jeeda aqoon yahano aad utiro badan iyadoo sidoo kalena degmadani lagu tiriyo ama lagu magacaabo in ay dadkeedu yihiin kuwo aqoon baaxadleh oo aad u qotodheer kuleh gabi ahaanba daafaha caalamka hadii aan tusaale usoo qaadano dadkii caanka udhashay degmadan Awbare ee khasatan magaalada Awbare waxaa kamida sheekha weeyna gayiga Soomalida ee lagu magacaabo '''Sheekh Xasan Nuuriye''' oo ku aasan magaalada Awbare. Sidoo kalena waxa kudhalatay fanaanada caanka ah ee '''Hibo Maxamed Cudoon''' ('''Nuura''') sidoo kalle magaaladan waxa kamitahay magaalooyinka qadiimiga ah ee sida qotada dheerlooga aqaano daafaha caalamka qabo kamida.

Magaalada Awbare waxaa ku aasan Sheekhii weeyna oo karaamada lahaa ee '''Sheekh Awbare''' ('''Aw Barre''') oo magaalada lagu magac daray. Waana la siyaartaa qabrigiisa barakaysan.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.co.uk/books?id=P5AZyEhMtbkC&amp;pg=PA90&amp;lpg=PA90&amp;dq=Aw+barre+aw+bube&amp;source=bl&amp;ots=raRpemcjbM&amp;sig=ACfU3U1srHg7-VcV8hnBpZSd0LEI7a0lKg&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwjhte6F6dHnAhUiRxUIHcRwALUQ6AEwBHoECAoQAQ#v=onepage&amp;q=Aw%20barre%20aw%20bube&amp;f=false|title=Saints and Somalis: Popular Islam in a Clan-based Society|author=I.M. Lewis|year=1998|page=90}}&lt;/ref&gt;

== Macluumaadka ==
Degmadan waxaa dega Makaahiil oo Beel katirsan ah Beelweynta Gadabuursi oo ah qoyska weyn ee Dir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://books.google.com/books?id=RaAaAQAAMAAJ|title= Sociology Ethnology Bulletin of Addis Ababa University|year=1994|df=dmy-all|quote=Different aid groups were also set up to help communities cope in the predominantly Gadabursi district of Aw Bare.}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.scribd.com/document/408504136/Theoretical-and-Practical-Conflict-Rehabilitation-in-the-Somali-Region-of-Ethiopia|title= Theoretical and Practical Conflict Rehabilitation in the Somali Region of Ethiopia|year=2018–2019|page=8|format=PDF|df=dmy-all|quote=The Gadabursi, who dominate the adjacent Awbare district north of Jijiga and bordering with the Awdal Region of Somaliland, have opened the already existing camps of Derwanache and Teferi Ber to these two communities.}}&lt;/ref&gt;

== Beeraha ==
Tirakoob ay samaysay Wakaaladda Tirakoobka ee Itoobiya (CSA) sannadkii 2014 waxay muujisay inuu degmada Awbare ku noolyahay dad tiradooda ah 405,161.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.csa.gov.et/images/general/news/pop_pro_wer_2014-2017_final |title=Federal Democratic Republic of Ethiopia Central Statistical Agency Population of Ethiopia for All Regions At Wereda Level from 2014 Page: 21 Somali region |access-date=2017-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923211502/http://www.csa.gov.et/images/general/news/pop_pro_wer_2014-2017_final |archive-date=2015-09-23}}&lt;/ref&gt;

== Tixraac ==
# Teferi Ber is the name used by the Central Statistical Agency in its ''Agricultural Sample Enumeration 2001-2002 (1994 E.C.): Report on Area and Production - Somali Region'' ArchivedNovember 20, 2008, at the Wayback Machine.
# &quot;Refugees in Somali National Regional State of Ethiopia&quot;, UNHCR website (accessed 31 October 2012)
# Dostal, Walter; Kraus, Wolfgang (2005-04-22). ''Shattering Tradition: Custom, Law and the Individual in the Muslim Mediterranean''. I.B.Tauris. p. 296. &lt;nowiki&gt;ISBN 9780857716774&lt;/nowiki&gt;.
# &quot;Landmines Cleared From 4 Million Square Meters Of Land&quot;&lt;sup&gt;[''permanent dead link'']&lt;/sup&gt;, Ethiopian News Agency, 20 November 2008 (accessed 17 June 2009)
# &quot;Somaliland: The Myth of Clan-Based Statehood&quot; Somalia Watch. 7 December 2002. Archived from the original on 15 June 2006. Retrieved 2007-01-29.
# Battera, Federico (2005). &quot;Chapter 9: The Collapse of the State and the Resurgence of Customary Law in Northern Somalia&quot; ''Shattering Tradition: Custom, Law and the Individual in the Muslim Mediterranean.  Walter Dostal, Wolfgang Kraus (ed.). London: I.B. Taurus. p. 296. &lt;nowiki&gt;ISBN 1-85043-634-7&lt;/nowiki&gt;. Retrieved 2010-03-18.''
# &quot;Central Statistical Authority of Ethiopia. Agricultural Sample Survey (AgSE2001). Report on Area and Production - Somali Region. Version 1.1 - December 2007&quot;&lt;sup&gt;[''permanent dead link'']&lt;/sup&gt; (accessed 26 January 2009)</text>
      <sha1>9d79r5myrn79gu3ftdq1y9esd6876ui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Seerbiya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6490</id>
    <revision>
      <id>300132</id>
      <parentid>263330</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:01:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>Fixed grammar</comment>
      <origin>300132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7078" sha1="indi3qk05u06hs2odavrh0cslwupjcx" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Jamhuuriyadda Ee Seerbiya 
| common_name = Serbia
| native_name = {{native name|sr|Република Србија|italics=no}}&lt;br/&gt;{{native name|sr|Republika Srbija}}
| image_flag = Flag of Serbia.svg
| image_coat = Coat of arms of Serbia.svg
| national_motto = 
| national_anthem = &lt;br/&gt;&quot;[[Bože pravde|Боже правде]]&quot; / &quot;''Bože pravde''&quot;&lt;br /&gt;({{Lang-en|&quot;God of Justice&quot;}})&lt;br/&gt;&lt;center&gt;[[File:National anthem of Serbia, performed by the United States Navy Band.wav]]&lt;/center&gt;
| image_map = Location of Serbia in Europe (2006–2008).png
| map_caption = Location of Serbia (green) and the disputed territory of [[Kosovo]] (light green) in Europe (dark grey).
| image_map2 = 
| capital = [[Belgaraad]]
| coordinates = {{Coord|44|48|N|20|28|E|type:city}}
| largest_city = capital
| official_languages = [[Serbian language|Serbian]]
| ethnic_groups = {{unbulleted list
  | 83.3% [[Serbs]]
  |  3.5% [[Hungarians in Serbia|Hungarians]]
  |  2.1% [[Roma in Serbia|Roma]]
  |  2% [[Bosniaks of Serbia|Bosniaks]]
  | {{nowrap|9% others}}
  | {{small|(excluding [[Kosovo]])}}
 }}
| ethnic_groups_year = 2011
| demonym = [[Serbians|Serbian]]
| government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]]&lt;br /&gt;[[constitutional republic]]}}
| leader_title1 = [[President of Serbia|President]]
| leader_name1 = [[Aleksandar Vučić]]
| leader_title2 = [[Prime Minister of Serbia|Prime Minister]]
| leader_name2 = [[Miloš Vučević]]
| legislature = [[National Assembly of Serbia|National Assembly]]
| sovereignty_type = [[History of Serbia|Formation]]
| established_event1 = {{nowrap|[[Principality of Serbia (medieval)|Medieval principality]]}}
| established_date1 = late 8th century
| established_event2 = {{nowrap|[[Kingdom of Serbia (medieval)|Medieval kingdom]]}}/{{nowrap|[[Serbian Empire|empire]]}}
| established_date2 = 1217/1346
| established_event3 = {{nowrap|[[Serbian Despotate|Ottoman conquest]]}}&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| established_date3 = 1459–1556
| established_event4 = {{nowrap|[[Principality of Serbia]]}}
| established_date4 = 1815
| established_event5 = {{nowrap|[[Treaty of Berlin (1878)|Internationally recognized]]}}
| established_date5 = 1878
| established_event6 = {{nowrap|[[Banat, Backa and Baranja|National unification]]}}
| established_date6 = 1912–1918
| established_event7 = {{nowrap|Independent republic}}
| established_date7 = 5 June 2006
| area_km2 = 88361
| area_label = Including Kosovo
| area_rank = 111th
| area_sq_mi = &lt;!-- 34,116--&gt;
| area_label2 = Excluding Kosovo
| area_data2 = {{convert|77474|km2|abbr=on}}&lt;ref name=cia_profile&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html |title=The World Factbook: Serbia |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=20 June 2014 |accessdate=18 December 2014 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=24 Bisha Laba iyo Tobnaad 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- | percent_water = 0.13 {{small|(including Kosovo)}} --&gt;| population_estimate = 7,040,272 {{small|(excluding Kosovo)}} {{decrease}}&lt;ref name=&quot;stat.gov.rs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.stat.gov.rs/ |title=PBC stats|date=2018|website=stat.gov.rs}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2017
| population_estimate_rank = 104th
| population_density_km2 = 91.1
| population_density_sq_mi = 211 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 121th
| GDP_PPP = $112.475&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 78th
| GDP_PPP_per_capita = $16,063 {{small|(excluding Kosovo)}}{{lower|0.2em|&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=91&amp;pr1.y=16&amp;c=942&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Serbia|publisher=[[International Monetary Fund]]|accessdate=23 January 2018}}&lt;/ref&gt;}}
| GDP_PPP_per_capita_rank = 83rd
| GDP_nominal = $42.378&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_rank = 86th
| GDP_nominal_per_capita = $6,052 {{small|(excluding Kosovo)}}{{lower|0.2em|&lt;ref name=imf2/&gt;}}
| GDP_nominal_per_capita_rank = 88th
| Gini = 29.6 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2013
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Human Development Reports: Gini coefficient |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |website=hdr.undp.org |publisher=United Nations Development Programme |accessdate=20 January 2018 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=16 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516205245/http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| HDI = 0.776 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2015&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=25 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 66th
| currency = [[Serbian dinar]]
| currency_code = RSD
| time_zone = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset = [[UTC+1|+1]]
| utc_offset_DST = [[UTC+2|+2]]
| time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]
| drives_on = [[Right- and left-hand traffic|right]]
| calling_code = [[Telephone numbers in Serbia|+381]]
| cctld = {{unbulleted list |[[.rs]] |[[.срб]]}}
| footnote_a = From the [[Serbian Despotate|fall of Smederevo]] until conquest of [[Belgrade]], [[Macva|Mačva]] and [[Vojvodina]]
| area_magnitude = 1 E10
| country_code = RS
}}
[[File:Main_Railway_Station_Predrag_Vuckovic.jpg|thumb|right|300px|]]
[[File:KnezMihailova_ped.jpg|thumb|right|300px|]]
[[File:Pogacha.jpg|thumb|right|300px|pogcha]]
[[File:Aviolet_Boeing_737-300_(YU-AND)_at_Frankfurt_Airport.jpg|thumb|right|300px]]
[[File:Karađorđeva_šnicla_with_ajvar.jpg|thumb|right|300px|karadordeva]]
'''Seerbiya''' (sr: '''Србија''') ama '''Jamhuuriyadda Seerbiya''' waa wadan ku yaala koonfurta qaarada [[Yurub]]. Seerbiya markeeda hore wuxuu ahaa wadan xor ah, wuxuuna mar la midoobay dowladii ladhihi jiray [[Yugoslaafiya]], hadana wuxuu la midoobay wadanka Moontenegro, waxayna kala go'een 2006dii. Wadanka Seerbiya iyo wadanka [[Kosofo]] waxay kala go'een 2008dii.Seerbiya waxay maanta leedahay maamul goboleed oo la yiraahdo Vojvodina. Caasimada wadanka Seerbiya waa [[Belgaraad]].

* [[Roma (qaran)]]

==Xubin==
* [[Qaramada Midoobay]]
* [[Non-Aligned Movement / Dhaqdhaqaaq aan la xoojin]]

==Waddanmaha degaan Serbia==

* {{Flag|China}} 3200+
* {{Flag|Libya}} 1000+
* {{Flag|Russia}} 3000+
* {{Flag|Palestine}} 500+
* {{Flag|Iraq}} 600+
* {{Flag|Syria}} 1000+
== Taariikh ==

* [https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/101999765 The Danube—If Only It Could Talk!]


{{Dalalka Yurub}}

==sido kale fiiri==
* [[Đuro Daničić]]</text>
      <sha1>indi3qk05u06hs2odavrh0cslwupjcx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300133</id>
      <parentid>300132</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:03:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Xubin */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7053" sha1="mp71tn3om8cxscyh6wfa0oxea4tqft2" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Jamhuuriyadda Ee Seerbiya 
| common_name = Serbia
| native_name = {{native name|sr|Република Србија|italics=no}}&lt;br/&gt;{{native name|sr|Republika Srbija}}
| image_flag = Flag of Serbia.svg
| image_coat = Coat of arms of Serbia.svg
| national_motto = 
| national_anthem = &lt;br/&gt;&quot;[[Bože pravde|Боже правде]]&quot; / &quot;''Bože pravde''&quot;&lt;br /&gt;({{Lang-en|&quot;God of Justice&quot;}})&lt;br/&gt;&lt;center&gt;[[File:National anthem of Serbia, performed by the United States Navy Band.wav]]&lt;/center&gt;
| image_map = Location of Serbia in Europe (2006–2008).png
| map_caption = Location of Serbia (green) and the disputed territory of [[Kosovo]] (light green) in Europe (dark grey).
| image_map2 = 
| capital = [[Belgaraad]]
| coordinates = {{Coord|44|48|N|20|28|E|type:city}}
| largest_city = capital
| official_languages = [[Serbian language|Serbian]]
| ethnic_groups = {{unbulleted list
  | 83.3% [[Serbs]]
  |  3.5% [[Hungarians in Serbia|Hungarians]]
  |  2.1% [[Roma in Serbia|Roma]]
  |  2% [[Bosniaks of Serbia|Bosniaks]]
  | {{nowrap|9% others}}
  | {{small|(excluding [[Kosovo]])}}
 }}
| ethnic_groups_year = 2011
| demonym = [[Serbians|Serbian]]
| government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]]&lt;br /&gt;[[constitutional republic]]}}
| leader_title1 = [[President of Serbia|President]]
| leader_name1 = [[Aleksandar Vučić]]
| leader_title2 = [[Prime Minister of Serbia|Prime Minister]]
| leader_name2 = [[Miloš Vučević]]
| legislature = [[National Assembly of Serbia|National Assembly]]
| sovereignty_type = [[History of Serbia|Formation]]
| established_event1 = {{nowrap|[[Principality of Serbia (medieval)|Medieval principality]]}}
| established_date1 = late 8th century
| established_event2 = {{nowrap|[[Kingdom of Serbia (medieval)|Medieval kingdom]]}}/{{nowrap|[[Serbian Empire|empire]]}}
| established_date2 = 1217/1346
| established_event3 = {{nowrap|[[Serbian Despotate|Ottoman conquest]]}}&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| established_date3 = 1459–1556
| established_event4 = {{nowrap|[[Principality of Serbia]]}}
| established_date4 = 1815
| established_event5 = {{nowrap|[[Treaty of Berlin (1878)|Internationally recognized]]}}
| established_date5 = 1878
| established_event6 = {{nowrap|[[Banat, Backa and Baranja|National unification]]}}
| established_date6 = 1912–1918
| established_event7 = {{nowrap|Independent republic}}
| established_date7 = 5 June 2006
| area_km2 = 88361
| area_label = Including Kosovo
| area_rank = 111th
| area_sq_mi = &lt;!-- 34,116--&gt;
| area_label2 = Excluding Kosovo
| area_data2 = {{convert|77474|km2|abbr=on}}&lt;ref name=cia_profile&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html |title=The World Factbook: Serbia |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=20 June 2014 |accessdate=18 December 2014 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=24 Bisha Laba iyo Tobnaad 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- | percent_water = 0.13 {{small|(including Kosovo)}} --&gt;| population_estimate = 7,040,272 {{small|(excluding Kosovo)}} {{decrease}}&lt;ref name=&quot;stat.gov.rs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.stat.gov.rs/ |title=PBC stats|date=2018|website=stat.gov.rs}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2017
| population_estimate_rank = 104th
| population_density_km2 = 91.1
| population_density_sq_mi = 211 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 121th
| GDP_PPP = $112.475&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 78th
| GDP_PPP_per_capita = $16,063 {{small|(excluding Kosovo)}}{{lower|0.2em|&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=91&amp;pr1.y=16&amp;c=942&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Serbia|publisher=[[International Monetary Fund]]|accessdate=23 January 2018}}&lt;/ref&gt;}}
| GDP_PPP_per_capita_rank = 83rd
| GDP_nominal = $42.378&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_rank = 86th
| GDP_nominal_per_capita = $6,052 {{small|(excluding Kosovo)}}{{lower|0.2em|&lt;ref name=imf2/&gt;}}
| GDP_nominal_per_capita_rank = 88th
| Gini = 29.6 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2013
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Human Development Reports: Gini coefficient |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |website=hdr.undp.org |publisher=United Nations Development Programme |accessdate=20 January 2018 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=16 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516205245/http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| HDI = 0.776 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2015&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=25 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 66th
| currency = [[Serbian dinar]]
| currency_code = RSD
| time_zone = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset = [[UTC+1|+1]]
| utc_offset_DST = [[UTC+2|+2]]
| time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]
| drives_on = [[Right- and left-hand traffic|right]]
| calling_code = [[Telephone numbers in Serbia|+381]]
| cctld = {{unbulleted list |[[.rs]] |[[.срб]]}}
| footnote_a = From the [[Serbian Despotate|fall of Smederevo]] until conquest of [[Belgrade]], [[Macva|Mačva]] and [[Vojvodina]]
| area_magnitude = 1 E10
| country_code = RS
}}
[[File:Main_Railway_Station_Predrag_Vuckovic.jpg|thumb|right|300px|]]
[[File:KnezMihailova_ped.jpg|thumb|right|300px|]]
[[File:Pogacha.jpg|thumb|right|300px|pogcha]]
[[File:Aviolet_Boeing_737-300_(YU-AND)_at_Frankfurt_Airport.jpg|thumb|right|300px]]
[[File:Karađorđeva_šnicla_with_ajvar.jpg|thumb|right|300px|karadordeva]]
'''Seerbiya''' (sr: '''Србија''') ama '''Jamhuuriyadda Seerbiya''' waa wadan ku yaala koonfurta qaarada [[Yurub]]. Seerbiya markeeda hore wuxuu ahaa wadan xor ah, wuxuuna mar la midoobay dowladii ladhihi jiray [[Yugoslaafiya]], hadana wuxuu la midoobay wadanka Moontenegro, waxayna kala go'een 2006dii. Wadanka Seerbiya iyo wadanka [[Kosofo]] waxay kala go'een 2008dii.Seerbiya waxay maanta leedahay maamul goboleed oo la yiraahdo Vojvodina. Caasimada wadanka Seerbiya waa [[Belgaraad]].

* [[Roma (qaran)]]

==Xubin==
* [[Qaramada Midoobay]]
* [[Midowga Yurub]]
* [[IMF]]

==Waddanmaha degaan Serbia==

* {{Flag|China}} 3200+
* {{Flag|Libya}} 1000+
* {{Flag|Russia}} 3000+
* {{Flag|Palestine}} 500+
* {{Flag|Iraq}} 600+
* {{Flag|Syria}} 1000+
== Taariikh ==

* [https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/101999765 The Danube—If Only It Could Talk!]


{{Dalalka Yurub}}

==sido kale fiiri==
* [[Đuro Daničić]]</text>
      <sha1>mp71tn3om8cxscyh6wfa0oxea4tqft2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300134</id>
      <parentid>300133</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:05:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Waddanmaha degaan Serbia */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7041" sha1="knqhq1s2qzyjalnqw6usc44fanz6obx" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Jamhuuriyadda Ee Seerbiya 
| common_name = Serbia
| native_name = {{native name|sr|Република Србија|italics=no}}&lt;br/&gt;{{native name|sr|Republika Srbija}}
| image_flag = Flag of Serbia.svg
| image_coat = Coat of arms of Serbia.svg
| national_motto = 
| national_anthem = &lt;br/&gt;&quot;[[Bože pravde|Боже правде]]&quot; / &quot;''Bože pravde''&quot;&lt;br /&gt;({{Lang-en|&quot;God of Justice&quot;}})&lt;br/&gt;&lt;center&gt;[[File:National anthem of Serbia, performed by the United States Navy Band.wav]]&lt;/center&gt;
| image_map = Location of Serbia in Europe (2006–2008).png
| map_caption = Location of Serbia (green) and the disputed territory of [[Kosovo]] (light green) in Europe (dark grey).
| image_map2 = 
| capital = [[Belgaraad]]
| coordinates = {{Coord|44|48|N|20|28|E|type:city}}
| largest_city = capital
| official_languages = [[Serbian language|Serbian]]
| ethnic_groups = {{unbulleted list
  | 83.3% [[Serbs]]
  |  3.5% [[Hungarians in Serbia|Hungarians]]
  |  2.1% [[Roma in Serbia|Roma]]
  |  2% [[Bosniaks of Serbia|Bosniaks]]
  | {{nowrap|9% others}}
  | {{small|(excluding [[Kosovo]])}}
 }}
| ethnic_groups_year = 2011
| demonym = [[Serbians|Serbian]]
| government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]]&lt;br /&gt;[[constitutional republic]]}}
| leader_title1 = [[President of Serbia|President]]
| leader_name1 = [[Aleksandar Vučić]]
| leader_title2 = [[Prime Minister of Serbia|Prime Minister]]
| leader_name2 = [[Miloš Vučević]]
| legislature = [[National Assembly of Serbia|National Assembly]]
| sovereignty_type = [[History of Serbia|Formation]]
| established_event1 = {{nowrap|[[Principality of Serbia (medieval)|Medieval principality]]}}
| established_date1 = late 8th century
| established_event2 = {{nowrap|[[Kingdom of Serbia (medieval)|Medieval kingdom]]}}/{{nowrap|[[Serbian Empire|empire]]}}
| established_date2 = 1217/1346
| established_event3 = {{nowrap|[[Serbian Despotate|Ottoman conquest]]}}&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| established_date3 = 1459–1556
| established_event4 = {{nowrap|[[Principality of Serbia]]}}
| established_date4 = 1815
| established_event5 = {{nowrap|[[Treaty of Berlin (1878)|Internationally recognized]]}}
| established_date5 = 1878
| established_event6 = {{nowrap|[[Banat, Backa and Baranja|National unification]]}}
| established_date6 = 1912–1918
| established_event7 = {{nowrap|Independent republic}}
| established_date7 = 5 June 2006
| area_km2 = 88361
| area_label = Including Kosovo
| area_rank = 111th
| area_sq_mi = &lt;!-- 34,116--&gt;
| area_label2 = Excluding Kosovo
| area_data2 = {{convert|77474|km2|abbr=on}}&lt;ref name=cia_profile&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html |title=The World Factbook: Serbia |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=20 June 2014 |accessdate=18 December 2014 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=24 Bisha Laba iyo Tobnaad 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- | percent_water = 0.13 {{small|(including Kosovo)}} --&gt;| population_estimate = 7,040,272 {{small|(excluding Kosovo)}} {{decrease}}&lt;ref name=&quot;stat.gov.rs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.stat.gov.rs/ |title=PBC stats|date=2018|website=stat.gov.rs}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2017
| population_estimate_rank = 104th
| population_density_km2 = 91.1
| population_density_sq_mi = 211 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 121th
| GDP_PPP = $112.475&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 78th
| GDP_PPP_per_capita = $16,063 {{small|(excluding Kosovo)}}{{lower|0.2em|&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=91&amp;pr1.y=16&amp;c=942&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Serbia|publisher=[[International Monetary Fund]]|accessdate=23 January 2018}}&lt;/ref&gt;}}
| GDP_PPP_per_capita_rank = 83rd
| GDP_nominal = $42.378&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_rank = 86th
| GDP_nominal_per_capita = $6,052 {{small|(excluding Kosovo)}}{{lower|0.2em|&lt;ref name=imf2/&gt;}}
| GDP_nominal_per_capita_rank = 88th
| Gini = 29.6 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2013
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Human Development Reports: Gini coefficient |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |website=hdr.undp.org |publisher=United Nations Development Programme |accessdate=20 January 2018 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=16 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516205245/http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| HDI = 0.776 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2015&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=25 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 66th
| currency = [[Serbian dinar]]
| currency_code = RSD
| time_zone = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset = [[UTC+1|+1]]
| utc_offset_DST = [[UTC+2|+2]]
| time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]
| drives_on = [[Right- and left-hand traffic|right]]
| calling_code = [[Telephone numbers in Serbia|+381]]
| cctld = {{unbulleted list |[[.rs]] |[[.срб]]}}
| footnote_a = From the [[Serbian Despotate|fall of Smederevo]] until conquest of [[Belgrade]], [[Macva|Mačva]] and [[Vojvodina]]
| area_magnitude = 1 E10
| country_code = RS
}}
[[File:Main_Railway_Station_Predrag_Vuckovic.jpg|thumb|right|300px|]]
[[File:KnezMihailova_ped.jpg|thumb|right|300px|]]
[[File:Pogacha.jpg|thumb|right|300px|pogcha]]
[[File:Aviolet_Boeing_737-300_(YU-AND)_at_Frankfurt_Airport.jpg|thumb|right|300px]]
[[File:Karađorđeva_šnicla_with_ajvar.jpg|thumb|right|300px|karadordeva]]
'''Seerbiya''' (sr: '''Србија''') ama '''Jamhuuriyadda Seerbiya''' waa wadan ku yaala koonfurta qaarada [[Yurub]]. Seerbiya markeeda hore wuxuu ahaa wadan xor ah, wuxuuna mar la midoobay dowladii ladhihi jiray [[Yugoslaafiya]], hadana wuxuu la midoobay wadanka Moontenegro, waxayna kala go'een 2006dii. Wadanka Seerbiya iyo wadanka [[Kosofo]] waxay kala go'een 2008dii.Seerbiya waxay maanta leedahay maamul goboleed oo la yiraahdo Vojvodina. Caasimada wadanka Seerbiya waa [[Belgaraad]].

* [[Roma (qaran)]]

==Xubin==
* [[Qaramada Midoobay]]
* [[Midowga Yurub]]
* [[IMF]]

==Waddanmaha degaan Serbia==

* {{Flag|Shiinaha}} 3200+
* {{Flag|Liibiya}} 1000+
* {{Flag|Ruushka}} 3000+
* {{Flag|Falastiin}} 500+
* {{Flag|Suuriya}} 1000+

== Taariikh ==

* [https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/101999765 The Danube—If Only It Could Talk!]


{{Dalalka Yurub}}

==sido kale fiiri==
* [[Đuro Daničić]]</text>
      <sha1>knqhq1s2qzyjalnqw6usc44fanz6obx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300136</id>
      <parentid>300134</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:14:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Videoiib7</username>
        <id>46243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Taariikh */ Fixed grammar</comment>
      <origin>300136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9052" sha1="748olc27fb8dhf1y0iazq3kgxvq6rr1" xml:space="preserve">{{Infobox country
| conventional_long_name = Jamhuuriyadda Ee Seerbiya 
| common_name = Serbia
| native_name = {{native name|sr|Република Србија|italics=no}}&lt;br/&gt;{{native name|sr|Republika Srbija}}
| image_flag = Flag of Serbia.svg
| image_coat = Coat of arms of Serbia.svg
| national_motto = 
| national_anthem = &lt;br/&gt;&quot;[[Bože pravde|Боже правде]]&quot; / &quot;''Bože pravde''&quot;&lt;br /&gt;({{Lang-en|&quot;God of Justice&quot;}})&lt;br/&gt;&lt;center&gt;[[File:National anthem of Serbia, performed by the United States Navy Band.wav]]&lt;/center&gt;
| image_map = Location of Serbia in Europe (2006–2008).png
| map_caption = Location of Serbia (green) and the disputed territory of [[Kosovo]] (light green) in Europe (dark grey).
| image_map2 = 
| capital = [[Belgaraad]]
| coordinates = {{Coord|44|48|N|20|28|E|type:city}}
| largest_city = capital
| official_languages = [[Serbian language|Serbian]]
| ethnic_groups = {{unbulleted list
  | 83.3% [[Serbs]]
  |  3.5% [[Hungarians in Serbia|Hungarians]]
  |  2.1% [[Roma in Serbia|Roma]]
  |  2% [[Bosniaks of Serbia|Bosniaks]]
  | {{nowrap|9% others}}
  | {{small|(excluding [[Kosovo]])}}
 }}
| ethnic_groups_year = 2011
| demonym = [[Serbians|Serbian]]
| government_type = {{nowrap|[[Unitary state|Unitary]] [[Parliamentary system|parliamentary]]&lt;br /&gt;[[constitutional republic]]}}
| leader_title1 = [[President of Serbia|President]]
| leader_name1 = [[Aleksandar Vučić]]
| leader_title2 = [[Prime Minister of Serbia|Prime Minister]]
| leader_name2 = [[Miloš Vučević]]
| legislature = [[National Assembly of Serbia|National Assembly]]
| sovereignty_type = [[History of Serbia|Formation]]
| established_event1 = {{nowrap|[[Principality of Serbia (medieval)|Medieval principality]]}}
| established_date1 = late 8th century
| established_event2 = {{nowrap|[[Kingdom of Serbia (medieval)|Medieval kingdom]]}}/{{nowrap|[[Serbian Empire|empire]]}}
| established_date2 = 1217/1346
| established_event3 = {{nowrap|[[Serbian Despotate|Ottoman conquest]]}}&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
| established_date3 = 1459–1556
| established_event4 = {{nowrap|[[Principality of Serbia]]}}
| established_date4 = 1815
| established_event5 = {{nowrap|[[Treaty of Berlin (1878)|Internationally recognized]]}}
| established_date5 = 1878
| established_event6 = {{nowrap|[[Banat, Backa and Baranja|National unification]]}}
| established_date6 = 1912–1918
| established_event7 = {{nowrap|Independent republic}}
| established_date7 = 5 June 2006
| area_km2 = 88361
| area_label = Including Kosovo
| area_rank = 111th
| area_sq_mi = &lt;!-- 34,116--&gt;
| area_label2 = Excluding Kosovo
| area_data2 = {{convert|77474|km2|abbr=on}}&lt;ref name=cia_profile&gt;{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html |title=The World Factbook: Serbia |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=20 June 2014 |accessdate=18 December 2014 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=24 Bisha Laba iyo Tobnaad 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224211224/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ri.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;!-- | percent_water = 0.13 {{small|(including Kosovo)}} --&gt;| population_estimate = 7,040,272 {{small|(excluding Kosovo)}} {{decrease}}&lt;ref name=&quot;stat.gov.rs&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.stat.gov.rs/ |title=PBC stats|date=2018|website=stat.gov.rs}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2017
| population_estimate_rank = 104th
| population_density_km2 = 91.1
| population_density_sq_mi = 211 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
| population_density_rank = 121th
| GDP_PPP = $112.475&amp;nbsp;billion&lt;ref name=&quot;imf2&quot;/&gt;
| GDP_PPP_year = 2018
| GDP_PPP_rank = 78th
| GDP_PPP_per_capita = $16,063 {{small|(excluding Kosovo)}}{{lower|0.2em|&lt;ref name=&quot;imf2&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?sy=2017&amp;ey=2019&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;pr1.x=91&amp;pr1.y=16&amp;c=942&amp;s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Serbia|publisher=[[International Monetary Fund]]|accessdate=23 January 2018}}&lt;/ref&gt;}}
| GDP_PPP_per_capita_rank = 83rd
| GDP_nominal = $42.378&amp;nbsp;billion&lt;ref name=imf2/&gt;
| GDP_nominal_year = 2018
| GDP_nominal_rank = 86th
| GDP_nominal_per_capita = $6,052 {{small|(excluding Kosovo)}}{{lower|0.2em|&lt;ref name=imf2/&gt;}}
| GDP_nominal_per_capita_rank = 88th
| Gini = 29.6 &lt;!--number only--&gt;
| Gini_year = 2013
| Gini_change = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref = &lt;ref&gt;{{cite web |title=Human Development Reports: Gini coefficient |url=http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |website=hdr.undp.org |publisher=United Nations Development Programme |accessdate=20 January 2018 |ciwaan=Nuqul Archive |archive-date=16 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516205245/http://hdr.undp.org/en/content/income-gini-coefficient |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
| HDI = 0.776 &lt;!--number only--&gt;
| HDI_year = 2015&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change = increase&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref = &lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report |year=2016 |accessdate=25 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank = 66th
| currency = [[Serbian dinar]]
| currency_code = RSD
| time_zone = [[Central European Time|CET]]
| utc_offset = [[UTC+1|+1]]
| utc_offset_DST = [[UTC+2|+2]]
| time_zone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]
| drives_on = [[Right- and left-hand traffic|right]]
| calling_code = [[Telephone numbers in Serbia|+381]]
| cctld = {{unbulleted list |[[.rs]] |[[.срб]]}}
| footnote_a = From the [[Serbian Despotate|fall of Smederevo]] until conquest of [[Belgrade]], [[Macva|Mačva]] and [[Vojvodina]]
| area_magnitude = 1 E10
| country_code = RS
}}
[[File:Main_Railway_Station_Predrag_Vuckovic.jpg|thumb|right|300px|]]
[[File:KnezMihailova_ped.jpg|thumb|right|300px|]]
[[File:Pogacha.jpg|thumb|right|300px|pogcha]]
[[File:Aviolet_Boeing_737-300_(YU-AND)_at_Frankfurt_Airport.jpg|thumb|right|300px]]
[[File:Karađorđeva_šnicla_with_ajvar.jpg|thumb|right|300px|karadordeva]]
'''Seerbiya''' (sr: '''Србија''') ama '''Jamhuuriyadda Seerbiya''' waa wadan ku yaala koonfurta qaarada [[Yurub]]. Seerbiya markeeda hore wuxuu ahaa wadan xor ah, wuxuuna mar la midoobay dowladii ladhihi jiray [[Yugoslaafiya]], hadana wuxuu la midoobay wadanka Moontenegro, waxayna kala go'een 2006dii. Wadanka Seerbiya iyo wadanka [[Kosofo]] waxay kala go'een 2008dii.Seerbiya waxay maanta leedahay maamul goboleed oo la yiraahdo Vojvodina. Caasimada wadanka Seerbiya waa [[Belgaraad]].

* [[Roma (qaran)]]

==Xubin==
* [[Qaramada Midoobay]]
* [[Midowga Yurub]]
* [[IMF]]

==Waddanmaha degaan Serbia==

* {{Flag|Shiinaha}} 3200+
* {{Flag|Liibiya}} 1000+
* {{Flag|Ruushka}} 3000+
* {{Flag|Falastiin}} 500+
* {{Flag|Suuriya}} 1000+

== Taariikh ==

Caddeymaha qadiimiga ah ee ku saabsan degsiimooyinka Paleolithic ee Serbia-da maanta waa kuwo aad u yar. Qayb ka mid ah lafta daanka aadanaha oo laga helay Siisjevo (Mala Palanisiyaa) waxaa lagu qiyaasay inay jirtay inta u dhaxaysa 525,000 iyo 397,000 oo sano.


Qiyaastii 6,500 oo sano ka hor, xilligii Neolithi, dhaqamada Bistarsevo iyo Vinca, oo ku yaal meel u dhow Belgrade-ka casriga ah, ayaa xukumayay Balkans (iyo sidoo kale qaybo ka mid ah Bartamaha Yurub iyo Aasiyada Yar). Laba goobood oo muhiim ah oo maxalli ah oo qadiimiga ah laga soo bilaabo xilligaas, Labinski Vir iyo Vinca-Belý Brdo, ayaa weli ka jira meel u dhow daanta Webiga Danube.


Roomaanka waxay qabsadeen inta badan Seerbiya qarnigii 2aad ee [[CH]] . Sannadkii 167 BC, gobolka Roomaanka ee Illyricsum ayaa la aasaasay; inta ka hartay Serbia-da casriga ah waxaa la qabsaday qiyaastii 75 [[CH]], taasoo samaysatay gobolka Roomaanka ee Upper Moesia. Roomaanku waxay qabsadeen gobolka Srem ee maanta jira 9kii BC iyo Baca iyo Banat 106 AD ka dib Dagaalkii Dayiisiin. Natiijo ahaan, Serbia-da casriga ah waxay ku fidsan tahay, guud ahaan ama qayb ahaan, dhowr gobol oo hore oo Roomaan ah, oo ay ku jiraan Moiisya, Pannonia, Braivalitana, Dalmatia, Dashyiia, iyo Macedonia. Magaalooyinka ugu waaweyn ee Upper Moiisya waxay ahaayeen: Singudum ([[Belgaraad]]), Viminasiium (Kostolacs-kii casriga ahaa ee hore), Remesejana (hadda Bela Palankaa), Naissus (Niš), iyo Sirmium (hadda Sremska Mitrovica), kan dambe wuxuu u adeegayay caasimadda Roomaanka xilligii Tetrarshiihy-ga.

Toddoba iyo toban boqor oo Roomaan ah ayaa ku dhashay dhulka Seerbiya-dii casriga ah, oo ka dambeeya [[Talyaaniga]] casriga ah. Kuwa ugu caansan waxay ahaayeen ''Konstantin-ga ugu weyn'', oo ahaa boqorkii ugu horreeyay ee Masiixiga ah, kaasoo soo saaray amar ku amraya dulqaad diimeed oo dhan boqortooyada. Markii Boqortooyada Roomaanka la qaybsaday 395 AD, gobolku wuxuu ku jiray xukunka Boqortooyada Byzantine-ka Bari. Horraantii qarnigii 6aad, dadka Koonfurta Slavs waxay u guureen gobollada [[Yurub]] ee Boqortooyada [[Imbiraadooriyada Biizantiin]] OO tiro Badan Leh.

==sido kale fiiri==
* [[Đuro Daničić]]</text>
      <sha1>748olc27fb8dhf1y0iazq3kgxvq6rr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Masjid al-Aqsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7419</id>
    <revision>
      <id>300249</id>
      <parentid>266319</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T18:00:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Prosnu</username>
        <id>46282</id>
      </contributor>
      <origin>300249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1500" sha1="dma9dzgdwlkll51gss26ph5t9jfyx1h" xml:space="preserve">[[File:Jerusalem-A-Quds-2013(2)-Aerial-Al-Aqsa Mosque Compound-(south exposure).jpg|thumb|Masjidka barakaysan ee Al Aqsa]]
'''Masjid Al-Aqsa''' Waa mid kamida goobaha ugu muhiimsan [[Islaamka]] iyo muslimiinta.waa qibladii ugu horaysay ee Islaamka. Masjid Al-Aqsa waxa uu kuyaalaa gudaha xaafada qadiimka ah ee magaalda [[Qudus]] ee wadanka [[Falastiin]]. Misaajidkaan ilaahay ku xusay quraanka kariimka, waxaana jiro aayado ka hadlaayo.Al Aqsa waa mid kamida sededa msjid ee booqashada loo aado. Sidoo kale yuhuudu waxa ay u arkaan meel diintooda u muhim ah oo waxa ay ula bexeen magac u gooni ah.

Maanta macbadka Islaamiga ah ee loo yaqaan Masjid Al-Aqsa wuxuu ku yaal buurta Moriyaah. [[Nabi Ibraahim]] iimaan weyn buu lahaa. Wuxuu aamminay haddii uu Isxaaq dhinto inuu Ilaahay soo sarakicin doono. Sidaa daraaddeed Nabi Ibraahim diyaar buu u ahaa inuu wiilkiisa allabbari ugu bixiyo. Ee Moriyaah haddaba isla markaas intuunan dilin wiilkiisa malaaʼig xagga Ilaahay ka timid baa ka qabatay. Ilaahay wuu ku ammaanay Ibraahim inuusan ka lexejeclaysan wiilkiisa.

* [https://www.jw.org/so/wargeysyada/maxaa-cusub/farriinta-kitaabka/ilaahay-ibraahim-iyo-reerkiisii-buu-barakeeyay/ Ilaahay Ibraahim iyo Reerkiisii Buu Barakeeyay]
* [https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/1200003114 Moriah]
* [https://www.jw.org/en/library/books/Mankinds-Search-for-God/Islām-The-Way-to-God-by-Submission/ Islām—The Way to God by Submission]

{{Authority control}}

[[Category:Falastiin]]
[[Category:Masaajid|Aqsa]]</text>
      <sha1>dma9dzgdwlkll51gss26ph5t9jfyx1h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Yalale</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8563</id>
    <revision>
      <id>300208</id>
      <parentid>288205</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:38:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mngadi24</username>
        <id>46277</id>
      </contributor>
      <comment>/* growthexperiments-addlink-summary-summary:1|0|2 */</comment>
      <origin>300208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6402" sha1="fxpf2tcejb52c0bfotmcf4dlq7c0a4w" xml:space="preserve">{{Digniin|Maqaalkan waa in lagu daraa cadaymo iyo tixraac, hadii kale waa la [[tirtir]]i doonaa}}
Yalale waa mid ka mida beelaha soomaaliyeed,ee dega koonfurta soomaaliya.

Yalale waa beel kamid ah beelaha Somalia waxayna jilib ahaan gashaaa boqol hore oo uu ka koobanyahay disow , eemid iyo qoomal .

yalale waxaa loo kala saaraa ilaa iyo jilib,waxaan ayna kala yihiin Abdulle ,kharaboole , Habar gare iyo asharaf.

yalale waxa uu deegaan ahaan u badan yahay baay,bakool,shabeelada hoose,  banaadir iyo goobo kale,waxan ka mid ah goobaha ay degaan Daynuunay , dollondole , degda , qarsooy hugeey , biyooley iyo buulo hadiija oo ka kala tirsan gobollada Bay iyo bakool .

Shabeelada hoose waxaa ay ka degaaan buulo yalale , buulo kulan , dhaahinay iyo meelo kale . 

Yalale waa mid ka mid ah beelaha ugu tunka Digil iyo mirifle w&lt;ref&gt;'''Ablaalmedia@gmail.com''' &lt;/ref&gt;axaana u sii badan Abdulle oo u kala baxo awoolow iyo ali yare .

yalale waxa ka dhashay dad caan ah sida siyaasiga weyna allaha u naxriistee Maxamed ibraahim yalale,sidoo kale waxa ay caan ku yihiin magaalada baydhabo,ayadoo dadka ugu caansan ee halkaa laga yaqiinaa y ka mid yihiin SHziyaar,cabdiwahaab iyo kuwo kale.
waa laf caan ku ah sida dhabta ah maslaxada iyo nabad ku noolaansho,waxa ayna sanadihii abaaraha ka hor 2000,2001 ka ay bilaabeen naqshado hormarineed oo ah beershada iyo wax ka sooo saarka dhulka waxaan hore looga beeri jirin gaar ahaan tuulada hugeey  iyo buulo Yalale oo ka kala tirsan gobolka shabeele hoose iyo bakool waxaana wax soo saarkoodii gaara magaalooyinka ay ka mid tahay magaalada beledweyne iyo Mogadishu oo wax soo saarka beeraha caanka ku ah.
yalae waxay ka mid tyahay beelaha sideed ee mirifle.

Siyaasiinta ugu waa weyn ee soo maray waxaa ka mid ah ;-

Sheikh ibraahim yalale oo xilka xildhibannimo hayay inta u dhexeysay 2000-2008.

Doorkii uu shiekh Ibrahim ka ciyaaray waxaa ka mid ah sidee loogu horseedi lahaaa midaynta dalkeena hooyo iyo dib u horeynta dalkeena 

Sanadkii 2008 waxaa lagu dilay magaalada baydhabo.

Sidoo kale waa aabaha wasiirad ku xigeenka wasaaradda haweenka ee dowlad goboleedka Koonfur-galbeed oo xilka loo magaacabay sanadkii 2018.

Wasiirad shamso waxay door muhiim ka ciyaartay Hormarinta degaaanada iyo dowlad goboleedka Koonfur-galbeed ayadoo horey u soo martay wasaaradda shaqada iyo shaqaalaha

Dowlad goboleedka Koonfur-galbeed. 

Siyaasiinta soo maray waxaa ka mid ah Timiro alle Abdulle oo ahayd senetrad dowladda federaalka intii u dhexeysay 2016-2021

Waxay door muhiim ah ka ciyaartay mideynta iyo Hormarinta dastuurka dowladda federaalka soomaaliya .

Siyaasiinta soo maray waxaa ka mid ah :-

Seneter Hussien mohamed dahir oo ah seneterka hadda xilka haya termka 2-aad ee dowladda federalka ee somaliya hassan shiekh mohamud

Sidoo kale waxaa horay usoo noqday agaasimaha guud wasaaradda caafimaadka ee dowladd goboleedka Koonfur-galbeed. 

Waxaa u horay u soo noqday dhakhtarka guud qeybta caruurta ee isbitaalka weyn bay oo loo yaqaano bay regional hospital oo horayna loogu yaqaanay Bay, bakool iyo gedo hospital 

Siyaasiinta soo maray waxaa ka mid ah xildhibaan koofi oo ah xildhibaanada soo maray maamul goboleedka Koonfur-galbeed intii uu xilka haya madaxweyne shariif.

Siyaasiinta soo maray waxaa ka mid ah xildhibaan arte oo hadda ku fahdiya kursiga xildhibaanimo oo ay beesha ku leedahay maamul goboleedka Koonfur-galbeed isaga la kowsaday madaxweyne abdi asis hassan mohamed Laftagareen 

Malaqyada somaray beelweynta reer yallale waxaa ugu horeeyo:-

Malaaq macalin mohamed Ibrahim oo xilka hayay ku dhowaad 50 sano isagoo gadaal dambe ay u timaaday tii rabi naxriistee jano alle haka waraabiyo. 

malaq macalin salaad oo kamid ah malaaqyada caanka ah ee magaalada baydhabo isagoona ahaa ku sime malaaq markii uu geeriyoday malaaqi hore.

Malaaqa hadda xilka waa mlaaaq Ibrahim sheikh salaad oo ah malaaqi u dambeyay ee xilka hayay mudadii 8 sano ahayd ee u dambeysay waxaa uu door muhiim ah ka ciyaaray mideynta iyo Hormarinta deegaanada konfur galbeed iyo ka qebyqaashada Hormarinta iyo dhameystirka dastuurka qabyada ah ee dowlad goboleedka Koonfur-galbeed iyo federaalka. 


{{gumud}}
Sheekha ugu caansan Yalale gobolka bakool :´´Sheekh ibraahim cali yalale ´´
#Abtirsiimadiisa:-
Sheekh ibraahim caliyow Ureeyin ,Maalin mad xasin ,Masuusi eedin Yarow ,Wariidiris edi ,ibdillaaw eedin ,Eedin xaaji ,Xaaji muxamed ,Usli garaari,Daawli cali ,Yaxduur samaali ,Luxum ludmaar,Kumal kowsham ,Agiith cabdull mudallib .  Waxaa uuna ka tirsan yahay lafta ``Abdilli´´ 
Sheekhu marka uu dhintay waxaa uu ka tagay caruur iyo Labo xaas .
#Xaasaska uu k tagay :
1-Xabiibo ibraahim Mursal mad ciise  (Aboolow).
2-Faadumo macallin nuurow isxaaq eedin mursal (Abdilli )
Haddii intaas aan uga gudubno waxaan ka hadlaynaa 
Reer eedin mursal iyo reer aw maalin maxamed 

1- '''Reer aw Xuseen nuurow''' 

1-xasan Xuseen nuurow aliyow( makaadi ) 

2-habiibo xuseen nuurow aliyow  

3-faamow Xuseen nuurow aliyow 

4-isgoowi Xuseen nuurow aliyow  

dhamaantod waxaa dhashey Raxiimay sheeg maxamed   
#Reer Eedin mursal :-
1-Maalin aliyow isxaaq eedin mursal 
2-Maalin nuurow isxaaq eedin mursal 
3-Maalin xasan xuseen eedin mursal 
4-Ibdiraan isxaaq eedin mursal (Ibdilli gaadur )
5-Xaawo ali nuur isxaaq eedin mursal (Xaaji xaawi)
intaas waa Odayaasha ugu caansan reer eedin mursal waxaa ay dhaleen Dad farabadan isugu jira ganacsato caan ah Aqoon yahanno .
Waxaan kahadlaynaa #Reer aw maalin maxamed .
#Reer aw maalin maxamed :
1-Ibdiraan ureeyin maalin maxamed (Wiilkiisa isxaaq abdilli)
2-Salaad maalin eedin ureeyin maalin maxamed 
3-Mukhtaar mad mad mursal maalin maxamed 
4-Maadini abdillaaw mad mursal maalin maxamed (waa hooyada muslimo mad mad uu qabo ilyaas xaaji ureyin )
5-Caliyow ibdilli mad mursal maalin maxamed (Waa aabaha xildhibaanad timiro oo ah aqalka sare ee [[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|baarlamaanka federaalka soomaaliya]] )
6-Xabibo abdilli mad mursal maalin maxamed (Waa hooyada ganasade xasan duba ) 

1: '''Reer aw mad mad mursal''' 

1- Mukhtaar mad mad mursal maalin maxamed 

2-Muslimo mad mad mursal maalin maxamed 

( gabadha uu qabo ilyaas xaaji ureeyin ) 

3-Hassan mad mad mursal maalin maxamed 

4- faadumo mad mad mursal maalin maxamed 

5- xaawo mad mad mursal maalin maxamed ( Allah unaxariisto ) 

Waxaa jiro malaaqa guud ee yalale Malaaq qaadi mad ureeyin isagana waa reeraw edin keerow 
Mahadasanidin.</text>
      <sha1>fxpf2tcejb52c0bfotmcf4dlq7c0a4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Xaniid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17760</id>
    <revision>
      <id>300192</id>
      <parentid>243311</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4618" sha1="2rmm9wjpz9wfxlkegln6imen3d6fm03" xml:space="preserve">::''Kani waa maqaal ku saabsan nooc ka mid ah cuntada. Qoraalo kale fiiri [[waslad]]

[[File:Tradicinis didkepsnis restorane STEAKHOUSE HAZIENDA.jpg|600px|thumb|center|Hilib waslad xaniid ah]]
[[File:Grilling Steaks (with border).jpg|thumb|[[waslad|hilib xaniid]]]]

'''Xaniid''' ({{lang-en|''beefsteak''}}; {{lang-ar|ستيك}}) waa hilibka [[waslad]]a marka lagu shiilo [[dab]] kali ah. Sidoo kale xaniidku waa nooc ka mid ah [[hilib]]ka [[xoolo|xoolaha]], gaar ahaan hilibka laga jaro garabka, jeeniga, lugta, dhabarka iyo meelaha leh [[jiidh]] saafi ah. Sidoo kale wasladu waa hilibka laga gooyo [[muruq]]a xoolaha kaasi oo leh waxyar oo [[baruur]] ah, laakiin inta badan jiidh saafi ah. Waslada waxaa laga diyaariyaa hilibka [[lo']]da, [[geel]]a, [[adhi]]ga iyo [[doofaar]]ka. Hilibka [[kaluun]]ka iyo [[digaag]]a iyo [[shimbir]]aha laga sameeyn karo waslada.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Carrier|first1=Robert|authorlink=Robert Carrier (chef)|title=Robert Carrier's Kitchen|date=1981-01-01|publisher=Marshall Cavendish|location=London, UK|page=1456|volume=1|ref=B004MC1Z38}}&lt;/ref&gt;

Hilibka waslada marka la dubo ([[dab]] lagu shiilo) waxaa loo yaqaanaa [[xaniid]]. Sidoo kale, waslada waxaa laga diyaariyaa [[maraq]]a iyo [[suugo|suugada]]. 
Si taasi ka duwan, wadanada caalamka meelo badan waxaa waslada loo yaqaana hilib shiilan oo laga ilaaliyay [[biyo|biyaha]] kaasi oo laga sameeyay noocyo kala duwan oo xoolo ah.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.exoticmeatsandmore.com/kangaroo.aspx|title=Exotic Meats USA - Kangaroo|ciwaan=Nuqul Archive|access-date=2015-10-04|archive-date=2019-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127051932/http://exoticmeatsandmore.com/kangaroo.aspx|dead-url=yes}} Retrieved on 23rd December 2014.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/magazine-23086541|title=Eating Skippy: Why Australia has a problem with kangaroo meat|publisher=BBC News}} Retrieved on 23rd December 2014.&lt;/ref&gt;


=Dadka Soomaalida=
{{Raashin}}
Si la mid ah shacabka caalamka, [[Soomaali|bulshada Soomaalidu]] waxay isticmaalaan noocyada kala duwan ee waslada xaniidka, gaar ahaan wakhtiyada arooska, xaflada, dabaaldegyada, ciidaha iyo maalmaha la baashaalayo. Inta ugu badan waxaa lagu darsadaa cuntooyinka wakhtiga [[quraac]]a, [[qado|qadada]] iyo [[casho|cashada]], laakiin wakhtiyadu intaas kuma koobna. Noocyada wasladu ee deegaanada Soomaalida ku caanka ah waxaa ka mid ah ''[[xaniid]]ka'' iyo ''waslada cad''. Dadka Soomaalidu waxay waslada ku diyaariyaan [[hilib]], [[khudaar]], [[milix]], [[saliid]], [[biyo]] iyo [[xawaash]] kuwaasi oo si xirfad leh loo karkariyo ilaa ay gaadho heer nooca loogu talogalay ah.

=Noocyo kala duwan=


&lt;gallery widths=&quot;170px&quot; heights=&quot;170px&quot; perrow=&quot;5&quot; caption=&quot;Waslad&quot;&gt;
File:Rump steak.jpg
File:Faux-filet.jpg
File:Hampe de veau cuite.JPG
File:Steak 03 bg 040306.jpg
File:Steak 4 bg 083103.jpg
File:Beef round top round steak in pan, raw.jpg
File:Beef round top round steak, cooked.jpg

File:Steak with five pepper sauce.jpg|suugo [[xaniiid]]
&lt;/gallery&gt;

=Muuqaalka=
&lt;gallery  perrow=&quot; &quot; widths=&quot;150&quot; heights=&quot;150&quot; caption=&quot;Muuqaalada Suugada&quot;&gt;
File:Chambers Grill, KL Hilton PC304557 (11683521763).jpg
File:Chambers Grill, KL Hilton PC304577 (11683360135).jpg
File:Chambers Grill, KL Hilton PC304579-001 (11683358885).jpg
File:Chambers Grill, KL Hilton PC304602 (11683261495).jpg
File:Chambers Grill, KL Hilton PC304557-001 (11684041546).jpg
File:Carnival World Buffet, The Rio, Las Vegas Nevada 6.jpg
File:London broil.jpg
File:Reindeer steak.jpg

&lt;/gallery&gt;


=Qoraalo La Xidhiidha=
* [[Bariis]]
* [[Makaroone]]
* [[Suugo]]
* [[Xaniid]]
{{Cunto}}

=Linkiyo Banaanka=
* [https://wol.jw.org/en/wol/d/r1/lp-e/101997441 Beefsteak]
* [http://www.ansi.okstate.edu/resource-room/meats/cutsofbeef/ Pictures and diagrams of beef cuts] {{Wayback|url=http://www.ansi.okstate.edu/resource-room/meats/cutsofbeef/ |date=20031101162042 }}
* [http://www.fsis.usda.gov/is_it_done_yet/brochure_text/index.asp#5 USDA recommended temperatures for beef] {{Wayback|url=http://www.fsis.usda.gov/is_it_done_yet/brochure_text/index.asp#5 |date=20110717073906 }} 
*[http://www.museodellapasta.it/index.php National Museum of Pasta Foods – Rome, Italy] {{Wayback|url=http://www.museodellapasta.it/index.php |date=20140102170740 }}
*[http://www.pastacanada.com/english/pastafacts/pastafacts.html Pasta Facts] – Facts about pasta

=Tixraac=
{{Reflist}}
[[Category:Firiley]]
[[Category:Caafimaad]]
[[Category:Cunto]]
[[Category:Dhir]]
[[Category:Geed]]
[[Category:Midho]]
[[Category:Dad]]

[[Category:Beeraha]]
[[Category:Beer]]
[[Category:Juquraafi]]
{{Commons|Category:Steaks}}</text>
      <sha1>2rmm9wjpz9wfxlkegln6imen3d6fm03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Abasguul</title>
    <ns>0</ns>
    <id>28417</id>
    <revision>
      <id>300248</id>
      <parentid>195852</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T15:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37114-73</username>
        <id>46278</id>
      </contributor>
      <comment>degmoyin ayan ku daray</comment>
      <origin>300248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1583" sha1="hekfv2pgcu0gu31llickypsde1tlis6" xml:space="preserve">{{Infobox ethnic group||group=Abasguul|image=|poptime=|region1={{flagcountry|Ethiopia}}|region2={{flagcountry|Somalia}}|region3={{flagcountry|Kenya}}|langs=[[Af-Soomaali]]|rels=[[Islaam]] ([[Sunni Islam|Sunni]], [[Suufi]])|related-c=Beelaha [[Bartire]], iyo [[Beelaha Soomaalida]] &lt;!-- CONFIRMED RELATIONS!!! --&gt;}}


[[Abasguul]] [Rooble] [[Jidwaaq]] [[Absame]] waa beel 

kamid ah beelaha [[Daarood]]  waxayna dagaan 3 wadan oo kala ah [[Somalia|Soomaaliya]], [[itoobiya]] iyo qeyba kamid ah  [[Kiinya]]

beesha waxaay caan kutahay halyeeyadii [[Xaawo]] [[Taako]] iyo [[Imaam Axmed Guray]] sidokale beesha daris wanaaga ayay caan kutahay iyo nabad kuwada noolaanshaha deeganaada aayla daganyihin beelaha soomaaliyeed.

'''Jifooyinka waa 3 waaweyn'''

''Talanabi            Rooble￼￼(Abasguul)''

''Yabare              Rooble(Abasguul)''

''Waceys             Rooble(Abasguul'')

'''GOBALADA AAYKA DEGAAN DDS￼'''

# 

1 '''Gobalka Faafan'''

2 '''Gobalka Jarar'''

3 '''Gobalka Nogob'''

'''DEGMOOYIINKA DDS'''

Jigjiga

qabribayax

Araarso

bicilbur

Haroorays

Garbo 

Mulla￼

buladari

'''N/B  ''waxaad'' kusii dari kartaa inta aanka tagay.'''

'''GOBALADA AAYKA DEGAAN SOOMAALIYA'''

'''1 Gobalka jubbada hoose'''

'''2 Gobalka jubbada dhexe'''

'''Degmooyinka SOM'''.

kismaayo

Buaale

Xagar

Naasiriya


'''Waqooyi bari kenya''' 

Garissa iyo Dadaab ayaa sidokale laga helaa

&lt;br /&gt;&lt;ref&gt;&lt;nowiki&gt;https://www.refworld.org&lt;/nowiki&gt; › docid

Web results

Somalia: Information on the Abasguul subclan of the Darod ... - Refworld&lt;/ref&gt;

&lt;br /&gt;
&lt;references responsive=&quot;&quot; /&gt;</text>
      <sha1>hekfv2pgcu0gu31llickypsde1tlis6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Beesha Bahabar Aadan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>30531</id>
    <revision>
      <id>300252</id>
      <parentid>297058</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T19:39:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abdishakur Gande</username>
        <id>32580</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Beelaha Bahabar Aadan</comment>
      <origin>300252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12700" sha1="9jm0n0sv2j97u1kipqi4stc2y0dqx3h" xml:space="preserve">{{nutshell|Kani waa maqaal ku saabsan beel (qabiil), fadlan dhexdhexaad ka ahoow qoraalkaaga}} '''_____________ Beelaha 💪 Bahabar Aadan''' __________ 

______________([[Carabi]] '''جتمع''' '''بهابر آدان''':____________ 

'''Beelwaynta Bahabar Aadan''' 
waa mid kamida '''Beelaha ugu Badan Qabiilada Somali [[Soomaalida]] Gaar ahaan '''Beelaha Gadabuursi / Samaroon ([[Dir]]) .  💪'''

Bahabar Aadan waxa ka dhashay Dad Saamayn kuleh Soomalida sida; Dhanka Siyaasada Waana dadka inta badan kamuuqda Hoganka Gobanimada &amp; halganada Qadiyada Soomaaliyeed.

'''____________ BEELAHA BAHABAR AADAN _________'''

'''- _ Bahabar Aadan MAXAMED CASE GADABUURSI. _'''

Beesha Bahabar Aadan ayaa inta badan haysa hogaanka siyaasada ama majaraha u haya oo saamayn wayn ku leh oo ka muuqda dawladaha Soomaalida. Bahabar Aadan ayaa ah awoodihii ama tiirarkii ay ku dhisnayd iyo hogaanadii Boqortooyadii Adal (Adal Empire) boqortooyadii Cadal. Beesha Bahabar Aadan ayaa ilaa wakhtigan saamayn wayn kuleh ama u taliya siyaasada dawladaha Geeska ama dawladaha Soomaalida. Siyaasiyiinta Bahabar Aadan waa kuwa badiyaa Beelaha Gadabuursi ama Maxamed Case ku matala kuraasta saami siyaasadeed ee Somaliland, Somalia, Djibouti iyo Ethiopia. Bahabar Aadan waa beesha badiyaa noqota Wasiirka beelaha Maxamed Case. Sidoo kale, waxay xildhibaano deegaan iyo wakiilo ku lee yihiin Awdal iyo Maroodijeex iyo Dalka Jabuuti.
{{Farac |Bahabar Aadan - Maxamed Case  - GADABUURSI - Samaroon Gadabuursi 
| group = Beelaha Bahabar Aadan &lt;br&gt; مجتمع بهابر آدان 
| image= 

 |region1={{flagcountry|Djibouti}} 
 |region2={{flagcountry|Ethiopia}}
 |region3={{flagcountry|Somaliland}}
 |region4=GOBOLADA. Gabiley - Awdal - Salal - Somaliland - Jabuuti - DDS-Itoobiya Kilinka Shanaad

| langs = [[Somali]] [[Arabic]] [[Oromo]] [[Amharic]] [[English]] [[Franch]] [[Swahili]] [[African]]
| rels = [[Islam]]
| related-c = QABIILKA - BEESHA .

 [[Bahabar Aadan]]
 [[Maxamed Case]] 
 [[Samaroon Gadabuursi]] 
 [[Dir ]] |Beelaha Bahabar Aadan - Maxad Case - Gadabuursi=Beelaha Bahabar Aadan}}

HORDHAC '''Beelaha Bahabar Aadan ee Gadabuursi''' waxay Degaanada ay dagaan sida  [[Somaliland]], [[Jabuuti]] iyo Dawlad Deegaanka Soomaalida Itoobiya Waxay aad ugu badan yihiin deegaanada [[Gabiley]]  Awdal [[Boorama]], Salal [[Saylac]] waxaay aad ugu Faafan yihiin [[Jigjiga]] iyo Jabuuti.

==Abtirsiin==

* Beesha Bahabar Aadan

* Bahabar Aadan
*'''Bahabr Aadan'''
* AADAN 

* Maxamed.       

• '''Maxad Case'''

* Makadoor

* Maxamuud.
* Samaroon

* '''Samaroon Saciid'''
* Siciid

* Da'uud

* Xasan

* Cumar

* Cali

*'''Gadabuursi'''

* Madaluug

*'''Dir'''

* Aji

* Irir.          

Irir Samale

* Samaale

* Hiil

* Abroone
'''Beelaha Bahabar Aadan ee Gadabuursi''' waxay Degaan wadamada 

1. '''Somaliland,''' 

'''2. Jabuuti iyo''' 

'''3. Itoobiya Dawlad Deegaanka Soomalida Itoobiya.'''  

Waxay aad ugu badan yihiin deegaanada; '''Gabiley (Gabilay), Awdal (Boorama), Salal (Saylac) iy Faafan (Jigjiga).'''

==Hordhac==
*'''Beelaha Bahabar Aadan''' waa mid kamid ah Beelaha '''ugu badan Soomaalida'''. Gaar ahaan Beelaha '''Gadabuursi'''. 
*Beelahaha Bahabar Aadan
 
*Maxamed Case

*Makadoor (Gadabuursi)

==Faahfaahin== 
*DIIN

*Muslim 100% — Dad Muslim ah

*DEEGAAN

*Somaliland

*DDS-Itoobiya

*Jabuuti

==Beeraha Badhtanka Boorama ilaa Gabilay 👑 Bahabar Aadan ==

*1. Beerta ilma Caynaan 
*2. Beerta ilma Jaamac Hadi  
*3. Beerta ilma Caqli Hadi 
*4. Beerta ilma Cimi Gaab 
*5. Beerta ilma Axmed Sumal 
*6. Beerta ilma Abokor Muuse  
*7. Beerta ilma Kaamil 
*8. Beerta ilma Jaamac Dheere 
*9. Beerta ilma Muxumed Axmed  
*10. Beerta ilma Daahir Mixile  
*11. Beerta ilma Aw Xasan  12. Beerta Ilma Qoordheere Riiraash  
*13. Beerta ilma Daahir Cilmi  
*14. Beerta ilma Xalwo Hadi
*15. Beerta ilma cabdilaahi Hadi  
*16. Beerta ilma Xuseen Hadi  
*17. Beerta ilma Faarax Hadi  
*18. Beerta ilma Xadi Hadi  
*19. Beerta ilma Madina Caqli
*20. Beerta ilma ...  
*21. Beerta ilma ...   
*22. Beerta ilma ...  
*23. Beerta ilma ...  
*24. Beerta ilma ... kusiidar  
*25. Beerta ilma ...   
*26. Beerta ilma ...  
*27. Beerta ilma ...   
*28. Beerta ilma ...   
*29. Beerta ilma ...   
*30. Beerta ilma ... kusiidar 
*31. Way jiraan beero kale ee kusii dar.  
*
*
*
*Kasoo bilow wadada halbawlaha borama daanta Jarka waxay ka bilaabantaa '''beerihii Jaamac hadi''' alle ha u naxariste . 
*Garbaxato waxa ka bilaabanta waa beertaydii ilaa goolada  '''Jaamac Hadi  (Bahabar aadan )''' ilaa inta '''Xalaal Maal waa beertii Ree Hadi''' cidaan garanayn loo sheegi maayee.  
*Daanta xanaanada waa '''Beertii Xalwo Hadi'''  Ilaa  tuur uraysa halkaa jeelka bariga kasoo gaadh '''xalwo hadi ( bahabar aadan)'''   
*Usoo dhaadhac xaafad kuwayd yaad ku taqaan waa beertii '''Aqli Hadi ( bahabar aadan)'''  
*Waxa ku xiga '''Aw Faarax Caynaan (Bahabar Aadan)'''   Waxa ku xiga '''Jaamac Buuxx( Bahabar Aadan)''' 
*Waxa kusii xigay aw '''Hassan tunbuur(bahabar aadan )'''oo Halka xadrada ah    
*Kor uga noqo '''sariibada yar ee saaweer Oogo''' '''uga bax waa beerihii cilmi obsiiyeh cilmi gaab ( bahabar aadan)''' 
*waxa ku xigta ilma '''axmad sumal (Bahabar aadan)'''    Halkaa waqooyi uga noqo daantii stationka bariga waqooyi uga noqo 
*waxa ku xigta '''muuse muhumed xaaji aadan (bahabar aadan )'''  Ka soco waxa ku xigta beertii '''Daahir Mixile (bahabar aadan)'''
*Saybeeriya ilaa Fardihii halkaa kaga dhac waa '''faarax''' '''Aqli Hadi [ Faarax Dheere ] (Bahabar Aadan)'''   
*Hoos u dhaaf waa beertii '''Yuusuf Riiraash  Qoor Dheere'''  oo waxay ku Soo wareegaysaa '''ilaa kaydkii biyaha''' '''Boorama''' 
*Dhankaa uga noqo Madaxtooyada Beerta Shimbiraale yaqaano waa beertii '''Ardo Hadi Alamagan (bahabar aadan)'''  
*'''Dhamuug''' uga dhaadhac '''''Ceelka Biyaha ee magalada Boorama ka cabto waa beertii Ilma Daahir Cilmi Nuur (Bahabar Aadan)'''''   
*'''Camuud u dhaaf waxa isku xiga beertii daahir mixile ( bahabar aadan)'''   
*'''Hussein Hadi (bahabar aadan)'''   '''Daahir Cilmi (bahabar aadan)'''
*Gabilay ilaa Baki ilaa Calixaydh ilaa Gabilay inta udhaxasaa Waa Beero BAHABAR AADAN MAXAMED CASE GADABUURSI 💪

.

.
'''&lt;u&gt;BEERAHA BADHTANKA GABILAY&lt;/u&gt;'''

- Beerta Cismaan Higirje

-Beerta Faahiye

Beertaa Reer Fariid

Beertaa Reer Cabdi

Beertaa Reer 

==Beelaha La Dhashay Bahabar Aadan Ee Maxamed Case Gadabuursi == 
'''Bahabar Aadan _______'''

*Dhalasho/Walaal 
Waxa Aadan (Bahabar Aadan) waxa la dhashay;

'''• Shan Gabdhood '''
'''5''' iyo '''4''' Wiil '''(Beelood)    oo ilma Maxamed Case''' ah kuwaasoo kala ah:          

1. Xuseen ('''Bahabar Celi''')

2.  Muuse ('''Habar Muuse''')   

3. Abokor ('''Bahabar Abokor''') 

4. Aadan ('''Bahabr Aadan''') 

5. iyo '''Shan Dumar ah'''

_________________________

'''1. Bahabar Aadan'''

___ ●  Aadan____________'''Maxamed Case'''

'''2. BahabarCeli'''

___ ●  Xuseen'''___________Maxamed Case'''

'''3. Habar Muuse'''

___ ●  Muuse___________'''Maxamed Case'''

'''3. Bahabar Abokor'''

___ ● Abokor.___________'''Maxamed Case''' 


_________________________________________

===BEELAHA BAHABAR AADAN ===

*Beelaha Bahabar Aadan waa '''(10)''' oo kala ah '''(7)''' '''Beelood''' iyo '''(3)''' '''Haween''' ah kuwaasoo kala ah:

*1. '''Ba’yabare'''

*'''2. Reer Cawl'''

*'''3. Reer Xuseen'''

*'''4. Reer Raagsaale'''

*'''5. Bahabar Cabdule'''
*
*'''6. ______ Aadan Maxad Case'''
*'''7.''' '''________ Aadan Maxad Case''' 
*'''8.''' '''Bah_______________oo dhashay'''
*'''9'''. '''Bah__________________ oo dhashay'''
*'''10'''. '''Bah___________________ oo dhashay'''

==Deegaanada Bahabar Aadan. ==
*'''Beelaha Bahabar Aadan'''
'''Beelaha Bahabar Aadan''' waxy '''degaan''' '''Geeska Afrika''' gaar ahaan wadamada; 

*1  '''Somaliland (Somali)'''

*2.  '''Itoobiya (Ethiopia)'''

*3. '''Jabuuti (Djibouti).'''
Dhulka ay Degaan waxa kamid ah

________________________________________

_______________ '''1.	 SOMALILAND :'''

'''________ A. (Maroodijeex) :'''
*A1. Hargaysa 

*A2. Gabiley

*A2. Wajaale

*A3. Xuushalay

*A4. Kalabaydh

*A5. Balayga Cas
 
*A6. Isha-Gudban

*A7. Laaca 

*A8. Ilmadado

*A10. Galoolay

*A11. Buss 

*A12. Mashruuca (Banka-Waasjaale) 

*A13. Ceel-Bardaal

*A14. Buqdhada 

*A15. Seemaal 

*A16 Kaxda 

*A17 cadadhadheeray. 

=== ____________B.   Awdal ===
*B1. Boorama
 
*B2. Saylac 

*B3. Ceel-sheekh

*B4. Lughaya

*B5. Baki 

*B6.Ruqi 

*B7. Lowyacado

*B8. Qabri-Baxar 

*B9. Tuurka 

*B10. CaliXaydh 

*B11. CAMUUD 

*B12. Daraymacaane 
*
*
*____________'''C. (Saaxil)''' 
*A1.Bulaxaar 
*____________ '''2.	Itoobiya''' 
*'''______   C.  Kilinka Shanaa''' 
*Dawlad Deegaanka Soomaalida Itoobiya.
*C. Jigjiga 

*C1. Awbare 

*C2 . Wajaale 

*C3. Gobyaray 

*C4. Lafaciise 

*C5. Sheed-dheer 

*C6. Mulacl.
*
*'''Jabuuti''' 

*'''A. (Jabuuti)'''
*
 
*A2. Lowyacado 

*A3 Xaafada lixaad 

*A4 Xaafada Todobaad. 

*A5 Cali-sabiix

==Deegaan Juquraafi==
*Beesha Bahabar Aadan ayaa deegaanadeedu ka kala kooban yihiin Ban-joog iyo Qorax Joog. Dhul xeebeed , Buuralay, Dhul Beereed, Dhul Ban oo kala ah Oogo iyo Nugaal. Bahabar Aadan waa dad xoolo dhaqato iyo Beeralay ah.

==Siyaasada Xukunka Dawladaha==
*Beesha Bahabar Aadan Beesha Bahabar Aadan ayaa inta badan haya hogaanka siyaasada oo majaraha u haya ama ka saamayn wayn ku leh oo ka muuqda dawladaha Soomaalida. Bahabar Aadan ayaa ah awoodihii ama tiirarkii ay ku dhisnayd iyo hogaanadii Boqortooyadii Adal (Adal Empire) boqortooyadii Cadal. Beesha Bahabar Aadan ayaa ilaa wakhtigan saamayn wayn kuleh ama u taliya siyaasada dawladaha Geeska ama dawladaha Soomaalida. Siyaasiyiinta Bahabar Aadan waa kuwa badiyaa Beelaha Gadabuursi ama Maxamed Case ku matala kuraasta saami siyaasadeed ee Somaliland, Somalia, Djibouti iyo Ethiopia. Bahabar Aadan waa beesha badiyaa noqota Wasiirka beelaha Maxamed Case. Sidoo kale, waxay xildhibaano deegaan iyo wakiilo ku lee yihiin Awdal iyo Maroodijeex iyo Dalka Jabuuti.

==Dhaqaale==
Waa dad xoolo dhaqato Beeralay ah sidookale nolashooda ka kaba ganacsiyo yaryar, xoogaa ganacsi waawayn iyo shaqaalenimo.

==Dadka caanka ah==
*Beesha Bahabar Aadan
*__________________________________________
*

*'''1'''. AHN Axmed Rooble Dhimbiil (Xildhibaan Casoowe) Guddoomiye

Gudoomiye Ku-xigeen Baarlamaanka Soomaaliya  

*'''1'''.  AHN Axmed Xasan Caafi

*Wasiirkii Wasaaradda Wasaaradda Cadaaladda  
*Wasiirkii Wasaaradda Qorsheynta Somaliland
*.

*'''2'''. Prof. Cumar Cali Cabdillahi (Cumar Dheere) 

*Wasiirkii Wasaaraddaha 
*Wasiirkii Wasaaradda Caafimaadka Somaliland 
*Wasiirkii Wasaaradda Qorsheynta Somaliland
*.

*'''3'''. AHN Dr. Cabdirashiid Axmed Guuleed (Rashiid Sumal)

*Agaasimihii Guud ee Wasaaraddaha 
*Wasaaradda Qorsheynta Somaliland 
*Wasaaradda Ganacsiga Somaliland
*.

*'''4'''. AHN Xaashi Cabdulaahi Orrax (Xaashi Afwayne) 

*Abwaan, Siyaasi, Halgamaagii xoriyada Jabuuti iyo La-taliyaha Madaxweyne Ismaaciil Cumar Geelle
*

*'''5'''. Dr. Cabdullaahi Xasan Jamac (Cabdilahi Ruush) 

*Wariye BBC, 
*Gudoomiyihii Gudida Qorista Dastuurka Somalia  
*Madaxweyne Ku-xigenkii Jamacadda Hargaysa.
*.

*'''6'''. Dr. Abdirahman Jama Hadi 
*Aas-aasaha Jaamacadda Adal &amp; cusbitaalka Adal Medical Hospital ahna Madaxwaynaha Jaamacadda Adal Medical University
*

*'''7'''. Korneel Xildhibaan

*Cali Obsiiye Diiriye (Cali Gabiley)

*✓ Xildhibaan Golaha Wakiilada Somaliland
*

*'''8'''. AHN Aamina Cabdillaahi Xirsi 

*Fanaanad hobaladii Waaberi 
*.

*'''9'''.  Abokor Xasan Caafi

*Saxafi Ruug Cadaa ah 
*.

*'''10'''. korneel Sh. Cismaan Axmed Jimcaale

*Hogaamiye, Halgamaa, Sarkaal iyo Smafale 
*.

*'''11'''.Faadumo 

*Xildhibaan Golaha Deegaanka Jabuuti
*.

*'''12'''. Maxamed Xuseen Hadi

*✓ Xildhibaan Baarlamaanka Soomaaliya 
*.

*'''13'''. Cabdillaahi Xuseen Nuur (Abdalla Boss)'''  

*Agaasimaha Hay’adda Socdaalka Dawladda Federaalka Soomaaliya. 
*.

*'''14'''. Ganacsade Xasan Daahir

*Ganacsadaha Soomaaliya oo dhan keena Bajaajta 
*.

*'''15'''.Suldaan Muuse Axmed

*Suldaanka Guud Ee Beelaha Gadabuursi Itoobiya 
*.

*'''16'''. Suldaan Xuseen Nuur Xirsi

*Suldaanka Beelaha Gadabuursi ee Soomaaliya Koonfurta 
*.

*'''17'''. Xidigta Jarmalka Niciima C.Cabdilahi 

*TikToker Gabadha Soomaalida ugu Caansan TikTok iyo Social Media kuna caan ah Asturnaan dumar iyo Waddaniyad jacayl. 
*.

*'''18'''. Korneel AHN Mustafe Xasan Caafi.

*Sarkaal Ciidankii Soomaaliya markii Dambana Somaliland ugu dambayna ahaa Caaqil. 
*.

*'''19'''. Abdishakur Mohamed Hassan (Gande) 

*Xoghayaha Fulinta Gobalka Gabiley [[Somaliland]] 
*.

*'''20'''. Axmed Cismaan Higirje'''

*Xoghayihii hore fulinta Gobalka Gabiley 
*.

*'''21'''. Cumar Cabdi Xasan (Cumar Cagoole)

*Xoghayihii Hore Dawladda Hoose Deg Gabiley
*.

*'''22'''. Abdishakur Mohamed Hassan (Gande)    Xoghayaha Fulinta Gabiley [Gabiley]</text>
      <sha1>9jm0n0sv2j97u1kipqi4stc2y0dqx3h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300253</id>
      <parentid>300252</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T19:39:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abdishakur Gande</username>
        <id>32580</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ BEELAHA BAHABAR AADAN GADABUURSI</comment>
      <origin>300253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12701" sha1="ltpwvi534nmvnoo5ufhq5cuvxnmf41x" xml:space="preserve">{{nutshell|Kani waa maqaal ku saabsan beel (qabiil), fadlan dhexdhexaad ka ahoow qoraalkaaga}} '''_____________ Beelaha 💪 Bahabar Aadan''' __________ 

______________([[Carabi]] '''جتمع''' '''بهابر آدان''':____________ 

'''Beelwaynta Bahabar Aadan''' 

waa mid kamida '''Beelaha ugu Badan Qabiilada Somali [[Soomaalida]] Gaar ahaan '''Beelaha Gadabuursi / Samaroon ([[Dir]]) .  💪'''

Bahabar Aadan waxa ka dhashay Dad Saamayn kuleh Soomalida sida; Dhanka Siyaasada Waana dadka inta badan kamuuqda Hoganka Gobanimada &amp; halganada Qadiyada Soomaaliyeed.

'''____________ BEELAHA BAHABAR AADAN _________'''

'''- _ Bahabar Aadan MAXAMED CASE GADABUURSI. _'''

Beesha Bahabar Aadan ayaa inta badan haysa hogaanka siyaasada ama majaraha u haya oo saamayn wayn ku leh oo ka muuqda dawladaha Soomaalida. Bahabar Aadan ayaa ah awoodihii ama tiirarkii ay ku dhisnayd iyo hogaanadii Boqortooyadii Adal (Adal Empire) boqortooyadii Cadal. Beesha Bahabar Aadan ayaa ilaa wakhtigan saamayn wayn kuleh ama u taliya siyaasada dawladaha Geeska ama dawladaha Soomaalida. Siyaasiyiinta Bahabar Aadan waa kuwa badiyaa Beelaha Gadabuursi ama Maxamed Case ku matala kuraasta saami siyaasadeed ee Somaliland, Somalia, Djibouti iyo Ethiopia. Bahabar Aadan waa beesha badiyaa noqota Wasiirka beelaha Maxamed Case. Sidoo kale, waxay xildhibaano deegaan iyo wakiilo ku lee yihiin Awdal iyo Maroodijeex iyo Dalka Jabuuti.
{{Farac |Bahabar Aadan - Maxamed Case  - GADABUURSI - Samaroon Gadabuursi 
| group = Beelaha Bahabar Aadan &lt;br&gt; مجتمع بهابر آدان 
| image= 

 |region1={{flagcountry|Djibouti}} 
 |region2={{flagcountry|Ethiopia}}
 |region3={{flagcountry|Somaliland}}
 |region4=GOBOLADA. Gabiley - Awdal - Salal - Somaliland - Jabuuti - DDS-Itoobiya Kilinka Shanaad

| langs = [[Somali]] [[Arabic]] [[Oromo]] [[Amharic]] [[English]] [[Franch]] [[Swahili]] [[African]]
| rels = [[Islam]]
| related-c = QABIILKA - BEESHA .

 [[Bahabar Aadan]]
 [[Maxamed Case]] 
 [[Samaroon Gadabuursi]] 
 [[Dir ]] |Beelaha Bahabar Aadan - Maxad Case - Gadabuursi=Beelaha Bahabar Aadan}}

HORDHAC '''Beelaha Bahabar Aadan ee Gadabuursi''' waxay Degaanada ay dagaan sida  [[Somaliland]], [[Jabuuti]] iyo Dawlad Deegaanka Soomaalida Itoobiya Waxay aad ugu badan yihiin deegaanada [[Gabiley]]  Awdal [[Boorama]], Salal [[Saylac]] waxaay aad ugu Faafan yihiin [[Jigjiga]] iyo Jabuuti.

==Abtirsiin==

* Beesha Bahabar Aadan

* Bahabar Aadan
*'''Bahabr Aadan'''
* AADAN 

* Maxamed.       

• '''Maxad Case'''

* Makadoor

* Maxamuud.
* Samaroon

* '''Samaroon Saciid'''
* Siciid

* Da'uud

* Xasan

* Cumar

* Cali

*'''Gadabuursi'''

* Madaluug

*'''Dir'''

* Aji

* Irir.          

Irir Samale

* Samaale

* Hiil

* Abroone
'''Beelaha Bahabar Aadan ee Gadabuursi''' waxay Degaan wadamada 

1. '''Somaliland,''' 

'''2. Jabuuti iyo''' 

'''3. Itoobiya Dawlad Deegaanka Soomalida Itoobiya.'''  

Waxay aad ugu badan yihiin deegaanada; '''Gabiley (Gabilay), Awdal (Boorama), Salal (Saylac) iy Faafan (Jigjiga).'''

==Hordhac==
*'''Beelaha Bahabar Aadan''' waa mid kamid ah Beelaha '''ugu badan Soomaalida'''. Gaar ahaan Beelaha '''Gadabuursi'''. 
*Beelahaha Bahabar Aadan
 
*Maxamed Case

*Makadoor (Gadabuursi)

==Faahfaahin== 
*DIIN

*Muslim 100% — Dad Muslim ah

*DEEGAAN

*Somaliland

*DDS-Itoobiya

*Jabuuti

==Beeraha Badhtanka Boorama ilaa Gabilay 👑 Bahabar Aadan ==

*1. Beerta ilma Caynaan 
*2. Beerta ilma Jaamac Hadi  
*3. Beerta ilma Caqli Hadi 
*4. Beerta ilma Cimi Gaab 
*5. Beerta ilma Axmed Sumal 
*6. Beerta ilma Abokor Muuse  
*7. Beerta ilma Kaamil 
*8. Beerta ilma Jaamac Dheere 
*9. Beerta ilma Muxumed Axmed  
*10. Beerta ilma Daahir Mixile  
*11. Beerta ilma Aw Xasan  12. Beerta Ilma Qoordheere Riiraash  
*13. Beerta ilma Daahir Cilmi  
*14. Beerta ilma Xalwo Hadi
*15. Beerta ilma cabdilaahi Hadi  
*16. Beerta ilma Xuseen Hadi  
*17. Beerta ilma Faarax Hadi  
*18. Beerta ilma Xadi Hadi  
*19. Beerta ilma Madina Caqli
*20. Beerta ilma ...  
*21. Beerta ilma ...   
*22. Beerta ilma ...  
*23. Beerta ilma ...  
*24. Beerta ilma ... kusiidar  
*25. Beerta ilma ...   
*26. Beerta ilma ...  
*27. Beerta ilma ...   
*28. Beerta ilma ...   
*29. Beerta ilma ...   
*30. Beerta ilma ... kusiidar 
*31. Way jiraan beero kale ee kusii dar.  
*
*
*
*Kasoo bilow wadada halbawlaha borama daanta Jarka waxay ka bilaabantaa '''beerihii Jaamac hadi''' alle ha u naxariste . 
*Garbaxato waxa ka bilaabanta waa beertaydii ilaa goolada  '''Jaamac Hadi  (Bahabar aadan )''' ilaa inta '''Xalaal Maal waa beertii Ree Hadi''' cidaan garanayn loo sheegi maayee.  
*Daanta xanaanada waa '''Beertii Xalwo Hadi'''  Ilaa  tuur uraysa halkaa jeelka bariga kasoo gaadh '''xalwo hadi ( bahabar aadan)'''   
*Usoo dhaadhac xaafad kuwayd yaad ku taqaan waa beertii '''Aqli Hadi ( bahabar aadan)'''  
*Waxa ku xiga '''Aw Faarax Caynaan (Bahabar Aadan)'''   Waxa ku xiga '''Jaamac Buuxx( Bahabar Aadan)''' 
*Waxa kusii xigay aw '''Hassan tunbuur(bahabar aadan )'''oo Halka xadrada ah    
*Kor uga noqo '''sariibada yar ee saaweer Oogo''' '''uga bax waa beerihii cilmi obsiiyeh cilmi gaab ( bahabar aadan)''' 
*waxa ku xigta ilma '''axmad sumal (Bahabar aadan)'''    Halkaa waqooyi uga noqo daantii stationka bariga waqooyi uga noqo 
*waxa ku xigta '''muuse muhumed xaaji aadan (bahabar aadan )'''  Ka soco waxa ku xigta beertii '''Daahir Mixile (bahabar aadan)'''
*Saybeeriya ilaa Fardihii halkaa kaga dhac waa '''faarax''' '''Aqli Hadi [ Faarax Dheere ] (Bahabar Aadan)'''   
*Hoos u dhaaf waa beertii '''Yuusuf Riiraash  Qoor Dheere'''  oo waxay ku Soo wareegaysaa '''ilaa kaydkii biyaha''' '''Boorama''' 
*Dhankaa uga noqo Madaxtooyada Beerta Shimbiraale yaqaano waa beertii '''Ardo Hadi Alamagan (bahabar aadan)'''  
*'''Dhamuug''' uga dhaadhac '''''Ceelka Biyaha ee magalada Boorama ka cabto waa beertii Ilma Daahir Cilmi Nuur (Bahabar Aadan)'''''   
*'''Camuud u dhaaf waxa isku xiga beertii daahir mixile ( bahabar aadan)'''   
*'''Hussein Hadi (bahabar aadan)'''   '''Daahir Cilmi (bahabar aadan)'''
*Gabilay ilaa Baki ilaa Calixaydh ilaa Gabilay inta udhaxasaa Waa Beero BAHABAR AADAN MAXAMED CASE GADABUURSI 💪

.

.
'''&lt;u&gt;BEERAHA BADHTANKA GABILAY&lt;/u&gt;'''

- Beerta Cismaan Higirje

-Beerta Faahiye

Beertaa Reer Fariid

Beertaa Reer Cabdi

Beertaa Reer 

==Beelaha La Dhashay Bahabar Aadan Ee Maxamed Case Gadabuursi == 
'''Bahabar Aadan _______'''

*Dhalasho/Walaal 
Waxa Aadan (Bahabar Aadan) waxa la dhashay;

'''• Shan Gabdhood '''
'''5''' iyo '''4''' Wiil '''(Beelood)    oo ilma Maxamed Case''' ah kuwaasoo kala ah:          

1. Xuseen ('''Bahabar Celi''')

2.  Muuse ('''Habar Muuse''')   

3. Abokor ('''Bahabar Abokor''') 

4. Aadan ('''Bahabr Aadan''') 

5. iyo '''Shan Dumar ah'''

_________________________

'''1. Bahabar Aadan'''

___ ●  Aadan____________'''Maxamed Case'''

'''2. BahabarCeli'''

___ ●  Xuseen'''___________Maxamed Case'''

'''3. Habar Muuse'''

___ ●  Muuse___________'''Maxamed Case'''

'''3. Bahabar Abokor'''

___ ● Abokor.___________'''Maxamed Case''' 


_________________________________________

===BEELAHA BAHABAR AADAN ===

*Beelaha Bahabar Aadan waa '''(10)''' oo kala ah '''(7)''' '''Beelood''' iyo '''(3)''' '''Haween''' ah kuwaasoo kala ah:

*1. '''Ba’yabare'''

*'''2. Reer Cawl'''

*'''3. Reer Xuseen'''

*'''4. Reer Raagsaale'''

*'''5. Bahabar Cabdule'''
*
*'''6. ______ Aadan Maxad Case'''
*'''7.''' '''________ Aadan Maxad Case''' 
*'''8.''' '''Bah_______________oo dhashay'''
*'''9'''. '''Bah__________________ oo dhashay'''
*'''10'''. '''Bah___________________ oo dhashay'''

==Deegaanada Bahabar Aadan. ==
*'''Beelaha Bahabar Aadan'''
'''Beelaha Bahabar Aadan''' waxy '''degaan''' '''Geeska Afrika''' gaar ahaan wadamada; 

*1  '''Somaliland (Somali)'''

*2.  '''Itoobiya (Ethiopia)'''

*3. '''Jabuuti (Djibouti).'''
Dhulka ay Degaan waxa kamid ah

________________________________________

_______________ '''1.	 SOMALILAND :'''

'''________ A. (Maroodijeex) :'''
*A1. Hargaysa 

*A2. Gabiley

*A2. Wajaale

*A3. Xuushalay

*A4. Kalabaydh

*A5. Balayga Cas
 
*A6. Isha-Gudban

*A7. Laaca 

*A8. Ilmadado

*A10. Galoolay

*A11. Buss 

*A12. Mashruuca (Banka-Waasjaale) 

*A13. Ceel-Bardaal

*A14. Buqdhada 

*A15. Seemaal 

*A16 Kaxda 

*A17 cadadhadheeray. 

=== ____________B.   Awdal ===
*B1. Boorama
 
*B2. Saylac 

*B3. Ceel-sheekh

*B4. Lughaya

*B5. Baki 

*B6.Ruqi 

*B7. Lowyacado

*B8. Qabri-Baxar 

*B9. Tuurka 

*B10. CaliXaydh 

*B11. CAMUUD 

*B12. Daraymacaane 
*
*
*____________'''C. (Saaxil)''' 
*A1.Bulaxaar 
*____________ '''2.	Itoobiya''' 
*'''______   C.  Kilinka Shanaa''' 
*Dawlad Deegaanka Soomaalida Itoobiya.
*C. Jigjiga 

*C1. Awbare 

*C2 . Wajaale 

*C3. Gobyaray 

*C4. Lafaciise 

*C5. Sheed-dheer 

*C6. Mulacl.
*
*'''Jabuuti''' 

*'''A. (Jabuuti)'''
*
 
*A2. Lowyacado 

*A3 Xaafada lixaad 

*A4 Xaafada Todobaad. 

*A5 Cali-sabiix

==Deegaan Juquraafi==
*Beesha Bahabar Aadan ayaa deegaanadeedu ka kala kooban yihiin Ban-joog iyo Qorax Joog. Dhul xeebeed , Buuralay, Dhul Beereed, Dhul Ban oo kala ah Oogo iyo Nugaal. Bahabar Aadan waa dad xoolo dhaqato iyo Beeralay ah.

==Siyaasada Xukunka Dawladaha==
*Beesha Bahabar Aadan Beesha Bahabar Aadan ayaa inta badan haya hogaanka siyaasada oo majaraha u haya ama ka saamayn wayn ku leh oo ka muuqda dawladaha Soomaalida. Bahabar Aadan ayaa ah awoodihii ama tiirarkii ay ku dhisnayd iyo hogaanadii Boqortooyadii Adal (Adal Empire) boqortooyadii Cadal. Beesha Bahabar Aadan ayaa ilaa wakhtigan saamayn wayn kuleh ama u taliya siyaasada dawladaha Geeska ama dawladaha Soomaalida. Siyaasiyiinta Bahabar Aadan waa kuwa badiyaa Beelaha Gadabuursi ama Maxamed Case ku matala kuraasta saami siyaasadeed ee Somaliland, Somalia, Djibouti iyo Ethiopia. Bahabar Aadan waa beesha badiyaa noqota Wasiirka beelaha Maxamed Case. Sidoo kale, waxay xildhibaano deegaan iyo wakiilo ku lee yihiin Awdal iyo Maroodijeex iyo Dalka Jabuuti.

==Dhaqaale==
Waa dad xoolo dhaqato Beeralay ah sidookale nolashooda ka kaba ganacsiyo yaryar, xoogaa ganacsi waawayn iyo shaqaalenimo.

==Dadka caanka ah==
*Beesha Bahabar Aadan
*__________________________________________
*

*'''1'''. AHN Axmed Rooble Dhimbiil (Xildhibaan Casoowe) Guddoomiye

Gudoomiye Ku-xigeen Baarlamaanka Soomaaliya  

*'''1'''.  AHN Axmed Xasan Caafi

*Wasiirkii Wasaaradda Wasaaradda Cadaaladda  
*Wasiirkii Wasaaradda Qorsheynta Somaliland
*.

*'''2'''. Prof. Cumar Cali Cabdillahi (Cumar Dheere) 

*Wasiirkii Wasaaraddaha 
*Wasiirkii Wasaaradda Caafimaadka Somaliland 
*Wasiirkii Wasaaradda Qorsheynta Somaliland
*.

*'''3'''. AHN Dr. Cabdirashiid Axmed Guuleed (Rashiid Sumal)

*Agaasimihii Guud ee Wasaaraddaha 
*Wasaaradda Qorsheynta Somaliland 
*Wasaaradda Ganacsiga Somaliland
*.

*'''4'''. AHN Xaashi Cabdulaahi Orrax (Xaashi Afwayne) 

*Abwaan, Siyaasi, Halgamaagii xoriyada Jabuuti iyo La-taliyaha Madaxweyne Ismaaciil Cumar Geelle
*

*'''5'''. Dr. Cabdullaahi Xasan Jamac (Cabdilahi Ruush) 

*Wariye BBC, 
*Gudoomiyihii Gudida Qorista Dastuurka Somalia  
*Madaxweyne Ku-xigenkii Jamacadda Hargaysa.
*.

*'''6'''. Dr. Abdirahman Jama Hadi 
*Aas-aasaha Jaamacadda Adal &amp; cusbitaalka Adal Medical Hospital ahna Madaxwaynaha Jaamacadda Adal Medical University
*

*'''7'''. Korneel Xildhibaan

*Cali Obsiiye Diiriye (Cali Gabiley)

*✓ Xildhibaan Golaha Wakiilada Somaliland
*

*'''8'''. AHN Aamina Cabdillaahi Xirsi 

*Fanaanad hobaladii Waaberi 
*.

*'''9'''.  Abokor Xasan Caafi

*Saxafi Ruug Cadaa ah 
*.

*'''10'''. korneel Sh. Cismaan Axmed Jimcaale

*Hogaamiye, Halgamaa, Sarkaal iyo Smafale 
*.

*'''11'''.Faadumo 

*Xildhibaan Golaha Deegaanka Jabuuti
*.

*'''12'''. Maxamed Xuseen Hadi

*✓ Xildhibaan Baarlamaanka Soomaaliya 
*.

*'''13'''. Cabdillaahi Xuseen Nuur (Abdalla Boss)'''  

*Agaasimaha Hay’adda Socdaalka Dawladda Federaalka Soomaaliya. 
*.

*'''14'''. Ganacsade Xasan Daahir

*Ganacsadaha Soomaaliya oo dhan keena Bajaajta 
*.

*'''15'''.Suldaan Muuse Axmed

*Suldaanka Guud Ee Beelaha Gadabuursi Itoobiya 
*.

*'''16'''. Suldaan Xuseen Nuur Xirsi

*Suldaanka Beelaha Gadabuursi ee Soomaaliya Koonfurta 
*.

*'''17'''. Xidigta Jarmalka Niciima C.Cabdilahi 

*TikToker Gabadha Soomaalida ugu Caansan TikTok iyo Social Media kuna caan ah Asturnaan dumar iyo Waddaniyad jacayl. 
*.

*'''18'''. Korneel AHN Mustafe Xasan Caafi.

*Sarkaal Ciidankii Soomaaliya markii Dambana Somaliland ugu dambayna ahaa Caaqil. 
*.

*'''19'''. Abdishakur Mohamed Hassan (Gande) 

*Xoghayaha Fulinta Gobalka Gabiley [[Somaliland]] 
*.

*'''20'''. Axmed Cismaan Higirje'''

*Xoghayihii hore fulinta Gobalka Gabiley 
*.

*'''21'''. Cumar Cabdi Xasan (Cumar Cagoole)

*Xoghayihii Hore Dawladda Hoose Deg Gabiley
*.

*'''22'''. Abdishakur Mohamed Hassan (Gande)    Xoghayaha Fulinta Gabiley [Gabiley]</text>
      <sha1>ltpwvi534nmvnoo5ufhq5cuvxnmf41x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Garsoorka Somaliland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32082</id>
    <revision>
      <id>300254</id>
      <parentid>297833</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T20:47:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qaab dhismeedka Maxkamadaha */ Waxaan sixid ku sameeyay taariikhda gudoomiyayaashii soo maray maxkamadda sare,</comment>
      <origin>300254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13206" sha1="5ibmgzdnfv4yvfk1nan5avql3f7239q" xml:space="preserve">{{Garsoorka Somaliland}}
'''Garsoorka Somaliland''' Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka [[Somaliland]] .

Waxa qeexaya dastuurka Somaliland 
QAYBTA AFRAAD
XUBINTA 1AAD
WAAXDA GARSOORKA

QODOBKA 97AAD
1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawadda &amp; dadka; &amp; dadka dhexdooda.

2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.

QODOBKA 98AAD
1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay:

b. In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka.

t. Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda.
j. Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.

2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka.

3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya

QODOBKA 99AAD
DHISMAHA GARSOORKA

1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta.

2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan 
yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.

Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland

== Taariikhda Nidaamka Sharciga ==

=== Gumeysiga Kahor ===
Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah [[Somaliland]] wuxuu ku tiirsanaa ''[[xeer]]'', ama [[Xeer|''xeerarka'']] dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.  

=== Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka) ===
Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingriiska]] waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.   

=== Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991) ===
Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya|Talyaanigu]] 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo [[Soomaaliya|Soomaaliya ah]], Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda.   Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee [[Gobolada Somaliland|goboladda Somaliland]] waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977. 

=== Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta) ===
Ka dib markii [[Somaliland]] ku [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland|dhawaaqday]] inay ka go'day [[Soomaaliya]] 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday [[Boorama]] la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969.   Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka [[Somaliland|Soomaaliland]] 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingiriiska]], iyo ''xeer'' .   

== Qaab dhismeedka Maxkamadaha ==
Shanta heer ee maxkamadaha [[Somaliland]] waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

[[Maxkamadda Sare ee Somaliland]] waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka.  Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi.  Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Liiska Gudoomuyayaasha soo maray Maxkamada sare ee somaliland
! Magaca
! Xafiiska
! Magacaabay
! Xusuusin
|-Muuse Xaaji Diiriye (Idaar): 1993 – 1997 
|-Cismaan Xuseen Khayre: 1998 – 1998
|-Maxamed Xaaji Siciid: 2000 – 2001
|-Cismaan Xuseen Khayre: 2001 – 2002
|-Siciid Xaaji Axmed Faarax: June 2002 – July 2003
|-Faysal Xaaji Jaamac Geeddi: August 2003 – August 2006
|-Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane September 2006 – June 2011
|-Yuusuf Ismaaciil Cali: July 2011 – 19 April 2015
|-Aadan Xaaji Cali Axmed: 24 May 2015 –
|-
|  Muuse Xaaji Diiriye (Idaar) 
|-
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne  Mohamed |-
|   Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu) 
|-
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne  Mohamed |-
|  Maxamed Xaaji Siciid 
|-
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne  Mohamed |-Haji Ibrahim Egal
|-
|  Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu) [Mar labaad] laakiin.
| golaha Baarlamaanku muu ansixin oo waxaa uu yahay sanad.
| ku meel gaadh ah 
|- 
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne  Mohamed.
|-
|  Siciid Xaaji Axmed Faarax  
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin 
|-
|-
|  Faysal Xaaji Jaamac  
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin 
|-
|-
| Maxamed Xirsi Ismaaciil oomane waxaa magacaabay madaxweyne Daahir Rayaale Kaahin waxaana xilka ka qaaday Madaxweyne Axmed Siilaanyo 
| ? - Juunyo 2011
|
| Xilka ka qaaday Madaxweyne [[Axmed Siilaanyo|Ahmed Mohamed Mohamoud Siilaanyo]]
|-
| Yuusuf Ismaaciil Cali
| 2011 - Abriil 2015
| Waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Axmed
| Maxamed Mohamoud Silanyo 
| 
|-
| Aadan Xaaji Cali Axmed
| Juun 2015 - Xilka haya
| Madaxweyne waxaa magacaabay madaxweyne Axmed Siilaanyo 
|
|-
| '''Ilaha:'''   
|
|
|
|}

=== Maxkamadaha Rayidka ee Hoose ===
Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.  

=== Maxkamadaha Ciidamada Qaranka ===
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.


Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland 
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland 
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha.&quot;WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO&quot;.

QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan 
akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority)
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.

== Guddiga Caddaaladda ==
Dastuurku Somaliland wuxuu kaloo faray sameynta (gudida Caddaaladda ), oo ah hay'ad Ugu sareysa Garsoorka Waxay u xilsaaran tahay inay kormeerto maxkamadaha hoose ee rayidka ah ee Somaliland.  Hay’addan ayaa u xilsaaran dalacsiinta, kala bedelka iyo shaqada ka eryida garsoorayaasha maxkamadaha hoose iyo ku xigeenada Xeer-ilaaliyaha guud.  
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Gudida Cadaalada Somaliland
! Cinwaanka
! Darajo
! Xusuusin
|-
| Garsooraha guud ee maxkamada sare
| Gudoomiye
|
|-
| Labada garsoore ee ugu sareeya maxkamada sare
| Xubnaha
|
|-
| Xeer ilaaliyaha guud
| Xubin
|
|-
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda
| Xubin
|
|-
| Guddoomiyaha guddiga shaqaalaha rayidka ah
| Xubin
|
|-
| Indheer garad
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Wakiilada Somaliland|Golaha Wakiilada]]
|-
| Ganacsade
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
|-
| Qof aqoon u leh dhaqanka
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]]
|-
| Aqoonyahan Diini ah
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
|-
| '''Xigasho:''' 
|
|
|}

== Garyaqaanka guud ==
Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada.   Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda. 

== Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta ==
Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn.   Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta.    Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay.  Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka.  Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta.   Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin. 

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed .  Laga soo bilaabo 2012–2016 [[Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland]] waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka.  Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.   

== Tixraacyo ==

[[http://www.somalilandlaw.com/Distoorka_oo_Dhan.htm]]
[[http://www.somalilandlaw.com/introduction_to_somaliland_law.html]]
[[https://www.govsomaliland.org/]]
[[https://www.linkedin.com/in/somaliland-lawyers-association-solla-6566377a?originalSubdomain=so]]
[[Category: Qareenadda Somaliland]]</text>
      <sha1>5ibmgzdnfv4yvfk1nan5avql3f7239q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300255</id>
      <parentid>300254</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T21:09:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qaab dhismeedka Maxkamadaha */</comment>
      <origin>300255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13993" sha1="i0v8pc60wehwxkbuha8qubdpudzr3b9" xml:space="preserve">{{Garsoorka Somaliland}}
'''Garsoorka Somaliland''' Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka [[Somaliland]] .

Waxa qeexaya dastuurka Somaliland 
QAYBTA AFRAAD
XUBINTA 1AAD
WAAXDA GARSOORKA

QODOBKA 97AAD
1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawadda &amp; dadka; &amp; dadka dhexdooda.

2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.

QODOBKA 98AAD
1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay:

b. In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka.

t. Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda.
j. Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.

2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka.

3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya

QODOBKA 99AAD
DHISMAHA GARSOORKA

1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta.

2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan 
yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.

Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland

== Taariikhda Nidaamka Sharciga ==

=== Gumeysiga Kahor ===
Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah [[Somaliland]] wuxuu ku tiirsanaa ''[[xeer]]'', ama [[Xeer|''xeerarka'']] dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.  

=== Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka) ===
Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingriiska]] waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.   

=== Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991) ===
Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya|Talyaanigu]] 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo [[Soomaaliya|Soomaaliya ah]], Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda.   Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee [[Gobolada Somaliland|goboladda Somaliland]] waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977. 

=== Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta) ===
Ka dib markii [[Somaliland]] ku [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland|dhawaaqday]] inay ka go'day [[Soomaaliya]] 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday [[Boorama]] la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969.   Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka [[Somaliland|Soomaaliland]] 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingiriiska]], iyo ''xeer'' .   

== Qaab dhismeedka Maxkamadaha ==
Shanta heer ee maxkamadaha [[Somaliland]] waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

[[Maxkamadda Sare ee Somaliland]] waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka.  Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi.  Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Liiska Gudoomuyayaasha soo maray Maxkamada sare ee somaliland
! Magaca
! Xafiiska
! Magacaabay
! Xusuusin
|-Muuse Xaaji Diiriye (Idaar): 1993 – 1997.
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal 
|-Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu): 1998 – 1998
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Maxamed Xaaji Siciid: 2000 – 2001
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal.
|-Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu): 2001 – 2002 [Mar labaad].
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal. laakiin golaha Baarlamaanku muu  |ansixin oo waxaa uu yahay sanad
| ku meel gaadh ah 
|-Siciid Xaaji Axmed Faarax: June 2002 – July 2003
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin
|-Faysal Xaaji Jaamac Geeddi: August 2003 – August 2006
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin
|-Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane September 2006 – June 2011
| waxaa magacaabay Madaxweyne Daahir Rayaale Kaahin, xilka | waxaa ka qaaday Madaxweyne Axmed Siilaanyo. 
|-Yuusuf Ismaaciil Cali: July 2011 – 19 April 2015.
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Axmed
| Maxamed Maxamuud Siilaanyo 
|-Aadan Xaaji Cali Axmed: 24 May 2015 –.
|waxaa magacaabay Madaxweyne Axmed Maxamed Maxamuud
|Siilaanyo


|  Muuse Xaaji Diiriye (Idaar) 
|-
| 
|-
|   Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu) 
|-
| | waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal
|  Maxamed Xaaji Siciid 
|-
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal
|-
|  Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu) [Mar labaad] laakiin.
| golaha Baarlamaanku muu ansixin oo waxaa uu yahay sanad.
| ku meel gaadh ah 
|- 
| | waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal
|-
|  Siciid Xaaji Axmed Faarax  
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin 
|-
|-
|  Faysal Xaaji Jaamac  
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin 
|-
|-
| Maxamed Xirsi Ismaaciil oomane waxaa magacaabay madaxweyne Daahir Rayaale Kaahin waxaana xilka ka qaaday Madaxweyne Axmed Siilaanyo 
| ? - Juunyo 2011
|
| Xilka ka qaaday Madaxweyne [[Axmed Siilaanyo|Ahmed Mohamed Mohamoud Siilaanyo]]
|-
| Yuusuf Ismaaciil Cali
| 2011 - Abriil 2015
| Waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Axmed
| Maxamed Mohamoud Silanyo 
| 
|-
| Aadan Xaaji Cali Axmed
| Juun 2015 - Xilka haya
| Madaxweyne waxaa magacaabay madaxweyne Axmed Siilaanyo 
|
|-
| '''Ilaha:'''   
|
|
|
|}

=== Maxkamadaha Rayidka ee Hoose ===
Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.  

=== Maxkamadaha Ciidamada Qaranka ===
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.


Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland 
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland 
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha.&quot;WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO&quot;.

QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan 
akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority)
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.

== Guddiga Caddaaladda ==
Dastuurku Somaliland wuxuu kaloo faray sameynta (gudida Caddaaladda ), oo ah hay'ad Ugu sareysa Garsoorka Waxay u xilsaaran tahay inay kormeerto maxkamadaha hoose ee rayidka ah ee Somaliland.  Hay’addan ayaa u xilsaaran dalacsiinta, kala bedelka iyo shaqada ka eryida garsoorayaasha maxkamadaha hoose iyo ku xigeenada Xeer-ilaaliyaha guud.  
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Gudida Cadaalada Somaliland
! Cinwaanka
! Darajo
! Xusuusin
|-
| Garsooraha guud ee maxkamada sare
| Gudoomiye
|
|-
| Labada garsoore ee ugu sareeya maxkamada sare
| Xubnaha
|
|-
| Xeer ilaaliyaha guud
| Xubin
|
|-
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda
| Xubin
|
|-
| Guddoomiyaha guddiga shaqaalaha rayidka ah
| Xubin
|
|-
| Indheer garad
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Wakiilada Somaliland|Golaha Wakiilada]]
|-
| Ganacsade
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
|-
| Qof aqoon u leh dhaqanka
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]]
|-
| Aqoonyahan Diini ah
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
|-
| '''Xigasho:''' 
|
|
|}

== Garyaqaanka guud ==
Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada.   Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda. 

== Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta ==
Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn.   Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta.    Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay.  Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka.  Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta.   Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin. 

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed .  Laga soo bilaabo 2012–2016 [[Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland]] waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka.  Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.   

== Tixraacyo ==

[[http://www.somalilandlaw.com/Distoorka_oo_Dhan.htm]]
[[http://www.somalilandlaw.com/introduction_to_somaliland_law.html]]
[[https://www.govsomaliland.org/]]
[[https://www.linkedin.com/in/somaliland-lawyers-association-solla-6566377a?originalSubdomain=so]]
[[Category: Qareenadda Somaliland]]</text>
      <sha1>i0v8pc60wehwxkbuha8qubdpudzr3b9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300256</id>
      <parentid>300255</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T21:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qaab dhismeedka Maxkamadaha */</comment>
      <origin>300256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14232" sha1="sx7or5m8i3q4p54lutschggzpdjdqck" xml:space="preserve">{{Garsoorka Somaliland}}
'''Garsoorka Somaliland''' Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka [[Somaliland]] .

Waxa qeexaya dastuurka Somaliland 
QAYBTA AFRAAD
XUBINTA 1AAD
WAAXDA GARSOORKA

QODOBKA 97AAD
1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawadda &amp; dadka; &amp; dadka dhexdooda.

2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.

QODOBKA 98AAD
1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay:

b. In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka.

t. Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda.
j. Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.

2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka.

3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya

QODOBKA 99AAD
DHISMAHA GARSOORKA

1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta.

2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan 
yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.

Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland

== Taariikhda Nidaamka Sharciga ==

=== Gumeysiga Kahor ===
Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah [[Somaliland]] wuxuu ku tiirsanaa ''[[xeer]]'', ama [[Xeer|''xeerarka'']] dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.  

=== Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka) ===
Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingriiska]] waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.   

=== Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991) ===
Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya|Talyaanigu]] 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo [[Soomaaliya|Soomaaliya ah]], Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda.   Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee [[Gobolada Somaliland|goboladda Somaliland]] waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977. 

=== Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta) ===
Ka dib markii [[Somaliland]] ku [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland|dhawaaqday]] inay ka go'day [[Soomaaliya]] 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday [[Boorama]] la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969.   Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka [[Somaliland|Soomaaliland]] 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingiriiska]], iyo ''xeer'' .   

== Qaab dhismeedka Maxkamadaha ==
Shanta heer ee maxkamadaha [[Somaliland]] waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

[[Maxkamadda Sare ee Somaliland]] waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka.  Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi.  Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Liiska Gudoomuyayaasha soo maray Maxkamada sare ee somaliland
! Magaca
! Xafiiska
! Magacaabay
! Xusuusin
|-Muuse Xaaji Diiriye (Idaar): 1993 – 1997.
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal 
|-Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu): 1998 – 1998
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Maxamed Xaaji Siciid: 2000 – 2001
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal.
|-Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu): 2001 – 2002 [Mar labaad].
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal. laakiin golaha Baarlamaanku muu  |ansixin oo waxaa uu yahay sanad
| ku meel gaadh ah 
|-Siciid Xaaji Axmed Faarax: June 2002 – July 2003
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin
|-Faysal Xaaji Jaamac Geeddi: August 2003 – August 2006
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin
|-Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane September 2006 – June 2011
| waxaa magacaabay Madaxweyne Daahir Rayaale Kaahin, xilka | waxaa ka qaaday Madaxweyne Axmed Siilaanyo. 
|-Yuusuf Ismaaciil Cali: July 2011 – 19 April 2015.
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Axmed
| Maxamed Maxamuud Siilaanyo 
|-Aadan Xaaji Cali Axmed: 24 May 2015 –.
|waxaa magacaabay Madaxweyne Axmed Maxamed Maxamuud
|Siilaanyo


Shaxda Guddoomiyeyaashii Maxkamadda Sare ee Somaliland (1993–Hadda)

Guddoomiyaha Maxkamadda Sare	Muddada Xilka	Madaxweyne Magacaabay	Madaxweyne Xilka Ka Qaaday	Faallo

Muuse Xaaji Diiriye (Idaar)	1993–1997	Mohamed Haji Ibrahim Egal	Mohamed Haji Ibrahim Egal	Guddoomiyihii ugu horreeyey ee Maxkamadda Sare kadib dib-u-dhiska Somaliland.
Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)	1998	Mohamed Haji Ibrahim Egal	Mohamed Haji Ibrahim Egal	Muddadiisu waxay ahayd mid gaaban.
Maxamed Xaaji Siciid	2000–2001	Mohamed Haji Ibrahim Egal	Mohamed Haji Ibrahim Egal	—
Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu) (Mar labaad)	2001–June 2002	Mohamed Haji Ibrahim Egal	Mohamed Haji Ibrahim Egal	Magacaabistiisa Baarlamaanku ma ansixin; wuxuu ahaa ku-meel-gaar.
Siciid Xaaji Axmed Faarax	June 2002–July 2003	Dahir Riyale Kahin	Dahir Riyale Kahin	Guddoomiyihii ugu horreeyey ee Madaxweyne Rayaale magacaabo.
Faysal Xaaji Jaamac Geeddi	August 2003–August 2006	Dahir Riyale Kahin	Dahir Riyale Kahin	—
Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane	September 2006–June 2011	Dahir Riyale Kahin	Ahmed Mohamed Mohamoud Silanyo	Xilka waxaa ka qaaday Madaxweyne Siilaanyo.
Yuusuf Ismaaciil Cali	July 2011–19 April 2015	Ahmed Mohamed Mohamoud Silanyo	Ahmed Mohamed Mohamoud Silanyo	—
Aadan Xaaji Cali Axmed	24 May 2015–Hadda*	Ahmed Mohamed Mohamoud Silanyo	—	Wuxuu sii hayay xilka intii ay xukunka kala wareegeen madaxweynayaashii ka dambeeyey.


* Iyadoo lagu salaynayo xogta aad soo gudbisay.

=== Maxkamadaha Rayidka ee Hoose ===
Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.  

=== Maxkamadaha Ciidamada Qaranka ===
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.


Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland 
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland 
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha.&quot;WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO&quot;.

QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan 
akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority)
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.

== Guddiga Caddaaladda ==
Dastuurku Somaliland wuxuu kaloo faray sameynta (gudida Caddaaladda ), oo ah hay'ad Ugu sareysa Garsoorka Waxay u xilsaaran tahay inay kormeerto maxkamadaha hoose ee rayidka ah ee Somaliland.  Hay’addan ayaa u xilsaaran dalacsiinta, kala bedelka iyo shaqada ka eryida garsoorayaasha maxkamadaha hoose iyo ku xigeenada Xeer-ilaaliyaha guud.  
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Gudida Cadaalada Somaliland
! Cinwaanka
! Darajo
! Xusuusin
|-
| Garsooraha guud ee maxkamada sare
| Gudoomiye
|
|-
| Labada garsoore ee ugu sareeya maxkamada sare
| Xubnaha
|
|-
| Xeer ilaaliyaha guud
| Xubin
|
|-
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda
| Xubin
|
|-
| Guddoomiyaha guddiga shaqaalaha rayidka ah
| Xubin
|
|-
| Indheer garad
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Wakiilada Somaliland|Golaha Wakiilada]]
|-
| Ganacsade
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
|-
| Qof aqoon u leh dhaqanka
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]]
|-
| Aqoonyahan Diini ah
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
|-
| '''Xigasho:''' 
|
|
|}

== Garyaqaanka guud ==
Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada.   Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda. 

== Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta ==
Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn.   Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta.    Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay.  Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka.  Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta.   Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin. 

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed .  Laga soo bilaabo 2012–2016 [[Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland]] waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka.  Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.   

== Tixraacyo ==

[[http://www.somalilandlaw.com/Distoorka_oo_Dhan.htm]]
[[http://www.somalilandlaw.com/introduction_to_somaliland_law.html]]
[[https://www.govsomaliland.org/]]
[[https://www.linkedin.com/in/somaliland-lawyers-association-solla-6566377a?originalSubdomain=so]]
[[Category: Qareenadda Somaliland]]</text>
      <sha1>sx7or5m8i3q4p54lutschggzpdjdqck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300257</id>
      <parentid>300256</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T21:21:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qaab dhismeedka Maxkamadaha */</comment>
      <origin>300257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14208" sha1="6124ajskkpn8l0sv2iap65z9kyh5ccz" xml:space="preserve">{{Garsoorka Somaliland}}
'''Garsoorka Somaliland''' Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka [[Somaliland]] .

Waxa qeexaya dastuurka Somaliland 
QAYBTA AFRAAD
XUBINTA 1AAD
WAAXDA GARSOORKA

QODOBKA 97AAD
1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawadda &amp; dadka; &amp; dadka dhexdooda.

2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.

QODOBKA 98AAD
1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay:

b. In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka.

t. Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda.
j. Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.

2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka.

3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya

QODOBKA 99AAD
DHISMAHA GARSOORKA

1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta.

2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan 
yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.

Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland

== Taariikhda Nidaamka Sharciga ==

=== Gumeysiga Kahor ===
Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah [[Somaliland]] wuxuu ku tiirsanaa ''[[xeer]]'', ama [[Xeer|''xeerarka'']] dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.  

=== Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka) ===
Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingriiska]] waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.   

=== Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991) ===
Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya|Talyaanigu]] 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo [[Soomaaliya|Soomaaliya ah]], Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda.   Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee [[Gobolada Somaliland|goboladda Somaliland]] waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977. 

=== Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta) ===
Ka dib markii [[Somaliland]] ku [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland|dhawaaqday]] inay ka go'day [[Soomaaliya]] 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday [[Boorama]] la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969.   Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka [[Somaliland|Soomaaliland]] 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingiriiska]], iyo ''xeer'' .   

== Qaab dhismeedka Maxkamadaha ==
Shanta heer ee maxkamadaha [[Somaliland]] waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

[[Maxkamadda Sare ee Somaliland]] waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka.  Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi.  Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Liiska Gudoomuyayaasha soo maray Maxkamada sare ee somaliland
! Magaca
! Xafiiska
! Magacaabay
! Xusuusin
|-Muuse Xaaji Diiriye (Idaar): 1993 – 1997.
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal 
|-Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu): 1998 – 1998
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Maxamed Xaaji Siciid: 2000 – 2001
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal.
|-Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu): 2001 – 2002 [Mar labaad].
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal. laakiin golaha Baarlamaanku muu  |ansixin oo waxaa uu yahay sanad
| ku meel gaadh ah 
|-Siciid Xaaji Axmed Faarax: June 2002 – July 2003
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin
|-Faysal Xaaji Jaamac Geeddi: August 2003 – August 2006
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin
|-Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane September 2006 – June 2011
| waxaa magacaabay Madaxweyne Daahir Rayaale Kaahin, xilka | waxaa ka qaaday Madaxweyne Axmed Siilaanyo. 
|-Yuusuf Ismaaciil Cali: July 2011 – 19 April 2015.
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Axmed
| Maxamed Maxamuud Siilaanyo 
|-Aadan Xaaji Cali Axmed: 24 May 2015 –.
|waxaa magacaabay Madaxweyne Axmed Maxamed Maxamuud
|Siilaanyo


:

Guddoomiyeyaashii Maxkamadda Sare ee Somaliland (1993–Hadda)

|1. Muuse Xaaji Diiriye (Idaar) (1993–1997)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Mohamed Haji Ibrahim Egal.
Sidoo kale isaga ayaa xilka ka qaaday.

|2. Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu) (1998)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Mohamed Haji Ibrahim Egal
Isaga ayaana xilka ka qaaday.

|3. Maxamed Xaaji Siciid (2000–2001)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Mohamed Haji Ibrahim Egal
Isaga ayaana xilka ka qaaday.


|4. Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu) (2001–June 2002) (Markii labaad)

Waxaa [mar labaad] magacaabay Madaxweyne Mohamed Haji Ibrahim Egal.
Magacaabistiisa Baarlamaanku ma ansixin, sidaas darteed wuxuu xilka u hayay si ku-meel-gaar ah muddo ku dhow hal sano.


|5. Siciid Xaaji Axmed Faarax (June 2002–July 2003)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Dahir Riyale Kahin.
Isaga ayaana xilka ka qaaday.


|6. Faysal Xaaji Jaamac Geeddi (August 2003–August 2006)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Dahir Riyale Kahin.
Isaga ayaana xilka ka qaaday.


|7. Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane (September 2006–June 2011)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Dahir Riyale Kahin.
Xilka waxaa ka qaaday Madaxweyne Ahmed Mohamed Mohamoud Silanyo.


|8. Yuusuf Ismaaciil Cali (July 2011–19 April 2015)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Ahmed Mohamed Mohamoud Silanyo
Isaga ayaana xilka ka qaaday.

|9. Aadan Xaaji Cali Axmed (24 May 2015– )
Waxaa magacaabay Madaxweyne Ahmed Mohamed Mohamoud Silanyo.

.

=== Maxkamadaha Rayidka ee Hoose ===
Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.  

=== Maxkamadaha Ciidamada Qaranka ===
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.


Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland 
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland 
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha.&quot;WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO&quot;.

QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan 
akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority)
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.

== Guddiga Caddaaladda ==
Dastuurku Somaliland wuxuu kaloo faray sameynta (gudida Caddaaladda ), oo ah hay'ad Ugu sareysa Garsoorka Waxay u xilsaaran tahay inay kormeerto maxkamadaha hoose ee rayidka ah ee Somaliland.  Hay’addan ayaa u xilsaaran dalacsiinta, kala bedelka iyo shaqada ka eryida garsoorayaasha maxkamadaha hoose iyo ku xigeenada Xeer-ilaaliyaha guud.  
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Gudida Cadaalada Somaliland
! Cinwaanka
! Darajo
! Xusuusin
|-
| Garsooraha guud ee maxkamada sare
| Gudoomiye
|
|-
| Labada garsoore ee ugu sareeya maxkamada sare
| Xubnaha
|
|-
| Xeer ilaaliyaha guud
| Xubin
|
|-
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda
| Xubin
|
|-
| Guddoomiyaha guddiga shaqaalaha rayidka ah
| Xubin
|
|-
| Indheer garad
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Wakiilada Somaliland|Golaha Wakiilada]]
|-
| Ganacsade
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
|-
| Qof aqoon u leh dhaqanka
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]]
|-
| Aqoonyahan Diini ah
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
|-
| '''Xigasho:''' 
|
|
|}

== Garyaqaanka guud ==
Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada.   Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda. 

== Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta ==
Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn.   Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta.    Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay.  Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka.  Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta.   Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin. 

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed .  Laga soo bilaabo 2012–2016 [[Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland]] waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka.  Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.   

== Tixraacyo ==

[[http://www.somalilandlaw.com/Distoorka_oo_Dhan.htm]]
[[http://www.somalilandlaw.com/introduction_to_somaliland_law.html]]
[[https://www.govsomaliland.org/]]
[[https://www.linkedin.com/in/somaliland-lawyers-association-solla-6566377a?originalSubdomain=so]]
[[Category: Qareenadda Somaliland]]</text>
      <sha1>6124ajskkpn8l0sv2iap65z9kyh5ccz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300267</id>
      <parentid>300257</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T02:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14213" sha1="fui8z11e95fdxhnv5ahf6iltsqzmqti" xml:space="preserve">{{Garsoorka Somaliland}}
'''Garsoorka Somaliland''' Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka [[Somaliland]] .

Waxa qeexaya [[Dastuurka]] Somaliland 
QAYBTA AFRAAD
XUBINTA 1AAD
WAAXDA GARSOORKA

QODOBKA 97AAD
1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawladda &amp; dadka; &amp; dadka dhexdooda.

2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.

QODOBKA 98AAD
1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay:

b. In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka.

t. Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda.
j. Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.

2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka.

3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya

QODOBKA 99AAD
DHISMAHA GARSOORKA

1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta.

2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan 
yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.

Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland

== Taariikhda Nidaamka Sharciga ==

=== Gumeysiga Kahor ===
Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah [[Somaliland]] wuxuu ku tiirsanaa ''[[xeer]]'', ama [[Xeer|''xeerarka'']] dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.  

=== Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka) ===
Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingriiska]] waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.   

=== Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991) ===
Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya|Talyaanigu]] 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo [[Soomaaliya|Soomaaliya ah]], Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda.   Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee [[Gobolada Somaliland|goboladda Somaliland]] waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977. 

=== Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta) ===
Ka dib markii [[Somaliland]] ku [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland|dhawaaqday]] inay ka go'day [[Soomaaliya]] 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday [[Boorama]] la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969.   Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka [[Somaliland|Soomaaliland]] 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingiriiska]], iyo ''xeer'' .   

== Qaab dhismeedka Maxkamadaha ==
Shanta heer ee maxkamadaha [[Somaliland]] waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

[[Maxkamadda Sare ee Somaliland]] waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka.  Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi.  Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Liiska Gudoomuyayaasha soo maray Maxkamada sare ee somaliland
! Magaca
! Xafiiska
! Magacaabay
! Xusuusin
|-Muuse Xaaji Diiriye (Idaar): 1993 – 1997.
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal 
|-Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu): 1998 – 1998
| waxaa magacaabay, xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Maxamed Xaaji Siciid: 2000 – 2001
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal.
|-Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu): 2001 – 2002 [Mar labaad].
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Mohamed
| Haji Ibrahim Egal. laakiin golaha Baarlamaanku muu  |ansixin oo waxaa uu yahay sanad
| ku meel gaadh ah 
|-Siciid Xaaji Axmed Faarax: June 2002 – July 2003
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin
|-Faysal Xaaji Jaamac Geeddi: August 2003 – August 2006
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Daahir 
| Rayaale Kaahin
|-Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane September 2006 – June 2011
| waxaa magacaabay Madaxweyne Daahir Rayaale Kaahin, xilka | waxaa ka qaaday Madaxweyne Axmed Siilaanyo. 
|-Yuusuf Ismaaciil Cali: July 2011 – 19 April 2015.
| waxaa magacaabay xilkana ka qaaday Madaxweyne Axmed
| Maxamed Maxamuud Siilaanyo 
|-Aadan Xaaji Cali Axmed: 24 May 2015 –.
|waxaa magacaabay Madaxweyne Axmed Maxamed Maxamuud
|Siilaanyo


:

Guddoomiyeyaashii Maxkamadda Sare ee Somaliland (1993–Hadda)

|1. Muuse Xaaji Diiriye (Idaar) (1993–1997)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Mohamed Haji Ibrahim Egal.
Sidoo kale isaga ayaa xilka ka qaaday.

|2. Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu) (1998)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Mohamed Haji Ibrahim Egal
Isaga ayaana xilka ka qaaday.

|3. Maxamed Xaaji Siciid (2000–2001)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Mohamed Haji Ibrahim Egal
Isaga ayaana xilka ka qaaday.


|4. Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu) (2001–June 2002) (Markii labaad)

Waxaa [mar labaad] magacaabay Madaxweyne Mohamed Haji Ibrahim Egal.
Magacaabistiisa Baarlamaanku ma ansixin, sidaas darteed wuxuu xilka u hayay si ku-meel-gaar ah muddo ku dhow hal sano.


|5. Siciid Xaaji Axmed Faarax (June 2002–July 2003)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Dahir Riyale Kahin.
Isaga ayaana xilka ka qaaday.


|6. Faysal Xaaji Jaamac Geeddi (August 2003–August 2006)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Dahir Riyale Kahin.
Isaga ayaana xilka ka qaaday.


|7. Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane (September 2006–June 2011)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Dahir Riyale Kahin.
Xilka waxaa ka qaaday Madaxweyne Ahmed Mohamed Mohamoud Silanyo.


|8. Yuusuf Ismaaciil Cali (July 2011–19 April 2015)

Waxaa magacaabay Madaxweyne Ahmed Mohamed Mohamoud Silanyo
Isaga ayaana xilka ka qaaday.

|9. Aadan Xaaji Cali Axmed (24 May 2015– )
Waxaa magacaabay Madaxweyne Ahmed Mohamed Mohamoud Silanyo.

.

=== Maxkamadaha Rayidka ee Hoose ===
Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.  

=== Maxkamadaha Ciidamada Qaranka ===
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.


Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland 
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland 
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha.&quot;WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO&quot;.

QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan 
akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority)
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.

== Guddiga Caddaaladda ==
Dastuurku Somaliland wuxuu kaloo faray sameynta (gudida Caddaaladda ), oo ah hay'ad Ugu sareysa Garsoorka Waxay u xilsaaran tahay inay kormeerto maxkamadaha hoose ee rayidka ah ee Somaliland.  Hay’addan ayaa u xilsaaran dalacsiinta, kala bedelka iyo shaqada ka eryida garsoorayaasha maxkamadaha hoose iyo ku xigeenada Xeer-ilaaliyaha guud.  
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Gudida Cadaalada Somaliland
! Cinwaanka
! Darajo
! Xusuusin
|-
| Garsooraha guud ee maxkamada sare
| Gudoomiye
|
|-
| Labada garsoore ee ugu sareeya maxkamada sare
| Xubnaha
|
|-
| Xeer ilaaliyaha guud
| Xubin
|
|-
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda
| Xubin
|
|-
| Guddoomiyaha guddiga shaqaalaha rayidka ah
| Xubin
|
|-
| Indheer garad
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Wakiilada Somaliland|Golaha Wakiilada]]
|-
| Ganacsade
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
|-
| Qof aqoon u leh dhaqanka
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]]
|-
| Aqoonyahan Diini ah
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
|-
| '''Xigasho:''' 
|
|
|}

== Garyaqaanka guud ==
Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada.   Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda. 

== Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta ==
Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn.   Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta.    Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay.  Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka.  Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta.   Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin. 

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed .  Laga soo bilaabo 2012–2016 [[Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland]] waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka.  Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.   

== Tixraacyo ==

[[http://www.somalilandlaw.com/Distoorka_oo_Dhan.htm]]
[[http://www.somalilandlaw.com/introduction_to_somaliland_law.html]]
[[https://www.govsomaliland.org/]]
[[https://www.linkedin.com/in/somaliland-lawyers-association-solla-6566377a?originalSubdomain=so]]
[[Category: Qareenadda Somaliland]]</text>
      <sha1>fui8z11e95fdxhnv5ahf6iltsqzmqti</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300268</id>
      <parentid>300267</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T03:14:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qaab dhismeedka Maxkamadaha */ Sixid</comment>
      <origin>300268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12302" sha1="fd5y9glx2gf87ypaug34xxpf9x6kb7v" xml:space="preserve">{{Garsoorka Somaliland}}
'''Garsoorka Somaliland''' Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka [[Somaliland]] .

Waxa qeexaya [[Dastuurka]] Somaliland 
QAYBTA AFRAAD
XUBINTA 1AAD
WAAXDA GARSOORKA

QODOBKA 97AAD
1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawladda &amp; dadka; &amp; dadka dhexdooda.

2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.

QODOBKA 98AAD
1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay:

b. In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka.

t. Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda.
j. Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.

2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka.

3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya

QODOBKA 99AAD
DHISMAHA GARSOORKA

1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta.

2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan 
yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.

Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland

== Taariikhda Nidaamka Sharciga ==

=== Gumeysiga Kahor ===
Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah [[Somaliland]] wuxuu ku tiirsanaa ''[[xeer]]'', ama [[Xeer|''xeerarka'']] dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.  

=== Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka) ===
Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingriiska]] waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.   

=== Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991) ===
Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya|Talyaanigu]] 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo [[Soomaaliya|Soomaaliya ah]], Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda.   Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee [[Gobolada Somaliland|goboladda Somaliland]] waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977. 

=== Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta) ===
Ka dib markii [[Somaliland]] ku [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland|dhawaaqday]] inay ka go'day [[Soomaaliya]] 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday [[Boorama]] la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969.   Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka [[Somaliland|Soomaaliland]] 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingiriiska]], iyo ''xeer'' .   

== Qaab dhismeedka Maxkamadaha ==
Shanta heer ee maxkamadaha [[Somaliland]] waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

[[Maxkamadda Sare ee Somaliland]] waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka.  Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi.  Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Liiska Gudoomuyayaasha soo maray Maxkamada sare ee Jamhuuriyadda somaliland
! Magaca
! Xafiiska
! Magacaabay
! Xusuusin
| Muuse Xaaji Diiriye (Idaar)
| 1993 – 1997 
| Maxamed Xaaji I. Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 1997 – 1998
| Mohamed I. Cigaal.
|-
| Maxamed Xaaji Siciid: 
| 1999 – 2001
| Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 2001 – 2002 [Mar labaad].
|  Cigaal 
|  Waxaa uu hayay hal sanno oo ku meel gaadh ah 
|-
| Siciid Axmed Faarax.
| June 2002 – July 2003
| Daahir Rayaale Kaahin
|- 
| Faysal Xaaji Jaamac Geeddi.
| August 2003 – August 2006
| Daahir Rayaale
|-
| Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane.
| September 2006 – June 2011
| Daahir Rayaale. 
|-
| Yuusuf Ismaaciil Cali.
| July 2011 – 19 April 2015.
| Axmed Maxamed Siilaanyo 
|-
| Aadan Xaaji Cali Axmed.
| 24 May 2015 – ilaa hadda 
| Axmed Maxamed Siilaanyo
|-


=== Maxkamadaha Rayidka ee Hoose ===
Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.  

=== Maxkamadaha Ciidamada Qaranka ===
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.


Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland 
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland 
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha.&quot;WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO&quot;.

QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan 
akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority)
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.

== Guddiga Caddaaladda ==
Dastuurku Somaliland wuxuu kaloo faray sameynta (gudida Caddaaladda ), oo ah hay'ad Ugu sareysa Garsoorka Waxay u xilsaaran tahay inay kormeerto maxkamadaha hoose ee rayidka ah ee Somaliland.  Hay’addan ayaa u xilsaaran dalacsiinta, kala bedelka iyo shaqada ka eryida garsoorayaasha maxkamadaha hoose iyo ku xigeenada Xeer-ilaaliyaha guud.  
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Gudida Cadaalada Somaliland
! Cinwaanka
! Darajo
! Xusuusin
|-
| Garsooraha guud ee maxkamada sare
| Gudoomiye
|
|-
| Labada garsoore ee ugu sareeya maxkamada sare
| Xubnaha
|
|-
| Xeer ilaaliyaha guud
| Xubin
|
|-
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda
| Xubin
|
|-
| Guddoomiyaha guddiga shaqaalaha rayidka ah
| Xubin
|
|-
| Indheer garad
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Wakiilada Somaliland|Golaha Wakiilada]]
|-
| Ganacsade
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
|-
| Qof aqoon u leh dhaqanka
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]]
|-
| Aqoonyahan Diini ah
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
|-
| '''Xigasho:''' 
|
|
|}

== Garyaqaanka guud ==
Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada.   Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda. 

== Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta ==
Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn.   Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta.    Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay.  Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka.  Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta.   Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin. 

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed .  Laga soo bilaabo 2012–2016 [[Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland]] waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka.  Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.   

== Tixraacyo ==

[[http://www.somalilandlaw.com/Distoorka_oo_Dhan.htm]]
[[http://www.somalilandlaw.com/introduction_to_somaliland_law.html]]
[[https://www.govsomaliland.org/]]
[[https://www.linkedin.com/in/somaliland-lawyers-association-solla-6566377a?originalSubdomain=so]]
[[Category: Qareenadda Somaliland]]</text>
      <sha1>fd5y9glx2gf87ypaug34xxpf9x6kb7v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300269</id>
      <parentid>300268</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T03:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>/* Guddida Caddaaladda */</comment>
      <origin>300269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12390" sha1="2tbwfrh9ni57ruo9kj621kf99jpnk98" xml:space="preserve">{{Garsoorka Somaliland}}
'''Garsoorka Somaliland''' Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka [[Somaliland]] .

Waxa qeexaya [[Dastuurka]] Somaliland 
QAYBTA AFRAAD
XUBINTA 1AAD
WAAXDA GARSOORKA

QODOBKA 97AAD
1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawladda &amp; dadka; &amp; dadka dhexdooda.

2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.

QODOBKA 98AAD
1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay:

b. In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka.

t. Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda.
j. Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.

2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka.

3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya

QODOBKA 99AAD
DHISMAHA GARSOORKA

1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta.

2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan 
yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.

Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland

== Taariikhda Nidaamka Sharciga ==

=== Gumeysiga Kahor ===
Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah [[Somaliland]] wuxuu ku tiirsanaa ''[[xeer]]'', ama [[Xeer|''xeerarka'']] dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.  

=== Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka) ===
Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingriiska]] waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.   

=== Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991) ===
Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya|Talyaanigu]] 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo [[Soomaaliya|Soomaaliya ah]], Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda.   Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee [[Gobolada Somaliland|goboladda Somaliland]] waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977. 

=== Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta) ===
Ka dib markii [[Somaliland]] ku [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland|dhawaaqday]] inay ka go'day [[Soomaaliya]] 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday [[Boorama]] la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969.   Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka [[Somaliland|Soomaaliland]] 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingiriiska]], iyo ''xeer'' .   

== Qaab dhismeedka Maxkamadaha ==
Shanta heer ee maxkamadaha [[Somaliland]] waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

[[Maxkamadda Sare ee Somaliland]] waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka.  Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi.  Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Liiska Gudoomuyayaasha soo maray Maxkamada sare ee Jamhuuriyadda somaliland
! Magaca
! Xafiiska
! Magacaabay
! Xusuusin
| Muuse Xaaji Diiriye (Idaar)
| 1993 – 1997 
| Maxamed Xaaji I. Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 1997 – 1998
| Mohamed I. Cigaal.
|-
| Maxamed Xaaji Siciid: 
| 1999 – 2001
| Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 2001 – 2002 [Mar labaad].
|  Cigaal 
|  Waxaa uu hayay hal sanno oo ku meel gaadh ah 
|-
| Siciid Axmed Faarax.
| June 2002 – July 2003
| Daahir Rayaale Kaahin
|- 
| Faysal Xaaji Jaamac Geeddi.
| August 2003 – August 2006
| Daahir Rayaale
|-
| Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane.
| September 2006 – June 2011
| Daahir Rayaale. 
|-
| Yuusuf Ismaaciil Cali.
| July 2011 – 19 April 2015.
| Axmed Maxamed Siilaanyo 
|-
| Aadan Xaaji Cali Axmed.
| 24 May 2015 – ilaa hadda 
| Axmed Maxamed Siilaanyo
|-


=== Maxkamadaha Rayidka ee Hoose ===
Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.  

=== Maxkamadaha Ciidamada Qaranka ===
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.


Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland 
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland 
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha.&quot;WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO&quot;.

QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan 
akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority)
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.

== Guddida Caddaaladda ==
Dastuurka Jamhuuriyadda Somaliland waxa uu sheegay sameynta (gudida Caddaaladda ), oo shaqadoodu tahay sida ku cad:- QODOBKA 108AAD HAWSHA GUDDIDA CADAALADDA
1. Guddida Cadaaladdu waxay u xil-saaran tahay: shaqo-siinta, xil-ka-qaadista, dallacaadda, hoos-u-dhigidda, bedelaadda iyo anshax-marinta garsoorayaasha maxkamadaha hoose (maxkamadaha racfaanka, gobollada iyo degmooyinka} iyo Ku-xigeenada Xeer-ilaaliyaha Guud.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Gudida Cadaalada Somaliland
! Cinwaanka
! Darajo
! Xusuusin
|-
| Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
| Gudoomiye
|
|-
| Labada garsoore ee ku xiga dhinaca darajada
| Xubnaha
|
|-
| Xeer ilaaliyaha guud
| Xubin
|
|-
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda
| Xubin
|
|-
| Guddoomiyaha Hay'adda shaqaalaha Dawladda
| Xubin
|
|-
| Aqoonyahan 
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Wakiilada Somaliland|Golaha Wakiilada]]
|-
| Ganacsade
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
|-
| Qof aqoon u leh dhaqanka dhaqan yaqaan 
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]]
|-
| Aqoonyahan culimada Diinta
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
|-
| '''Xigasho:''' 
|
|
|}

== Garyaqaanka guud ==
Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada.   Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda. 

== Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta ==
Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn.   Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta.    Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay.  Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka.  Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta.   Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin. 

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed .  Laga soo bilaabo 2012–2016 [[Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland]] waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka.  Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.   

== Tixraacyo ==

[[http://www.somalilandlaw.com/Distoorka_oo_Dhan.htm]]
[[http://www.somalilandlaw.com/introduction_to_somaliland_law.html]]
[[https://www.govsomaliland.org/]]
[[https://www.linkedin.com/in/somaliland-lawyers-association-solla-6566377a?originalSubdomain=so]]
[[Category: Qareenadda Somaliland]]</text>
      <sha1>2tbwfrh9ni57ruo9kj621kf99jpnk98</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300270</id>
      <parentid>300269</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T03:34:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>/* Guddida Caddaaladda */</comment>
      <origin>300270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12397" sha1="sqwezv2h58smh2dv6movkphbi5l2iup" xml:space="preserve">{{Garsoorka Somaliland}}
'''Garsoorka Somaliland''' Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka [[Somaliland]] .

Waxa qeexaya [[Dastuurka]] Somaliland 
QAYBTA AFRAAD
XUBINTA 1AAD
WAAXDA GARSOORKA

QODOBKA 97AAD
1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawladda &amp; dadka; &amp; dadka dhexdooda.

2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.

QODOBKA 98AAD
1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay:

b. In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka.

t. Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda.
j. Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.

2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka.

3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya

QODOBKA 99AAD
DHISMAHA GARSOORKA

1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta.

2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan 
yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.

Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland

== Taariikhda Nidaamka Sharciga ==

=== Gumeysiga Kahor ===
Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah [[Somaliland]] wuxuu ku tiirsanaa ''[[xeer]]'', ama [[Xeer|''xeerarka'']] dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.  

=== Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka) ===
Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingriiska]] waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.   

=== Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991) ===
Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya|Talyaanigu]] 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo [[Soomaaliya|Soomaaliya ah]], Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda.   Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee [[Gobolada Somaliland|goboladda Somaliland]] waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977. 

=== Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta) ===
Ka dib markii [[Somaliland]] ku [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland|dhawaaqday]] inay ka go'day [[Soomaaliya]] 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday [[Boorama]] la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969.   Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka [[Somaliland|Soomaaliland]] 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingiriiska]], iyo ''xeer'' .   

== Qaab dhismeedka Maxkamadaha ==
Shanta heer ee maxkamadaha [[Somaliland]] waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

[[Maxkamadda Sare ee Somaliland]] waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka.  Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi.  Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Liiska Gudoomuyayaasha soo maray Maxkamada sare ee Jamhuuriyadda somaliland
! Magaca
! Xafiiska
! Magacaabay
! Xusuusin
| Muuse Xaaji Diiriye (Idaar)
| 1993 – 1997 
| Maxamed Xaaji I. Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 1997 – 1998
| Mohamed I. Cigaal.
|-
| Maxamed Xaaji Siciid: 
| 1999 – 2001
| Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 2001 – 2002 [Mar labaad].
|  Cigaal 
|  Waxaa uu hayay hal sanno oo ku meel gaadh ah 
|-
| Siciid Axmed Faarax.
| June 2002 – July 2003
| Daahir Rayaale Kaahin
|- 
| Faysal Xaaji Jaamac Geeddi.
| August 2003 – August 2006
| Daahir Rayaale
|-
| Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane.
| September 2006 – June 2011
| Daahir Rayaale. 
|-
| Yuusuf Ismaaciil Cali.
| July 2011 – 19 April 2015.
| Axmed Maxamed Siilaanyo 
|-
| Aadan Xaaji Cali Axmed.
| 24 May 2015 – ilaa hadda 
| Axmed Maxamed Siilaanyo
|-


=== Maxkamadaha Rayidka ee Hoose ===
Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.  

=== Maxkamadaha Ciidamada Qaranka ===
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.


Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland 
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland 
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha.&quot;WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO&quot;.

QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan 
akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority)
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.

== Guddida Caddaaladda ==
Dastuurka Jamhuuriyadda Somaliland waxa uu sheegay sameynta (gudida Caddaaladda ), oo shaqadoodu tahay sida ku cad:- QODOBKA 108AAD HAWSHA GUDDIDA CADAALADDA
1. Guddida Cadaaladdu waxay u xil-saaran tahay: shaqo-siinta, xil-ka-qaadista, dallacaadda, hoos-u-dhigidda, bedelaadda iyo anshax-marinta garsoorayaasha maxkamadaha hoose (maxkamadaha racfaanka, gobollada iyo degmooyinka} iyo Ku-xigeenada Xeer-ilaaliyaha Guud.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Gudida Cadaalada Somaliland
! Cinwaanka
! Darajo
! Xusuusin
|-
| Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
| Gudoomiye
|
|-
| Labada garsoore ee ku xiga dhinaca darajada
| Xubnaha
|
|-
| Xeer ilaaliyaha guud
| Xubin
|
|-
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda
| Xubin
|
|-
| Guddoomiyaha Hay'adda shaqaalaha Dawladda
| Xubin
|
|-
| Aqoonyahan 
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Wakiilada Somaliland|Golaha Wakiilada]]
|-
| Ganacsade
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
|-
| Qof aqoon u leh dhaqanka dhaqan yaqaan 
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]]
|-
| Aqoon diimeed leh culimada Diinta
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
|-
| '''Xigasho:''' 
|
|
|}

== Garyaqaanka guud ==
Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada.   Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda. 

== Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta ==
Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn.   Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta.    Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay.  Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka.  Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta.   Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin. 

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed .  Laga soo bilaabo 2012–2016 [[Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland]] waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka.  Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.   

== Tixraacyo ==

[[http://www.somalilandlaw.com/Distoorka_oo_Dhan.htm]]
[[http://www.somalilandlaw.com/introduction_to_somaliland_law.html]]
[[https://www.govsomaliland.org/]]
[[https://www.linkedin.com/in/somaliland-lawyers-association-solla-6566377a?originalSubdomain=so]]
[[Category: Qareenadda Somaliland]]</text>
      <sha1>sqwezv2h58smh2dv6movkphbi5l2iup</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300271</id>
      <parentid>300270</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T03:36:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12396" sha1="660udv90k7nbosqnhujmfszz7flt75x" xml:space="preserve">{{Garsoorka Somaliland}}
'''Garsoorka Somaliland''' Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka [[Somaliland]] .

Waxa qeexaya [[Dastuurka]] Somaliland 
QAYBTA AFRAAD
XUBINTA 1AAD
WAAXDA GARSOORKA

QODOBKA 97AAD
1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawladda &amp; dadka; &amp; dadka dhexdooda.

2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.

QODOBKA 98AAD
1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay:
b). In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka.
t). Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda.
j). Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.

2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka.
3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya

QODOBKA 99AAD
DHISMAHA GARSOORKA

1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta.
2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan 
yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.

Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland

== Taariikhda Nidaamka Sharciga ==

=== Gumeysiga Kahor ===
Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah [[Somaliland]] wuxuu ku tiirsanaa ''[[xeer]]'', ama [[Xeer|''xeerarka'']] dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.  

=== Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka) ===
Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingriiska]] waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.   

=== Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991) ===
Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya|Talyaanigu]] 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo [[Soomaaliya|Soomaaliya ah]], Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda.   Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee [[Gobolada Somaliland|goboladda Somaliland]] waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977. 

=== Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta) ===
Ka dib markii [[Somaliland]] ku [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland|dhawaaqday]] inay ka go'day [[Soomaaliya]] 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday [[Boorama]] la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969.   Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka [[Somaliland|Soomaaliland]] 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingiriiska]], iyo ''xeer'' .   

== Qaab dhismeedka Maxkamadaha ==
Shanta heer ee maxkamadaha [[Somaliland]] waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

[[Maxkamadda Sare ee Somaliland]] waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka.  Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi.  Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Liiska Gudoomuyayaasha soo maray Maxkamada sare ee Jamhuuriyadda somaliland
! Magaca
! Xafiiska
! Magacaabay
! Xusuusin
| Muuse Xaaji Diiriye (Idaar)
| 1993 – 1997 
| Maxamed Xaaji I. Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 1997 – 1998
| Mohamed I. Cigaal.
|-
| Maxamed Xaaji Siciid: 
| 1999 – 2001
| Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 2001 – 2002 [Mar labaad].
|  Cigaal 
|  Waxaa uu hayay hal sanno oo ku meel gaadh ah 
|-
| Siciid Axmed Faarax.
| June 2002 – July 2003
| Daahir Rayaale Kaahin
|- 
| Faysal Xaaji Jaamac Geeddi.
| August 2003 – August 2006
| Daahir Rayaale
|-
| Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane.
| September 2006 – June 2011
| Daahir Rayaale. 
|-
| Yuusuf Ismaaciil Cali.
| July 2011 – 19 April 2015.
| Axmed Maxamed Siilaanyo 
|-
| Aadan Xaaji Cali Axmed.
| 24 May 2015 – ilaa hadda 
| Axmed Maxamed Siilaanyo
|-


=== Maxkamadaha Rayidka ee Hoose ===
Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.  

=== Maxkamadaha Ciidamada Qaranka ===
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.


Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland 
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland 
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha.&quot;WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO&quot;.

QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan 
akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority)
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.

== Guddida Caddaaladda ==
Dastuurka Jamhuuriyadda Somaliland waxa uu sheegay sameynta (gudida Caddaaladda ), oo shaqadoodu tahay sida ku cad:- QODOBKA 108AAD HAWSHA GUDDIDA CADAALADDA
1. Guddida Cadaaladdu waxay u xil-saaran tahay: shaqo-siinta, xil-ka-qaadista, dallacaadda, hoos-u-dhigidda, bedelaadda iyo anshax-marinta garsoorayaasha maxkamadaha hoose (maxkamadaha racfaanka, gobollada iyo degmooyinka} iyo Ku-xigeenada Xeer-ilaaliyaha Guud.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Gudida Cadaalada Somaliland
! Cinwaanka
! Darajo
! Xusuusin
|-
| Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
| Gudoomiye
|
|-
| Labada garsoore ee ku xiga dhinaca darajada
| Xubnaha
|
|-
| Xeer ilaaliyaha guud
| Xubin
|
|-
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda
| Xubin
|
|-
| Guddoomiyaha Hay'adda shaqaalaha Dawladda
| Xubin
|
|-
| Aqoonyahan 
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Wakiilada Somaliland|Golaha Wakiilada]]
|-
| Ganacsade
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
|-
| Qof aqoon u leh dhaqanka dhaqan yaqaan 
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]]
|-
| Aqoon diimeed leh culimada Diinta
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
|-
| '''Xigasho:''' 
|
|
|}

== Garyaqaanka guud ==
Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada.   Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda. 

== Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta ==
Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn.   Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta.    Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay.  Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka.  Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta.   Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin. 

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed .  Laga soo bilaabo 2012–2016 [[Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland]] waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka.  Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.   

== Tixraacyo ==

[[http://www.somalilandlaw.com/Distoorka_oo_Dhan.htm]]
[[http://www.somalilandlaw.com/introduction_to_somaliland_law.html]]
[[https://www.govsomaliland.org/]]
[[https://www.linkedin.com/in/somaliland-lawyers-association-solla-6566377a?originalSubdomain=so]]
[[Category: Qareenadda Somaliland]]</text>
      <sha1>660udv90k7nbosqnhujmfszz7flt75x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300273</id>
      <parentid>300271</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T03:42:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qaab dhismeedka Maxkamadaha */</comment>
      <origin>300273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12397" sha1="1qgjej07k4abzudy25w8zm05olr8zjx" xml:space="preserve">{{Garsoorka Somaliland}}
'''Garsoorka Somaliland''' Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka [[Somaliland]] .

Waxa qeexaya [[Dastuurka]] Somaliland 
QAYBTA AFRAAD
XUBINTA 1AAD
WAAXDA GARSOORKA

QODOBKA 97AAD
1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawladda &amp; dadka; &amp; dadka dhexdooda.

2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.

QODOBKA 98AAD
1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay:
b). In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka.
t). Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda.
j). Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.

2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka.
3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya

QODOBKA 99AAD
DHISMAHA GARSOORKA

1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta.
2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan 
yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.

Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland

== Taariikhda Nidaamka Sharciga ==

=== Gumeysiga Kahor ===
Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah [[Somaliland]] wuxuu ku tiirsanaa ''[[xeer]]'', ama [[Xeer|''xeerarka'']] dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.  

=== Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka) ===
Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingriiska]] waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.   

=== Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991) ===
Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya|Talyaanigu]] 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo [[Soomaaliya|Soomaaliya ah]], Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda.   Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee [[Gobolada Somaliland|goboladda Somaliland]] waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977. 

=== Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta) ===
Ka dib markii [[Somaliland]] ku [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland|dhawaaqday]] inay ka go'day [[Soomaaliya]] 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday [[Boorama]] la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969.   Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka [[Somaliland|Soomaaliland]] 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingiriiska]], iyo ''xeer'' .   

== Qaab dhismeedka Maxkamadaha ==
Shanta heer ee maxkamadaha [[Somaliland]] waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

[[Maxkamadda Sare ee Somaliland]] waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka.  Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi.  Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Liiska Gudoomuyayaasha soo maray Maxkamada sare ee Jamhuuriyadda somaliland
! Magaca
! Xafiiska
! Magacaabay
! Xusuusin

| Muuse Xaaji Diiriye (Idaar)
| 1993 – 1997 
| Maxamed Xaaji I. Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 1997 – 1998
| Mohamed I. Cigaal.
|-
| Maxamed Xaaji Siciid: 
| 1999 – 2001
| Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 2001 – 2002 [Mar labaad].
|  Cigaal 
|  Waxaa uu hayay hal sanno oo ku meel gaadh ah 
|-
| Siciid Axmed Faarax.
| June 2002 – July 2003
| Daahir Rayaale Kaahin
|- 
| Faysal Xaaji Jaamac Geeddi.
| August 2003 – August 2006
| Daahir Rayaale
|-
| Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane.
| September 2006 – June 2011
| Daahir Rayaale. 
|-
| Yuusuf Ismaaciil Cali.
| July 2011 – 19 April 2015.
| Axmed Maxamed Siilaanyo 
|-
| Aadan Xaaji Cali Axmed.
| 24 May 2015 – ilaa hadda 
| Axmed Maxamed Siilaanyo
|-


=== Maxkamadaha Rayidka ee Hoose ===
Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.  

=== Maxkamadaha Ciidamada Qaranka ===
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.


Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland 
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland 
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha.&quot;WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO&quot;.

QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan 
akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority)
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.

== Guddida Caddaaladda ==
Dastuurka Jamhuuriyadda Somaliland waxa uu sheegay sameynta (gudida Caddaaladda ), oo shaqadoodu tahay sida ku cad:- QODOBKA 108AAD HAWSHA GUDDIDA CADAALADDA
1. Guddida Cadaaladdu waxay u xil-saaran tahay: shaqo-siinta, xil-ka-qaadista, dallacaadda, hoos-u-dhigidda, bedelaadda iyo anshax-marinta garsoorayaasha maxkamadaha hoose (maxkamadaha racfaanka, gobollada iyo degmooyinka} iyo Ku-xigeenada Xeer-ilaaliyaha Guud.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Gudida Cadaalada Somaliland
! Cinwaanka
! Darajo
! Xusuusin
|-
| Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
| Gudoomiye
|
|-
| Labada garsoore ee ku xiga dhinaca darajada
| Xubnaha
|
|-
| Xeer ilaaliyaha guud
| Xubin
|
|-
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda
| Xubin
|
|-
| Guddoomiyaha Hay'adda shaqaalaha Dawladda
| Xubin
|
|-
| Aqoonyahan 
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Wakiilada Somaliland|Golaha Wakiilada]]
|-
| Ganacsade
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
|-
| Qof aqoon u leh dhaqanka dhaqan yaqaan 
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]]
|-
| Aqoon diimeed leh culimada Diinta
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
|-
| '''Xigasho:''' 
|
|
|}

== Garyaqaanka guud ==
Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada.   Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda. 

== Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta ==
Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn.   Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta.    Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay.  Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka.  Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta.   Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin. 

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed .  Laga soo bilaabo 2012–2016 [[Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland]] waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka.  Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.   

== Tixraacyo ==

[[http://www.somalilandlaw.com/Distoorka_oo_Dhan.htm]]
[[http://www.somalilandlaw.com/introduction_to_somaliland_law.html]]
[[https://www.govsomaliland.org/]]
[[https://www.linkedin.com/in/somaliland-lawyers-association-solla-6566377a?originalSubdomain=so]]
[[Category: Qareenadda Somaliland]]</text>
      <sha1>1qgjej07k4abzudy25w8zm05olr8zjx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300274</id>
      <parentid>300273</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T03:44:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>/* Qaab dhismeedka Maxkamadaha */</comment>
      <origin>300274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12399" sha1="5gxh2265waxa5667n71jgrmx249xsw1" xml:space="preserve">{{Garsoorka Somaliland}}
'''Garsoorka Somaliland''' Garsoorku waa waax ka mid ah saddexda waaxood ee ku cad dastuurka [[Somaliland]] .

Waxa qeexaya [[Dastuurka]] Somaliland 
QAYBTA AFRAAD
XUBINTA 1AAD
WAAXDA GARSOORKA

QODOBKA 97AAD
1. Waxa Qaranku yeelanayaa Waax Garsoor, oo hawsheedu tahay u gar-naqa ka dhaxeeya Dawladda &amp; dadka; &amp; dadka dhexdooda.

2. Waaxda Garsoorku waxay hawlaheeda u fulinaysaa si Dastuurka waafaqsan, iyada oo ka madax-bannaan waaxyaha kale ee Qaranka.

QODOBKA 98AAD
1. Garsoorku waxa uu awood gaar ah u leeyahay:
b). In uu fasiro micnaha xeerarka ka soo baxa Golayaasha dastuuriga ah iyo xeerarka degdegga ah iyada oo la raacayo Dastuurka.
t). Inuu ka garsooro khilaafka ka dhex abuurma laamaha Dawladda oo dhinac ah iyo xubno ka tirsan dadweynaha oo dhinac ah ama dadweynaha dhexdooda.
j). Inuu ka taliyo muran kasta oo Ia xidhiidha waafaqsanaanta Dastuurka.

2. Ma bannaana in garsooruhu qabto shaqo kale inta uu hayo xilka Garsoorka.
3. Daryeelka ku habboon garsoorayaasha xeer baa nidaaminaya

QODOBKA 99AAD
DHISMAHA GARSOORKA

1. Hay'adaha Garsoorku waxay ka kooban yihiin maxkamadaha iyo Xeer-ilaalinta.
2. Garsoorayaasha maxkamadaha iyo Xeer-ilaaliyaashoodu waxay u madaxbannaan 
yihiin hawshooda garsoor iyaga oo raacaya xeerka oo keliya.

Waxa sii sharaxaya xeerka nidaamka Garsoorka Somaliland

== Taariikhda Nidaamka Sharciga ==

=== Gumeysiga Kahor ===
Ka hor gumaysiga dhulka hadda ah [[Somaliland]] wuxuu ku tiirsanaa ''[[xeer]]'', ama [[Xeer|''xeerarka'']] dhaqameed dhaqameed. Sharcigan waxaa dhaqan galiyay odayaasha qabaa'ilka marka lagu daro sharciga shareecada ee ay ku dhaqmaan culimada diinta Islaamka.  

=== Gumeysigii Ingiriiska (1884 ila Dagaalkii Labaad ee Adduunka) ===
Ka dib markii ay si rasmi ah ugala wareegeen gacan ku haynta Somaliland dalka Masar 1884 aheyd, gumeystayaashii [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingriiska]] waxay soo saareen sharci guud oo Ingiriis ah oo ku saleysan nidaamkii sharci ee ay ka hirgeliyeen gumeysigii Hindiya.   

=== Ka mid ahaanshaha Soomaaliya (1960 ila 1991) ===
Ka dib markii ay ku biirtay 1960-kii dalkii la odhan jiray [[Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya|Talyaanigu]] 1960 si loo abuuro dawlad cusub oo [[Soomaaliya|Soomaaliya ah]], Somaliland ma lahayn nidaam sharci oo madax-bannaan oo u gaar ah ilaa xorriyadeeda.   Iyada oo ay taasi jirto, maxkamadaha hoose ee [[Gobolada Somaliland|goboladda Somaliland]] waxay wali adeegsadeen sharcigii gumaysiga Ingiriiska ilaa 1977. 

=== Xorriyadda Kadib (1991 ila Maanta) ===
Ka dib markii [[Somaliland]] ku [[Ku dhawaaqida Gooni isu taaga Somaliland|dhawaaqday]] inay ka go'day [[Soomaaliya]] 1991, maxkamadaha waxaa lagu xukumay muddo kooban iyadoo la adeegsanayay dhaqamadii Talyaaniga ilaa dagaalkii ka socday [[Boorama]] la joojiyay dhammaan horumarkii. Laga soo bilaabo 1993 ilaa 1997, Axdigii Boorama wuxuu faray sameynta garsoor madaxbanaan oo cusub oo adeegsaday sharciyo kahor 1969.   Taan iyo markii la ansixiyaay dastuurka [[Somaliland|Soomaaliland]] 1997 nidaamkii sharci wuxuu ka koobnaa sadex qaabdhismeed sharciyeed oo isku dhafan, iyadoo garsoorayaashu ay si kale u dabaqeen shareecada, sharciga gumaysiga [[Boqortooyada Ingiriiska|Ingiriiska]], iyo ''xeer'' .   

== Qaab dhismeedka Maxkamadaha ==
Shanta heer ee maxkamadaha [[Somaliland]] waa: Maxkamadda Sare, Maxkamadda Dastuuriga, Maxkamadaha Rafcaanka ee Gobolaada, Maxkamadaha Gobolaada, Maxkamadaha Degmooyinka, iyo Maxkamadaha Ciidamada Qaranka.

[[Maxkamadda Sare ee Somaliland]] waa maxkamadda ugu sarraysa garsoorka waxayna ka kooban tahay Gudoomiyeha Maxkamadda sare iyo ugu yaraan afar kale oo la shaqeeya garsoorayaasha. Maxkamadda sare waxay ku shaqeysaa saddex awoodood oo kala duwan. Marka hore waa maxkamada racfaanka kama dambaysta ah sidaas darteedna waxay dhagaysan kartaa dacwadaha ay dib ugu celiso maxkamadaha hoose ee khuseeya dhammaan arrimaha ciqaabta ama sharciga madaniga ah. Awooddaan waxay sidoo kale kahadleysaa walaaca laga qabo ansaxnimada doorashooyinka qaranka. Ta labaad, waxay u dhaqantaa sidii maxkamadda dastuuriga ah, iyadoo ka hadlaysa arrimaha fasiraadda dastuurka iyo ku dhaqanka.  Ugu dambeyntiina, kiisaska xil ka qaadista ee lagu soo oogay wasiirrada dowladda waxay u shaqeysaa sida Maxkamadda Sare ee Caddaaladda, iyada oo dusha kala socota dacwadda kuna baaqeysa in laga qaado wasiirrada haddii lagu helo dambi.  Maxkamadda Sare ee Cadaaladda waxay ka kooban tahay shan xubnood oo ka tirsan Maxkamadda Sare iyo afar xubnood oo dheeri ah oo laga soo kala xulay min laba aqal ee Baarlamaanka. Hawsha shaqo ka xayuubinta Madaxweynaha ama Madaxweyne-ku-xigeenka, iyada oo uu kormeerayo Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, waxa gacanta ku haya baarlamanka halkii ay ka ahaan lahayd Maxkamadda Sare lafteeda. 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Liiska Gudoomuyayaasha soo maray Maxkamada sare ee Jamhuuriyadda somaliland
! Magaca
! Xafiiska
! Magacaabay
! Xusuusin
|-
| Muuse Xaaji Diiriye (Idaar)
| 1993 – 1997 
| Maxamed Xaaji I. Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 1997 – 1998
| Mohamed I. Cigaal.
|-
| Maxamed Xaaji Siciid: 
| 1999 – 2001
| Cigaal 
|-
| Cismaan Xuseen Khayre (Shunuu)
| 2001 – 2002 [Mar labaad].
|  Cigaal 
|  Waxaa uu hayay hal sanno oo ku meel gaadh ah 
|-
| Siciid Axmed Faarax.
| June 2002 – July 2003
| Daahir Rayaale Kaahin
|- 
| Faysal Xaaji Jaamac Geeddi.
| August 2003 – August 2006
| Daahir Rayaale
|-
| Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane.
| September 2006 – June 2011
| Daahir Rayaale. 
|-
| Yuusuf Ismaaciil Cali.
| July 2011 – 19 April 2015.
| Axmed Maxamed Siilaanyo 
|-
| Aadan Xaaji Cali Axmed.
| 24 May 2015 – ilaa hadda 
| Axmed Maxamed Siilaanyo
|-


=== Maxkamadaha Rayidka ee Hoose ===
Maxkamadaha Rafcaanka Gobollada, Maxkamaddaha Gobollada, iyo Maxkamadaha Degmooyinka dhammaantood waxaa maamula Guddiga Caddaaladda waxayna wax ka qabtan dhamman anshaxa sharciga madaniga iyo kan ciqaabta.  

=== Maxkamadaha Ciidamada Qaranka ===
Maxkamadaha Ciidamada Qaranka Somaliland waxay dhagaystaan dacwadaha ciqaabta ah ee lagu soo oogo xubnaha xoogagga hubeysan xilligii nabadda ama dagaalka.


Magacaabista iyo xil ka qaadista gudoomiyaha maxkamada sare ahna guddoomiyaha guddiga cadaaladda Jamhuuriyadda Somaliland waxaa magacaaba madaxwaynaha jamhuuriyada Somaliland waxaana labada goorba cod hal dheeri ah ku ansixiya xil Fadhi wada jir ah labada gole baarlamaan ee (wakiilada iyo guurtida)
Waxaa xilka u dhaariya Madaxweynaha jamhuuriyada Somaliland 
Sida uu dhigayo dastuurka jamhuuriyadda Somaliland 
QODOBKA: 38AAD: BAARLAMAANKA IYO FADHIYADA WADA JIRKA AH
Farqadiisa 5aad xarafka (D) Ansixinta Magacaabidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
QODOBKA 129AAD: DHAARTA DASTUURIGA AH
Guddoomiyaha Maxkamadda Sare oo isla markaana ah Guddoomiyaha Maxkamadda Dastuuriga ah ayaa dhaarinaya cid kasta oo Dastuurku ku waajibiyey dhaartan Dastuuriga ah, ka hor inta aanu xilkiisa bilaabin; sidoo kale waxaa isagana dhaarinaya Madaxweynaha.&quot;WAXAAN ILLAAHAY UGU DHAARTAY IN AAN U NOQONAYO DAACAD DIINTA ISLAAMKA, DALKAYGA SOMALILAND, DADKIISANA KU MAAMULAYO SINNAAN IYO CADDAALAD INTA AAN XILKA HAYO&quot;.

QODOBKA 105AAD: MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA SARE IYO GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan 
akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority)
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.

== Guddida Caddaaladda ==
Dastuurka Jamhuuriyadda Somaliland waxa uu sheegay sameynta (gudida Caddaaladda ), oo shaqadoodu tahay sida ku cad:- QODOBKA 108AAD HAWSHA GUDDIDA CADAALADDA
1. Guddida Cadaaladdu waxay u xil-saaran tahay: shaqo-siinta, xil-ka-qaadista, dallacaadda, hoos-u-dhigidda, bedelaadda iyo anshax-marinta garsoorayaasha maxkamadaha hoose (maxkamadaha racfaanka, gobollada iyo degmooyinka} iyo Ku-xigeenada Xeer-ilaaliyaha Guud.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+Gudida Cadaalada Somaliland
! Cinwaanka
! Darajo
! Xusuusin
|-
| Guddoomiyaha Maxkamadda Sare
| Gudoomiye
|
|-
| Labada garsoore ee ku xiga dhinaca darajada
| Xubnaha
|
|-
| Xeer ilaaliyaha guud
| Xubin
|
|-
| Agaasimaha Wasaaradda Caddaaladda
| Xubin
|
|-
| Guddoomiyaha Hay'adda shaqaalaha Dawladda
| Xubin
|
|-
| Aqoonyahan 
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Wakiilada Somaliland|Golaha Wakiilada]]
|-
| Ganacsade
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Wakiilada
|-
| Qof aqoon u leh dhaqanka dhaqan yaqaan 
| Xubin
| Waxaa magacaabay [[Golaha Guurtida Somaliland|Golaha Guurtida]]
|-
| Aqoon diimeed leh culimada Diinta
| Xubin
| Waxaa magacaabay Golaha Guurtida
|-
| '''Xigasho:''' 
|
|
|}

== Garyaqaanka guud ==
Garyaqaanka guud ee Somaliland waxaa magacaabay Madaxweynaha, waxaana ansixinaya Golaha Wakiilada.   Ka sokow guud ahaan maamulka iyo fududaynta caddaaladda ee guud ahaan Somaliland, Garyaqaanka Guud wuxuu mas'uul ka yahay soo gudbinta eedeymaha ka dhanka ah xubnaha garsoorka si meesha looga saaro, dacwad ku soo oogidda sharci-dajiyayaasha qaranka ee lagu soo eedeeyo dembiyada, iyo soo bandhigidda eedeymo loo haysto wasiirro ka tirsan xukuumadda. 

== Dhaleecayn iyo isku dayga dib u habaynta ==
Dhaliil badan ayaa loo jeediyaa garsoorka Somaliland, gaar ahaan waxqabad la’aantiisa iyo ku dhaqanka sharciga oo aan loo sinayn.   Intaa waxaa dheer, garsoorka waxaa loo arkaa inuu si aad ah ugu xoog badan yahay xoogag ka baxsan, oo ay ku jiraan laamaha Fulinta iyo Sharci dejinta.    Mid ka mid ah tusaalahan ayaa ah awooda Madaxweynaha ee ah inuu shaqada ka eryi karo garsoorayaasha maxkamada sare sabab la'aan sabab la'aan, waa awood uu madaxweyne Mohamoud adeegsaday 2011 markii uu kala diray sideed garsoore oo maxkamada sare ah oo fadhiyay.  Sida ku xusan daraasad la sameeyay 2016 oo ku saabsan xaaladda garsoorka Somaliland, sababaha ugu horreeya ee garsoorka u liito iyo madax-bannaanidooda waxaa ka mid ahaa maalgelin la’aan, sharciyo badan oo iskhilaafsan oo khuseeya garsoorka, iyo door aan caddayn oo garsoorka sida lagu qeexay dastuurka.  Sharciga ku saabsan Abaabulka Garsoorka, oo ah isku daygii ugu dambeeyay ee wax ku oolka ah ee dib u habeynta garsoorka, waxaa loo ansixiyay laba qaab oo kala duwan labadaba 2003 iyo 2008 maaddaama labaduba ay farsamo ahaan u ansixiyeen labada aqal ee Baarlamaanku uuna ansixiyay Madaxweynaha, labaduba wali xukuma nidaamka garsoorka maanta.   Shuruucdani waxay ka kooban yihiin dhowr qaybood oo is burinaya ama aan caddayn, in kasta oo sharci saddexaad oo ujeeddadiisu tahay in la xoojiyo labada ka horreeyay hadda la qorayo, weli sharci lama gelin. 

Si kastaba ha noqotee, waxaa jiray iskudayo badan oo dib-u-habeyn ah, gaar ahaan tan iyo markii la magacaabay 2015-kii Guddoomiyaha Maxkamadda Sare ee isbedel-doonka ah Aadan Xaaji Cali Axmed .  Laga soo bilaabo 2012–2016 [[Wasaaradda Caddaaladda ee Somaliland]] waxay hirgalisay barnaamij tababar oo socon doona muddo afar sano ah oo lagu tababarayo ardayda ka qalin jabisay dugsiyada sharciga si ay uga soo baxaan garsoorka.  Intaas waxaa sii dheer, waxaa jiray NGO-yo badan oo soo saaray warbixino ku saabsan dib-u-habeynta iyo soo-jeedinta fikradaha ku saabsan sida loo horumarin karo garsoorka.   

== Tixraacyo ==

[[http://www.somalilandlaw.com/Distoorka_oo_Dhan.htm]]
[[http://www.somalilandlaw.com/introduction_to_somaliland_law.html]]
[[https://www.govsomaliland.org/]]
[[https://www.linkedin.com/in/somaliland-lawyers-association-solla-6566377a?originalSubdomain=so]]
[[Category: Qareenadda Somaliland]]</text>
      <sha1>5gxh2265waxa5667n71jgrmx249xsw1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Garsoorada Sare ee Somaliland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32086</id>
    <revision>
      <id>300251</id>
      <parentid>297779</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T19:30:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <origin>300251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5330" sha1="09v9283pve3ubnju3wwzpzm1pgk7r9j" xml:space="preserve">{{Infobox high court
|court_name = Garsoorada Sare ee Jamhuuriyadda Somaliland
|native_name = Supreme Court of &lt;br /&gt;the Republic of Somaliland
|image = Supreme Court of Somaliland.jpg
|imagesize = 
|caption = Dhismaha Garsoorada Sare ee Somaliland
|motto =
|established = 1991
|country = [[Somaliland]]
|location = [[Maroodi Jeex]], [[Hargeysa]]
|type = 
|terms = 
| authority = [[Dastuurka Somaliland]]
|positions = 14
|budget = 
|website = [https://courts.govsomaliland.org/ Official Website]
|chiefjudgetitle = [[Somaliland|Chief Justice of Somaliland]]
|chiefjudgename = [[Adan Haji Ali]]
|termstart =  {{start date|df=yes|2015|06|3}} &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bbc.com/somali/war/2015/06/150603_somaliland_new_chiefjustice|title=Somaliland oo ansixisay Gudoomiyaha Maxkamadda sare|lang=so|access-date=3 June 2015}}&lt;/ref&gt;
}}
 
dastuurka Jamhuuriyadda Somaliland  

Sida uu dhigayo Waaxda Garsoorka JSL Waa sidan  

QODOBKA 101AAD
MAXKAMADDA SARE
Maxamadda Sare waa hay'adda ugu sarraysa Garsoorka; isla markaana waxay tahay Maxamadda Dastuurka. Tirada garsoorayaashu waa inaanay ka yaraan Guddoomiyaha iyo afar garsoore; waxaana nidaaminaya xeer gaar ah.

QODOBKA 105AAD
MAGACAABIDDA GUDOOMIYAHA MAXKAMADDA
SARE &amp; GARSOORAYAASHA MAXKAMADDA SARE
1. Madaxweynuhu isaga oo la tashanaya Guddida Cadaaladda, waxa uu magacaabayaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare iyo garsoorayaasha Maxamadda Sare, iyada oo Ia 
tixgelinayo:- heerka waxbarasho, waayo-aragnimo xirfadeed iyo suubanaan akhlaaqdeed. Magacaabidda Guddomiyaha Maxamadda Sare waxa ansixinaya Golayaasha (Wakiilada iyo Guurtida) oo fadhi wada jir ah yeesha muddo aan ka badnayn saddex {3} bilood marka laga bilaabo taariikhda magacawga.
Waxa Ku-xigeenka Guddoomiyaha noqon doonaa garsooraha dhinaca darajada ugu sarreeya garsoorayaasha ka tirsan Maxamadda Sare (Seniority).
2. Ma bannaana in loo magacaabo xilka Guddoomiyaha Maxamadda Sare qof aan buuxin shuruudaha hoos ku sheegan:
b. Waa inuu yahay muwaadin ka tirsan Jamhuuriyadda Somaliland.
t. Waa inuu haystaa shahaado jaamicadeed oo barasho sharciga ah oo la aqoonsanyahay.
j. Waa inuu leeyahay waayo-aragnimo xirfadeed oo aan ka yarayn isugeyn toban sano; kuna soo shaqeeyey garsoore ama/iyo xeer-ilaaliye ama/iyo qareen ama/iyo macallin jaamicad ka bara sharciga.
x. Waa inuu siyaasadda ka madax bannaan yahay.
3. Madaxweynuhu xilka wuu ka qaadi karaa Guddoomiyaha Maxamadda Sare, isaga oo u baahan oggolaanshaha Golaha Wakiilada &amp; Golaha Guurtida.
QODOBKA 106AAD
XIDHIIDHKA HAY'ADAHA GARSOORKA IYO
WASAARADDA CADAALADDA
1. Wasaaradda Cadaaladdu waxay u xil-saaran tahay fulinta go'aanada maamul ee ka soo baxa Guddida Cadaaladda.
2. Wada-shaqaynta Wasaaradda Cadaaladda iyo Hay’adaha Garsoorka waxa qeexaya xeer.
QAYBTA 5AAD
QODOBO KALA DUWAN
XUBINTA 1AAD
QODOBKA 107AAD
GUDDIDA CADAALADDA
1. Gudidda Cadaaladdu waa hay'adda hoggaamisa maamulka Garsoorka, waxayna ka kooban tahay:
• Guddoomiyaha Maxamadda Sare Guddoomiye
• Labada garsoore ee ku xiga dhinaca darajada Guddoomiyaha Maxamadda Sare Xubno
• Xeer-ilaaliyaha Guud Xubin.
• Agaasimaha Guud ee Wasaaradda Cadaaladda Xubin
• Guddoomiyaha Hay'adda Shaqaalaha Xubin
• Laba xubnood oo Golaha Wakiiladu labadi sannadoodba hal mar ka soo doorto 
dadweynaha kana kala tirsan aqoon yahanada &amp; ganacsatada; iyo
• Laba xubnood oo Golaha Guurtidu labadi sannadoodba ka soo doorto 
dadweynaha hal mar; kana kala tirsan dhaqan-yaqaanada iyo culimada Diinta.
2. Waxa fadhiga Guddidu ku ansixi karaa marka ay joogaan toddoba (7) xubnood.
3. Marka Guddoomiyaha Maxamadda Sare gudan kari waayo guddoominta Guddida, sababo caafimaad, fasax ama shaqo ka tegid darteed waxa si ku-meel-gaadh ah 
guddoomiyaha Guddida noqon doona garsooraha ka tirsan Maxakamadda Sare ee Guddida xubinta ka ah, dhinaca darajadana ku xiga Guddoomiyaha. Waxa xoghayn u ah Guddida Cadaaladda Kaaliyaha Sare ee Maxamadda Sare.

'''Garsoorada Sare ee Somaliland''' (MSS) waa garsoorada ugu sarreysa sida ku [[Dastuurka Somaliland|cad Dastuurka Somaliland]] .  Garsoorada waxay haysataa awoodda dib-u-eegista garsoorka, awoodda ay ku burin karto qaynuunka ku xadgudubka qodobka Dastuurka.  waxay leedahay racfaan kama dambays ah oo balaaran, asal ah, iyo xukuno la-talin oo ku saabsan dhamaan maxkamadaha (oo ay kujiraan maxkamada degmadda iyo maxkamada gobolka ), oo ku lug leh arimaha sharciyada waxayna ku dhaqmi kartaa xukunada laga soo saaray kiisaska iyadoo la tixraacayo xukunkeeda.  Maxakamadan ayaa waxa madax ka ah gudoomiyaha maxkamada sare ee somaliland oo uu magcaabay [[Madaxwaynaha Somaliland|madaxweynaha somaliland]], madaxweynaha maxkamada hada waa [[Aadan Xaaji Cali|Adan Xaaji Cali]]

== Sidoo kale eeg ==

* [[Wasaaradda Caddaaladda (Somaliland)|Wasaaradda Caddaaladda Somaliland]]
* [[Golaha Wasiirada Somaliland|Siyaasada Somaliland]]

== Tixraacyo ==

Magacyada Guddoomiyeyaashii soo maray Maxkamadda Sare ee Jamhuuriyadda Somaliland

1. Muuse Xaaji Diiriye( Idaar) - 1993 ilaa 1997.
2. Cismaan Xuseen Khayre - 1998 ilaa 1998  ~ 
3. Maxamed Xaaji Siciid. - 2000 ilaa 2001. ~
4. Cismaan Xuseen Khayre. - 2001 ilaa 2002. 
5. Siciid X. Axmed Faarax.  -  2002 ilaa 2004.
6. Faysal Xaaji Jama.   - 2005 ilaa 2007.
7. Maxamed Xirsi Ismaaciil Oomane - 2007 ilaa 2010.
8. Yuusuf Ismaaciil Cali.      - 2011 ilaa 2015. 
9. Aadan X. Cali Axmed.      - 2015 ilaa hadda.</text>
      <sha1>09v9283pve3ubnju3wwzpzm1pgk7r9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Soomaaliya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36928</id>
    <revision>
      <id>300211</id>
      <parentid>299852</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:56:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Wuxuu dib u noqay badalkii oo sameeyay [[Special:Contributions/~2026-37168-62|~2026-37168-62]] ([[User talk:~2026-37168-62|wadahadal]]) kuna celiyay badalkii ka danbeeyay oo sameeyay [[User:JoeJohnson2|JoeJohnson2]]</comment>
      <origin>300211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="171740" sha1="tsk5i71e2jv8w72cxnf5b8oo3cjbs9l" xml:space="preserve">'''Soomaaliya''', sida rasmiga ah Jamhuuriyadda '''Federaalka Soomaaliya''' waa dalka bari ee qaaradda Afrika . Waxay ku fidsan tahay Geeska Afrika , waxay xad la wadaagtaa [[Itoobiya]] galbeed, [[Jabuuti]]  waqooyi-galbeed, [[Kenya]] dhanka koonfur-galbeed, Gacanka Cadmeed oo waqooyi, iyo bari [[badweynta Hindiya]] . Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer badweynta Afrika.  Soomaaliya waxaa lagu qiyaasaa 18.1 milyan,  kuwaas oo 2.7 milyan ay ku nool yihiin caasimadda iyo magaalada ugu weyn ee [[Muqdisho]] . Mid ka mid ah wadamada Afrika ee isku isir ahaan isku hayb ah, ku dhawaad ​​85% dadka Soomaaliya deggan waa qowmiyad Soomaali ah . Luuqadaha rasmiga ah ee dalka waa [[Af Soomaali|af-soomaali]] iyo [[carabi]] in kastoo [[Af Soomaali|af-soomaaligu]] yahay luuqadda koowaad . Soomaaliya waxay xiriir taariikhi ah iyo mid diimeed la leedahay dalalka Carabta .  Dadku waa muslimiin , oo raacsan laanta sunniga .

{{Infobox country
| conventional_long_name = Somalia
| common_name            = Somalia
| native_name            = {{native name|so|Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya}}&lt;br /&gt;{{native name|ar|جمهورية الصومال الفيدرالية|italics=off}}&lt;br /&gt;
Jumhūriyah aṣ-Ṣūmāl al-Fīdirāliyah
| image_flag             = Flag of Somalia.svg
| image_coat             = Coat of arms of Somalia.svg
| coa_size               = 100
| national_anthem        = {{lang|so|[[Qolobaa Calankeed]]}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;div style=&quot;display:inline-block;margin-top:0.4em;&quot;&gt;[[File:Somalian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]&lt;/div&gt;
| image_map              = {{Switcher|[[File:Somalia_svg_map.svg|frameless]]&lt;br /&gt;{{Legend|#336830|Dhulka gacanta lagu hayo}}{{Legend|#61E760|[[Somaliland|Dhul sheegta balse aan la xakameyn]]}}|Show globe|[[File:Somalia - Location Map (2011) - SOM - UNOCHA.svg|frameless]]|Show map of Somalia|default=1}}
| capital                = [[Muqdisho]]
| coordinates            = {{Coord|2|2|N|45|21|E|type:city}}
| largest_city           = [[Muqdisho]]
| official_languages     = {{hlist|[[Af Soomaali|Soomaali]] &lt;ref name=MFA&gt;{{cite web|url=https://web.mfa.gov.so/the-government/|title=The Government|publisher=Ministry of Foreign Affairs &amp; International Cooperation|access-date=27 February 2025}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Ali&gt;{{cite book|last=Ali|first=Maryan|title=The Palgrave Handbook of Language Policies in Africa|editor1-first=Esther Mukewa|editor1-last=Lisanza|editor2-first=Leonard|editor2-last=Muaka|chapter=Language Policy in Somaliland and Somalia|publisher=Palgrave Macmillan|location=Cham|year=2024|isbn=9783031573071|doi=10.1007/978-3-031-57308-8_24|pages=511–524}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;factbook&quot;&gt;{{cite web |title=Somalia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency |language=en |date=10 November 2021 |access-date=24 January 2021 |archive-date=25 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125103534/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}}
| recognized_languages   = [[Carabi]]
| religion               = [[Islaam|Sunni Islaam]] (Rasmiga ah)&lt;ref name=&quot;factbook&quot;/&gt; &lt;!-- check factbook references before changing! --&gt;
| demonym                = [[Soomaalida|Soomaali]]  &lt;ref name=&quot;factbook&quot;/&gt;
| government_type        = [[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Jamhuuriyadda baarlamaanka Federal]]
| leader_title1          = [[Madaxwaynaha Soomaaliya|Madaxwaynaha]]
| leader_name1           = [[Xasan Sheekh Maxamuud]]
| leader_title2          = [[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Ra'iisul Wasaare]]
| leader_name2           = [[Xamse cabdi barre]]
| legislature            = [[Ra'iisul wasaarayaashii Soomaaliya|Baarlamaanka Federaalka]]
| upper_house            = [[Aqalka Sare ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Guurtida]]
| lower_house            = Golaha Shacabka
| sovereignty_type       =Dhisidda 
| established_event1     = [[Dhul Udug]]
| established_date1      = 2350 BC
| established_event2     = [[Macrobians|Macrobia]]
| established_date2      = 980 BC
| established_event3     = [[Barbaria (region)|Barbaria]]
| established_date3      = 100 BC
| established_event4     = [[Saldanadii Cadal]]
| established_date4      = Qarniga 9aad &lt;ref&gt;{{Cite book |last=Lewis |first=I. M. |url=https://books.google.com/books?id=Cd0mAQAAMAAJ |title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho |date=1969 |publisher=International African Institute |pages=140 |language=en}}&lt;/ref&gt;
| established_event5     = [[Muqdisho|Saldanadii Muqdisho]]
| established_date5      = Qarniga 10aad
| established_event6     = [[Saldanadi Ifat]]
| established_date6      = Qarniga 13aad
| established_event7     = [[Saldanadii Ajuuraan]]
| established_date7      = Qarniga 13aad
| established_event8     = [[Hiraab|Hiraab Imamate]]
| established_date8      = Qarniga 16aad
| established_event9     = [[Geledi|Saldanadii Geledi]]
| established_date9      = 1695–1911
| established_event10    = [[ Majeerteen |Saldanadii Majeerteen]]
| established_date10     = 1648–1927
| established_event11    = [[Hobyo|Saldanadii Hobyo]]
| established_date11     = 1878–1927
| established_event12    = [[Isimtooyada Isaaq|Saldanadii isaaq]]
| established_date12     = 1749–1884
| established_event13    = [[British Somaliland]]
| established_date13     = 1884
| established_event14    = [[Italian Somaliland]]
| established_date14     = 1889
| established_event15    = [[Maalinta Madaxbanaanida Soomaaliya|Xorriyadda]] iyo midowga la leh [[Dawladii Somaliland (1960)|Dawlada Somaliland]]
| established_date15     = 1 July 1960
| established_event16    = [[Dastuurka Soomaaliya|Dastuurka hadda jira]]
| established_date16     = 1 Ogosto 2012
| area_km2               = 637,657&lt;ref name=&quot;factbook&quot;/&gt;
| area_rank              = 43aad &lt;!--should be same as listed on [[List of countries and dependencies by area]]--&gt;
| area_sq_mi             = 246,200 &lt;!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| percent_water          = 
| population_estimate    = 19,280,850&lt;ref name=&quot;data.humdata.org&quot;&gt;{{Cite web |title=OCHA Somalia - Subnational Population Statistics |url=https://data.humdata.org/dataset/cod-ps-som}}&lt;/ref&gt;
| population_estimate_year = 2025
| population_estimate_rank = 66aad
| population_density_km2 = 27.2&lt;ref name=&quot;WPP_2022&quot;&gt;{{cite web|url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/|title=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division (2022). World Population Prospects |edition=online |publisher=United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division|website=population.un.org|access-date=16 July 2022|archive-date=11 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220711213112/https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| population_density_sq_mi = 41.73 &lt;!--Do not remove per [[WP:Manual of Style/Dates and numbers]]--&gt;
| population_density_rank = 
| GDP_PPP                = {{increase}} $32.500 billion&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_year           = 2025
| GDP_PPP_rank           = 151aad
| GDP_PPP_per_capita     = {{increase}} $1,920&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_PPP_per_capita_rank = 179aad
| GDP_nominal            = {{increase}} $12.990 billion&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_year       = 2025
| GDP_nominal_rank       = 147aad
| GDP_nominal_per_capita = {{increase}} $766&lt;ref&gt;{{cite web |title=World Economic Outlook Database, April 2025 |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april |language=en}}&lt;/ref&gt;
| GDP_nominal_per_capita_rank = 177aad
| Gini                   = 36.8&lt;!--number only--&gt;
| Gini_year              = 2017
| Gini_change            = &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| Gini_ref               = &lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/|title=Gini Index coefficient|publisher=[[The World Factbook]]|access-date=24 September 2024|archive-date=17 Bisha Todobaad 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| Gini_rank              = 
| HDI                    = &lt;!--number only--&gt;0.404
| HDI_year               = 2023&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
| HDI_change             = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
| HDI_ref                = &lt;ref name=&quot;UNHDR&quot;&gt;{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]]}}&lt;/ref&gt;
| HDI_rank               = 192aad
| currency               = [[Somali shilling]]
| currency_code          = SOS
| time_zone              = [[East Africa Time|EAT]]
| utc_offset             = +3
| utc_offset_DST         = 
| time_zone_DST          = 
| drives_on              = Sax
| calling_code           = [[+252]]
| cctld                  = [[.so]]
| ethnic_groups          = {{plainlist|
* [[Soomaalida|Soomaali]]: 85%
* [[Tirakoobka daljoogaha Soomaaliya|Kuwa kale ]]: 15%
}}
| ethnic_groups_ref      = &lt;ref name=&quot;factbook&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lewis|first=I. M.|url=https://books.google.com/books?id=k3QwAQAAIAAJ|title=Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar, and Saho|date=1998|publisher=Red Sea Press|isbn=978-1-56902-104-0|language=en}}&lt;/ref&gt;
| ethnic_groups_year     = 2021
}}

Waagii hore, Soomaaliya waxay ahayd xarun ganacsi oo muhiim ah. Intii lagu guda jiray qarniyadii dhexe, dhowr boqortooyo oo xoog badan ayaa ka talinayay ganacsiga gobolka, oo ay ku jiraan [[Saldanadii Ajuuraan|Suldaanka Ajuran]] , [[Adal Sultanate]] , iyo Suldaanka Geledi . Dabayaaqadii qarnigii 19-aad, suldaanadii Soomaaliyeed waxa gumaystay boqortooyadii [[Talyaaniga]] iyo [[Ingiriiska]]  kuwaas oo dhammaan dhulalkaas qabyaaladda isugu daray laba gumaysi oo kala ah : Italian Somaliland iyo [[Dhulka Biritishka ee Somaliland|British Somaliland]] .  1960kii, labada dhul ayaa midoobay si ay u dhistaan ​​Jamhuuriyad Soomaaliyeed oo madax bannaan oo hoos timaada dowlad rayid ah. Siyaad Barre oo ka tirsanaa Golaha Sare ee Kacaanka (SRC) ayaa xukunka la wareegay 1969-kii, wuxuuna aasaasay [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya|Jamhuuriyaddii Dimuqraadiga]] ahayd ee Soomaaliya , isagoo isku dayay inuu si naxariis darro ah u burburiyo Dagaalkii Madax-bannaanida [[Soomaaliland|Somaliland]] ee waqooyiga dalka. SRC waxay burburtay 1991 markii uu bilaabmay dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya .  Dawladdii ku meel gaadhka ahayd ee Soomaaliya (TNG) waxaa la aas aasay 2000, ka dibna waxaa la dhisay dawladda ku meel gaadhka ah ee Soomaaliya (TFG) 2004tii, taasoo dib u soo celisay ciidamadii qalabka sida ee Soomaaliya . 
Dhamaadkii 2006dii, duullaan ay Xabashida Maraykanku dabada ka riixayeen ayaa afgambiyay Maxkamadihii Islaamiga ahaa (ICU), taasoo keentay in ay dawladda ku meel gaadhka ah ee [[Muqdisho]] ka dhisto Muqdisho oo ay ciidammada Itoobiya qabsadeen .  Kacdoonkii xigay ee soo shaac baxay ayaa maxaakiimta u kala jabay jabhado kala duwan, oo ay ku jirto kooxda xagjirka ah ee [[al-Shabaab]] , kuwaas oo dagaal daba dheeraaday kula jiray ciidamada Itoobiya.  Al-Shabaab waxay markiiba bilawday inay xaqiijiso in ay ka talinayso dhuleed markii ugu horaysay, iyadoo dabayaaqadii 2008 ay jabhadu ka saartay ciidamada Itoobiya inta badan Soomaaliya. Sannadkii 2009, dawlad cusub oo TFG ah ayaa la dhisay.  Bartamihii 2012, al-Shabaab waxay lumisay inta badan dhulalkeeda intii ay socdeen dagaalladii ka dhanka ahaa TFG iyo [[ciidamada Midowga Afrika]] .  Isla sanadkaas, al-Shabaab waxay ballan-qaadday inay la midoobayaan al-Qaacida .  Muqaawamada ayaa weli gacanta ku haysa inta badan bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya, waxayna saameyn ku leeyihiin meelaha ay dowladdu maamusho,  iyadoo magaalada Jilib ay u tahay caasimadda u ah fallaagada. Dastuur cusub oo ku meel gaar ah ayaa la ansixiyay Agoosto 2012, dib u habeyn lagu sameeyay Soomaaliya sida federaal .  Isla bishaas, waxaa la dhisay Dowladda Federaalka Soomaaliya , waxaana dib u dhis lagu sameeyay Muqdisho.
Soomaaliya waxa ay ka mid tahay dalalka ugu horumarsan caalamka, waxaana daliil u ah sida ay u qiimeeyeen mitirka mitirka sida GDP per capita iyo halka ay ku dhowdahay halka ugu hooseysa ee Tilmaanta Horumarinta Aadanaha , waxa ay ka sareysaa oo kaliya South Sudan . Waxay ilaalisay dhaqaale aan rasmi ahayn oo inta badan ku salaysan xoolaha nool, xawaaladaha Soomaalida ee dibadda ka shaqeeya iyo isgaarsiinta.  Waa xubin ka tirsan Qaramada Midoobay ,  [[Jaamacada Carabta|Jaamacadda Carabta]] , Midowga Afrika ,  Dhaqdhaqaaq aan Isbahaysi ahayn ,  Bulshada Bariga Afrika ,  iyo Ururka [[Islaam|Iskaashiga Islaamka]]

==Asalka erayga==
Samaale , oo ah awoowaha ugu da'da weyn dhowr qabiil oo Soomaaliyeed , ayaa guud ahaan lagu tiriyaa in uu yahay halka ay ka soo jeedaan magaca Soomaali . Aragti kale ayaa ah in magaca loo haysto inuu ka soo jeedo ereyada soo iyo maal , kuwaas oo marka la isu geeyo macneheedu yahay &quot; tag&quot; iyo &quot;caano&quot;. Fasiraaddani way kala duwan tahay iyadoo ku xiran gobolka iyadoo Soomaalida waqooyi ay tilmaamayso inay ula jeedaan tag iyo caano xagga caanaha geela, Soomaalida koonfureed waxay adeegsadaan tarjumaada &quot;sa' maal&quot; oo tilmaamaysa caanaha lo'da. Tani waxay tilmaan u tahay xoolo-dhaqatada meel walba leh ee dadka Soomaaliyeed. Etymology kale oo macquul ah ayaa soo jeedinaya in ereyga Soomaali uu ka yimid ereyga Carabiga ee &quot;hodanka ah&quot; ( zāwamāl ), isagoo mar kale tilmaamaya hodantinimada Soomaalida ee xoolaha.
Taa beddelkeeda, magaca Soomaaliga waxaa la rumeysan yahay inuu ka yimid Automoli (Asmach), koox dagaalyahanno ah oo ka yimid Masar hore oo uu ku tilmaamay Herodotus . Asmach waxaa loo maleynayaa inuu ahaa magacooda Masar, iyadoo Automoli uu yahay asal Giriig ah oo ka yimid ereyga Cibraaniga ah ee S'mali (macnaha &quot;dhinaca bidixda&quot;). 
Dukumeenti Shiinees ah oo laga soo xigtay qarnigii 9-aad ee CE ayaa tilmaamaya waqooyiga xeebaha Soomaaliya - oo markaa ka mid ahaa gobolka ballaaran ee Waqooyi Bari Afrika ee loo yaqaan Barbaria , iyada oo la tixraacayo dadka deggan Barbars ( Kushitic ) ee degaanka - sida Po-pa-li . 
Tixraac qoraaleedkii ugu horreeyay ee cad ee Soomaalidii sobriquet waxay soo bilaabatay horraantii qarnigii 15-aad ee miilaadiyada xilligii boqortooyadii Itoobiya ee Isxaaq I oo lahaa mid ka mid ah saraakiishii maxkamadaha oo tiriyay hees uu ugu dabbaaldegayo guushii milateri ee ay ka gaareen Saldanada Ifat .  Simur wuxuu kaloo ahaa Harari qadiimiga ah oo loogu yeeri jiray dadka Soomaaliyeed. 
Soomaalidu waxay si xad dhaaf ah u door bidaan shaydaanka Soomaaliga oo ka door bida qofka Soomaaliga ah ee aan saxda ahayn mar haddii kan hore uu yahay halqabsi, halka kan dambe uu yahay hal-ku-dhegyo laba-jibbaaran ah.  Erayga af - soomaaliga marka laga yimaaddo juqraafi-siyaasadeed waa Horner oo ka soo jeeda qowmiyadda, waa Kuush.
==Taariikhda==
===Taariikhda ka hor===
[[File:Laas Geel single cow.jpg|thumb|Farshaxanka Neolithic ee dhismaha Laas Geel oo muujinaya sac gees-dheer]]
Soomaaliya waxay u badan tahay inay ka mid ahayd dhulkii ugu horreeyay ee ay dageen bini'aadam hore, iyadoo loo eegayo meesha ay ku taal. Ugaarsadayaasha oo hadhow Afrika ka haajiray waxay u badan tahay inay halkan degeen ka hor intaanay guurin. Intii lagu jiray xilligii dhagaxa, dhaqamada Dooyan iyo reer Hargeysa ayaa halkan ku soo barbaaray. Caddaynta ugu da'da weyn ee caadooyinka aaska Geeska Afrika waxay ka timid qabuuraha Soomaaliya ilaa qarnigii 4aad ee BC. Qalabka dhagaxa ah ee laga soo qaaday goobta Jaleelo ee waqooyiga ayaa sidoo kale lagu tilmaamay 1909 inay yihiin farshaxanno muhiim ah oo muujinaya caalimnimada qadiimiga ah inta lagu jiro Paleolithic ee u dhexeeya Bariga iyo Galbeedka. 
Sida laga soo xigtay khubarada afafka, dadkii ugu horreeyay ee ku hadla Afafka ayaa yimid gobolka intii lagu jiray xilligii Neolithic ee xigay oo ka yimid qoyska urheimat ee la soo jeediyay (&quot;Dhulka asalka ah&quot;) ee dooxada Niil , ama Bariga dhow . 
Dhismaha Laas -geel oo ku yaalla duleedka magaalada Hargeysa ee Waqooyi-galbeed Soomaaliya ayaa soo jirtay qiyaastii 5,000 oo sano, waxaana ku yaalla farshaxanno dhagax ah oo muujinaya xayawaanka duur-joogta ah iyo lo'da la qurxiyay.  Sawirro kale oo godad ah ayaa laga helay gobolka Dhambalin ee woqooyiga , kaas oo ka muuqda mid ka mid ah sawirradii ugu horreeyay ee loo yaqaan ugaarsiga fardaha. Farshaxanka dhagaxa waxa uu taariikhdiisu ahayd 1,000 ilaa 3,000 BCE. Intaa waxaa dheer, inta u dhaxaysa magaalooyinka Laas-Khorey iyo Ceel Ayo ee waqooyiga Soomaaliya waxaa ku taal Karinhegane , oo ah goobta lagu sawiray godad fara badan, kuwaas oo wadar ahaan lagu qiyaasay ilaa 2,500 oo sano
Geela waxa la rumaysan yahay in uu ku dhaqmi jiray gobolka Geeska intii u dhaxaysay qarnigii 2aad iyo 3aad ee BC. Halkaa waxa ay ku fiday Masar iyo Maghrib .
===Waagii qadiimiga iyo qadiimiga ahaa===
[[File:Men from Punt Carrying Gifts, Tomb of Rekhmire MET 30.4.152 EGDP013029.jpg|thumb|Rag reer Punt ah oo sita hadiyado, Qabriga Rekhmire .]]
Dhismayaasha Ahraamta qadiimiga ah , Mowlacyo , magaalooyin burburay iyo gidaaryo dhagax ah, sida darbigii Wargade , waxay daliil u yihiin ilbaxnimo hore oo ka hanaqaadi jirtay gayiga Soomaaliyeed. Ilbaxnimadani waxay ku naaloonaysay xidhiidh ganacsi oo ay la lahayd Masar hore iyo Giriiggii Mycenaean tan iyo qarnigii labaad ee BC . Puntites oo u dhashay gobolka waxay ka ganacsan jireen malmalka , xawaashka, dahabka, eboniga, lo'da gees-gaaban, fool-maroodi iyo fooxa oo ay la socdeen Masaarida, Finiisiyaanka, Baabiliyiinta, Hindida, Shiinaha iyo Roomaanka iyaga oo u maraya dekedahooda ganacsi. Duulaan Masri ah oo ay u soo dirtay boqortooyadii 18-aad ee boqorad Hatshepsut ayaa lagu duubay macbudka Deir el-Bahari , xilligii boqortooyadii Boqorka Puntite Parahu iyo Queen Ati. 
Waagii qadiimiga ahaa , Macrobiyaanka , oo laga yaabo in ay awoow u ahaayeen Soomaalida, ayaa aasaasay boqortooyo awood leh oo ka talinaysay qaybo badan oo ka mid ah Soomaaliya casriga ah. Waxaa lagu magacaabi jiray cimrigooda iyo maalkooda, waxaana la sheegay inay ahaayeen kuwa ugu dheer oo ugu quruxda badan ragga oo dhan.  Macrobiyadu waxay ahaayeen dagaalyahanno xoolo-dhaqato ah iyo badmaaxayaal. Sida laga soo xigtay xisaabta Herodotus, Imbaraadoorkii Faaris Cambyses II , markii uu qabsaday Masar 525 BC, wuxuu u diray safiirro Macrobia, isagoo u keenay hadiyado qaali ah boqorka Macrobiya si uu u soo gudbiyo. Hogaamiyihii Macrobiya oo lagu doortay dhererkiisa iyo quruxdiisa, waxa uu taa beddelkeeda kaga jawaabay loolan uu dhiggiisa Beershiya uga dhigay qaanso aan xidhnayn: haddii Faaris ay awoodaan in ay sawiraan, waxa ay xaq u yeelan lahaayeen in ay dalkiisa ku soo duulaan; laakiin ilaa iyo markaas, waa in ay u mahad naqayaa ilaahyada in Macrobians waligood go'aansan in ay ku duulaan boqortooyadooda.  Macrobians-ku waxay ahaayeen awood gobol oo lagu asteeyay qaab-dhismeedkooda horumarsan iyo hantidooda dahabka ah , taas oo aad u badan oo ay maxaabiistooda ku xidheen silsilado dahab ah.
Inta lagu jiro xilliga qadiimiga ah, gobollada Barbara ee Mosylon , Opone , Mundus , Isis , Malao , Avalites , Essina , Nikon iyo Sarapion waxay sameeyeen shabakad ganacsi oo faa'iido leh, oo ku xiran ganacsato ka timid Ptolemaic Masar , Giriiggii hore , Fenisiya , Parthian Persian , Boqortooyadii Roomaanka , Boqortooyada Saban , Nabata . Waxay isticmaali jireen markabkii qadiimiga ahaa ee badda Soomaaliya ee loo yaqaanay beden si ay shixnadooda u daabulaan.
[[File:Beden.jpg|thumb|Beden waa mid dheereeya, oo qadiimi ah markab badeed keligiis ah ama laba-jibbaaran.]]
Ka dib qabsashadii Roomaanku ee Boqortooyadii Nabataean iyo joogitaankii ciidamada badda ee Roomaanka ee Cadan si ay u xakameeyaan budhcad-badeedda, ganacsato Carbeed iyo Soomaali ah waxay ku heshiiyeen Roomaanku in maraakiibta Hindiya laga mamnuuco inay ka ganacsadaan magaalooyinka dekedaha xorta ah ee Jasiiradda Carabta  si loo ilaaliyo danaha ganacsatada Soomaalida iyo Carabta ee ganacsiga faa'iidada badan leh ee u dhexeeya badaha Cas iyo Mediterranean. Si kastaba ha ahaatee, ganacsatadii Hindidu waxay sii wadeen ganacsiga magaalooyinka dekedaha ah ee jasiiradda Soomaalida, kuwaas oo ka madax bannaan faragelinta Roomaanka.  Qarniyo badan, ganacsatadii Hindidu waxay Soomaaliya iyo Carabta u keeni jireen tiro badan oo qorfe ah Ceylon iyo Jasiiradaha Spice . Meesha laga helo qorfaha iyo xawaashka kale waxa la sheegaa in ay ahayd sirta ugu fiican ee ay ka heli jireen ganacsatadii Carabta iyo Soomaalida ee ka ganacsan jiray Rome iyo Giriigga; Roomaanka iyo Giriiggu waxay rumaysnaayeen in isha laga soo xigtay ay ahayd jasiiradda Soomaalida. Heshiiskii wada shaqayneed ee dhexmaray ganacsatada Soomaalida iyo Carabta ayaa sicir barar ku keenay qiimaha qorfaha Hindiya iyo Shiinaha ee Waqooyiga Afrika, Bariga dhow iyo Yurub, wuxuuna ganacsiga qorfaha ka dhigay mid dakhli abuur ah oo faa'iido badan leh, gaar ahaan ganacsatada Soomaaliyeed. 
===Dhalashada Islaamka iyo qarniyadii dhexe===
[[File:Silk route.jpg|thumb|Waddada xariirta oo ku fidsan Shiinaha ilaa koonfurta Yurub, Carabta, Soomaaliya, Masar, Faaris, Hindiya, iyo Java]]
Islamka waxa deegaanka soo galiyay horraantii muslimiintii ugu horaysay ee ka soo carartay dacwooyinkii xiijii ugu horaysay iyada oo Masjid al-Qiblatayn ee Saylac laga dhisay ka hor inta aanu Qiblada u socon dhanka Maka . Waa mid ka mid ah masaajidda ugu faca weyn Afrika. Dabayaaqadii qarnigii 9aad, Al-Yaqubi waxa uu qoray in Muslimiintu ay ku noolaayeen hareeraha badda woqooyi ee Soomaaliya. Waxa kale oo uu xusay in Boqortooyada Adal ay caasimad u ahayd magaalada. Sida uu qabo Leo Africanus , Adal Sultanate waxa maamuli jiray boqortooyo Soomaaliyeed oo deegaanka ah , dhulkeeduna waxa uu ka koobnaa dhulka juqraafi ahaan u dhexeeya Bab el Mandeb iyo Cape Guardafui. Sidaas waxaa dhanka koonfureed uga xigay Boqortooyadii Ajuuraan , dhanka galbeedna waxaa ka xigay Boqortooyadii Xabashida . 
Qarniyadii dhexe oo dhan waxa Somaliland yimi dad Carbeed, waayo-aragnimo taariikhi ah oo hadhow horseedi doonta sheekooyinka halyeyga ah ee sheekhyadii Muslimiinta sida Daarood iyo Isxaaq Binu Axmed (oo la sheegay in ay ka soo jeedaan beelaha Daarood iyo Isaaq , siday u kala horreeyaan) iyaga oo ka soo socdaalay Carabta una socdaalay Soomaaliya kuna guursaday qabiilka Dir ee deegaanka . 
Sannadkii 1332-kii, Boqorkii Adal ee Saylac ahaa ayaa lagu dilay olole millatari oo ujeedkiisu ahaa in la hakiyo socodkii ay magaalada ku soo jeedday Amda Seyon 1aad ee Xabashida.  Markii Suldaankii ugu dambeeyay ee Ifat, Sacad Ad-Diin II , lagu dilay Saylac 1410 , caruurtiisii ​​waxay u baxsadeen Yaman , ka hor intaysan ku soo laaban 1415 . II, oo saldhig cusub ka samaystay Yemen ka dib
[[File:Imaam Ahmed Gurey.jpg|thumb|Taalada Axmed ibn Ibrahim al-Ghazi , Imaamkii Boqortooyada Adal]]
Xarunteedii Adal ayaa mar kale loo raray qarnigii xigay, markan dhanka koonfureed waxa loo raray Harar . Caasimaddan cusub, Adal waxa uu abaabulay ciidan wax ku ool ah oo uu hoggaaminayo Imaam Axmad ibn Ibrahim al-Ghazi , (Ahmad &quot;Gurey&quot; ama &quot;Gran&quot;; labaduba waxay ka dhigan yihiin &quot;gacanta bidix&quot;) iyo Jeneraalka ugu dhow dhow iyo seedigii Garaad Mataan . Qabiilka Imaam Axmed waxaa la caddeeyey inay ka soo jeedaan Geri Koombe , oo ah jifada Daarood.  Ololahan qarniga 16-aad waxaa taariikh ahaan loo yaqaanaa Gumeysiga Xabashida ( Futuh al-Habash ). Intii uu dagaalka socday, Imaam Axmad waxa uu hormood u noqday adeegsiga madfac ay ka heli jirtay Boqortooyadii Cusmaaniyiinta, kuwaas oo uu ka soo waariday Saylac oo uu ku soo daad-gureeyey ciidamadii Xabashida iyo xulafadooda Bortuqiisku ee uu hoggaaminayay Cristovão da Gama . 
Xilligii Ajuuraan Sultanate-ka , magaalooyinka iyo jamhuuriyadaha Merca , Muqdisho , Baraawa , Hobyo iyo dekedooda waxay lahaayeen ganacsi faa'iido badan oo shisheeye ah oo ay ka heli jireen maraakiib u kala goosha dalalka Carabta, Hindiya, Venetia , Paris, Masar, Portugal iyo ilaa Shiinaha. Vasco da Gama , oo soo maray Muqdisho qarnigii 15-aad, ayaa xusay inay ahayd magaalo weyn oo ay ku yaallaan dhowr dabaq oo dhaadheer iyo daaro waaweyn oo ku yaalla bartamaha magaalada, iyadoo ay u dheer tahay masaajidyo badan oo leh minaarado cylindrical ah.  Harla , oo ah koox hore oo Hamitic ah oo dhererkeedu dheeraa oo degi jiray qaybo ka mid ah Soomaaliya, Tchertcher iyo meelo kale oo Geeska ah, waxay sidoo kale dhiseen tuuli kala duwan .  Dhagarqabayaashan ayaa la rumeysan yahay inay awoow u ahaayeen qowmiyadaha Soomaalida.
[[File:ShenDuGiraffePainting.jpg|thumb|[[Saldanadii Ajuuraan|Ajuran Sultanate]] waxa ay sii waday xidhiidh ganacsi oo ay la lahayd boqortooyadii Ming iyo boqortooyooyinkii kale.]]
Qarnigii 16-aad, Duarte Barboosa waxa uu xusay in maraakiib badan oo ka timid Boqortooyadii Cambaya ee waqtigan casriga ah ee Hindiya ay u shiraacdeen Muqdisho iyagoo wata maryo iyo xawaash, taas beddelkeedana ay heleen dahab, dhux iyo fool maroodi. Barbosa waxa kale oo ay iftiimisay hilibka, sarreenka, shaciga, fardaha iyo khudaarta ee suuqyada xeebaha, kuwaas oo ganacsatadu ka soo saarteen hanti aad u badan.  Muqdisho, oo ah xarunta warshadaha dharka ee kobcaya ee loo yaqaan toob benadir ( oo ku takhasusay suuqyada Masar, iyo meelo kale , oo ay weheliyaan Merca iyo Barawa, waxay sidoo kale u ahayd meel ay ku sii maraan ganacsatada Sawaaxiliga ee Mombasa iyo Malindi iyo ganacsiga dahabka ee Kilwa . Ganacsato Yuhuudi ah oo ka timid Hormuz waxay keeneen dharkoodii Hindida iyo miraha badda Soomaaliya si ay ugu beddelaan hadhuudh iyo alwaax. 
Xiriirka ganacsiga waxaa la aasaasay Malacca qarnigii 15aad,  oo leh maro, ambergris iyo porcelain oo ah badeecadaha ugu muhiimsan ee ganacsiga. Geri, zebras iyo fooxa ayaa loo dhoofin jiray Boqortooyadii Ming ee Shiinaha, taasoo ka dhigtay ganacsatada Soomaalida inay hormuud ka noqdaan ganacsiga u dhexeeya Bariga Aasiya iyo Geeska.  Ganacsato Hinduuga ah oo ka soo jeeda Surat iyo ganacsatada Koonfur-bari Afrikaanka ee Pate , iyagoo doonaya inay ka gudbaan labada go'doominta Boortaqiiska ee Hindiya (iyo markii dambe faragelintii Cumaan), waxay adeegsadeen dekedaha Soomaaliya ee Merca iyo Barawa (kuwaas oo ka baxsan xukunka tooska ah ee labada awoodood) si ay ganacsigooda ugu sameeyaan ammaan iyo faragelin la'aan.
===Waagii hore ee casriga ah iyo u halgamidda Afrika===
[[File:Mogadishu1936.jpg|thumb|magaalada Muqdisho ee xarunta dalka Talyaaniga ayaa waxaa ku yaalla xarunta kaniisada Kathedral-ka ee Catholic-ga iyo taallada weyn ee lagu maamuusayo Boqor Umberto I ee Talyaaniga.]]
Waagii hore ee casriga ahaa , dawladihii bedeli lahaa Adal Sultanate iyo Ajuran Sultanate waxay bilaabeen inay ka koraan Soomaaliya. Waxaa ka mid ahaa Imaamyadii Hiraab , Suldaan Isaaq oo uu hoggaaminayay reer Guuleed , Suldaankii Habr Yuunis oo uu hoggaaminayey reer Caynaanshe ,  Suldaankii Geledi (Boqortooyadii Gobroon), Saldanada Majeerteen (Migiurtinia), iyo Saldanadda Hobyo . Waxay sii wateen dhaqankii qalcado-dhisidda iyo ganacsiga badda mara ee ay aasaaseen boqortooyooyinkii hore ee Soomaaliya.
Suldaan Yusuf Mahamud Ibrahim oo ahaa Suldaankii Sadexaad ee Golaha Deegaanka Gobroon ayaa Bilaabay Taariikhdii dahabiga ahayd ee Boqortooyadii Gobroon. Ciidankiisu waxay guulo ka soo hoyeen Jihaadka Baardheere, kaasoo dib u soo celiyay xasiloonidii Gobolka, dib u soo nooleeyay ganacsigii fool-maroodiga ee Bariga Afrika . Waxa kale oo uu lahaa xidhiidh wanaagsan oo uu hadiyado ka heli jiray saldanada boqortooyooyinka dariska iyo kuwa fog sida Cumaan, Witu iyo salaadiinta Yemen.
Inankii Suldaan Ibraahim Axmed Yuusuf waxa uu ku beddelay mid ka mid ah shakhsiyaadkii ugu muhiimsanaa ee qarnigii 19-aad ee Bariga Afrika, isaga oo ka heli jiray abaal-marinno guddoomiyeyaasha Cumaan, isla markaana abuuray isbahaysi qoysas Muslimiin ah oo muhiim ah oo ku nool xeebaha Bariga Afrika
Somaliland waxa la aas aasay Suldaanka Isaaq 1750. Suldaanka Isaaq waxa uu ahaa boqortooyo Somaliyeed oo ka talinaysay qaybo ka mid ah Geeska Afrika qarniyadii 18aad iyo 19aad. Waxay ku teedsantay dhulka beesha Isaaq , oo ka soo farcamay qabiilka Banu Haashim , ee Somaliland iyo Itoobiya maanta. Suldaanka waxaa maamuli jiray garabka Rer Guuleed oo uu aasaasay suldaankii ugu horeeyay ee beesha Ciidagale Suldaan Guuleed Cabdi .  Sida dhaqanka afka ah lagu sheegay, ka hor reer Guuleed beesha Isaaq waxaa ka talin jiray boqortooyo laanta Toljeclo oo ka soo jeeda reer Axmed oo lagu naanaysi jiray Tol Jeelo, oo ahaa curadkii Sheekh Isxaaq xaaskiisii ​​Harari . Guud ahaan waxa jiray sideed taliye Toljelo ah oo uu ugu horreeyo Boqor Haaruun ( Somali : Boqor Haaruun ) oo soo xukumayay Suldaan Isaaq qarniyo laga soo bilaabo qarnigii 13aad.  Garaad Dhux Barar ( Somali : Dhuux Baraar ) waxaa afgambiyay isbahaysigii beelaha Isaaq. Toljeelo oo berigii hore xoog lahaa way kala firxadeen oo waxay gabaad ka dhigteen Habr Awal oo ay ilaa hadda inta badan la nool yihiin.
Dabayaaqadii qarnigii 19-aad, shirkii Berlin ee 1884 ka dib, quwadaha reer Yurub waxay bilaabeen inay u halgamaan Afrika . Sannadkaas, maxmiyad Ingiriis ayaa lagaga dhawaaqay qayb ka mid ah Soomaaliya, oo ku taal xeebta Afrika ee ka soo horjeeda Yementa Koonfureed. Bilowgii, gobolkani wuxuu ku hoos jiray xukunka Xafiiska Hindiya, sidaas darteedna loo maamulay qayb ka mid ah Boqortooyada Hindiya; 1898-kii waxa loo wareejiyay maamulka London. 1889kii, maxmiyaddii iyo gumaysigii Soomaaliya ee Talyaanigu si rasmi ah u aasaasay Talyaanigu iyadoo loo marayo heshiisyo kala duwan oo ay la saxeexdeen madax iyo suldaanno badan;  Suldaan Yuusuf Cali Keenadiid ayaa markii ugu horreysay codsi u diray Talyaaniga dabayaaqadii Diseembar 1888 si uu Suldaannimadiisa Hobyo uga dhigo maxmiyad Talyaani ah ka hor inta uusan markii dambe saxiixin heshiis 1889
[[File:Hobyo Sultanate Cavalry And Fort.jpg|thumb|Fardooley iyo dhufeyskii Hobyo Sultanate]]
Dhaqdhaqaaqa Dervish ayaa si guul leh u celiyay Boqortooyada Ingiriiska afar jeer waxayna ku qasbeen inay dib ugu noqdaan gobolka xeebta. Daraawiishtu waxay jebisay gumaystihii Talyaaniga, Ingiriiska, Xabashida marar badan, gaar ahaan, guushii 1903-dii ee Cagaarweyne ee uu hoggaaminayey Suleymaan Aaden Galaydh ,  waxay ku khasabtay Boqortooyadii Ingriiska inay dib ugu gurtaan gobolka xeebta horraantii 1900aadkii. Dervishes ayaa ugu dambeyntii laga adkaaday 1920-kii xoogga hawada Ingiriiska. 
Bilawgii Faashiistaha horraantii 1920-aadkii waxa ay ku bishaaraysay is-beddelka istiraatijiyadda Talyaanigu, iyadoo suldaannada waqooyi-bari dhawaan lagu khasbi lahaa soohdinta La Grande Somalia (&quot; Soomaali-weyn &quot;) sida uu qorshuhu ahaa Talyaanigii Faashiistaha ahaa. Markii uu yimid Badhasaab Cesare Maria De Vecchi 15-kii December 1923kii, waxa bilaabmay in wax iska beddelaan qayb ka mid ah Somaliland oo loo yaqaanay Italian Somaliland . Dhulkii ugu dambeeyay ee Talyaanigu ka helo Soomaaliya wuxuu ahaa Oltre Giuba , gobolka Jubaland ee maanta , 1925.
[[File:Sayyid Mohammed Abdullah Hassan.jpeg|thumb|Taalada Mohammed Abdullah Hassan , Hogaamiyihii Daraawiishta]]
Talyaanigu wuxuu bilaabay mashruucyo kaabayaasha deegaanka ah, oo ay ku jiraan dhismaha isbitaallo, beero iyo dugsiyo.  Talyaanigii Faashiistaha ahaa , ee Benito Mussolini , wuxuu weeraray Abyssinia (Itoobiya) 1935, ujeeddadiisuna ahayd inay gumeysato. Duulaankaas waxaa cambaareeyey Ururka Jimciyadda Quruumaha ka dhaxaysa , balse wax yar lagama qaban sidii loo joojin lahaa ama looga xorayn lahaa gumaysiga Itoobiya. 1936kii, Soomaaliyadii Talyaanigu waxay ku biirtay Bariga Afrika ee Talyaanigu , oo ay weheliso Ereteriya iyo Itoobiya, oo ah Maamul-goboleedka Soomaaliya . 3-dii Agoosto 1940-kii, ciidamadii Talyaanigu oo ay ku jireen cutubyo ka tirsan gumaystaha Soomaaliya, ayaa ka soo tallaabay Itoobiya si ay u soo galaan Somaliland , 14kii Agoosto, waxay ku guuleysteen inay Berbera ka qabsadaan Ingiriiska. 
Ciidan Ingiriis ah oo ay ku jiraan ciidamo ka socda dalal badan oo Afrikaan ah ayaa bishii January 1941kii ka bilaabay Kenya ololihii ay ku xorreeyeen British Somaliland iyo Itoobiya oo Talyaanigu gumaysan jiray, una qabsan lahaa Somaliland Talyaani. Bishii Feebarweri inta badan Somaliland Talyaanigu waa la qabsaday, bishii Maarj, British Somaliland waa lagala wareegay badda. Ciidamadii Boqortooyadii Ingiriiska ee ka hawl-gala Somaliland waxay ka koobnaayeen saddex qaybood oo kala ahaa Koonfur Afrika, Galbeedka Afrika iyo Ciidamada Bariga Afrika. Waxa kaalmaynayay ciidammadii Somaliyeed ee uu hogaaminayay C/laahi Xasan iyadoo ay si wayn uga qayb galeen Somalida beesha Isaaq , Dhulbahante iyo Warsangali . Tirada Soomaalida Talyaanigu waxay bilawday inay hoos u dhacdo ka dib dagaalkii labaad ee aduunka, iyada oo in ka yar 10,000 ay soo hartay 1960.

===Madaxbanaanidii (1960-1969)===
Dagaalkii IIaad ee Adduunka ka dib, Ingiriisku waxa uu sii haystay gacan ku haynta British Somaliland iyo Somaliland Somaliland oo ah maxmiyad. 1945kii, intii lagu jiray shirkii Potsdam , Qaramada Midoobay waxay u oggolaatay Talyaanigu inuu Talyaanigu u dhiibo Talyaani Somaliland inuu noqdo dhul-xakameedka Somaliland , iyadoo shuruud looga dhigay markii ugu horreysay ee ay soo jeediyaan xisbigii SYL iyo ururradii kale ee curdinka ahaa ee siyaasadda Soomaaliya, sida Xizbiya DigilMirifle Somali (HDMS) iyo Somali National League (SNL) — in Soomaaliya ay ku hesho madaxbannaani toban sano gudahood.  British Somaliland waxay ahaan jirtay maxmiyad Ingiriiska ilaa 1960
[[File:Chieftains of the Isaaq clan cropped.jpg|thumb|Madaxdii beesha Isaaq oo Hargeysa lagu sawiray 1958 kii markii Duke &amp; Duchess of Gloucester booqasho ku yimaadeen Somaliland.]]
Ilaa heer uu Talyaanigu dhulkaas ku haysto amarka Qaramada Midoobay, qodobbada ammaanadu waxay siiyeen Soomaalida fursad ay khibrad ugu yeeshaan waxbarashada siyaasadda reer galbeedka iyo is-xukunka. Waxa ay ahaayeen faa’iidooyin aanay lahayn British Somaliland, oo la rabay in lagu daro dawladnimada cusub ee Soomaaliya. In kasta oo 1950-meeyadii saraakiisha gumaystaha Ingiriiska ay isku dayeen, dadaallo horumarineed oo maamul oo kala duwan, si ay uga soo kabtaan dayacaadii hore, maxmiyadku waxa ay fadhiid ku noqotay horumarka maamulka siyaasadda. Farqiga u dhexeeya labada dhul ee horumarinta dhaqaalaha iyo waayo-aragnimada siyaasadeed ayaa hadhow keeni doonta dhibaatooyin culus oo isku dhafan labada qaybood.
[[File:Mogadishu city centre - 1960s.jpg|thumb|1963kii oo ku yaal bartamaha magaalada Muqdisho]]
Dhanka kale, 1948-kii, cadaadis kaga yimid xulafadooda Dagaalkii Labaad ee Adduunka, Soomaalidana ay aad uga xumaadeen,  Ingriisku wuxuu dib u soo celiyay Haud (Dhul daaqsimeed Soomaaliyeed oo muhiim ah oo loo maleynayo inuu ilaalinayay heshiisyadii Ingiriiska uu la galay Soomaalida 1884 iyo 1886) iyo Gobolka Soomaalida ee Itoobiya, taasoo ku saleysan heshiis ay saxiixeen 1897-kii oo ay ka soo horjeedaan Boqortooyadii Itoobiya ee Menelik oo ay suurtagal tahay in Boqortooyadii Itoobiya ay ku beddesho Imbaraadoor. Faransiisku. 
Ingriiska ayaa ku daray shuruud ah in dadka Soomaalida ah ay sii haysanayaan ismaamulkooda, laakiin Itoobiya ayaa isla markiiba sheegatay inay iyadu leedahay madax-bannaanideeda. Taasi waxay keentay in 1956-kii uu Ingiriisku ku guul darraystay inuu dib u iibsado dhulkii Soomaaliyeed ee uu la wareegay.  Ingriisku waxa uu sidoo kale siiyay maamulka ku dhawaad ​​​​Soomaalida ay degto Waqooyiga xudduudaha Waqooyi (NFD) wadaniiyiinta Kenya. Tani waxay ahayd in kasta oo ay raali ka tahay , sida laga soo xigtay guddigii gumaystaha Ingiriiska, ku dhawaad ​​dhammaan qowmiyadaha Soomaalida ee dhulkaas degganaa waxay door bideen inay ku biiraan Jamhuuriyaddii Soomaaliya ee dhawaan la sameeyay. 
Waxa sannadkii 1958- kii ka qabsoontay dalka aynu jaarka nahay ee Jabuuti (oo loo yaqaannay French Somaliland ) sannadkii 1958-kii, maalintii ay Soomaaliya xornimada qaadatay sannadkii 1960-kii, si go'aan looga gaadho in lagu biiro Jamhuuriyaddii Soomaaliya iyo in kale iyo inay ka sii mid ahaato Faransiiska. Aftidu waxay u soo baxday in la sii wado xidhiidhka Faransiiska, taas oo ay ugu wacan tahay isku-darka haa ee ay ku codeeyeen qoomiyada Canfarta iyo dadka degan Yurub.  Waxa kale oo jirtay ku shubasho codbixineed oo baahsan, iyada oo Faransiisku uu ka eryay kumannaan Soomaali ah ka hor inta aanay aftidu gaadhin goobaha codbixinta. 
Inta badan dadka 'maya' ku codeeyay waxay ahaayeen Soomaali aad u taageersan inay ku biiraan Soomaaliya oo mid ah, sida uu soo jeediyay Maxamuud Xarbi , Madaxweyne ku xigeenka Golaha Xukuumadda. Xarbi ayaa ku dhintay shil diyaaradeed labo sano kadib.  Djibouti ugu dambayntii waxay xornimada ka qaadatay Faransiiska 1977, iyo Hassan Gouled Aptidoon , oo ahaa Soomaali oo u ololaynayey &quot;haa&quot; codbixintii 1976, aakhirkii wuxuu noqday madaxweynihii ugu horreeyay ee Jabuuti (1977-1999).
[[File:President Aden Adde alongside Prime minister Sharmarke.jpg|thumb|Madaxweyne Aadan Cadde oo uu weheliyo Ra’iisul Wasaare Cabdirashiid Cali Sharma’arke oo Salaaddii Ciidda 1964-kii ku Tukaday Masjidka Arbaca Rukun]]
26 June 1960 -kii British Somaliland protectorate waxa ay xornimadeeda qaadatay 26 June 1960. 1dii Luulyo 1960kii waxa xornimada qaatay dhulkii la isku halayn lahaa ee Somaliland, labadoodiina waxay ku midoobeen dhismihii Jamhuuriyaddii Soomaaliya , in kasta oo ay ku jireen xuduud ay kala sameeyeen Talyaaniga iyo Ingiriiska. Dawlad ay dhiseen Cabdullaahi Ciise iyo Muxammad Xaaji Ibraahim Cigaal oo ay weheliyaan xubno kale oo ka tirsan dawladihii ammaanada iyo maxmiyad ahaa, iyadoo Cabdulqaadir Muxamed Aadan uu noqday Madaxweynaha Golaha Shacbiga Soomaaliyeed , Aadan Cabdallah Cismaan Daar oo ahaa Madaxweynihii Jamhuriyadda Soomaaliya, Cabdirashiid Cali Sharmaarkena wuxuu noqday Ra'iisul Wasaare (kadibna noqday Madaxweyne 1967 ilaa 1969). 20kii Luulyo 1961kii iyo afti dadweyne oo dadweynihii Soomaaliyeed ay ku ansixiyeen talyaanigu, badi dadkii ka soo jeeday Maxmiyadii hore ee Somaliland ayaan ka qaybgelin aftida, in kasta oo tiro yar oo reer Somaliland ah oo ka qaybqaatay aftida ay ka soo horjeesteen dastuurkii cusbaa , oo markii ugu horreysay la sameeyay 1367kii , Muxammad . Wasiir, xilkaas oo uu u magacaabay Sharmaarke. Cigaal waxa uu mar dambe noqon lahaa Madaxweynaha maamul-goboleedka Somaliland ee waqooyi-galbeed ee Soomaaliya

===Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya (1969-1991)===
===Inqilaab===
15kii Oktoobar, isaga oo madaxweyne Cabdirashiid Cali Sharma'arke socdaal ku marayay magaalada Laascaanood ee ay abaaruhu ku dhufteen, ayaa ilaaladiisa gaarka ahi toogasho ku dileen. Xoghayihii hore ee arrimaha dibadda ee Mareykanka Henry Kissinger ayaa hadalkiisa ku soo gabagabeeyay in ilaaladu uu iskiis u dhaqmayo. Lix maalmood ka dib, 21kii Oktoobar, Jeneraal Siyaad Barre wuxuu hoggaaminayey afgambi militari, wuxuuna ku guuleystay afgambigii dowladdii baarlamaanka. Falanqeeyayaasha siyaasadda casriga ah ayaa sheegaya in afgambiga uu ka dambeeyay musuqmaasuqa ka dhex jira xukuumadda baarlamaanka.  Waardiyihii waxaa maxkamadeeyay, jirdilay oo toogtay Golaha Sare ee Kacaanka (SRC). Waxa ay kasoo jeedaan madaxweynaha uu dilay.
[[File:Mohamed Ainanshe and Kim Il Sung -1970.jpg|thumb|Maxamed Caynaanshe Guuleed oo Waqooyiga Kuuriya kula kulmay Madaxweyne Kim Il Sung 1970kii]]
Dhinaca Barre, SRC oo xukunka la wareegtay dilkii Madaxweyne Sharma’arke ka dib waxaa hoggaaminayay Sarreeye Guuto Maxamed Caynaanshe Guuleed , Gaashaanle Sare Salaad Gabeyre Kediye iyo Taliyaha Booliska Jaamac Korsheel . Kediye waxa uu si rasmi ah u haystay magaca “Aabihii Kacaanka”, wax yar ka dibna Barre waxa uu noqday madaxa SRC. SRC dabadeed waxay u bixisay magaca dalka Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Soomaaliya,  waxay kala dirtay baarlamaanka iyo maxkamadda sare, oo laalay dastuurkii. 
Dawladdii kacaanku waxay dejisay barnaamijyo ballaaran oo hawlaha guud waxayna si guul leh u hirgelisay olole wax-qoris oo magaalo iyo miyi ah , kaasoo gacan ka geystay inuu si weyn u kordhiyo heerka wax-akhris-qoraalka. Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya waxay gaartay heerka wax-akhris 70%, taasoo ka mid ahayd kuwa ugu sarreeya Afrika waagaas.
Marka laga soo tago barnaamijka qarameynta warshadaha iyo dhulka, siyaasadda arrimaha dibadda ee maamulka cusub waxay xoogga saartay xiriirka soo jireenka ah iyo diinta ee Soomaaliya ay la leedahay dunida Carabta , ugu dambeyntii waxay ku biirtay Jaamacadda Carabta bishii Febraayo 1974.  Isla sanadkaas, Barre wuxuu sidoo kale noqday guddoomiyaha Ururka Midowga Afrika (OAU), oo ah hoggaamiyihii ka horreeyay Midowga Afrika (AU). 
Bishii Luulyo 1976-kii, SRC-da Barre ayaa iskeed u kala dirtay, waxayna halkeeda ka dhistay Xisbigii Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed (XDSHSI), dowlad hal xisbi ah oo ku dhisan hantiwadaag cilmiyeed iyo caqiidada Islaamka. SRSP waxa ay ahayd isku day lagu heshiisiinayo fikirka dawladda ee rasmiga ah iyo diinta rasmiga ah ee dawladda iyada oo la waafajinayo xeerarkii Marxist xaaladaha deegaanka. Waxa xoogga la saaray mabaadi’da Muslimka ee horumarka bulshada, sinnaanta iyo caddaaladda, taas oo ay dawladdu ku doodday in ay aasaas u tahay udub-dhexaadka hantiwadaagga cilmiyeed iyo lahjad u gaar ah oo ku aaddan isku filnaansho, ka qayb-qaadashada dadweynaha iyo xakamaynta dadweynaha, iyo sidoo kale lahaanshaha tooska ah ee habka wax-soo-saarka. Iyadoo SRSP ay dhiirigelisay maalgashiga gaarka ah ee xad xaddidan, jihada guud ee maamulku waxay ahayd mid shuuci ah . 
Bishii Luulyo 1977, dagaalkii Ogaadeeniya wuxuu qarxay ka dib markii dawladdii Barre adeegsatay codsi ku saabsan midnimada qaranka si ay u caddeyso ku darista gardarrada ah ee gobolka Ogaadeeniya ee ay Soomaalida u badan tahay ee Itoobiya oo lagu daray Soomaali- weyn oo dhan , oo ay weheliso dhul-beereedyo hodan ah oo ku yaal koonfurta-bari ee Itoobiya, kaabayaasha dhaqaalaha, iyo meelaha istiraatiijiga ah ee woqooyiga ilaa Jabuuti.  Todobaadkii ugu horeeyey ee colaada ayaa xoogag hubaysan oo Soomaali ahi qabsadeen koonfurta iyo badhtamaha Ogadenia, dagaalka intiisa badana waxay ciidanka Soomaalidu guulo isdaba joog ah ka gaadheen ciidanka gumaysiga Itoobiya waxayna daba socdeen ilaa Sidamo . Bishii Sebtembar 1977kii, Soomaaliya waxay gacanta ku dhigtay 90% dhulka Ogaadeeniya waxayna qabsatay magaalooyin istiraatiiji ah sida Jijiga waxayna cadaadis xoog leh saartay Diridhaba , waxayna halis geliyeen wadadii tareenka ee magaalada dambe ee Jabuuti. Go’doomintii Harar ka dib, waxaa u soo gurmaday taliskii Shuuciga ahaa ee Dergiga Itoobiya faragelin baaxad leh oo aan hore loo arag oo ka kooban 20,000 oo ciidamada Kuuba ah iyo dhowr kun oo khubaro ah oo Soofiyeedka ah . Sannadkii 1978-kii, ciidamadii Soomaalida ayaa laga saaray Ogadenya. Isbeddelka taageerada ee Midowgii Soofiyeeti ayaa ku kallifay dowladdii Barre inay xulafo ka raadsato meelo kale. Aakhirkii waxa ay ku degtay dagaalkii qaboobaa ee Soofiyeedka oo ay xafiiltamaan, Maraykanka , kaas oo in muddo ah ku haminayey dawladdii Soomaaliya. Saaxiibtinimada ugu horreysay ee Soomaaliya ay la yeelato Midowgii Soofiyeeti iyo iskaashigii dambe ee ay la yeelatay Mareykanka ayaa u sahashay in ay dhisto ciidanka ugu badan ee Afrika. 
[[File:Muhammad Siad Barre - 40866X9X9.jpg|thumb|Sareeye Gaas Maxamed Siyaad Barre , Guddoomiyaha Golaha Sare ee Kacaanka , oo la kulmay Madaxweynaha Romania Nicolae Ceauşescu]]
Dastuur cusub ayaa la soo saaray 1979kii kaas oo lagu qabtay doorashada Golaha Shacabka. Si kastaba ha ahaatee, Xisbigii Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed ee Barre ayaa sii waday xukunka. Bishii Oktoobar 1980, SRSP waa la kala diray, Golaha Sare ee Kacaanka ayaa dib loo dhisay booskiisii.  Waqtigaas, dawladdii Barre waxay noqotay mid aan la jeclayn. Soomaali badan ayaa ka niyad jabay nolosha ay ku hoos nool yihiin kalitalis ciidan.
Waxaa sii wiiqmay taliskii 1980-meeyadii markii dagaalkii qaboobaa uu soo dhawaaday, waxaana hoos u dhacay muhiimaddii istiraatijiyadeed ee Soomaaliya. Dawladdu waxay noqotay mid sii xoogaysata , waxaana dalka oo dhan ka curtay dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo ay dhiirigelisay Itoobiya, taasoo keentay in Soomaaliya dagaal sokeeye ka dhacdo . Kooxahan malayshiyaadka ah waxaa ka mid ahaa Jabhadda Dimuqraadiga Salvation Democratic Front (SSDF), United Somali Congress (USC), Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SNM) iyo Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Soomaaliyeed (SPM) oo ay weheliyaan Mucaarad aan Rabshado lahayn oo ka kala tirsan Dhaqdhaqaaqa Dimuqraadiga Soomaaliyeed (SDM), Isbahaysiga Dimuqraadiga Soomaaliyeed (SDA) iyo Kooxda Somali Manifesto Group (SMG).
===Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya===
[[File:Somali Civil War (Google Live Map).svg|thumb|Qiyaasta khariidadda marxaladda hadda ee Dagaalkii Sokeeye ee Soomaaliya (La cusbooneysiiyay Luulyo 2025)]]
Markii ay si aayar aayar aayar aayar ah u yaraatay hankii iyo akhlaaqdii dowladdii Barre, ayaa dad badan oo Soomaaliyeed ay ka niyad jabeen nolosha xukunkii militariga. Bartamihii 1980-aadkii, dhaqdhaqaaqyo iska caabin ah oo uu taageerayey maamulkii Dergiga ee shuuciga ahaa ee Itoobiya ayaa ka curtay dalka oo dhan. Barre ayaa ku jawaabay in uu amar ku bixiyay in tallaabo laga qaado dadka uu u arko in ay deegaan ahaan taageersan yihiin jabhadda, gaar ahaan gobollada Waqooyi. Xakamayntaas waxaa ka mid ahaa in la duqeeyo magaalooyinka, oo ay ku taal xarunta maamulka waqooyi-galbeed ee Hargeysa , oo ah xaruntii SNM , oo ka mid ahayd goobihii la beegsaday 1988. 
Xakamaynta ay bilawday dawladdii Barre waxay gaadhsiisay in ka badan qaraxyadii hore ee woqooyiga si ay u koobto gobollo kala duwan oo dalka ah. Soo saariddan xeeladaha gardarada ah ee looga dan leeyahay in lagu caburiyo dadka ka soo jeeda iyo in lagu sii hayo awoodda dadweynaha waxay astaan ​​u ahayd tallaabooyinka caburinta ah ee dowladdu ay ka waddo Koonfurta. Mid ka mid ah dhacdooyinka ugu caansan ayaa dhacay 1991-kii, markii taliskii Barre bilaabay weerar cirka ah oo sababay dhimashada dad badan oo aan waxba galabsan magaalada Beledweyn , oo ku taal koonfurta Soomaaliya.  Arxan-darrada iyo baaxadda falkan waxashnimada ah waxa ay iftiimisay heerka ay dawladdu u diyaar-garowday in ay meesha ka saarto nooc kasta oo mucaarad ah ama wax iska caabin ah, iyada oo ay muujinayso in aan tix-gelin badheedh ah u lahayn xuquuqda aadamaha iyo qiimaha nolosha bani’aadamka.
Mid kale oo xusid mudan siyaasaddii caburinta Barre ayaa ka dhacday magaalada Baydhabo oo lagu naaneeso ‘Magaalada dhimashada’ taasoo ay ugu wacan tahay dhacdooyinkii murugada lahaa ee ka dhacay halkaasi xilliyadii abaarta iyo dagaalada sokeeye .  Boqolaal kun oo qof ayaa naftooda ku waayey istiraatijiyad dawladeed oo gaar ahaan loogu talagalay bulshada Raxanweyn ee deggan deegaannadaas. 
1990kii, magaalada caasimadda ah ee Muqdisho, dadka deggan waxaa laga mamnuucay inay meel fagaare ah isugu yimaadaan kooxo ka badan saddex ama afar. Shidaal yaraan, sicir-bararka, iyo qiima dhaca lacagta ayaa saameeyay dhaqaalaha. Suuq madoow oo aad u wanaagsan ayaa ka jiray bartamaha magaalada iyadoo bangiyada ay la kulmeen gabaabsi lacagta gudaha ah ee lagu sarifto. Waxaa la soo saaray sharciyo lagu xakameynayo sarifka lacagaha qalaad si looga hortago dhoofinta lacagaha qalaad. Inkastoo aan la saarin xayiraad dhanka socdaalka ah oo lagu soo rogay ajaanibta, sawir qaadista goobo badan ayaa la mamnuucay. Xilliyada maalinlaha ah ee magaalada Muqdisho, muuqaalka ciidan kasta oo dowladda ayaa ahaa mid naadir ah. Hawlgallada habeenkii dambe ee ay sameeyeen mas'uuliyiinta dowladda, ayaa waxaa ka mid ahaa &quot;la'aanta&quot; shaqsiyaadka guryahooda. 
1991kii, maamulkii Barre waxaa xukunka ka tuuray isbahaysi mucaarad ku ah qabiil, oo ay taageerayeen taliskii Itoobiya ee Dergiga iyo Liibiya .  Ka dib shir ay yeesheen Dhaqdhaqaaqa Waddaniga Somaliyeed iyo odayaasha beelaha waqooyi, qaybtii waqooyi ee Ingiriisku ka talin jiray dalka waxay ku dhawaaqday in ay gooni isu taagtay jamhuuriyadda Somaliland May 1991. In kasta oo ay madax bannaani tahay oo xasiloon tahay marka loo eego koonfurta qalalaasaha ah, haddana dawlad shisheeye ma aqoonsan.
[[File:Mogadishu.jpg|thumb|Dagaaladii sokeeye ka hor, Muqdisho waxaa loo yaqaannay &quot;Luul cad oo badweynta Hindiya]]
In badan oo ka mid ah kooxaha mucaaradka ayaa markii dambe bilaabay inay u tartamaan sidii ay saamayn ugu yeelan lahaayeen awood la'aanta ka dib markii la riday taliskii Barre. Koonfurta, waxaa isku dhacay kooxo hubaysan oo ay kala hogaaminayaan taliyayaasha USC General Maxamed Faarax Ceydiid iyo Cali Mahdi Maxamed , gaar ahaan, iyadoo mid walba uu doonayo inuu awood ku yeesho caasimadda.  1991kii, shir caalami ah oo wajiyo badan lahaa ayaa lagu qabtay dalka aynu jaarka nahay ee Jabuuti. Iyadoo loo eegayo sharcinimada uu Muxammad ku siiyey shirkii Jabuuti, ayaa beesha caalamku u aqoonsatay inuu yahay madaxweynaha cusub ee Soomaaliya. Ma uu awoodin in uu awoodiisa ku dhaqmo meelo ka baxsan caasimadda. Awoodda ayaa taas beddelkeeda lagu heshiiyey hoggaamiye kooxeedyadii kale ee koonfurta Soomaaliya iyo maamul-goboleedyo ka madax bannaan waqooyiga.  Shirkii Jibouti waxaa ku xigay laba heshiis oo aan la iska dhicin oo dib-u-heshiisiin qaran iyo hub ka dhigis, oo ay saxeexeen 15 daneeyayaal siyaasadeed: heshiis in la qabto shir aan rasmi ahayn oo diyaarinta dib-u-heshiisiinta qaranka, iyo heshiiskii Addis Ababa 1993 ee lagu sameeyay shirkii dib u heshiisiinta qaranka. 
Horraantii 1990-meeyadii, la'aanta daba-dheeraatay ee la'aanta maamul dhexe oo joogto ah, Soomaaliya waxay billowday inay ku sifowdo &quot; Qaran guuldarreystay .
===Hay'adaha ku meel gaarka ah===
[[File:Abdullahi Yusuf Ahmed (28-03-2006).jpg|thumb|C/llaahi Yuusuf Axmed , Madaxweynaha Dowladda KMG ah ee Soomaaliya]]
Dawladda Ku-Meel-Gaarka ah (TNG) waxaa la aas aasay bilihii April-May 2000 shirkii Nabadda Qaranka Soomaaliyeed (SNPC) ee lagu qabtay Carta, Jabuuti. Cabdiqaasim Salaad Xasan ayaa loo doortay in uu noqdo Madaxweynaha dowladda KMG ah ee cusub ee qaranka, maamul ku meel gaar ah oo loo sameeyay in uu Soomaaliya ku hago dowlad Jamhuuriyad rasmi ah oo saddexaad.  Dhibaatooyinka gudaha ee TNG ayaa keenay in la bedelo Ra'iisul Wasaaraha afar jeer saddex sano gudahood, iyo hay'adda maamulka ayaa sheegay inay kacday December 2003. Waqtigeediina isku mar wuu dhamaaday.
10kii Oktoobar 2004tii, sharci-dajiyayaashu waxay u doorteen Cabdullaahi Yuusuf Axmed inuu noqdo Madaxweynihii ugu horreeyay ee Dawladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFG), oo beddelaya Dawladdii Ku Meel Gaarka ahayd.  DFKMG waxay ahayd maamulkii labaad ee ku meel gaadhka ahaa ee hiigsanayay in dib loo soo celiyo hay’adihii qaranka ee Soomaaliya kadib burburkii taliskii Siyaad Barre 1991 iyo dagaaladii sokeeye ee xigay. 
DFKMG waxay ahayd dowladda Soomaaliya oo caalamku aqoonsan yahay ilaa 20kii Agoosto 2012, markaas oo ay si rasmi ah u dhammaatay waqtigeedii. 
Waxaa loo asaasay mid ka mid ah Hay'adaha Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFIs) ee dowladda sida lagu qeexay Axdiga Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFC) ee uu ansixiyay Baarlamaanka Federaalka Ku Meel Gaarka ah (TFP) bishii Nofembar 2004.  Dowladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah waxay si rasmi ah uga koobneyd waaxda fulinta ee dowladda, iyadoo TFP ay tahay waaxda sharci dejinta.  Xukuumadda ayaa waxaa madax ka ahaa Madaxweynaha Soomaaliya, iyadoo golaha wasiirradu ay warbixin ka siiyeen Ra’iisul Wasaaraha.  Si kastaba ha ahaatee, waxa sidoo kale loo adeegsaday erey guud si loo tixraaco dhammaan saddexda laan si wadajir ah.
===Midowga Maxkamadaha Islaamiga===
[[File:Icu somalia map.png|thumb|Khariidad muujinaysa ICU marka ugu sarraysa saamaynteeda]]
Sanadkii 2006, Midowga Maxkamadaha Islaamiga ah (ICU) waxay la wareegeen gacan ku haynta inta badan koonfurta dalka muddo 6 bilood ah waxayna soo rogeen ku dhaqanka shareecada Islaamka . Mas’uuliyiinta ugu sareysa Qaramada Midoobay ayaa ku tilmaamay muddadan kooban in ay tahay xilli dahab ah oo ku jira taariikhda siyaasadda Soomaaliya.
===Dowladda KMG ah===
Dowladda Federaalka Ku Meel Gaarka ah waxay isku dayday inay dib u soo ceshato awoodeeda, iyadoo kaashanaysa ciidamada Itoobiya , ciidamada nabad ilaalinta Midowga Afrika iyo taageerada hawada ee Mareykanka, waxay ka saartay maxaakiimta oo ay xoojisay xukunkeeda. [ 191 ] January 8, 2007, Madaxweynaha DFKMG, C/llaahi Yuusuf Axmed ayaa markii ugu horeysay soo galay Muqdisho isagoo taageero ka helaya ciidamada Itoobiya tan iyo markii xilka loo doortay. Dawladdu waxay markaas u guurtay xarunta Villa Somalia ee caasimadda oo ay si ku meel gaar ah uga ahayd Baydhabo . Tani waxay noqonaysaa markii ugu horeysay tan iyo burburkii taliskii Siyaad Barre sanadkii 1991-kii oo ay dowladda Federaalka gacanta ku hayso inta badan dalka.
===Falaagada Al-Shabaab===
Al-Shabaab ayaa ka soo horjeestay joogitaanka ciidamada Itoobiya ee Soomaaliya, waxaana ay sii wadeen dagaallada ka dhanka ah dowladda KMG ah. Intii u dhaxaysay 2007 iyo 2008, Al-Shabaab waxay dhalisay guulo ciidan, iyagoo la wareegay gacan ku haynta magaalooyin iyo dekedo muhiim ah oo ku yaal bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya. Bishii Janaayo 2009, Al-Shabaab iyo maleeshiyaadkii kale waxay ku qasbeen ciidamada Itoobiya inay dib u gurtaan, iyagoo ka tagay ciidan aan qalabeyn oo nabad ilaalin ah oo Midowga Afrika ah si ay u caawiyaan ciidamada dowladda KMG ah. 
Dhaqaale la’aan iyo dhaqaale la’aan, cunaqabatayn dhanka hubka ah oo adkeyd in dib loo yagleelo ciidan qaran oo suga amniga, iyo danayn la’aanta guud ee beesha caalamka, Yuusuf waxa uu ku qasbanaaday in kumannaan ciidamo ah oo Puntland ka socda la geeyo Muqdisho si ay u sii joogteeyaan dagaalka ka dhanka ah kooxaha nabad-diidka ah ee ku sugan Koonfurta dalka. Taageerada maaliyadeed ee dadaalkan waxaa bixisay dawladda ismaamulka. Taasi waxay keentay in dakhli yar oo soo galo ciidamada ammaanka Puntland iyo shaqaalaha rayidka ah, taasoo ka dhigtay dhul u nugul burcad-badeedda iyo weerarrada argagixisada. 
29-kii December 2008, Yuusuf wuxuu kaga dhawaaqay baarlamaanka ku midoobay Baydhabo inuu iska casilayo xilka madaxweynaha Soomaaliya. Khudbadiisa oo laga sii daayay Idaacadda Qaranka, ayuu Yuusuf ku sheegay inuu ka xun yahay inuu ku guul-darreystay inuu soo afjaro colaaddii dalka ka jirtay toddoba iyo tobankii sano ee la soo dhaafay, sidii dowladdiisa loo igmaday. Wuxuu kaloo ku eedeeyay beesha caalamka inay ka gaabiyeen taageerada dowladda, wuxuuna sheegay in guddoomiyaha baarlamaanka uu xilka ku wareejin doono sida uu qabo Axdiga KMG ah
===Dhamaadka xilliga ku meel gaarka===
Intii u dhaxaysay 31 May iyo 9 June 2008, wakiilo ka socday dawladda federaalka ah ee Soomaaliya iyo Isbahaysiga Dib u xoraynta Soomaaliya (ARS) ayaa ka qayb galay wada-hadallo nabadeed oo Jabuuti ka dhacay oo uu garwadeen ka ahaa ergeygii hore ee Qaramada Midoobay u qaabilsanaa Soomaaliya, Ahmedou Ould-Abdallah . Shirka ayaa ku soo idlaaday heshiis la kala saxiixday oo dhigaya in ciidamada Itoobiya laga saaro dalka si loo joojiyo iska hor imaadyada hubeysan. Baarlamaanka ayaa ka dib la balaariyay oo la gaarsiiyay 550 kursi si ay u helaan xubnaha ARS, oo markaas madaxweyne u doortay Sheekh Shariif Sheekh Axmed .Iyadoo gacan ka heleysa koox yar oo ka tirsan ciidamada Midowga Afrika, dowladda KMG ayaa biloowday weerar rogaal celis ah bishii Febraayo 2009 si ay si buuxda ula wareegto maamulka qeybta koonfureed ee dalka. DFKMG si ay xukunkeeda u xoojiso waxay isbahaysi la samaysatay Midowga Maxaakiimta Islaamiga ah, Xubnihii kale ee Isbaheysiga Dib u xoreynta Soomaaliya iyo Ahlu Sunna Waljamaaca oo ah Maleeshiyo Suufi ah oo qunyar socod ah .  Intaa waxaa dheer, Al-Shabaab iyo Xisbul Islaam, oo ah labada kooxood ee Islaamiyiinta ah ee mucaaradka ah, waxay bilaabeen inay dhexdooda dagaallamaan bartamihii 2009kii.  Xabbad ahaan, bishii Maarso 2009, dawladda ku meel gaarka ah waxay ku dhawaaqday inay dib u dhaqan gelinayso Shareecada oo ah nidaamka garsoorka rasmiga ah ee qaranka.  Si kastaba ha ahaatee, colaaddu waxay ka sii socotay koonfurta iyo badhtamaha dalka. Muddo bilo gudahood ah, dawladda ku meel gaarka ah waxay ka baxday in ay gacanta ku dhigto ilaa 70% koonfurta iyo badhtamaha Soomaaliya aagagga iskahorimaadyada, oo ay 80% dhulka lagu muransan yahay ku lumisay xoogaga Islaamiyiinta ah. 
Bishii Oktoobar 2011, hawlgal qorsheysan, Operation Linda Nchi oo u dhexeeya militariga Soomaaliya iyo Kenya iyo ciidamada caalamiga ah ayaa ka billowday Al-Shabaab ee koonfurta Soomaaliya. Bishii Sebtembar 2012, ciidamada Soomaaliya, Kenya, iyo Raaskaambooni waxay ku guulaysteen inay qabsadaan Al-Shabaab xaruntii ugu dambaysay ee ugu weynayd, dekedda koonfurta ee Kismaayo. Bishii Luulyo 2012, saddex hawlgal oo Midowga Yurub ayaa la bilaabay si ay ula macaamilaan Soomaaliya: EUTM Somalia , Hawlgalka Ciidamada Badda ee Midowga Yurub ee Soomaaliya Atalanta off the Horn of Africa, iyo EUCAP Nestor.
[[File:Parlament of Somalia 2012-2016.svg|thumb|Dhismaha Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya]]
Iyada oo qayb ka ah &quot;Roadmap-ka Dhammaadka Ku-meel-gaarka&quot; ee rasmiga ah, oo ah geeddi-socod siyaasadeed oo siinaya jaan-gooyo cad-cad oo horseedaya samaynta hay'ado dimoqraadi ah oo joogto ah oo Soomaaliya ah, xilliga ku-meel-gaarka ah ee Dowladda Federaalka Ku-meel-gaarka ah ayaa dhammaaday 20kii Agoosto 2012
===Dowladda Federaalka===
Dowladda Federaalka ah ee Soomaaliya , oo ah dowladdii dhexe ee ugu horreysay oo joogto ah oo dalka yeelato tan iyo markii ay bilowdeen dagaallada sokeeye, ayaa la aas aasay Agoosto 2012. Bishii Agoosto 2014-kii, howlgalka Badweynta Hindiya ee ay hormuudka ka tahay dowladda Soomaaliya ayaa la bilaabay ka hortagga jeebabka kooxaha nabad-diidka ah ee ku sugan baadiyaha
===2021-2023 abaar===
Abaarta Soomaaliya ee 2021-2023 ayaa ahayd abaartii ugu darneyd ee Soomaaliya soo marta muddo 40 sano ah, waxaana ay saameysay 7.8 milyan oo qof. 
==Juqraafiga==
Soomaaliya waxa ay xad la wadaagtaa Jabuuti dhanka waqooyi-galbeed, galbeedna Itoobiya , waqooyiga Gacanka Cadmeed , badda Soomaaliya iyo kanaalka Guardafui oo bari ah, iyo Koonfur-galbeed Kenya . Baaxadda dhuleedku waa 637,657 kiiloo mitir laba jibaaran, dhulka Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay badiyaa taagga , bannaanka iyo buuraha .  Xeebteedu waxay dhererkeedu ka badan tahay 3,333 kiiloomitir, waana tan ugu dheer dhul weynaha Afrika. Waxaa lagu tilmaamay inay tahay mid si qiyaas ah u qaabaysan &quot;sida lambar foorarsan oo toddoba ah&quot;. Waqooyiga fog, safafka bari-galbeed ee buuraleyda Oogo waxay ku yaalaan masaafo kala duwan oo u jirta xeebta Gacanka Cadmeed. Xaalado kulul ayaa jira sanadka oo dhan, oo ay la socdaan dabaylaha monsoon iyo roobab aan joogto ahayn.  Geology waxay soo jeedinaysaa joogitaanka kaydka macdanta qiimaha leh. Soomaaliya waxaa Seychelles ka go'ay badda Soomaaliya, waxaana ka go'ay Socotra oo lagu magacaabo Guardafui Channel
===Qaybaha maamulka===
Soomaaliya waxay si rasmi ah u qaybsantaa siddeed iyo toban gobol ( sara , gobol keli ah ), oo iyana loo qaybiyo degmooyin. 
[[File:Somalia States and Regions.svg|thumb|Maabka gobollada Soomaaliya]]
Waqooyiga Soomaaliya hadda waa goorma ? Waxay u kala qaybsameen maamul-goboleedka Puntland ( oo isku haysta maamul-goboleedka ), Somaliland ( maamul-goboleed iskeed ugu dhawaaqday balse aan la aqoonsan ) iyo Khaatumo State of Somalia oo dhawaan la dhisay . Bartamaha Soomaaliya, Galmudug waa maamul-goboleed kale oo ka soo baxay koonfurta Puntland. Jubaland oo ku taal koonfurta fog waa ismaamulka afaraad ee federaalka.Sannadkii 2014-kii, ayaa sidoo kale la dhisay maamul-goboleedka cusub ee Koonfur-galbeed . Bishii Abriil 2015, waxaa sidoo kale la daah furay shirweyne lagu dhisayo dowlad goboleedka cusub ee Hirshabeelle .
Baarlamaanka Federaalka waxaa loo xilsaaray 2012-kii in uu soo xulo tirada ugu dambeysa iyo xuduudaha dowlad goboleedyada is-maamul goboleedyada (sida rasmiga ah ee xubnaha ka ah Federaalka ) ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. 
===Goobta===
[[File:Somalia (orthographic projection)2.png|thumb|Odoroska afafka ee Soomaaliya]]
Soomaaliya waxaa ka xiga Kenya dhanka koonfur galbeed, waqooyi gacanka cadmeed , kanaalka Guardafui iyo badweynta Hindiya bari, galbeedna Itoobiya. Dalku wuxuu xuduud la leeyahay Jabuuti . Waxay u dhaxaysaa loolka 2°S iyo 12°N , iyo longitudes 41° iyo 52°E . Istaraatiijiyad ahaan waxay ku taal afka laga galo Bab el Mandeb ee laga soo galo Badda Cas iyo kanaalka Suweys , waddanku wuxuu ku yaal cirifka gobol, taas oo ay ugu wacan tahay u ekaanshaheeda khariidadda geeska wiyisha , oo badanaa loogu yeero Geeska Afrika.
===Biyaha===
Soomaaliya waxay leedahay xeebta ugu dheer badweynta Afrika, oo leh boodh badeed dhererkeedu yahay 3,333 kiiloomitir (2,071 mi). Dhulkeedu waxa uu ka kooban yahay badiyaa taagga , bannaanka iyo dhulka sare . Qaranku wuxuu leeyahay bedka guud ee 637,657 kiiloomitir laba jibaaran (246,201 sq mi) kaas oo ka kooban dhul, oo leh 10,320 kiiloomitir laba jibaaran (3,980 sq mi) oo biyo ah. Soohdimaha dhulka ee Soomaaliya ayaa gaaraya ilaa 2,340 kiiloomitir (1,450 mi); 58 kiiloomitir (36 mi) ka mid ah waxaa la wadaaga Jabuuti, 682 kiiloomitir (424 mi) Kenya, iyo 1,626 kiiloomitir (1,010 mi) Itoobiya. Sheegashadeeda badda waxaa ka mid ah dhul-badeed dhan 200 nautical miles (370 km; 230 mi).
Soomaaliya waxaa xeebaheeda ku yaal jasiirado iyo jaziirado dhowr ah oo ay ku jiraan Jaziiradaha Bajuuni iyo Jaziiradaha Sacad-Diin : eeg jasiiradaha Soomaaliya .
[[File:Juba river downstream Jamaame.jpg|thumb|Webiga Jubba]]
===Degaan===
Soomaaliya waxay ka kooban tahay todobo dhuleed oo kala ah: Xabashida montane kaymaha , Waqooyiga Zanzibar–Inhambane mosaic kaynta xeebta , Somali Acacia–Commiphora bushlands iyo kayn , dhul daaqsimeed Xabashi ah iyo dhir dhireed , dhul daaqsimeed hobyo iyo geedo yaryar , Somali montane xeric woodlands , iyo mangroves Bariga Afrika 
Dhanka waqooyi, bannaan saxare-meel-mareen ah oo xoqan, oo loo yaqaan Guban ayaa barbar-socda Gacanka Cadmeed . Iyada oo ballaciisu yahay laba iyo toban kiiloomitir galbeedka ilaa in yar oo laba kiiloomitir ah oo bari ah, bannaanka waxaa u kala qaybiya maro-biyoodyo asal ahaan ah sariiro ciid qallalan marka laga reebo xilliyada roobaadka. Marka roobabku da'aan, Guban's duurka hooseeya iyo cawska cawska ayaa isu beddela dhir cagaaran. Xariggaan xeebeedku waa qayb ka mid ah dhul- daaqsimeedkii Xabashida iyo dhir-dhireedka .
Cal Madow waa silsilad buuraley ah oo ku taal waqooyi bari ee dalka. Waxay ku dherersan tahay dhowr kiilo mitir dhanka galbeed ee magaalada Boosaaso ilaa waqooyi-galbeed ee Ceerigaabo , waxay ku taal meesha ugu sarreysa Soomaaliya , Shimbiris , oo ku fadhida meel sare ah ilaa 2,416 mitir (7,927 ft).  Silsilada bari-galbeed ee buuraleyda Karkaar waxay sidoo kale ku yaalliin gudaha gudaha Gacanka Cadmeed. Gobollada dhexe, silsiladaha buuraha waqooyi ee dalka waxay u baneeyaan dhul-badeed-gacmeedyo iyo marin-biyoodyo qallalan oo deegaan ahaan loogu yeero Oogo . Dhulka galbeedka ee Oogo, ayaa isna si tartiib tartiib ah ugu biira Haud , oo ah aag muhiim u ah daaqa xoolaha. 
Soomaaliya waxay leedahay laba webi oo kala ah Jubba iyo Shabeele oo labaduba ka bilaabma buuraleyda Itoobiya . Wabiyadan ayaa inta badan u socda dhanka koofureed, iyadoo webiga Jubba uu ka galo badweynta Hindiya ee magaalada Kismaayo . Wabiga Shabeelle ayaa mar sida muuqata gali jiray badda u dhow magaalada Marka , balse hadda waxa uu gaaray meel dhanka Koonfur-galbeed ka xigta magaalada Muqdisho. Intaa ka dib, waxa ay ka kooban tahay dhiiqo iyo meelo qallalan ka hor inta aan aakhirka lagu waayin dhulka saxaraha ah ee bariga Jilib , una dhow webiga Jubba.
===Deegaanka===
[[File:Somcoralreef.jpg|thumb|Xeebaha Soomaaliya , jardiinooyinka deegaanka iyo meelaha la ilaaliyo]]
Soomaaliya waa dal oomane ah oo leh qiyaastii 1.6% dhul beereed . Ururada deegaanka ee ugu horeeya waxay ahaayeen Ecoterra Somalia iyo Somali Ecological Society, labaduba waxay gacan ka geysteen kor u qaadista wacyiga ku saabsan walaaca deegaanka iyo abaabulida barnaamijyada deegaanka ee dhammaan qaybaha dawladda iyo sidoo kale bulshada rayidka ah. Laga soo bilaabo 1971-kii, olole ballaaran oo dhir beeris ah oo heer qaran ah ayaa dowladdii Siyaad Barre bilowday si ay u joojiso horu-marintii kumannaanka hektar ee dunta bacaadka ah ee ay dabeyshu kaxeyso oo halis ku ah inay qariso magaalooyinka, waddooyinka iyo dhul beereed. Sannadkii 1988-kii, 265 hektar oo ah 336 hektar oo la saadaaliyay ayaa la daweeyay, iyadoo 39 goobood oo kayd ah iyo 36 goobood oo kaymo ah la aasaasay. 1986, Xarunta Badbaadinta Duurjoogta, Cilmi-baarista iyo Kormeerka waxaa aasaasay Ecoterra International, iyada oo ujeedadu tahay in lagu wacyigeliyo dadweynaha arrimaha deegaanka. Dadaalkaas waxbarasho waxa uu horseeday 1989 kii waxa loogu yeero &quot;soo jeedinta Soomaaliya&quot; iyo go'aan ay dowladda Soomaaliya ku gaartay in ay raacdo Axdiga ganacsiga caalamiga ah ee dabar-goynta xayawaanka duurjoogta iyo dhirta (CITES), kaas oo markii ugu horreysay aasaasay adduunka oo dhan mamnuucidda ka ganacsiga Maroodiga Maroodiga .
[[File:Aerial views of Kismayo 06 (8071381265).jpg|thumb|Xeebta koofureed ee Muqdisho]]
Ka dib, Faadumo Jibrell , oo ah dhaqdhaqaaqe caan ah oo Soomaaliyeed oo u dhaqdhaqaaqa deegaanka, ayaa qaaday olole guul leh oo lagu ilaalinayo kaymaha geedaha qudhaca ah ee koray ee waqooyi-bari ee Soomaaliya.  Geedahan, oo noolaan kara 500 oo sano, ayaa la jari jiray si looga sameeyo dhuxusha oo aad looga doonayay Jasiiradda Carabta, halkaas oo qabaa'ilka Baadiyaha ee gobolka ay aaminsan yihiin in qudhacdu ay tahay mid muqadas ah.  Inaad noqoto shidaal aan qaali ahayn, soo saarista dhuxusha waxay inta badan keentaa xaalufka iyo xaalufka . Si wax looga qabto dhibaatadan, Jibrell iyo Horn of Africa Relief and Development Organisation (Horn Relief; hadda Adeso ), oo ah hay'ad ay aasaasaha iyo agaasimaha fulinta ka ahayd, waxay tababareen koox dhalinyaro ah si ay bulshada uga wacyigeliyaan waxyeelada joogtada ah ee soo saarista dhuxusha ay abuuri karto. 1999kii, Horn Relief waxay isku dubariday socod nabadeed waqooyi-bari Puntland ee Soomaaliya si loo soo afjaro waxa loogu yeero &quot;dagaallada dhuxusha&quot;. Natiijadii ololaha Jibrell iyo dadaalkii waxbarashada, dawladda Puntland 2000 waxay mamnuucday dhoofinta dhuxusha. Dowladda ayaa sidoo kale tan iyo markii ay dhaqan galisay mamnuucidaasi, taasoo la sheegay inay keentay in 80% hoos u dhac ku yimaado dhoofinta badeecada.  Jibrell waxaa lagu abaalmariyay Abaalmarinta Deegaanka Goldman ee 2002 dadaalkeeda ka dhanka ah xaalufka deegaanka iyo xaalufka.  Sannadkii 2008, waxay sidoo kale ku guulaysatay Abaalmarinta Mu'asasada Qaranka ee Juqraafiga / Buffett ee Hoggaanka Ilaalinta.
Ka dib tsunamigii weynaa ee Diisambar 2004 , waxaa sidoo kale soo baxay eedeymo sheegaya in ka dib markii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya dabayaaqadii 1980-meeyadii, in xeebta dheer ee Soomaaliya ee fog fog loo isticmaalay goob qashin ah oo lagu aaso qashinka sunta ah. Mowjadaha waaweyn ee ku dhuftay waqooyiga Soomaaliya kadib tsunamigii ayaa la rumeysan yahay inay kiciyeen tan oo ah haraadiga sunta nukliyeerka ah oo laga yaabo inay si sharci darro ah dalka ugu daadiyeen shirkado shisheeye. 
Xisbiga Cagaaran ee Yurub waxa uu daba socday cadaymahaas isagoo horgeeyay saxaafadda iyo baarlamaanka Yurub ee Strasbourg nuqulo qandaraasyo ah oo ay kala saxiixdeen laba shirkadood oo reer Yurub ah - Shirkadda Swiss Swiss, Achair Partners, iyo dilaaliinta qashinka Talyaaniga Progresso - iyo wakiillo ka socday Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Hogaamiye kooxeed Cali Mahdi Maxamed, si ay u qaataan 10 milyan oo tan oo qashinka sunta ah oo ay ku bedesheen 80 milyan oo gini. 
Sida lagu sheegay warbixin ay soo saartay hay’adda Qaramada Midoobay u qaabilsan deegaanka (UNEP), qashinka ayaa sababay in uu aad uga sarreeyo xaaladaha caadiga ah ee caabuqyada neef-mareenka, boogaha afka iyo dhiig-baxa, dhiigbaxa caloosha iyo caabuqa maqaarka oo aan caadi ahayn oo ku dhacay dad badan oo deggan deegaannada ku teedsan waqooyi-bari ee magaalooyinka Hobyo iyo Banaadir ee xeebta Badweynta Hindiya - cudurro la socda xanuunka shucaaca. UNEP waxay intaas ku dartay in xaaladda xeebaha Soomaaliya ay khatar deegaan oo aad u daran aysan ka jirin Soomaaliya oo keliya, balse sidoo kale gobolka bariga Afrika. 
===Cimilada===
[[File:Koppen-Geiger Map v2 SOM 1991–2020.svg|thumb|Köppen–Geiger map-ka kala soocida cimilada ee 1-km xallinta Soomaaliya 1991-2020]]
Sababo la xiriira u dhawaanshaha Soomaaliya ee dhulbaraha , ma jiro isbeddel xilliyeed badan oo cimiladeeda ah. Xaalado kulul ayaa sanadka oo dhan jira oo ay la socdaan dabaylaha monsoon iyo roobab aan joogto ahayn. Celceliska heerkulka ugu sarreeya ee maalin kasta wuxuu u dhexeeyaa 30 ilaa 40 ° C (86 ilaa 104 °F), marka laga reebo meelaha sare ee xeebta bari, halkaasoo laga dareemi karo saamaynta qabow ee hadda taagan. Muqdisho, tusaale ahaan, celceliska heerka galabnimada wuxuu u dhexeeyaa 28 ilaa 32 °C (82 ilaa 90 °F) bisha Abriil. Qaar ka mid ah heerkulka celceliska sannadlaha ah ee ugu sarreeya adduunka ayaa laga diiwaan geliyay waddanka; Berbera oo ku taal xeebta waqooyi-galbeed waxay leedahay galab sare oo celcelis ahaan ka badan 38 °C (100 °F) laga bilaabo Juun ilaa Sebtembar. Qaran ahaan, celceliska celceliska maalinlaha ahi badanaa way kala duwan yihiin qiyaastii 15 ilaa 30 ° C (59 ilaa 86 ° F). Kala duwanaanshaha ugu badan ee cimiladu waxay ka dhacdaa waqooyiga Soomaaliya, halkaas oo heerkulku mararka qaarkood dhaafo 45 ° C (113 ° F) bisha Luulyo ee bannaanka litoral oo hoos uga dhaco barta qabowga bisha Disembar ee buuraha sare. Gobolkan, qoyaanka qaraabada ahi wuxuu u dhexeeyaa 40% badhtamaha galabnimada ilaa 85% habeenkii, isbeddelaya waxoogaa marka loo eego xilliga. Si ka duwan cimilada dalalka kale ee ugu badan ee loolkan, xaaladaha Soomaaliya waxay u dhexeeyaan oomane waqooyi-bari iyo gobollada dhexe ilaa waqooyi -galbeed iyo koonfurta. Waqooyi-bari, roobka sannadlaha ahi wuxuu ka yar yahay 100 mm (4 in); Taagga dhexe, waa qiyaastii 200 ilaa 300 mm (8 ilaa 12 inji). Qaybaha waqooyi-galbeed iyo koonfur-galbeed ee qaranka, si kastaba ha ahaatee, waxay helaan roobab aad u badan, iyadoo celcelis ahaan 510 ilaa 610 mm (20 ilaa 24 in) ay dhacaan sannadkii. Inkasta oo gobollada xeebuhu ay kulul yihiin oo qoyan yihiin sannadka oo dhan, dhul-badeedku caadi ahaan waa qalalan oo kulul. 
Waxa jira afar xilli oo nolosha xoolo-dhaqatada iyo beeralayda ah ku wareegsan yihiin, kuwaasna waxa lagu maamulaa isbeddellada dabaysha. Laga bilaabo Disembar ilaa Maarso waa Jiilaalka , xilliga xagaaga ee ugu adag sanadka. Xilli-roobaadka ugu muhiimsan, oo loo yaqaan Gu'ga , wuxuu socdaa Abriil ilaa Juunyo. Xilligan waxaa lagu gartaa dabeylaha koonfur-galbeed, kuwaas oo dib u soo nooleeya dhul-daaqsimeedka, gaar ahaan dhul-daaqsimeedka dhexe, oo muddo kooban saxaraha u beddela dhir cagaaran. Laga bilaabo Luulyo ilaa Sebtembar waa xilliga labaad ee qalalan, Xagaa (waxaa loogu dhawaaqaa &quot;Xagaa&quot;). Dayr , oo ah xilli-roobaadka ugu gaaban, wuxuu socdaa Oktoobar ilaa Disembar.  Xilliyada tangambili ee dhexgala labada dabaylaha (Oktoobar-Noofambar iyo Maarso-May) waa kulayl iyo qoyaan. 
===Duurjoogta===
[[File:Sambalaxx.jpg|thumb|Geela buuraha waqooyi]]
Soomaaliya waxaa ku jira naasley kala duwan iyadoo ay ugu wacan tahay kala duwanaanshiyaha cimilada iyo deegaanka. Duurjoogta weli dhacaya waxaa ka mid ah Haramcadka , libaaxa ,geriga xiiran , baboon , serval , maroodi , bushpig , cawska , lawska , kudu , dik-dik , oribi , dabada duurjoogta somaliyeed , reedbuck iyo zebra , maroodi shrew , dhagaxa dhagaxa ah . Waxa kale oo ay leedahay dad aad u tiro badan oo geel-jiif ah . 
Soomaaliya waxay hoy u tahay ilaa 727 nooc oo shimbiro ah. Siddeed ka mid ah kuwan waa cudur, mid waxaa keenay aadanaha, midna waa dhif ama shil. Afar iyo toban nooc ayaa caalamka khatar ku ah. Noocyada shimbiraha ee sida gaarka ah looga helo dalka waxaa ka mid ah xamaamka Soomaalida ; Alaemon hamertoni (Alaudidae), Hoopoe-Lark ka yar; Heteromirafra archeri (Alaudidae), Archer's Lark; Mirafra ashi , Ash's Bushlark; Mirafra somalica (Alaudidae), Somali Bushlark; Spizocorys obbiensis (Alaudidae), Obbia Lark; Carduelis johannis (Fringillidae); iyo Warsangli Linenet. 
Dhul-badeedka Soomaaliya ayaa ah goobaha ugu horreeya ee kalluumeysiga ee noocyada badda ee aad u guura, sida tuna. Qalfoof qaarad oo cidhiidhi ah laakiin wax soo saar leh ayaa ka kooban dhawr nooc oo kalluun -demersal ah iyo nooc qolof ah .  Noocyada kalluunka laga helo si gaar ah qaranka waxaa ka mid ah Cirrhitichthys randalli ( Cirrhitidae ), Symphurus fuscus ( Cynoglossidae ), Parapercis simulata OC ( Pinguipedidae ), Cociella somaliensis OC ( Platycephalidae ), iyo Pseudochromis melanotus ( Pseudochromis ).
Waxaa jira qiyaastii 235 nooc oo xamaarato ah. Kuwaas, ku dhawaad ​​kala bar waxay ku nool yihiin aagga waqooyi. Xamaaratada ku baahsan Soomaaliya waxaa ka mid ah Viper-ka Hughes , Maska Garter-ka ee Koonfurta Soomaaliya, orodyahan ( Platyceps messanai ), mas diadem ( Spalerosophis josephscorteccii ), ciidda ciidda Soomaaliyeed , Qorraxda Gooryaanka xaglaha leh , Qorraxda aagagga dhabarka leh, Macmacaanka Laaluushka ah ee Laaluushka ah ( dyfani'ssty' Lizard ) gecko ( Hemidactylus granchii ), gecko-ga Soomaaliyeed ee semaphore , iyo qorratada ciidda ( Mesalina ama Eremias ). Mas colubrid ( Aprosdoketophis andreonei ) iyo maqaarka Haacke-Greer ( Hackgreerius miopus ) waa noocyo cidhiidhi ah.
==Siyaasadda iyo dawladnimada==
&lt;!-- legislative leadership - executive leadership below --&gt;{{Multiple image
| direction         = horizontal
| total_width       = 350
| image1            = Hassan Sheikh Mohamud-ldn2.jpg
| caption1          = [[Xasan Sheekh Maxamuud]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;[[Madaxweynaha Soomaaliya|Madaxweyne]] tan iyo 2022&lt;/small&gt;
| image2            = AU delegation meets Somalia Prime Minister to discuss support and collaboration (cropped).jpg
| caption2          = [[Xamse cabdi barre]]&lt;br /&gt;&lt;small&gt;Ra'iisul Wasaare tan iyo 2022&lt;/small&gt;
}}
jamhuuriyad dimuqraadi ah oo wakiil ka ah baarlamaanka . Madaxweynaha Soomaaliya ayaa ah madaxa qaranka iyo taliyaha guud ee ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya , waxaana uu soo xulaa Ra’iisul wasaare si uu u noqdo madaxa xukuumadda .
Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya waa baarlamaanka qaranka Soomaaliya. Labada Aqal ee Sharci-dejinta Qaranka waxa ay ka kooban yihiin Golaha Shacabka (Aqalka Hoose) iyo Senatka (Aqalka Sare), kuwaas oo xubnahooda loo doortay in ay qabtaan muddo afar sano ah. Baarlamaanka ayaa dooranaya Madaxweynaha, Guddoomiyaha Baarlamaanka iyo ku xigeenadiisa. Waxa kale oo ay awood u leedahay in ay ansixiso oo diido sharciyada.
[[File:Adan Mohamed Nuur.jpg|thumb|[[Aaden Nuur|Aadan Madoobe]], [[Liiska Afhayeenada Baarlamaanka Soomaaliya|Guddoomiyaha Baarlamaanka]]]]
Garsoorka Soomaaliya waxaa qeexaya Dastuurka kumeel gaarka ah ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya. Waxaa 1-dii Agoosto 2012 ku ansixiyay Golaha Dastuurka Qaranka ee Muqdisho,  dukumeentiga waxaa dejiyay guddi khubaro ah oo uu guddoomiye u yahay qareenka iyo Guddoomiyaha Baarlamaanka Federaalka, Maxamed Cismaan Jawaari .  Waxay bixisaa aasaaska sharciga ah ee jiritaanka Jamhuuriyadda Federaalka iyo isha awood sharci. 
Qaab dhismeedka maxkamadaha qaranka waxaa loo habeeyay saddex heer: Maxkamada Dastuuriga ah, Maxkamadaha heer Federaal iyo maxkamado heer dowlad goboleed . Golaha Adeegga Garsoorka oo ka kooban sagaal xubnood ayaa magacaabaya xubin kasta oo heer Federaal ah oo ka tirsan garsoorka. Waxa kale oo ay soo xulaysaa oo ay horgeynaysaa golaha shacabka ee baarlamaanka federaalka ah garsoorayaasha maxkamadda dastuuriga ah si ay u ansixiyaan. Haddii la ansixiyo, Madaxweynuhu wuxuu musharraxa u magacaabayaa garsoore Maxkamadda Dastuuriga ah. Maxkamadda Dastuuriga ah oo ka kooban shan xubnood ayaa ka garnaqsa arrimaha dastuurka, marka laga soo tago arrimo kala duwan oo heer federaal iyo heer maamul goboleed ah. 
Sharciga Soomaalidu waxa uu ka soo jeedaa saddex hab oo isku dhafan oo kala ah: Sharciga Madaniga ah , Shareecada Islaamka iyo Xeer-dhaqameedka . 
Marka loo eego 2023 V-Dem Democracy tilmaanta Soomaaliya waa dalka 5-aad ee ugu dimuqraadiga yar Afrika . Burburkii Soomaaliya ka dib 1991 ma jirin wax xidhiidh ah ama xidhiidh dhex maray dawladda Somaliland oo ku dhawaaqday in ay dal tahay iyo dawladda Soomaaliya
===Qaybaha maamulka===
{{Main|Gobolada Soomaaliya|Maamulgoboleedka Soomaaliya}}
​Soomaaliya si rasmi ah waxay u qaybsantaa toddoba [[Maamulgoboleedka Soomaaliya|dawlad goboleed]] iyo siddeed iyo toban [[Gobolada Soomaaliya|gobol]] (''gobollada'', kaligeed waa ''gobol''),&lt;ref name=&quot;factbook&quot;/&gt; kuwaas oo iyana u sii qaybsama degmooyin. Gobolladu waa:
{|
|rowspan=&quot;2&quot;|[[File:Somalia States and Regions.svg|thumb|center|upright=1.3|Gobollada Soomaaliya oo leh dowlad-goboleedyo midabbo leh]]
|style=&quot;padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;{{flag icon|Somaliland}}{{color box|#72FE6E}}'''[[Somaliland]]'''&lt;/div&gt;
----
&amp;nbsp;[[Awdal]]{{pb}}
&amp;nbsp;[[Maroodi Jeex|Woqooyi Galbeed]] {{pb}}
&amp;nbsp;[[Togdheer]] {{pb}}
&amp;nbsp;[[Sanaag]] {{pb}}
&amp;nbsp;[[Sool]]*{{pb}}
|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;{{flag icon|Khatumo}}'''{{color box|#6CCAFE}} [[Waqooyibari|Waqooyi Bari]]'''&lt;/div&gt;
----
&amp;nbsp;[[Togdheer]] {{pb}}
&amp;nbsp;[[Sanaag]] {{pb}}
&amp;nbsp;[[Sool]] {{pb}}
|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;{{flag icon|Puntland}}'''{{color box|#AEA9FE}} [[Puntland]]'''&lt;/div&gt;
----
&amp;nbsp;[[Bari (Gobol)|Bari]]{{pb}}
&amp;nbsp;[[Nugaal|Nugaal]]{{pb}}
&amp;nbsp;[[Mudug]] {{pb}}
|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;{{flag icon|Galmudug}}'''{{color box|#DFA9FE}} [[Galmudug]]'''&lt;/div&gt;
----
&amp;nbsp;[[Galguduud]]{{pb}}
&amp;nbsp;[[Mudug]] {{pb}}

|-
|style=&quot;padding-right:1em; padding-left:2em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;'''{{flag icon|Hirshabeelle}}{{color box|#FE3A46}} [[Hirshabeelle]]'''&lt;/div&gt;
----
&amp;nbsp;[[Hiiraan|Hiiraan]]{{pb}}
&amp;nbsp;[[Shabeellaha Dhexe|Shabeellaha Dhexe]]{{pb}}

|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;{{flag icon|South West State of Somalia}}'''{{color box|#FE9C5A}} [[Koonfur Galbeed|Koonfur Galbeed]]'''&lt;/div&gt;
----
&amp;nbsp;[[Bakool]]{{pb}}
&amp;nbsp;[[Baay|Baay]]{{pb}}
&amp;nbsp;[[Shabeellaha Hoose|Shabeellaha Hoose]]{{pb}}
|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;{{flag icon|Jubaland}}'''{{color box|#FEBB5A}} [[Jubaland]]'''&lt;/div&gt;
----
&amp;nbsp;[[Gedo]]{{pb}}
&amp;nbsp;[[Jubbada Dhexe|Jubbada Dhexe]]{{pb}}
&amp;nbsp;[[Jubbada Hoose|Jubbada Hoose]]{{pb}}
|style=&quot;padding-right:1em; vertical-align:top;&quot;|
&lt;div class=&quot;center&quot;&gt;{{flagicon image|Flag of Mogadishu, Somalia.svg}}'''{{color box|#F5F601}} [[Banaadir]]'''&lt;/div&gt;
----
&amp;nbsp;[[Muqdisho|Muqdisho]]{{pb}}

|}

&lt;small&gt; * Lagu muransan yahay&lt;/small&gt;

&lt;small&gt; ** Waxaa Somaliland u kala saartay [[Maroodi Jeex]] iyo [[Saaxil|Saaxil]]&lt;/small&gt;

&lt;small&gt; *** Waxaa wadaaga Puntland iyo Galmudug&lt;/small&gt;

** Waxay Somaliland u qaybisay [[Maroodi Jeex]] iyo [[Saaxil|Saaxil]]&lt;/small&gt;
​&lt;small&gt; *** Waxaa wadaaga Puntland iyo Galmudug&lt;/small&gt;
​Waqooyiga Soomaaliya hadda ''de facto'' waxay u qaybsan tahay [[Maamulgoboleedka Soomaaliya|gobollada ismaamulka]] ee [[Puntland]] (oo isu tixgelisa dawlad goboleed ismaamul ah), [[Somaliland]] (dawlad iskeed ugu dhawaaqday madax-bannaani, aqoonsi xaddidan leh) iyo [[Waqooyibari|Dawlad Goboleedka Woqooyi Bari ee Soomaaliya]] oo dhowaan la aasaasay. Bartamaha Soomaaliya, [[Galmudug]] waa maamul goboleed kale oo ka soo baxay koonfurta Puntland. [[Jubaland]] oo ku taal koonfurta fog waa gobolka afaraad ee ismaamul ee ka tirsan federaalka.&lt;ref name=&quot;factbook&quot;/&gt; Sannadkii 2014-kii, waxaa sidoo kale la aasaasay [[Koonfur Galbeed|Dawlad Goboleedka Koonfur Galbeed]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=International community welcomes newly-elected President of Somalia's Interim South West Administration|url=http://goobjoog.com/english/?p=6410|access-date=5 January 2015|newspaper=Goobjoog|date=19 November 2014|archive-date=9 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109002414/http://goobjoog.com/english/?p=6410|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Bishii Abriil 2015, waxaa sidoo kale la furay shirka dhismaha ee dawlad goboleedka cusub ee [[Hirshabeelle |Hirshabeelle]].&lt;ref&gt;{{cite news|title=Adado conference kicks off in central Somalia|url=http://www.garoweonline.com/page/show/post/2322/adado-conference-kicks-off-in-central-somalia|access-date=15 May 2015|agency=Garowe Online|date=16 April 2015|archive-date=11 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150811104021/http://www.garoweonline.com/page/show/post/2322/adado-conference-kicks-off-in-central-somalia|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
​[[Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya|Baarlamaanka Federaalka]] waxaa loo xilsaaray sannadkii 2012-kii inay soo xulaan tirada kama dambaysta ah iyo xuduudaha dawlad goboleedyada ismaamulka (si rasmi ah ''[[Maamulgoboleedka Soomaaliya|Dawlad Goboleedyada xubnaha ka ah Federaalka]]'') ee ka tirsan Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.&lt;ref name=&quot;Frspc&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Guidebook to the Somali Draft Provisional Constitution|url=http://unpos.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=v067edqd7a8%3D&amp;tabid=9705&amp;language=en-US|access-date=2 August 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130120021547/http://unpos.unmissions.org/LinkClick.aspx?fileticket=v067edqd7a8%3D&amp;tabid=9705&amp;language=en-US|archive-date=20 January 2013}}&lt;/ref&gt;
===Xiriirka dibadda===
[[File:2015 01 25 Turkish President Visit to Somalia-1 (16176887607).jpg|thumb|Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud iyo Madaxweynaha Turkiga Recep Tayyip Erdogan ayaa xariga ka jaray Terminalka cusub ee Garoonka Diyaaradaha Aadan Cabdulle ee magaalada Muqdisho. (25 Janaayo 2015)]]
Xiriirka dibadda ee Soomaaliya waxaa maamula madaxweynaha sida madaxa dowladda, Ra’iisul wasaaraha oo ah madaxa xukuumadda, iyo wasaaradda arrimaha dibadda ee federaalka . 
Sida ku cad qodobka 54-aad ee dastuurka qaranka, qeybsiga awoodaha iyo kheyraadka ee dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada xubnaha ka ah dowladda federaalka Soomaaliya waa in ay ka wadahadlaan oo ay ku heshiiyaan dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada, marka laga reebo arrimaha la xiriira arrimaha dibadda, difaaca qaranka, jinsiyadda iyo socdaalka iyo siyaasadda lacagta. Qodobka 53-aad ayaa sidoo kale dhigaya in Dowladda Federaalka ay kala tashato Dowladaha xubnaha ka ah Dowladda Federaalka arrimaha waaweyn ee la xiriira heshiisyada caalamiga ah oo ay ku jiraan wada-xaajoodka ganacsiga dibadda, maaliyadda iyo heshiisyada. Dowladda Federaalka waxay xiriir laba geesood ah la leedahay dhowr dowladood oo dhexe oo ka tirsan beesha caalamka. Waxaa ka mid ah Jabuuti , Itoobiya , Masar , Imaaraadka Carabta , Yemen , Turkiga , Talyaaniga , Ingiriiska , Denmark , Faransiiska , Maraykanka , Jamhuuriyadda Shacbiga Shiinaha , Japan , Federaalka Ruushka iyo Koonfurta Kuuriya .
Intaa waxaa dheer, Soomaaliya waxay leedahay dhowr safaaradood oo dibadda ah. Waxaa sidoo kale jira safaarado iyo qunsuliyado shisheeye oo kala duwan oo fadhigoodu yahay caasimadda Muqdisho iyo meelo kale oo dalka ah.
Soomaaliya waxay kaloo xubin ka tahay ururo badan oo caalami ah, sida Qaramada Midoobay , Midowga Afrika iyo Jaamacadda Carabta . Waxay xubin ka ahayd Ururka Iskaashiga Islaamka 1969.  Xubnaha kale waxaa ka mid ah Bangiga Horumarinta Afrika , Bulshada Bariga Afrika , Kooxda 77 , Urur Goboleedka IGAD , Bangiga Caalamiga ah ee Dib-u-dhiska iyo Horumarinta , Hay'adda Duulista Rayidka Caalamiga ah , Ururka Horumarinta Caalamiga ah , Hay'adda Maaliyadda Caalamiga ah , Dhaqdhaqaaqa aan Isbahaysiga ahayn iyo Ururka Ganacsiga Adduunka ee Ururka Ganacsiga Adduunka
===Milatari===
[[File:Colonel Abdullahi Ahmed Irro - 1977.jpg|thumb|Gaashaanle Sare C/laahi Axmed Cirro oo ahaa Taliyihii Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed 1977kii.]]
Ciidamada Qalabka Sida ee Soomaaliya (SAF) waa ciidamada milateriga ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya.  Isagoo Madaxwaynuhu ka yahay Taliyaha Guud ee Qaranka, waxa dastuurku u igmaday inay sugaan qarannimada, madaxbannaanida iyo wadajirka dhuleed ee qaranka. 
SAF waxa ay markii hore ka koobnaayeen Ciidanka , Ciidanka Badda , Ciidanka Cirka , Ciidanka Booliska iyo Nabadsugida .  Muddadii xorriyadda ka dib, waxay kortay inay ka mid noqoto ciidamada waaweyn ee qaaradda.  Kaddib markii uu qarxay dagaalkii sokeeye ee 1991kii wuxuu horseeday in la kala diro ciidankii xoogga dalka Soomaaliyeed. 
Sannadkii 2004-tii, waxaa si tartiib-tartiib ah dib-u-dhis ciidan loogu sameeyay dhismihii KMG ahaa. Ciidamada qalabka sida ee Soomaaliya ayaa hadda waxaa dusha kala socda Wasaaradda Gaashaandhigga Xukuumadda Federaalka Soomaaliya oo la dhisay bartamihii sanadkii hore ee 2012-ka. Bishii Janaayo 2013, dowladda federaalka ah ee Soomaaliya ayaa sidoo kale dib u howlgelisay hay’addii sirdoonka qaranka ee Muqdisho, iyadoo magaca hay’addaas loo bixiyay NISA .  Dawlad- goboleedka Somaliland iyo Puntland waxay ilaashadaan ammaankooda iyo ciidamadooda booliiska.
===Xuquuqda Aadanaha===
Xuquuqda aadanaha waxaa lagu damaanad qaaday [[Dastuurka Soomaaliya|Dastuurka Federaalka]]. Waxay hoos yimaadaan Wasaaradda Xuquuqda Aadanaha oo la aasaasay bishii Agoosto 2013.&lt;ref name=&quot;Usthrs&quot;&gt;{{cite news|title=Somalia takes human rights steps|url=http://www.upi.com/Top_News/Special/2013/09/03/Somalia-takes-human-rights-steps/UPI-34071378218185/|access-date=20 February 2014|newspaper=UPI|date=3 September 2013}}&lt;/ref&gt; Isla waqtigaas, maamulka dhexe wuxuu bilaabay Maalinta Qaranka ee Xuquuqda Aadanaha, ansixiyay Khariidadda Rasmiga ah ee Xuquuqda Aadanaha,&lt;ref name=Suehhrebubcp&gt;{{cite news|title=Somalia: UN expert hails human rights effort but urges broader consultation process |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp/www.wmo.int/html/story.asp?NewsID=45759&amp;Cr=somalia&amp;Cr1=#.UwVrE5gju1E |archive-url=https://archive.today/20140220063126/http://www.un.org/apps/news/story.asp/www.wmo.int/html/story.asp?NewsID=45759&amp;Cr=somalia&amp;Cr1=%23.UwVrE5gju1E |url-status=dead|access-date=20 February 2014 |newspaper=UN News Centre |date=3 September 2013 |archive-date = 2014-02-20}}&lt;/ref&gt; wuxuuna dhameystiray Siyaasadda Qaranka ee Jinsiga ee ugu horreysay Soomaaliya.&lt;ref name=&quot;Sasrracptrwvms&quot;&gt;{{cite web|title=SOMALIA: AU Special Representative reiterates AMISOM's commitment in protecting the rights of women and vulnerable members of Society|url=http://horseedmedia.net/2013/08/14/somalia-au-special-representative-reiterates-amisoms-commitment-in-protecting-the-rights-of-women-and-vulnerable-members-of-society/|publisher=AMISOM|access-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302122017/http://horseedmedia.net/2013/08/14/somalia-au-special-representative-reiterates-amisoms-commitment-in-protecting-the-rights-of-women-and-vulnerable-members-of-society/|archive-date=2 March 2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
Galmada lab iyo dhedig labadaba waxay ku muteysanayaan dil Soomaaliya gudaheeda. Oktoobar 3, 2020, baadhaha xuquuqul insaanka ee Qaramada Midoobay ayaa walaac ka muujiyay dib u dhigista dowladda Soomaaliya ee ballanqaadyada xuquuqda aadanaha.

==Dhaqaalaha==
[[File:Air Somalia Tupolev Tu-154.jpg|thumb|Diyaaradda Air Somalia Tupolev Tu-154 ee magaalada Sharjah ee dalka Imaaraadka Carabta. Soomaaliya maanta waxay leedahay diyaarado dhowr ah oo gaar loo leeyahay.]]
Sida laga soo xigtay CIA-da iyo Bangiga Dhexe ee Soomaaliya , iyadoo ay socdaan kacdoono sokeeye, dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ku kooban yahay marka hore xoolaha iyo xawaaladaha / xawaaladaha Soomaalida ee ku nool wadamada dhaqaalahoodu horumaray, iyo isgaarsiinta gudaha . Iyadoo ay ugu wacan tahay yaraanta tirakoobka rasmiga ah ee dawladda iyo soo noqnoqoshada dagaalka sokeeye ee tobanaan sano socday , way adagtahay in la qiyaaso xajmiga ama kobaca dhaqaalaha. Sannadkii 1994-kii, CIA waxay ku qiyaastay GDP-ga $3.3 bilyan.  Sannadkii 2001, waxa lagu qiyaasay inay dhan tahay $4.1 bilyan.  Sannadkii 2009, CIA waxay ku qiyaastay in GDP-gu uu koray $5.731 bilyan, iyada oo la saadaaliyay heerka kobaca dhabta ah ee 2.6%. Sida laga soo xigtay warbixintii Rugta Ganacsiga ee Ingiriiska 2007 , intii lagu jiray dagaal gudaha ah oo aad u yar, qaybta gaarka loo leeyahay ayaa sidoo kale koray, gaar ahaan qaybta adeegga. Si ka duwan xilligii dagaalka sokeeye ka hor, oo inta badan adeegyada iyo waaxda warshaduhu ay ahaayeen kuwo ay dowladdu maamusho , warbixintii 2007dii waxay xustay maalgashi gaar ah oo la taaban karo, inkastoo aan la qiyaasi karin, ee hawlaha ganacsiga; Taas waxaa inta badan maalgeliyay qurbajoogta Soomaaliyeed , waxaana ka mid ahaa ganacsiga iyo suuqgeynta, adeegyada xawilaadaha, gaadiidka, isgaarsiinta, qalabka kalluumeysiga, shirkadaha diyaaradaha, isgaarsiinta, waxbarashada, caafimaadka, dhismaha iyo hoteellada. Sannadkii 2007, dhaqaaleyahan Libertarian Peter Leeson waxa uu dhaqdhaqaaqa dhaqaale ee korodhay u sababeeyay xeer dhaqameedka Soomaalida (oo loo yaqaan Xeer ), kaas oo uu soo jeediyay in uu helo jawi xasiloon oo ganacsi lagu sameeyo. 
Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, GDP qofkiiba sanadkii 2012 wuxuu ahaa $226, wax yar ayaa hoos u dhacay marka la eego 1990. Qiyaastii 43% dadweynaha waxay ku nool yihiin wax ka yar 1 doolarka Mareykanka ah maalintii, qiyaastii 24% dadka laga helo magaalooyinka iyo 54% waxay ku nool yihiin miyiga. 
Dhaqaalaha Soomaaliya wuxuu ka kooban yahay wax-soo-saar dhaqameed iyo mid casri ah, iyadoo si tartiib-tartiib ah loogu guurayo farsamada casriga ah ee warshadaha. Soomaaliya ayaa leh geela ugu badan adduunka. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya, qiyaastii 80% dadku waa xoolo-dhaqato reer-guuraa ah, oo xoolo dhaqato ari, ido, geel iyo lo'. Reer guuraagu waxa kale oo ay ururiyaan xabag iyo xabag si ay u kabaan dakhligooda.
===Beeraha===
Beeraha ayaa ah qaybta ugu muhiimsan dhaqaalaha Soomaaliya. Waxay ka dhigan tahay qiyaastii 65% GDP waxayna shaqaaleysiisaa 65% xoogga shaqada.  Xooluhu waxay ka qaybqaataan qiyaastii 40% GDP iyo in ka badan 50% dakhliga dhoofinta.  dhoofinta ugu muhiimsan waxaa ka mid ah kalluunka , dhuxusha iyo muuska ; Sonkorta , hadhuudhka iyo galleyda waa wax soo saarka suuqa gudaha. Sida laga soo xigtay Bangiga Dhexe ee Soomaaliya , badeecadaha la soo dejiyo waxay dhan yihiin $460 milyan sannadkii, taasoo ka badan wadarta guud ee la soo dejiyo ka hor bilowgii dagaalkii sokeeye ee 1991. Dhoofinta, oo dhan $270 milyan sannadkii, ayaa sidoo kale kor u dhaaftay wadarta guud ee dhoofinta wadarta guud ee dagaalka ka hor. Soomaaliya waxaa ka jirta hoos u dhac ganacsi oo gaaraya ilaa 190 milyan oo dollar sanadkii, balse taasi waxaa dhaaftay lacagaha ay soo diraan Soomaalida qurbaha ku nool, taasoo lagu qiyaasay ilaa hal bilyan oo dollar. 
Iyada oo laga faa'ideysanayo in ay ku yaallaan meel u dhow Jasiiradda Carabta, ganacsatada Soomaaliyeed ayaa si isa soo taraysa u billaabay in ay ka hor yimaadaan dhaqanka Australia ee ku aaddan suuqa xoolaha iyo hilibka Carbeed, iyaga oo siinaya xoolo tayo leh qiimo aad u jaban. Taas oo taas ka duulaysa, dalalka Khaliijka Carabta ayaa bilaabay inay dalka ku sameeyaan maalgashi istiraatijiyad ah, iyadoo Sucuudigu dhisay kaabayaashii dhoofinta xoolaha, Imaaraadkuna iibsaday dhul beereed aad u ballaadhan.  Soomaaliya sidoo kale waa dalka ugu badan ee keena Beeyada iyo Malmalka
[[File:Mogadishu Sea Port.jpg|thumb|Dekada Muqdisho]]
Qaybta warshadaha ee dhexdhexaadka ah , oo ku salaysan habaynta wax soo saarka beeraha, ayaa 10% ka ah GDP-ga Soomaaliya. Sida laga soo xigtay Rugta Ganacsiga iyo Warshadaha Soomaaliyeed , in ka badan lix shirkadood oo diyaaradeed oo gaar loo leeyahay ayaa sidoo kale bixiya duulimaadyo ganacsi oo gudaha iyo dibadda ah, oo ay ku jiraan Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara.  Sannadkii 2008, dawladda Puntland waxay heshiis malaayiin doollar ah la saxeexatay Dubai 's Lootah Group, oo ah koox warshadeed goboleed oo ka hawlgasha Bariga Dhexe iyo Afrika. Heshiiskan ayaa dhigaya in wajiga koowaad ee maalgelinta uu ku kacayo 170 m, waxaana lagu wadaa in la dhiso shirkado cusub oo ka howlgala, maamula iyo dhismaha suuqa ganacsiga xorta ah ee magaalada Boosaaso iyo dhismaha badda iyo garoonka diyaaradaha. Shirkadda Garoonka Diyaaradaha ee Boosaaso ayaa loo qorsheeyay inay dhisto dhismaha garoonka si ay u buuxiso heerarka caalamiga ah, oo ay ku jiraan waddo cusub oo 3,400 m (11,200 ft) ah, dhismayaal waaweyn iyo kuwo caawiye ah, tagaasida iyo garoonnada, iyo hareeraha ammaanka. 
Kahor inta uusan dillaacin dagaalkii sokeeye ee 1991, qiyaastii 53 shirkadood oo yar yar, dhexe iyo waaweyn oo wax soo saar ah oo ay dowladdu leedahay ayaa aasaasay, iyada oo iskahorimaadkii xigay uu burburiyay qaar badan oo ka mid ah warshadaha soo haray. Si kastaba ha ahaatee, ugu horrayn natiijada maalgashi maxalli ah oo la taaban karo oo ay sameeyeen qurba-joogta Soomaaliyeed, in badan oo ka mid ah dhirtan yar yar ayaa dib loo furay kuwa cusubna waa la abuuray. Kuwa dambe waxaa ka mid ah warshado ka sameysan kalluunka oo ku yaalla gobollada waqooyi, sidoo kale waxaa ku yaalla 25 warshadood oo ku yaalla agagaarka Muqdisho, kuwaas oo soo saara baastada , biyaha macdanta , macmacaanka , bacaha , dharka , hargaha iyo saabuunta, saabuunta iyo saabuunta , aluminium , furaashyo xumbo ah iyo barkimo , doonyo kalluumeysi , oo sameeya baakadaha, iyo kuwa dhagxaanta lagu farsameeyo .  Sannadkii 2004tii, waxaa sidoo kale magaalada laga furay warshad lagu shubo Coca-cola oo dhan $8.3 milyan, iyadoo maalgashadayaasha ay ka kala yimaaddeen degaanno kala duwan oo Soomaaliya ah. Maalgelinta shisheeye waxaa sidoo kale ku jiray dad caalami ah oo ay ku jiraan General Motors iyo Dole Fruit .

===Habka lacagta iyo lacag bixinta===
[[File:Obverse 2022 Somalia 1 oz Silver coin Leopard.jpg|thumb|2022 Soomaaliya 1 oz lacag ah Leopard (100 shilin)]]
Bangiga dhexe ee Soomaaliya waa maamulka rasmiga ah ee lacagta Soomaaliya. Xagga maamulka maaliyadda, waxa ay ku guda jirtaa hawsha dejinta iyo hirgelinta siyaasadda lacagta . 
Kalsooni la’aanta lagu qabo lacagta dalka ayaa keentay in sarifka lacagaha doolarka ah si weyn loo qaato marka la barbar dhigo shilinka Soomaaliga. Si kastaba ha ahaatee, lacag- is-weydaarsiga lacagta shilinka Soomaaliga oo aad u badan ayaa sare u kac ku yimid, gaar ahaan wax kala iibsiga oo aad u hooseeya. Sida uu sheegay Baanka Dhexe, deegaankan sicir-bararka ayaa la filayaa inuu soo afjarmo isla marka uu bangigu si buuxda ula wareego siyaasadda lacagta oo uu beddelo lacagta hadda wareegta ah ee ay shirkaduhu soo kordhiyeen. 
In kasta oo Soomaaliya aysan lahayn awood lacageed oo dhexe muddo ka badan 15 sano intii u dhaxeysay markii uu qarxay dagaalladii sokeeye ee 1991-kii iyo dib-u-soo-celinta Bankiga Dhexe ee Soomaaliya 2009-kii, nidaamka lacag-bixinta ee qaranka ayaa si cadaalad ah u horumaray iyadoo ay ugu horreyso jiritaanka baahsanaanta shirkadaha xawaaladaha ee gaarka loo leeyahay (MTO) oo u dhaqmay sidii shabakado bangi oo aan rasmi ahayn. 
Xawaaladahan ( xawaaladaha ) ayaa noqday warshado waaweyn oo Soomaaliya ka jira, waxaana lagu qiyaasaa US$1.6 bilyan in ay sanad walba gobolka u soo xawilaan dadka Soomaaliyeed ee qurbaha ku nool oo ay u soo marsiiyaan shirkadaha xawaaladaha.  Intooda badan waxa ay xubno ka yihiin Ururka Xawaaladaha Soomaaliyeed (SOMTA), oo ah dallad maamusha xawaaladaha bulshada, ama ururka ka horreeyay ee Ururka Adeegyada Maaliyadeed ee Soomaaliya (SFSA).  MTO-yada Soomaalida ugu weyn waa Dahabshiil , oo ah shirkad ay Soomaalidu leedahay oo ay ka shaqeeyaan in ka badan 2,000 oo qof oo ku kala nool 144 waddan oo laamo ku leh London iyo Dubai 
[[File:Somshil5r.jpg|thumb|500 oo shilin Soomaali ah]]
Horumar la taaban karo oo laga gaaray amniga gudaha, qurbajoogta Soomaaliyeed waxay bilaabeen inay dalka ugu soo laabtaan fursado maalgashi. Marka lagu daro maal-gashi yar oo shisheeye ah, dhaqaalaha soo gala ayaa ka caawiyay shilinka Soomaaliga inuu si aad ah u kordho qiimihiisu. Bishii Maarso 2014, lacagtu waxay qiimaysay ku dhawaad ​​60% marka loo eego dollarka Maraykanka 12 bilood ee la soo dhaafay. Shilinka Soomaaliga ayaa ahaa kan ugu xooggan 175-ka lacag ee caalamka ee ay iibgeyso Bloomberg , taasoo kor ugu kacday ku dhawaad ​​50-dhibcood marka loo eego lacagta soo socota ee ugu xoogga badan isla muddadaas. 
Sarrifka saamiyada Soomaaliya (SSE) waa deymaha qaranka Soomaaliya. Waxaa la aasaasay 2012 si ay u soo jiitaan maalgashi ay ka helaan shirkado ay Soomaalidu leedahay iyo shirkado caalami ah si loo dardargeliyo dib u dhiska ka socda Soomaaliya kadib colaadaha.

===Tamarta iyo kheyraadka dabiiciga ah===
Baanka Adduunka waxa uu sheegay in, 2007-dii, in korontadu ay inta badan bixiyeen ganacsiyo maxalli ah. Shirkadahan gudaha waxaa ka mid ah Shirkadda Tamarta Soomaaliyeed , oo qabata abuurista, gudbinta iyo qaybinta korontada.Sannadkii 2010, qaranku wuxuu soo saaray 310 milyan kWh wuxuuna cunay 288.3 milyan kWh oo koronto ah, oo kala galay 170aad iyo 177aad, siday u kala horreeyaan, sida ay CIA-du sheegtay.
[[File:Puntland oil.png|thumb|Shidaalkii Puntland]]
Soomaaliya waxay leedahay kayd khayraad badan oo dabiici ah oo ay ka mid yihiin Yuranium , iron ore , tin , gypsum , bauxite , copper , cusbo iyo gaaska dabiiciga ah . CIA-da ayaa sheegtay in ay jiraan 5.663 bilyan cubic mitir oo kayd gaas dabiici ah oo la xaqiijiyey. 
Lama hubo joogitaanka iyo inta uu le'eg yahay kaydka kaydka shidaalka ee Soomaaliya. CIA-da waxa ay cadaysay in laga bilaabo 2011 aanay dalka ka jirin kayd shidaal oo la xaqiijiyey,  halka UNCTAD ay soo jeedinayso in kaydka kaydka shidaalka ee Soomaaliya ugu badan uu ku yaal xeebaha waqooyi-galbeed ee Somaliland. Koox saliideed ah oo ku taxan Sydney , Kheyraadka Buuraleyda , waxay ku qiyaaseen in gobolka Puntland ee waqooyi-bari uu awood u leeyahay inuu soo saaro 5 bilyan oo fuusto (790 × 10 6  m 3 ) ilaa 10 bilyan fuusto (1.6 × 10 9  m 3 ) oo saliid ah,  ayaa caddeeyey in kaydka saliidda ee Suudaan uu yahay 6.7 bilyan.  Horumarradaas dartood, Shirkadda Batroolka Soomaaliya waxaa dhistay dowladda federaalka. 
Dabayaaqadii 1960-aadkii, khubarada juqraafi ee Qaramada Midoobay waxa ay Soomaaliya ka heleen kayd weyn oo Yuraaniyaam ah iyo kayd macdaneed oo naadir ah. Helitaanka ayaa ahayd tii ugu waynayd ee nooceeda ah, iyada oo khubarada warshadaha ay qiyaaseen in cadadka kaydka ahi ay noqon karto in ka badan 25% kaydka uranium-ka adduunka ee wakhtigaas la yaqaan ee 800,000 oo tan. Sannadkii 1984kii, Hawlgalka Wajiga Hanuuninta IUREP ee Soomaaliya wuxuu soo sheegay in waddanku leeyahay 5,000 tan oo uranium ah oo si macquul ah loo dammaanad qaaday (RAR), 11,000 tan oo uranium ah ayaa lagu qiyaasay kheyraad dheeraad ah (EAR) ee kaydka calcrete , iyo sidoo kale 0-150,000 oo kheyraad ah oo uranium ah. kaydka calcrete. Soomaaliya waxa ay u xuub-siibatay soo saarista Yuraaniyaamka adduunka ugu weyn, iyada oo ay ku tartamayaan shirkado macdano ah oo Maraykan ah, Imaaraadka, Talyaaniga iyo Baraasiil. Xiriir Kheyraadka Dabiiciga ah waxay saami ku leedahay gobollada dhexe, Kilimanjaro Capital waxay saami ku leedahay 1,161,400 acres (470,002 ha) ee Amsas-Coriole-Afgoi (ACA), oo ay ku jirto sahaminta uranium-ka. 
Shirkadda Korontada iyo Gaaska warshadaha ee Is-dhexgalka Caalamiga ah waa shirkad tamareed oo fadhigeedu yahay Muqdisho. Waxaa ku midoobay shan shirkadood oo waaweyn oo Soomaali ah oo ka kala socda dhinacyada ganacsiga , maaliyadda , amniga iyo isgaarsiinta , kaddib heshiiskii wadajirka ahaa ee 2010-kii lagu saxiixay magaalada Istanbul ee dalka Turkiga si ay u bixiyaan kaabayaasha korontada iyo gaaska ee Soomaaliya. Iyada oo miisaaniyadii hore ee maalgelinta ahayd $1 bilyan, shirkaddu waxay bilawday Mashruuca Kala qaybinta Nabadda Soomaaliya, oo ah barnaamij tamar xoog leh oo xoog leh oo loogu talagalay in lagu fududeeyo hindisayaasha warshadaynta gudaha.
Sida uu sheegay Bankiga dhexe ee Soomaaliya, marka ay qarankani cagta saartay wadadii dib u dhiska dalka, waxaa laga filayaa in dhaqaalaha uusan la jaanqaadi karin heerarkii uu soo maray dagaalladii sokeeye ka hor, balse waxaa la filayaa in la dardargeliyo kobaca iyo horumarka dalka maadaama aan laga faa’ideysan kheyraadka dabiiciga ah ee Soomaaliya.

===Isgaarsiinta iyo warbaahinta===
[[File:Hormuud.jpg|thumb|Dhismaha Hormuud Telecom ee Muqdisho]]
Bilawgii dagaalkii sokeeye ka dib, shirkado isgaarsiineed oo kala duwan ayaa bilaabay in ay abuurmaan oo u tartamaan sidii ay u heli lahaayeen kaabayaal dhaqaale oo maqan. Shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah oo ay maalgaliyeen ganacsato Soomaaliyeed ayna taageerayaan khubaro ka kala socota Shiinaha , Kuuriyada Koonfureed iyo Yurub, shirkadahan isgaarsiineed ee curdinka ah ayaa bixiya adeegyo taleefoonnada gacanta iyo internetka ah oo jaban oo aan laga helin meelo badan oo kale oo qaaradda ah. Macaamiishu waxa ay ku samayn karaan xawaaladaha lacagaha (sida Dahabshiil-ka caanka ah ) iyo hawlaha kale ee bangiyada iyaga oo isticmaalaya telefoonnada gacanta, iyo sidoo kale in ay si fudud u helaan internet wireless. 
Ka dib markii ay iskaashi la sameeyeen shirkado caalami ah sida Sprint , ITT iyo Telenor , shirkadahani hadda waxay bixiyaan wicitaanada telefoonka ugu jaban uguna nadiifsan Afrika. Shirkadahan isgaarsiinta Soomaalida ayaa sidoo kale adeegyo u fidiya magaalo kasta iyo magaalo kasta oo Soomaaliya ka mid ah. Hadda waxa jira ilaa 25 khadadka ugu muhiimsan 1,000kii qofba, helida khadadka taleefoonada ee maxaliga ah ( tele-density ) ayaa ka sarreeya kuwa wadamada deriska ah; saddex jeer in ka badan Itoobiya dariska la ah.  Shirkadaha Isgaarsiinta Soomaaliya ee caanka ah waxaa ka mid ah Golis Telecom Group , Hormuud Telecom , Somafone , Nationlink , Netco , Telcom iyo Somali Telecom Group . Shirkadda Hormuud Telecom oo kaliya ayaa sanadkii soo xareeysa ilaa 40 milyan oo dollar. Inkasta oo ay xafiiltamaan, dhowr shirkadood oo kuwan ka mid ah ayaa saxiixay heshiis isku xirnaanta 2005 kaas oo u oggolaanaya inay dejiyaan qiimaha, ilaalinta iyo ballaarinta shabakadahooda, iyo hubinta in tartanka uusan ka bixin xakamaynta. 
Telefishinka Qaranka Soomaaliyeed ee ay dowladdu maamusho waa kan ugu weyn ee adeegga dadweynaha ee qaranka. Muddo labaatan sano ah ka dib, waxaa si rasmi ah dib loo howlgeliyay idaacadda 4 - tii Abriil 2011 . TV-ga Qaranka Somaliland iyo Puntland TV iyo Radio hawada gobolada waqooyi.
Intaa waxaa dheer, Soomaaliya waxay leedahay dhowr telefishin iyo shabakado raadiyo oo gaar loo leeyahay. Waxaana ka mid ah Telefishanka Horn Cable iyo Universal TV .  Wargeysyada Xog Doon iyo Xog Ogaal iyo Horyaal Sports oo ka soo baxa caasimadda dalka dibaddiisa. Waxa kale oo jira tiro warbaahin oo online ah oo tabisa wararka gudaha,  oo ay ku jiraan Garowe Online , Wardheernews, iyo Puntland Post .
Koodhka dalka internetka ee heerka sare (ccTLD) ee Soomaaliya waa .so . Waxa si rasmi ah dib u hawl-galiyey 1-dii November 2010-kii oo ay samaysay Diiwaanka .SO, kaas oo ay nidaamisay Wasaaradda Boosaha iyo Isgaadhsiinta Qaranka. 
Bishii Nofembar 2013, ka dib Heshiis Is-afgarad ah oo lala saxiixday Boostada Emirates bishii Abriil ee sanadka, Wasaaradda Boostada iyo Isgaarsiinta dowladda federaalka ayaa si rasmi ah dib ugu dhistay Adeegga Boostada Soomaaliyeed (Boostada Soomaaliyeed). Bishii Oktoobar 2014, wasaaraddu waxay sidoo kale dib u bilawday keenista boostada ee dibadda. 

===Dalxiiska===
[[File:Laas Geel.jpg|thumb|Sawirro qadiimi ah oo ku yaal Laas Geel , Hargeysa]]
Soomaaliya waxay leedahay meelo soo jiidasho leh oo maxalli ah, oo ka kooban goobo taariikhi ah, xeebo, biyo-dhacyo, silsilado buuro iyo jardiinooyin qaran. Warshadaha dalxiiska waxa maamusha wasaaradda dalxiiska ee qaranka. Maamulada Puntland iyo Somaliland waxay leeyihiin xafiisyo dalxiis oo u gaar ah.  Ururka Dalxiiska Soomaaliyeed (SOMTA) ayaa sidoo kale bixiya adeegyo la-talin ah oo dalka gudihiisa ah oo ku saabsan warshadaha dalxiiska qaranka. Laga bilaabo Maarso 2015, Wasaaradda Dalxiiska iyo Duurjoogta ee Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ayaa ku dhawaaqday in la qorsheeyay in la sameeyo kaydad dheeri ah iyo noocyada duurjoogta.  Dowladda Mareykanka waxay kula talisay dadka safarka ah inaysan u safrin Soomaaliya. Muuqaallada xusidda mudan waxaa ka mid ah godadka Laas-geel oo ay ku jiraan fanka dhagaxa Neolithic ; Cal Madow , Buuraha Golis iyo Buuraha Oogo ; biyo-dhacyada Isku -shuban iyo Lamadaya ; iyo Seeraha Qaranka ee Hargeysa , Jilibka Qaranka , Beerta Qaranka ee Kismaayo iyo Beerta Qaranka ee Lag Badana .
===Gaadiidka===
[[File:Aden Abdullah Airport.jpg|thumb|Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde]]
Shabakadda waddooyinka Soomaaliya waa 22,100 km (13,700 mi). Laga bilaabo 2000 , 2,608 km (1,621 mi) jidad ayaa la saaray 19,492 km (12,112 mi) lama laami ah. Waddo dheer oo dhererkeedu yahay 750 km (470 mi) ayaa isku xirta magaalooyinka waaweyn ee waqooyiga dalka, sida Boosaaso , Gaalkacyo iyo Garoowe iyo magaalooyin ku yaal koonfurta. 
Laba iyo lixdan garoon diyaaradeed oo Soomaaliya oo dhan ah ayaa qaada gaadiidka hawada; toddobo ka mid ah kuwan ayaa laami la saaray. Kuwa dambe, afar garoon diyaaradeed ayaa leh dhabbaha dayuuradaha ee ka badan 3,047 mitir (9,997 ft); laba waxay u dhexeeyaan 2,438 iyo 3,047 m (7,999 iyo 9,997 ft) midna waa 1,524 ilaa 2,437 m (5,000 ilaa 7,995 ft) dheer. Waxa jira shan iyo konton garoon diyaaradeed oo leh meelo ay ka soo degaan oo aan laami ahayn. Mid waxa uu leeyahay dhabo diyaaradeed oo ka badan 3,047 m; afar waxay u dhexeeyaan 2,438 m iyo 3,047 m dherer; labaatan waa 1,524 m ilaa 2,437 m; afar iyo labaatan waa 914 m ilaa 1,523 m; lixna waxay ka hooseeyaan 914 mitir (2,999 ft).  Garoomada ugu waaweyn ee dalka waxaa ka mid ah Garoonka Diyaaradaha Aadan Cadde ee Muqdisho, Garoonka Diyaaradaha Hargeysa ee Hargeysa, Garoonka Kismaayo ee Kismaayo , Garoonka Baydhabo ee Baydhabo iyo Garoonka Caalamiga ah ee Bender Qaasim ee Boosaaso.
Somali Airlines oo la aas aasay 1964-tii, waxay ahayd duulimaadka calanka Soomaaliya. Waxa ay joojisay hawlihii ay ka shaqayn jirtay intii lagu jiray dagaalladii sokeeye. Si kastaba ha ahaatee , dawladdii Soomaaliya ee dib loo dhisay ayaa markii dambe bilowday diyaargarow loogu jiro dib u hawlgelinta shirkadii la filayey in dib loo bilaabo sannadkii 2012 . In ka badan lix ka mid ah shirkadahan diyaaradeed ee gaarka loo leeyahay waxay bixiyaan duulimaadyo ganacsi oo gudaha iyo dibadda ah, oo ay ku jiraan Daallo Airlines , Jubba Airways , African Express Airways , Bariga Afrika 540, Central Air iyo Hajara. 
Iyadoo leh xeebta ugu dheer qaaradda,  Soomaaliya waxay leedahay dhowr dekedood oo waaweyn . Gaadiidka badda ayaa laga helaa dekedaha Muqdisho, Boosaaso, Berbera , Kismaayo iyo Marka . Waxaa kaloo jira hal badeecooyin badeed ah . Waxa la aasaasay 2008, waxa ay ku salaysan tahay xamuulka.

==Tirakoobka dadweynaha==
{{Further|Liiska magaalooyinka Soomaaliya dadka ku nool}}

{|class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;float: right; margin-left: 10px&quot;
! colspan=&quot;4&quot; style=&quot;text-align:center; background:#cfb;&quot;|Tirada Dadka{{UN_Population|ref}}
|-
! style=&quot;background:#cfb;&quot;|Sano
! style=&quot;background:#cfb;&quot;|Milyan
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|1950 ||style=&quot;text-align:right;&quot;|2.3
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|2000 ||style=&quot;text-align:right;&quot;|9.0
|-
|style=&quot;text-align:left;&quot;|{{UN_Population|Year}} ||style=&quot;text-align:right;&quot;|{{#expr:{{formatnum:{{UN_Population|Somalia}}|R}}/1e6 round 1}}
|}
Soomaaliya waxaa ka maqan xog la isku halayn karo.  Wadanku waxa lagu qiyaasaa dad lagu qiyaasay 17.1 milyan oo degan 2021; wadarta dadka marka loo eego tirakoobkii 1975 waxay ahaayeen 3.3 milyan. Sahan ay samaysay Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay oo la sameeyay 2013 iyo 2014 ayaa lagu qiyaasay tirada guud ee dadka inay tahay 12,316,895. 
Qiyaastii 85% dadka deegaanka waa qowmiyad Soomaali ah , kuwaas oo taariikh ahaan deggenaa qaybta waqooyi ee dalka. Waxay dhaqan ahaan u abaabulan yihiin reer guuraa xoolo-dhaqato ah, boqortooyo dabacsan, suldaanno iyo dawlad-goboleedyo. Dagaalladii sokeeye ee billowgii sagaashamaadkii waxay si weyn u kordhiyeen tirada qurbo-joogta Soomaalida , iyadoo in badan oo ka mid ah Soomaalidii aqoonta sare lahayd ay dalka ka tageen. 
Qowmiyadaha laga tirada badan yahay ee aan Soomaalida ahayn ayaa ah inta ka hartay shacabka Soomaaliyeed, waxayna inta badan ku badan yihiin gobollada koonfureed.  Waxaa ka mid ah Bravanese , Bantus , Bajuuni , Xabashi (gaar ahaan Oromo ) Yamaniyiin , Hindi , Faaris , Talyaani iyo Ingiriis . Qowmiyadda Bantus oo ah qowmiyadda ugu badan ee laga tirada badan yahay Soomaaliya, waa faracii addoomo laga keenay Koonfur-bari Afrika oo ay lahaayeen ganacsato Carab iyo Soomaali ah.  1940kii, waxa ku noolaa Somaliland Talyaani ilaa 50,000 Talyaani ah . Inta badan reer Yurub waxay ka tageen xorriyadda ka dib, iyadoo tiro yar oo reer galbeed ah ay weli joogaan Soomaaliya oo u badan kuwa u shaqeeya hay'adaha caalamiga ah ee ka hawlgala Soomaaliya.
[[File:Population pyramid of Somalia 2015.png|thumb|Dadka da' kasta]]
Qurba joog Soomaaliyeed oo aad u tiro badan ayaa ka jira wadamo kala duwan oo reer galbeed ah sida Maraykanka (gaar ahaan gobolka Minnesota ) iyo Ingiriiska (gaar ahaan London ), Sweden , Canada , Norway , Netherlands , Germany , Denmark , Finland , Australia , Switzerland , Austria , Italy , iyo sidoo kale Jasiiradda Carabta , iyo dalal dhowr ah oo Afrikaan ah sida Uganda iyo Koonfur Afrika . Qurba-joogta Soomaaliyeed ayaa si weyn ugu lug leh siyaasadda iyo horumarka Soomaaliya. Madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Maxamed Cabdullaahi Maxamed , ayaa horay u ahaa qurbo-joog, wuxuuna heystay dhalashada Mareykanka oo uu si iskii ah uga tanaasulay 2019. 
Dadka Soomaaliya waxa ay ku sii fidayaan kobac dhan 1.75% sanadkii, halka 1,000 qofba ay dhallaan 40.87. Wadarta heerka bacriminta Soomaaliya waa 6.08 carruur ah oo dhashey haweeneydiiba (qiyaastii 2014), waana tan afaraad ee ugu sareysa adduunka, sida uu qabo CIA World Factbook . Inta badan dadka deegaanka ayaa ah dhalinyaro, da'da dhexdhexaadka ah waa 17.7 sano; Qiyaastii 44% dadku waxay da'doodu u dhaxaysaa 0-14 sano, 52% waxay u dhexeeyaan da'da 15-64 sano, kaliya 2% waa 65 sano ama ka weyn.  Saamiga lab iyo dheddig waa qiyaas dheelli tiran, iyadoo saami ahaan lagu qiyaaso inta ragga ah sida dumarka.
Ma jiraan xog la isku halayn karo oo ku saabsan magaalooyinka Soomaaliya. Qiyaaso adag ayaa la sameeyay oo tilmaamaya heerka magaalaynta 4.8% sanadkii (2005-2010 est.), iyadoo magaalooyin badan ay si degdeg ah u korayaan magaalooyinka.  Qowmiyadaha laga tirada badan yahay ayaa sidoo kale ka soo guuray miyiga una guuray magaalooyinka tan iyo markii ay bilowdeen dagaalladii sokeeye, gaar ahaan Muqdisho iyo Kismaayo .  Laga soo bilaabo 2008 , 37.7% dadweynaha qaranku waxay ku nool yihiin magaalooyinka iyo magaalooyinka, iyadoo boqolkiiba ay si degdeg ah u kordheyso. 
===Luuqadaha===
Af-Soomaaligu waa luqadda rasmiga ah ee ugu horreysa ee Soomaaliya halka Carabiga uu yahay luqadda labaad ee rasmiga ah ee dastuurka. Af-Soomaaligu waa afkii hooyo ee dadka Soomaaliyeed oo ah qowmiyadda ugu tirada badan qaranka. Waa xubin ka tirsan laanta Kushitigga ee qoyska afafka Afro-Aasiyatiga , qaraabada ugu dhowna waa afafka Oromada , Canfarta iyo Saho . Af-Soomaaligu waa kan ugu wanaagsan ee laga diiwaan geliyo luqadaha Kushitigga, iyada oo daraasado tacliimeed lagu sameeyay laga soo bilaabo 1900 ka hor.
[[File:Somali Stone.jpg|thumb|Looxa dhagaxa ah ee laga soo bilaabo qarnigii 14-aad ee suugaanta Wadaad]]
Af- Soomaaligu waxay u qaybsamaan saddex qaybood oo waaweyn: Waqooyi , Banaadir iyo Maayga . Soomaali-waqooyi (ama Waqooyi-Bartamaha Soomaaliya) ayaa saldhig u ah heerka Soomaaliga. Benaadir (sidoo kale loo yaqaan Xeebta Soomaaliya) waxaa looga hadlaa xeebta Banaadir , laga bilaabo Cadale ilaa koonfurta magaalada Marka oo ay ku jirto Muqdisho, iyo sidoo kale dhulka hoose ee dhow. Lahjadaha xeebuhu waxay leeyihiin telefoono dheeraad ah oo aan ku qornayn Standard Somali. Maayga waxaa ku hadla inta badan beelaha Digil iyo Mirifle ( Raxanweyn ) ee dega deegaanada koonfurta Soomaaliya.  Banaadiri waa lahjada ugu weyn ee looga hadlo dalka, marka la barbardhigo Waqooyiga Soomaaliya oo ah lahjada ugu weyn ee looga hadlo Somaliland. 
Dhowr hab oo qoraal ah ayaa sannadihii la soo dhaafay la isticmaalayey si loo qoro afka Soomaaliga. Farta Soomaaliga ayaa ah tan ugu isticmaalka badan, waana farta rasmiga ah ee Soomaaliya laga isticmaalo tan iyo markii Golihii Sare ee Kacaanka ay si rasmi ah u hirgeliyeen bishii Oktoobar 1972.  Qoraallada kale ee qarniyo badan loo adeegsan jiray qorista Soomaaliga waxaa ka mid ah far Carabi oo muddo dheer soo jirtay iyo qorista Wadaad . Nidaamyada qoraalka wadaniga ah ee la sameeyay qarnigii 20aad waxaa ka mid ah farta Cismaanya , Boorama iyo Kaddare . 
Af-soomaaliga ka sokow, Carabigu waa luqadda rasmiga ah ee qaranka Soomaaliya. Ku dhawaad ​​2 milyan oo Soomaali ah ayaa ku hadla Dunida Carabta, saameynta baahsan ee warbaahinta Carabiga, iyo waxbarashada diinta.
Ingriiska si weyn baa loogu hadlaa waana la baraa. Waxa ay ahaan jirtay af maamul oo ka tirsan maxmiyadda British Somaliland oo ay sabab u tahay caalamiyaynta ayaa sidoo kale caan ka ah Soomaaliya oo dhan. Ingiriisigu waa barta wax lagu baro jaamacado badan oo ku yaal Soomaaliya,  waana mid ka mid ah luuqadaha shaqo ee aasaasiga ah ee NGO-yada waaweyn ee ka hawlgala Soomaaliya.  Talyaanigu waxa uu ahaa luqad rasmi ah oo ku taal Somaliland Talyaanigii iyo xilligii wakiilnimada, laakiin isticmaalkiisu aad buu u yaraaday xorriyadda ka dib. Hadda waxa inta badan laga maqlaa jiilalka waaweyn, saraakiisha dawladda, iyo goobaha aqoonta leh. 
Luqadaha kale ee laga tirada badan yahay waxaa ka mid ah Bravanese , oo ah nooc ka mid ah luqadda Sawaaxiliga Bantu ee ay ku hadlaan xeebta dadka Bravanese , iyo sidoo kale Kibajuni , oo ah lahjad sawaaxili ah oo ah luqadda hooyo ee qowmiyadaha tirada yar ee Bajuni .

===Gobolada iyo magaalooyinka===
{{Magaalooyinka Soomaaliya}}
===Diinta===
{{bar box|float=right
|title=[[Diinta Soomaalida]] 2010&lt;ref name=&quot;Pew&quot;&gt;{{cite web |title=The Global Religious Landscape|url=http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130806002044/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf|archive-date=6 August 2013|publisher=Pew Research Center|access-date=27 December 2013|page=49}}&lt;/ref&gt;|titlebar=#ddd
|left1=Diin|right1=Boqolkiiba
|bars=
{{bar percent|[[Islaam|Islaam]]|green|99.8}}
{{bar percent|Mid Kale|red|0.2}}
}}
{{Main|Diinta Soomaalida}}
'''Diinta Soomaaliya 2010'''

Diinta		 Boqolkiiba

Islaamka     99.8% 

Mid kale     0.2%
[[File:Mosislsol2.jpg|thumb|Masjidka Isbaheysiga Islaamka ee magaalada Muqdisho ayaa ah masjidka ugu weyn gobolka Geeska.]]
Sida ay sheegtay xarunta cilmi baarista ee Pew , 99.8% dadka Soomaaliya waa Muslim 315. Inta badan waxay ka tirsan yihiin laanta Islaamka ee sunniga iyo mad-habta shaaficiga ee fiqiga islaamka . suufiyada , dariiqada suufiga ah ee Islaamka, ayaa sidoo kale si fiican u dhisan, oo leh jamacooyin badan oo maxalli ah ( zawiya ) ama jameeco ka mid ah tariiqooyinka kala duwan ama suufiyada.  Dastuurka Soomaaliya wuxuu kaloo qeexayaa diinta Islaamka inay tahay diinta dowladda ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya, shareecada Islaamkana ay tahay isha aasaasiga ah ee sharci-dejinta qaranka. Waxa kale oo uu dhigayaa in aan la samayn karin xeer aan waafaqsanayn mabaadi’da aasaasiga ah ee shareecada. 
Diinta Masiixiga waa diimo laga tiro badan yahay Soomaaliya, dadka raacsani waxay matalaan in ka yar 0.1% dadweynaha sanadka 2010 sida ay sheegtay xarunta cilmi baarista ee Pew.  Tirada Masiixiyiinta Soomaaliya waxa lagu qiyaasaa 1,000 qof.  Waxaa jira hal dariiqo Katoolik ah oo dalka oo dhan u yaal, Diocese-ka Muqdisho , taas oo ku qiyaastay in 2004 ay jireen ku dhawaad ​​boqol dhakhaatiir Katoolik ah. 
Sannadkii 1913kii, waagii hore ee gumaystaha, ma jirin wax Masiixiyiin ah oo ku noolaa dhulka Soomaalida, iyada oo ilaa 100-200 oo keliya ay ka yimaaddeen dugsiyada iyo xarumaha agoomaha ee hawlgalladii Kaatooligga ee British Somaliland protectorate . Sidoo kale ma jirin hawl-wadeenno Katoolik ah oo la yaqaan oo ka socday Somaliland Talyaani isla muddadaas. Sannadihii 1970-aadkii, xilligii ay Soomaaliya ka talinaysay dowladdii Marxist-ta , waxaa la xiray iskuulladii ay kaniisaddu maamuli jirtay, adeegayaashana waxaa loo diray guryahooda. Tan iyo 1989-kii ma jirin wax Baasaboor ah oo dalka ka howlgala, waxaana cathedral- ka Muqdisho ka dhacay burbur xooggan oo soo gaaray dagaalladii sokeeye. Bishii Disembar 2013, Wasaaradda Caddaaladda iyo Arrimaha Diinta ayaa sidoo kale soo saartay awaamiir mamnuucaysa in dalka laga qabto xafladaha Kiristaanka. 
Marka loo eego xarunta cilmi baarista ee Pew, in ka yar 0.1% dadka Soomaaliya sanadkii 2010 waxay ahaayeen kuwo raacsan diimaha dadweynaha . Kuwaas oo u badnaan ka koobnaa qaar ka mid ah qowmiyadaha tirada yar ee aan Soomaalida ahayn ee ku nool qaybaha koonfureed ee dalka, kuwaas oo ku dhaqma nacayb . Dhanka Bantuda , dhaqamadaas diineed waxay ka dhaxleen awoowayaashood Koonfur Bari Afrika . 
Intaa waxaa dheer, marka loo eego Xarunta Cilmi-baarista ee Pew, in ka yar 0.1% dadka Soomaaliya sannadkii 2010 waxay ahaayeen kuwo raacsan diinta Yuhuudda , Hinduismka , Budhiismka , ama aan ku xidhnayn diin kasta .

===Caafimaadka===
[[File:Life expectancy in Somalia.png|thumb|Cimriga Soomaaliya, 1950 ilaa 2023]]
Ilaa burburkii dawladdii dhexe ee sannadkii 1991-kii, haykalka hab-dhismeedka iyo hab-dhismeedka maamulka ee waaxda daryeelka caafimaadka ee Soomaaliya waxa dusha kala socday Wasaaradda Caafimaadka. Saraakiisha caafimaadka ee gobolku waxay ku raaxaysanayeen xoogaa awood ah, laakiin daryeelka caafimaadku wuxuu ahaa mid si weyn u dhexeya. Dawladii hantiwadaaga ee Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Siyaad Barre waxay joojisay dhaq-dhaqaaqii caafimaadka ee gaarka ahaa 1972 . 
Nidaamkii daryeelka bulshada ee Soomaaliya ayaa si weyn u burburay dagaalladii sokeeye ee xigay. Sida waaxaha kale ee hore loo qarameeyay, bixiyayaasha aan rasmiga ahayn ayaa buuxiyey booskii banaanaa waxayna bedeleen kalidii dawladii hore ee daryeelka caafimaadka, iyada oo helitaanka tas-hiilaadka ay markhaati ka tahay koror weyn.  Xarumo daryeel caafimaad oo badan, rugo caafimaad, isbitaallo iyo farmasiyo ayaa howsha lagu dhisay iyadoo loo marayo dadaallo Soomaaliyeed oo gurigooda lagu beeray.  Qiimaha la-talinta caafimaadka iyo daaweynta xarumahan waa mid hooseeya, $ 5.72 booqasho kasta oo xarumaha caafimaadka ah (oo leh daboolida dadweynaha ee 95%), iyo $ 1.89-3.97 booqasho bukaan-socod iyo $ 7.83-13.95 maalintii sariiraha aasaasiga ah ilaa isbitaallada sare. 
Isbarbardhigga muddada 2005-2010 iyo tobankii sano ee badhkii ka hor dillaaca iskahorimaadka (1985-1990), rajada nolosha ayaa dhab ahaantii kor u kacday celcelis ahaan 47 sano ragga iyo dumarka ilaa 48.2 sano ragga iyo 51 sano haweenka.  Sidoo kale, tirada hal sano jirka ah ee si buuxda looga tallaalay jadeecada ayaa kor uga kacday 30% 1985-1990 ilaa 40% 2000-2005, iyo qaaxada , waxay kor u kacday ku dhawaad ​​20% ilaa 50% isla muddadaas. 
Tirada dhallaanka miisaankoodu hooseeyo ayaa hoos uga dhacay min 16 1,000kiiba ilaa 0.3, taasoo ah 15% hoos u dhac ku yimid wadar ahaan isla waqtigaas. Intii u dhaxaysay 2005 iyo 2010 marka la barbardhigo 1985-1990, dhimashada dhallaanka ee 1,000 dhalasho waxay sidoo kale hoos uga dhacday 152 ilaa 109.6.  Muhiimad weyn, dhimashada hooyada 100,000 ee dhallaanka waxay ka dhacday 1,600 dagaalkii ka hor 1985-1990 tobankii sano ee la soo dhaafay ilaa 1,100 muddadii 2000-2005. Tirada dhakhaatiirta 100,000 ee qof ayaa sidoo kale ka kacay 3.4 ilaa 4 isla waqti isku mid ah, sida boqolkiiba dadka helay adeegyada fayadhowrka, kuwaas oo ka kordhay 18% ilaa 26%. 
Marka loo eego xogta Sanduuqa Dadweynaha ee Qaramada Midoobay ee shaqaalaha umulisooyinka, wadar ahaan 429 umulisooyin ah (oo ay ku jiraan kalkaalisooyin- umulisooyin) Soomaaliya, oo leh cufnaanta hal umuliso 1,000kii carruur ah ee nool. Siddeed xarumood oo umulisooyin ah ayaa hadda dalka ka jira, oo laba ka mid ah ay yihiin kuwo gaar loo leeyahay. Umulisada waxaa nidaamisa dowladda, waxaana loo baahan yahay shatiga si loogu shaqeeyo si xirfadeysan. Diiwaangelin toos ah ayaa sidoo kale jirta si loola socdo umulisooyinka shatiga haysta. Intaa waxaa dheer, umulisooyinka dalka waxaa si rasmi ah uga wakiil ah ururka umulisooyinka maxalliga ah, oo ka diiwaangashan 350 xubnood
Marka loo eego qiyaasta hay'adda caafimaadka adduunka ee 2005, qiyaastii 97.9% haweenka iyo gabdhaha Soomaaliya ayaa lagu sameeyay gudniinka fircooniga ah, caadada guurka ka hor inta badan waxay ku dhacdaa Geeska Afrika iyo qaybo ka mid ah Bariga dhow. Waxaa dhiirigeliyay haweenka bulshada dhexdeeda, waxaa ugu horayn loogu talagalay in la ilaaliyo dhawrsanaanta, laga hortago sinada, lagana ilaaliyo weerarka.  Sannadkii 2013, UNICEF oo kaashanaysa maamullada Soomaaliya ayaa sheegtay in heerka baahsanaanta ee gabdhaha da'doodu u dhaxayso 1- ilaa 14-sano ee ku nool gobollada waqooyi ee Puntland iyo Somaliland ay hoos ugu dhacday 25% ka dib olole wacyigelin bulsho iyo diineed ah.  Qiyaastii 93% ragga Soomaaliyeed ayaa sidoo kale la sheegay in la guday
Soomaaliya ayaa ka mid ah kuwa ugu hooseeya heerka caabuqa HIV ee qaaradda. Taasna waxaa loo aaneynayaa dabeecadda Muslimka ah ee bulshada Soomaaliyeed iyo ku-dhaqanka Soomaalida ku dhaqanka akhlaaqda Islaamka. Iyadoo lagu qiyaasay heerka faafidda HIV ee Soomaaliya 1987 (sannadkii warbixinta kiiskii ugu horreeyay) uu ahaa 1% dadka waaweyn,  warbixin 2012 ka soo baxday UNAIDS ayaa sheegaysa in tan iyo 2004, qiyaasaha laga soo bilaabo 0.7% ilaa 1.0% la qiyaasay. 
In kasta oo daryeelka caafimaadku hadda inta badan ku urursan yahay ganacsiga gaarka loo leeyahay, nidaamka daryeelka caafimaadka guud ee dalku waxa uu ku socdaa dib-u-dhiskiisa, waxaana dusha kala socota wasaaradda caafimaadka. Wasiirka caafimaadka Qamar Aadan Cali.  Ismaamulka Puntland waxa uu leeyahay Wasaarad u gaar ah Caafimaadka, sida gobolka Somaliland ee waqooyi-galbeed ee Soomaaliya. 
Xarumaha caafimaadka ee dalka caanka ka ah ayaa waxaa ka mid ah Isbitaalka Hooyada iyo Dhallaanka ee Bariga Baardheere , Isbitaalka Hooyada iyo Dhallaanka ee Caabudwaaq , Isbitaalka Hooyada ee Edna Aadan iyo qeybta Hooyada ee Galbeedka Baardheere .
===Waxbarashada===
Wasaaradda Waxbarashada ayaa si rasmi ah uga mas’uul ah waxbarashada Soomaaliya, waxaana ay dusha kala socotaa dugsiyada hoose dhexe , sare ,farsamada iyo farsamada gacanta , iyo sidoo kale tababaridda macallimiinta hoose iyo kuwa farsamada iyo waxbarashada dadban . Qiyaastii 15% ee miisaaniyadda dawladda waxa loo qoondeeyey hab-waxbarasho.  Maamul-goboleedka Puntland iyo Somaliland ayaa iska leh wasaaradaha waxbarashada.
[[File:Mogauniv1.jpg|thumb|Xarunta ugu weyn ee Jaamacadda Muqdisho ee Muqdisho]]
Waxbarashada sare ee Soomaaliya hadda waa mid gaar loo leeyahay. Dhawr jaamacadood oo dalka ku yaala oo ay ku jirto jaamacadda Muqdisho ayaa lagu qiimeeyay 100-ka jaamacadood ee ugu wanaagsan qaaradda Afrika in kasta oo ay jiraan deegaan qallafsan, taasoo lagu tilmaamay inay tahay guul laga gaaray hindisayaal salka ku haya .  Jaamacadaha kale ee sidoo kale bixiya tacliinta sare ee koonfurta waxaa ka mid ah Jaamacadda Banaadir , Jaamacadda Ummadda Soomaaliyeed , Jaamacadda Kismaayo iyo Jaamacadda Gedo . Puntland waxbarashada sare waxaa bixiya Jaamacadaha Puntland iyo Jaamacadda Bariga Afrika . Somaliland waxa bixiya Jaamacada Camuud , Jaamacada Hargeysa , Somaliland University of Technology iyo Burco University .
Dugsiyada Qur'aanka (sidoo kale loo yaqaan dugsi quran ama malcamad quran ) ayaa ah nidaamka aasaasiga ah ee barashada diinta dhaqameed. Loo yaqaan habka ugu xasilloon ee deegaanka, nidaamka aan tooska ahayn ee waxbarashada oo bixiya waxbarashada aasaasiga ah ee diinta iyo akhlaaqda, xooggoodu waxay ku tiirsan yihiin taageerada bulshada iyo adeegsigooda agab waxbarasho oo gudaha laga sameeyay oo si weyn loo heli karo. Nadaamka Qur’aanka oo wax lagu baro tirada ugu badan ee ardayda marka loo eego qeybaha kale ee waxbarashada, ayaa inta badan ah nidaamka kaliya ee ay heli karaan Soomaalida reer guuraaga ah marka loo eego magaalooyinka. Si wax looga qabto khaladaadka dhanka culuumta diinta, dowladda Soomaaliya ayaa dhankeeda sidoo kale ka dib dhistay Wasaaradda Awqaafta iyo Arrimaha Islaamka, taasoo hadda lagu maamulo waxbarashada Qur’aanka.

==Dhaqanka==
===Cunto===
[[File:Banadir3.jpg|thumb|Noocyada kala duwan ee cuntooyinka caanka ah ee Soomaalida]]
Cunnada Soomaalidu waa isku dhaf noocyo kala duwan oo cuntooyin ah kuwaas oo laga soo dheegtay dhadhanka Carabta , Hindida iyo Talyaaniga taas oo si toos ah uga dhalatay taariikhda baaxadda leh ee Soomaaliya ee ganacsiga iyo ganacsiga. Tusaalooyinka cuntooyinka Soomaalida waxaa ka mid ah cunnooyinka sida bariiska iyo baasto , iyo hilibka sida wan , lo'da , iyo digaagga . Xawaashyada udgoonka ah sida cumin , karoomada , iyo kiraanta ayaa inta badan loo isticmaalaa in lagu siiyo dhadhan kala duwan suxuunta. 
Waxaa barbar socda maraqa , rootiga fidsan , iyo rootiga , cunnada kale ee Soomaalida waa Canjeero /Laxooh , oo ah nooc canjeero khamiir leh oo u eg roodhida fidsan ee laga dhadhamiyo Soomaaliya iyo dalalka deriska ah sida Itoobiya , Eritera iyo Yemen . Additionally, camel meat and milk are considered a delicacy.
Bariiska Soomaaliya oo ah cuntada caadiga ah ee cashada ama qadada , ayaa sida caadiga ah la dhadhamiyey waxaana lagu daraa maaddooyin kala duwan sida hilibka , khudaarta , iyo, si xoogaa gaar ah, sabiib . Maaha wax aan caadi ahayn in saxankan loo soo bandhigo qaab muuqaal ah iyadoo lagu darayo midabyo badan, sababtoo ah qaybo gaar ah ayaa laga yaabaa in si macmal ah loogu dhejiyo hadhka jaalaha ah ama orange-ka iyadoo la adeegsanayo saffron iyo dhir kale si kor loogu qaado bilicdeeda
[[File:Djiboutian rice (bariis) and fish (kalluun), Liver (beerka) with vegetable also (Sabaayad) pancakes.jpg|thumb|Bariis Soomaali ah (bariis) iyo kalluun (kalluun), Beerka (biir) khudaar leh sidoo kale (Sabaayad) canjeelo]]
Xiligii gumaystaha talyaanigu waxa si wayn loo qaatay baastada iyo laasgaabka gaar ahaan koonfurta. 
Shaaha iyo kafeega ayaa sidoo kale runtii caan ah. Soomaalida ayaa ka mid ahaa dadkii hore u qaatay cunista kafeega , waxaana ganacsatada Soomaaliyeed ay ka mid ahaayeen ganacsatadii ugu horreysay ee dhoofisa digirta Kafeega. Qaxwaha Soomaalida, oo gudaha loo yaqaan ' Qahwo ' iyo shaaha 'Shah', ayaa aad uga dhex muuqda habka diyaarinta, kaas oo ku lug leh xulashada xawaashka kala duwan si kor loogu qaado muuqaalkeeda dhadhanka. 
'Xalwo', oo si dhow ula xiriirta Cumaan ' Xalwaa ', waa daweyn jelly-la mid ah oo siman oo lagu sameeyay xawaash , iniin, laws , iyo sonkor la shiiday . Macmacaankan waxa si caadi ah loogu wada adeegaa &quot; Qahwo &quot;. Cunto ka dib, guryaha sida dhaqameedka ah waxaa lagu cadariyaa fooxa ama fooxa ( unsi ), kaas oo lagu diyaariyo gudaha fooxa r loo yaqaan dabqaad .
===Muusiga===
Soomaaliya waxay leedahay hiddaha faneed hodanka ah oo ku qotoma suugaan-dhaqameedka Soomaalida . Heesaha Soomaalida intooda badan waa hal-abuur . Muusiga Soomaaliyeed waxaa laga yaabaa in lagu qaldo dhawaaqyada gobollada u dhow sida Itoobiya, Suudaan ama Jasiiradda Carabta, laakiin ugu dambeyntii waxaa lagu aqoonsan karaa laxankeeda iyo qaababka gaarka ah. Aaladaha dhaqameed ee sida weyn looga dhex muuqday fanka Soomaaliya waxaa ka mid ah oud lute . Inta badan waxaa la socda durbaan yaryar iyo biibiile cawsduur ah oo gadaal ka ah. Heesaha Soomaalidu inta badan waa wax ka dhasha wada shaqaynta ka dhaxaysa hal-abuurayaasha ( midho ), abwaannada ( laxan ) iyo fannaaniinta ( codka ama &quot;codka&quot;)
===Suugaanta===
Bulshada Soomaaliyeed ayaa sanadihii lasoo dhaafay ahaa ilo ay ka soo jeedaan abwaanno, qorayaal iyo hal-abuuro caan ah, kuwaas oo qayb weyn ka qaatay soo saarista iyo qaabaynta hab-raacyada aqoonta iyo dhaqanka Muslimiinta, mana aha oo kaliya Geeska Afrika ee waxa ay gaadheen meelo fog-fog oo ka mid ah Jasiiradda Carabta iyo gobollada kale ee adduunka. Soomaaliya waxaa sidoo kale loogu yeeraa, oo ay ka mid yihiin, qoraaga Canadian-ka ah iyo aqoonyahanada Margaret Laurence , &quot;Qaranka Abwaanada &quot; iyo &quot;Qaranka Baadiyada &quot;. Sahmiye iyo qoraa Ingiriis oo caan ah Richard Burton ayaa si hufan wax uga qoray Soomaaliya:
Dalku wuxuu la socdaa, 'Abwaanada, Abwaanada, Abwaanada, Abwaanada': nin kastaa wuxuu leeyahay mawqifkiisa la aqoonsan yahay ee suugaanta sida saxda ah ee loo qeexay sida in dib loo eegay qarniyo joornaal ah - dhegta wanaagsan ee dadkani waxay keenaysaa in ay qaataan raaxada ugu weyn ee dhawaaqyada iswaafaqsan iyo tibaaxaha maansada, halka tiro been ah ama weedh qallafsan ay ku kicinayaan.&quot; 
===Casri ah===
[[File:Hadrawi.jpg|thumb|Abwaan , faylasuuf iyo hal-abuure, Maxamed Ibraahim Warsame (Hadraawi)]]
Markii la qaatay farta laatiinka sannadkii 1972-kii oo laga dhigay halbeegga alifbeetada qaranka, waxaa kaloo soo saaray qorayaal Soomaali ah oo aad u tiro badan, kuwaas oo qaarkood sumcad weyn ku helay caalamka oo dhan. Qorayaashan casriga ah, Nuruddin Farah waa kan ugu caansan, isagoo helay, abaal-marinno kale, 1998-kii Neustadt ee abaalmarinta caalamiga ah ee suugaanta .  Faarax MJ Cawl waa qoraa kale oo caan ah oo Soomaaliyeed oo caan ku ahaa sheeko-qoraalkiisii ​​xilligii Dervish , Jahligu waa cadowga jacaylka . Waxa kale oo maansada Soomaalidu aad u kobcaysay wakhtigan iyadoo Hadraawi uu sumcad qaran ku helay tiraabtiisa iyo maansadiisa.
===Ciyaaraha===
Kubadda cagta waa ciyaaraha ugu caansan Soomaaliya. Tartamada gudaha ee muhiimka ah ayaa ah horyaalka Soomaaliya iyo koobka Soomaaliya , iyadoo xulka qaranka Soomaaliya uu ciyaaro heer caalami.
Kubadda kolayga ayaa sidoo kale laga ciyaaraa dalka. Horyaalkii FIBA ​​Africa 1981 ayaa lagu qabtay magaalada Muqdisho 15 ilaa 23 December 1981, xiligaasi oo xulka qaranka kubada koleyga ay heleen bilada maarta ah. 
Sannadkii 2013-kii, waxaa magaalada Borlänge laga dhisay koox qaran oo ka tirsan kooxaha burcad badeeda Soomaalida . Waxa ay ka qaybgashay tartankii Bandy World Championship 2014 .
Dhanka fanka dagaalka waxaa billad qalin ah iyo kaalinta afraad ku qaatay Faysal Jeylaani Aweys iyo Maxamed Deeq Cabdulle oo ka tirsan xulka qaranka Teekwondo-ga , waxayna ku guuleysteen koobka Taekwondo-ga Adduunka ee 2013 ee Tongeren . [ 364 ] Intaa waxaa dheer, Maxamed Jaamac waxa uu ku guuleystay labada koob ee adduunka iyo Yurub ee K-1 iyo feerka Thai .
===Dhismaha===
[[File:Gondereshe2008.jpg|thumb|Qasriga Gondershe]]
Qaab-dhismeedka Soomaalidu waa dhaqan qani ah oo kala duwan oo xagga injineernimada iyo naqshadeynta ah. Iyadoo la eegayo wakhtiyadii hore ee qadiimiga ahaa, dhexe iyo kuwii hore ee casriga ahaa ee dalka, waxa kale oo ay soo dhawaynaysaa isku dhafka qaab dhismeedka Somali-Islaamka oo leh nashqado casri ah oo reer galbeed ah.
Soomaalidii hore, dhismooyinka haramka ah ee Soomaalidu u taqaan Taalo waxay ahaayeen qaab caan ah oo lagu aaso, iyadoo boqolaal ka mid ah taallooyinkii dhagaxaanta qallalan ay maanta ku baahsan yihiin dalka. Guryo ayaa laga dhisay dhagxaan lebisan oo la mid ah kuwii Masar hore . Waxa kale oo jira tusaaleyaal barxadaha iyo darbiyada waaweyn ee dhagaxa ah ee lagu soo dejiyey deegaamada, sida darbiga Wargade.
Qaadashada Islaamka ee taariikhda dhexe ee hore ee Soomaaliya waxa ay Islaamku ka keentay Carabta iyo Faaris . Tani waxay kicisay isbeddelka dhismaha ee dhagaxa engegan iyo agabka kale ee la xidhiidha oo loo beddelay dhagaxa kooraska , lebennada qorraxda qallalan , iyo isticmaalka baahsan ee dhagaxa nuuradda ee dhismaha Soomaalida. Qaar badan oo ka mid ah naqshadaha cusub ee naqshadaha, sida masaajidda, ayaa lagu dhisay burburka dhismooyinkii hore, dhaqankaas oo socon doona qarniyada soo socda.

==Sidoo kale eeg==
[[Warbixin Soomaaliya]]
==Taariikh nololeed==
{{Refbegin|30em}}
* {{Cite book
 |last=Diriye Abdullahi |first=Mohamed |author-link=Mohamed Diriye Abdullahi
 |url=https://books.google.com/books?id=VOPEEAAAQBAJ
 |title=Dhaqanka iyo Caadooyinka Soomaaliya
 |publisher=[[Greenwood Press]]
 |year=2001
 |isbn=978-0-313-31333-2
 |series=Dhaqanka iyo caadooyinka Afrika
 |location=Westport, Conn}}
* {{Cite journal
  |last= Alpers |first= Edward A. |year= 1976
  |title= Gujarat iyo Ganacsiga Bariga Afrika, c. 1500–1800
  |journal=[[The International Journal of African Historical Studies]] |volume= 9 |issue= 1 |pages= 22–44
  |doi= 10.2307/217389 |jstor= 217389 }}
* {{Cite book
  |author= Gebru Tareke |year= 2009
  |title= Kacaankii Itoobiya: Dagaalka Geeska Afrika
  |location= New Haven,&amp;nbsp;CT |publisher=[[Yale University Press]]
  |isbn= 978-0-300-14163-4}}
* {{Cite book
  |last= Laitin |first= David D. |year= 1977
  |title= Siyaasad, Luuqad, iyo Fikir: Khibradda Soomaalida
  |location= Chicago |publisher=[[University of Chicago Press]]
  |isbn= 978-0-226-46791-7 }}
* {{Cite journal
  |last1= Lecarme |first1= Jacqueline |last2= Maury |first2= Carole |year= 1987
  |title= Qalab Software ah oo loogu talagalay Cilmi-baarista Luuqadda iyo Qaamuusyada: Codsiga Soomaaliga
  |journal= Computers and Translation |volume= 2 |issue= 1 |pages= 21–36
  |doi= 10.1007/BF01540131 |s2cid= 6515240 }}
* {{Cite book
 |last=Mauri |first=Arnaldo
 |chapter-url=https://ssrn.com/abstract=958442
 |title=Nidaamyada Bangiyada Afrika
 |publisher=[[Cariplo]] – Finafrica
 |year=1971
 |editor-last=Dell'Amore |editor-first=Giordano
 |location=Milan
 |pages=209–217
 |chapter=Horumarinta Bangiyada Soomaaliya}}
* {{Cite book
  |last= Samatar |first= Said S. |year= 1982
  |title = Gabayada Afka iyo Qaranimada Soomaaliyeed
  |location= Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]]
  |isbn= 978-0-521-10457-9 }}
* {{Cite book
  |last= Schraeder |first= Peter J. |year= 2006
  |editor-last=Barrington |editor-first=Lowell W.
  |chapter-url=https://press.umich.edu/pdf/0472098985-ch5.pdf
  |title=Ka Dib Xorriyadda: Samaynta iyo Ilaalinta Qaranka ee Dowladaha Dhacdooyinka Kadib
  |pages=107–137
  |chapter=Laga bilaabo Irredentism ilaa Kala-go'id: Hoos u dhaca Qaranimada Pan-Soomaali
  |location= Ann Arbor |publisher=[[University of Michigan Press]]
  |isbn= 978-0-472-09898-9 }}
* {{Cite book
 |last=Shay |first=Shaul
 |url=https://books.google.com/books?id=uqw0DwAAQBAJ
 |title=Soomaaliya oo is-beddelaysa Tan iyo 2006
 |date=2014
 |publisher=[[Transaction Publishers]]
 |isbn=978-1-4128-5390-3
 |location=New Brunswick}}
* {{Cite book
  |last= Warmington |first= Eric Herbert |year= 1995
  |title= Ganacsiga u dhexeeya Boqortooyadii Roomaanka iyo Hindiya
  |publisher= South Asia Books
  |isbn= 81-215-0670-0 }}
* {{Cite book
  |last1= Zolberg |first1= Aristide R. |author-link1=Aristide Zolberg
  |last2= Suhrke |first2= Astri
  |last3= Aguayo |first3= Sergio |author-link3= Sergio Aguayo |year= 1989
  |title= Ka Baxsiga Rabshadaha: Khilaafaadka iyo Qaxootiga Dalalka Horumarka
  |location= New York |publisher=[[Oxford University Press]]
  |isbn= 978-0-19-505592-4 }}
* {{Cite book
 |last1=Rosati |first1=A.
 |url=https://books.google.com/books?id=av8qvZ-0sHUC&amp;pg=PA169
 |title=Soosaarista Xoolaha iyo Sayniska Xoolaha Caalamka
 |last2=Tewolde |first2=A.
 |last3=Mosconi |first3=C.
 |date=2007
 |publisher=[[Wageningen Academic Publishers]]
 |isbn=978-90-8686-034-0
 |series=WAAP buugga sanadka
 |location=Wageningen
 |page=169}}
{{Refend}}

==Xusuusin==
{{lang-so|Soomaaliya}}
{{IPAc-en|s|ə|ˈ|m|ɑː|l|i|ə|audio=Somalia pronunciation (English).wav}}
'''Soomaali:''' Soomaaliya [soːmaːlija], qoraalka Osmanya: 𐒈𐒝𐒑𐒛𐒐𐒘𐒕𐒖; Carabi: الصومال, la turjumay: aṣ-Ṣūmāl  
'''Soomaali rasmi ah:''' Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; Carabi: جمهورية الصومال الفيدرالية

Xuduudka Jabuuti–Soomaaliya waxaa si sharci ah u maamula Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya oo si caalami ah loo aqoonsan yahay, laakiin dhab ahaan waxaa gacanta ku haya

==Tixraacyo==
{{Reflist}}
*
[https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/ &quot;Qaramada Midoobay, Waaxda Dhaqaalaha iyo Arrimaha Bulshada, Qaybta Dadweynaha (2022). Rajada Dadweynaha Adduunka&quot;] {{Wayback|url=https://population.un.org/wpp/Download/Standard/MostUsed/ |date=20220711213112 }}
*

[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april &quot;Database-ka Muuqaalka Dhaqaalaha Adduunka, Abriil 2025&quot;]
*[https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april &quot;Database-ka Muuqaalka Dhaqaalaha Adduunka, Abriil 2025&quot;]
*[https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf &quot;Warbixinta Horumarinta Aadanaha 2025&quot;]
*[https://en.m.wikipedia.org/wiki/United_Nations_Department_of_Economic_and_Social_Affairs Waaxda Dhaqaalaha iyo Arrimaha Bulshada ee Qaramada Midoobay]
*[https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx &quot;Rajada Dadweynaha Adduunka 2022: Tusiyeyaasha tirakoobka ee gobol, degaan iyo waddan, sannad kasta 1950-2100&quot;] {{Wayback|url=https://population.un.org/wpp/Download/Files/1_Indicators%20(Standard)/EXCEL_FILES/1_General/WPP2022_GEN_F01_DEMOGRAPHIC_INDICATORS_COMPACT_REV1.xlsx |date=20230306213755 }}
*[https://books.google.com/books?id=R0pyAAAAMAAJ&amp;dq=Somali+arab+ties&amp;pg=PA235 &lt;nowiki&gt;Buug-gacmeedka Aagga Soomaaliya: La-qorayaasha: Irving Kaplan [et al.] Cilmi-baadhis iyo qoraal ayaa la dhammaystiray Juun 15, 1969&lt;/nowiki&gt;]
*[https://www.theguardian.com/world/2008/dec/29/somali-president-resigns &quot;Madaxweynihii Soomaaliya oo is-casilay iyadoo lagu jiro loolan dhanka awoodda ah&quot;]
*[http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ Islaam qunyar socod ah ayaa loo doortay madaxweynaha Soomaaliya&quot;] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ |date=20090202115625 }}
*[https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 &quot;Ciidamada Kenya oo la wareegay saldhigii Al-Shabaab ee Soomaaliya]
*[http://allafrica.com/stories/201208220474.html &quot;Soomaaliya: Ergayga Qaramada Midoobay oo sheegay in la furayo baarlamaanka cusub ee Soomaaliya &quot;Xilligii Taariikhiga ahaa&quot;]
*[https://books.google.com/books?id=L2vXPfRsf04C Dimuqraadiyad Xoolo dhaqato: Daraasad lagu sameeyay Xoolo-dhaqatada iyo Siyaasadda Soomaalida Waqooyi ee Geeska Afrika]
*[https://books.google.com/books?id=hCb6xzeydigC&amp;q=somalia+stillbay+culture&amp;pg=PA201 Dhaqamada Horyaala ee Geeska Afrika: Falanqaynta Casrigii Dhagaxa ee Dhaqanka iyo Cimilada ee Somaliland iyo Qaybaha Bari ee Xabashida]
*[https://archive.org/stream/geographyofherod00whee/geographyofherod00whee_djvu.txt Juqraafiga Herodotus: Waxaa laga soo sawiray Cilmi-baadhisyo Casri ah iyo daahfurkii]
*[https://books.google.com/books?id=YUoNEQAAQBAJ&amp;dq=isaaq+sultanate&amp;pg=PA274 Dabeecadda Is-dilitaanka ee Waddamada Muslinka ah ee u badan: Cudurrada faafa, Waxyaabaha halista ah, iyo Ka-hortagga]
*[https://web.archive.org/web/20210111020220/http://togdheernews.com/articles/31/05/2016/taariikhda-saldanada-reer-guuleed-ee-somaliland-abwaanibraahim-rashiid-cismaan-guure-aboor/ &quot;Taariikhda Saldanada Reer Guuleed Ee Somaliland.Abwaan:Ibraahim-rashiid Cismaan Guure (aboor). | Togdheer News Network&quot;]
*[https://web.archive.org/web/20210811205734/https://www.hubaalmedia.net/degmada-cusub-ee-dacarta-oo-loogu-wanqalay-munaasibad-kulmisay-madaxda-iyo-haldoorka-somaliland/ &quot;Degmada Cusub Ee Dacarta Oo Loogu Wanqalay Munaasibad Kulmisay Madaxda Iyo Haldoorka Somaliland&quot;]
*[https://web.archive.org/web/20231002022805/https://sites.tufts.edu/reinventingpeace/2013/10/22/state-sponsored-violence-and-conflict-under-mahamed-siyad-barre-the-emergence-of-path-dependent-patterns-of-violence/ &quot;Rabshadaha iyo colaadaha ay dowladdu soo qabanqaabisay ee Mahamed Siyaad Barre: soo ifbaxa qaabab rabshado ah oo ku tiirsan waddada&quot;]
*[https://webarchive.archive.unhcr.org/20230604082615/https://www.refworld.org/docid/3ae6acb654.html &quot;Somalia: Warbixin ku saabsan qabsashadii magaalada Beled Uen ee United Somali Congress (USC) ee dhamaadkii 1990 ama horraantii 1991 iyo dhibaatadii Daarood ee Beled Uen ee askarta USC&quot;]
*[https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf &quot;Mashruuca Qiimaynta Khayraadka Uranium-ka Caalamiga ah (IUREP) Warbixinta Hawlgalka Wajiga ee Hanuuninta, Soomaaliya&quot;] {{Wayback|url=https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf |date=20200119113709 }}
*[https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&amp;q=harar Cadan oo hoos imanaysa Gumaysiga Ingiriiska, 1839–1967]
*[https://web.archive.org/web/20131022175949/http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ &quot;Soomaaliya waxay horay ugu socotaa ciyaaraha Taekwondo-ga aduunka&quot;]
*[http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ &quot;Guul weyn Malta ee K1 Kickboxing&quot;]
*[http://www.cid.harvard.edu/neudc07/docs/neudc07_s1_p02_ahuja.pdf Gudniinka Labka ah iyo AIDS-ka: Saamaynta Dhaqaale-dhaqaale ee Dhibaatada Caafimaadka ee Eric Werker, Amrita Ahuja, iyo Brian Wendell :: NEUDC 2007 Waraaqaha :: Shirarka Horumarinta Jaamacadaha Waqooyi Bari&quot;]
*[https://web.archive.org/web/20131006071502/http://www.ameinfo.com/176786.html &quot;Dowladda Puntland ee Soomaaliya, Maal-gashiga Lootah ayaa kala saxiixday heshiisyo istiraatijiyadeed oo ku kacaya 170-Dhs]
*[https://web.archive.org/web/20130928150305/http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml &quot;Soomaaliya: Hagaha Doorashada Puntland 2009&quot;]
*[https://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20somalia.html &quot;Iyadoo dhibaatada Soomaaliya ay sii kordhayso, ayay khubaradu u arkaan in ay meesha ka maqan tahay gargaarka&quot;]
*[https://web.archive.org/web/20150109002414/http://goobjoog.com/english/?p=6410 &quot;Beesha Caalamka Oo Soo Dhaweysay Madaxweynaha Cusub Ee Maamulka Kumeel Gaarka Ah Ee Koonfur Galbeed Soomaaliya&quot;]
*[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7802622.stm &quot;Madaxweynihii Soomaaliya oo xilka ka dagay&quot;]
*[http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2005/ga10386.html &quot;Furitaanka Doodda Shirka Sannadlaha ah ee Sannadlaha, Xoghayaha Guud ee Qaramada Midoobay wuxuu ku booriyay Dawladaha xubnaha ka ah inay saxafada u sheegaan wax ka qabashada faqriga, argagixisanimada, xadgudubyada xuquuqda aadanaha, colaadaha&quot;]
*[https://books.google.com/books?id=eJR3RAAACAAJ Dhaxalkii Gumeysiga ee Soomaaliya: Rome iyo Muqdisho: Laga soo bilaabo Maamulkii Gumeysiga ilaa Howlgalkii Rajada soo celinta]
*[http://archive.wikiwix.com/cache/20120810180135/http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html &quot;Soomaaliya oo kor u kacaysa labaatan sano oo dagaal sokeeye iyo qalalaase ka socday&quot;]

*
​[https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ &quot;Mylonas, Harris. De Facto States Unbound – PONARS Eurasia&quot;]
*
[https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade &quot;Council on Foreign Relations. Somaliland Parade&quot;] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade |date=20180509080323 }}
[https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab &quot;Al-Shabab. Council on Foreign Relations&quot;] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab |date=20210202020617 }}
*
[https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 &quot;Kenyan troops seize al-Shabaab base in Somalia. Anadolu Agency&quot;]
*
[https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html &quot;LDCs at a Glance | Department of Economic and Social Affairs&quot;]
*
[http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ &quot;Dinfin Mulupi. Mogadishu: East Africa's newest business destination?&quot;]
[https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199698394.001.0001 &quot;James Ker-Lindsay (2012). The Foreign Policy of Counter Secession&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ &quot;Lionel Casson (1984). Ancient Trade and Society&quot;]
&quot;Jorge Alejandro Suárez. Geopolítica de lo Desconocido: Una visión diferente de la Política International&quot;
&quot;Abdisalam M. Issa-Salwe (1996). The Collapse of the Somali State: The Impact of the Colonial Legacy&quot;
*
[https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C &quot;Lidwien Kapteijns (2012). Clan Cleansing in Somalia: The Ruinous Legacy of 1991&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=D97AEAAAQBAJ &quot;Joana Cook (2023). The Rule Is For None But Allah. Oxford University Press&quot;]
[https://books.google.com/books?id=XpdAzRYruCwC &quot;Ali Jimale Ahmed (1995). The Invention of Somalia&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=L2vXPfRsf04C &quot;I. M. Lewis &amp; Said Samatar (1999). A Pastoral Democracy&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=kREOAQAAMAAJ &quot;Anita Suleiman (1991). Somali studies: early history&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=GWjxR61xAe0C &quot;J.D. Fage (1975). The Cambridge History of Africa, Volume 3&quot;]
*
[https://archive.org/details/historyofafrican0000unse_j3c5/page/105 &quot;Peter Robertshaw (1990). A History of African Archaeology&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=lRDYAW4wXOYC &quot;D. W. Phillipson (2005). African Archaeology&quot;]
[https://books.google.com/books?id=6GFGsswTIO8C &quot;Eric Delson (2004). Encyclopedia of Human Evolution and Prehistory&quot;]
*
[https://books.google.com/books?
id=x6o4XLIKN0UC &quot;Michael D. Petraglia (2009). The Evolution of Human Populations in Arabia&quot;]
[https://books.google.com/books?id=FlL2vE_qRQ8C &quot;Raphael Chijioke Njoku (2013). The History of Somalia&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=RO4kS1IR71sC &quot;Roshen Dalal (2011). The Illustrated Timeline of the History of the World&quot;]
[https://books.google.com/books?id=M6NI2FejIuwC &quot;Phillip Briggs (2012). Somaliland&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=OP5LAAAAMAAJ &quot;Encyclopedia Americana (1965). Volume 25&quot;]
[https://archive.org/details/peoplesofthehorn007763mbp &quot;I. M. Lewis (1955). Peoples of the Horn of Africa&quot;]
*
[https://archive.org/stream/historyanddescr03porygoog#page/n180/mode/2up &quot;Leo Africanus (1526). The History and Description of Africa&quot;]
[https://books.google.com/books?id=9fAjtruUXjEC &quot;Ioan M. Lewis (1994). Blood and Bone: The Call of Kinship in Somali Society&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=zJU3AAAAIAAJ &quot;M. Th. Houtsma (1987). E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913–1936&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=eK6SBJIckIsC&amp;pg=PA17 &quot;I. M. Lewis (1999). A Pastoral Democracy&quot;]
&quot;Enrico Cerulli (1957). Somalia: Storia della Somalia. L'Islām in Somalia&quot;
*
[https://books.google.com/books?id=DNHvb6nSN-AC&amp;pg=PA79 &quot;Edward A. Alpers (2009). East Africa and the Indian Ocean&quot;]

*
[https://books.google.com/books?id=S3oyoVIIlMQC&amp;pg=PA22 &quot;Nigel Harris (2003). The Return of Cosmopolitan Capital&quot;]
&quot;Aleksi Ylönen (2023). The Horn Engaging the Gulf. Bloomsbury&quot;
*
[https://books.google.com/books?id=YUoNEQAAQBAJ &quot;S. M. Yasir Arafat (2024). Suicidal Behavior in Muslim Majority Countries&quot;]
&quot;Truhart, P. (1984). Regents of nations: systematic chronology of states. p. 72&quot;
&quot;I. M. Lewis. A pastoral democracy (1999), p. 157.&quot;
&quot;Genealogies of the Somal (1896). Eyre and Spottiswoode (London)&quot;
*
[https://books.google.com/books?id=pGkMAQAAIAAJ &quot;Roland Anthony Oliver. History of East Africa, Volume 2 (1976)&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=iMRf1RZ9zkAC &quot;Roland Anthony (2007). Somalia in Pictures&quot;]
[https://books.google.com/books?id=cereWkyNJckC &quot;Kwame Anthony Appiah &amp; Henry Louis Gates (2003). Africana&quot;]
*
[https://books.google.com/books?id=eJR3RAAACAAJ &quot;Paolo Tripodi (1999). The Colonial Legacy in Somalia&quot;]
&quot;Christopher L. Daniels (2012). Somali Piracy and Terrorism in the Horn of Africa&quot;
&quot;Mohamed Adan Sheikh (1991). Arrivederci a Mogadiscio&quot;
&quot;Kaplan Irving (1977). Area Handbook for Somalia. Volume 550&quot;
&quot;Raphael Chijioke Njoku (2013). The History of Somalia. ABC-CLIO&quot;
&quot;Muuse Yuusuf (2022). The Genesis of the Civil War in Somalia&quot;
*
[https://afjn.org/somalia-mourns-a-golden-era-as-crisis-worsens/ &quot;Somalia Mourns a 'Golden Era' as Crisis Worsens. Africa Faith and Justice Network&quot;]
*
[http://www.globalpolicy.org/component/content/article/153/26334.html &quot;Ethiopian Invasion of Somalia. Global Policy Forum&quot;]
*
[http://www.garoweonline.com/english/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=558 &quot;Somalia President, Parliament Speaker dispute over TFG term. Garowe Online&quot;]{{Dead link|date=Bisha Saddexaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*
[http://www.unhcr.org/refworld/publisher,USCIRF,,,4a4f272bc,0.html &quot;USCIRF Annual Report 2009 – The Commission's Watch List: Somalia&quot;]
*
[http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml &quot;Somalia: Guide to Puntland Election 2009. Garowe Online&quot;] {{Wayback|url=http://www.garoweonline.com/artman2/publish/Somalia_27/Somalia_Guide_to_Puntland_Election_2009_printer.shtml |date=20130928150305 }}
[http://www.unis.unvienna.org/unis/pressrels/2005/ga10386.html &quot;Opening Annual General Assembly Debate. UNIS Vienna (2005)&quot;]
[http://horseedmedia.net/2010/05/22/un-boss-urges-support-for-somalia-ahead-of-istanbul-summit/ &quot;Kamaal. UN boss urges support for Somalia. Horseed Media&quot;]
[http://kenyahighcomtz.org/?action=event-read-more.html&amp;id=1 &quot;Joint Communique – Operation Linda Nchi. Kenya High Commission&quot;] {{Wayback|url=http://kenyahighcomtz.org/?action=event-read-more.html&amp;id=1 |date=20120816100759 }}
*
[http://www.globalgovernance.eu/index.php/p-s-publications/246-new-analysis-the-somali-crisis-and-the-eu-3.html &quot;Analysis of EUCAP Nestor by the Global Governance Institute&quot;] {{Wayback|url=http://www.globalgovernance.eu/index.php/p-s-publications/246-new-analysis-the-somali-crisis-and-the-eu-3.html |date=20130402205646 }}
[https://blogs.worldbank.org/en/africacan/partnerships-and-data-sharing-enhance-delivery-of-somalia-drought-relief-afe-0624 &quot;Partnerships and Data Sharing Enhance Delivery of Somalia Drought Relief. World Bank&quot;]
*
[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html &quot;Somalia. The World Factbook (2009)&quot;] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/so.html |date=20160701194614 }}
*
[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html &quot;Coastline. The World Factbook&quot;] {{Wayback|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html |date=20170716042040 }}
*
[http://countrystudies.us/somalia/34.htm &quot;Somalia – Climate. Country Studies&quot;]
[http://www.goldmanprize.org/node/113 &quot;Fatima Jibrell. Goldman Environmental Prize&quot;]
*
[https://www.nytimes.com/2007/11/20/world/africa/20somalia.html &quot;Jeffrey Gettleman. As Somali Crisis Swells, Experts See a Void in Aid. The New York Times&quot;]
*
[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8318798.stm &quot;Islamists break Somali port truce. BBC News&quot;]
*
[https://www.theguardian.com/world/2012/sep/28/kenyan-soldiers-capture-kismayo-somalia &quot;Clar Ni Chonghaile. Kenyan troops launch beach assault on Somali city of Kismayo. The Guardian&quot;]
*
[http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html &quot;Muddassar Ahmed. Somalia rising after two decades of civil war and unrest. Al Arabiya&quot;] {{Wayback|url=http://english.alarabiya.net/views/2012/08/08/231008.html |date=20120809223608 }}
*
[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article418665.ece &quot;Jonathan Clayton. Somalia's secret dumps of toxic waste. The Times&quot;] {{Wayback|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article418665.ece |date=20110810033244 }}

 * [http://www.somalbanca.org/monetary-policy.html &quot;Central Bank of Somalia – Monetary policy&quot;] {{Wayback|url=http://www.somalbanca.org/monetary-policy.html |date=20090125062011 }}
 * [http://somalbanca.org/payment-system.html &quot;Central Bank of Somalia – Payment system&quot;] {{Wayback|url=http://somalbanca.org/payment-system.html |date=20090122232449 }}
 * [http://www.diaspora-centre.org/DOCS/UK_Somali_Remittan.pdf &quot;UK Somali Remittances Survey&quot;] {{Wayback|url=http://www.diaspora-centre.org/DOCS/UK_Somali_Remittan.pdf |date=20201109191722 }}
 * [http://www.threcorder.co.uk/content/towerhamlets/recorder/news/story.aspx?brand=REConline&amp;category=newsTowerHam&amp;tBrand=northlondon24&amp;tCategory=newstower&amp;itemid=WeED13%20Apr%202010%2010%3A02%3A08%3A730 &quot;Decades of community service recognised with award - Tower Hamlets Recorder&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110511205333/http://www.threcorder.co.uk/content/towerhamlets/recorder/news/story.aspx?brand=REConline&amp;category=newsTowerHam&amp;tBrand=northlondon24&amp;tCategory=newstower&amp;itemid=WeED13%20Apr%202010%2010%3A02%3A08%3A730 |date=20110511205333 }}
 * [http://blogs.ft.com/beyond-brics/2014/03/20/the-curious-tale-of-the-world-beating-somali-shilling/ &quot;The curious tale of the world-beating Somali shilling - Financial Times&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170815142257/http://blogs.ft.com/beyond-brics/2014/03/20/the-curious-tale-of-the-world-beating-somali-shilling/ |date=20170815142257 }}
 * [https://www.reuters.com/article/kenya-somalia-investment-idUSL6E8J8D1J20120808 &quot;Diplomat to start Somalia's first stock market - Reuters&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20150930100728/http://www.reuters.com/article/2012/08/08/kenya-somalia-investment-idUSL6E8J8D1J20120808 |date=20150930100728 }}
 * [http://www.somenergy.com/Mission-Vision.php &quot;Mission &amp; Vision - Somali Energy Company&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230522182434/http://www.somenergy.com/Mission-Vision.php |date=20230522182434 }}
 * [http://unctad.org/sections/dite_fdistat/docs/wid_cp_so_en.pdf &quot;UNCTAD: Somalia Investment Data&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160306075656/http://unctad.org/sections/dite_fdistat/docs/wid_cp_so_en.pdf |date=20160306075656 }}
 * [http://www.oilmarketer.co.uk/2007/07/18/exploration-rights-in-somalia-for-chinese-oil-giant-cnooc/ &quot;Exploration rights in Somalia for Chinese oil giant CNOOC&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20070917005212/http://www.oilmarketer.co.uk/2007/07/18/exploration-rights-in-somalia-for-chinese-oil-giant-cnooc/ |date=20070917005212 }}
 * [http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T31.HTM &quot;OPEC: World proven crude oil reserves by country&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130905210305/http://www.opec.org/library/Annual%20Statistical%20Bulletin/interactive/current/FileZ/XL/T31.HTM |date=20130905210305 }}
 * [http://www.businessweek.com/news/2013-08-08/soma-oil-and-gas-may-invest-20-million-to-survey-war-torn-somalia &quot;Soma Oil &amp; Gas May Invest $20 Million to Survey Somalia - Bloomberg&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130825065126/http://www.businessweek.com/news/2013-08-08/soma-oil-and-gas-may-invest-20-million-to-survey-war-torn-somalia |date=20130825065126 }}
 * [https://news.google.com/newspapers?id=hbVWAAAAIBAJ&amp;pg=7276,235261 &quot;Big Uranium Find Announced in Somalia - The New York Times&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200709212617/https://news.google.com/newspapers?id=hbVWAAAAIBAJ&amp;pg=7276,235261 |date=20200709212617 }}
 * [https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf &quot;International Uranium Resources Evaluation Project (IUREP) - Somalia Report&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200119113709/https://inis.iaea.org/collection/NCLCollectionStore/_Public/40/087/40087878.pdf |date=20200119113709 }}
 * [http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 &quot;Long Forgotten Uranium Bonanza Rediscovered - MarketWatch&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140517211900/http://www.marketwatch.com/story/long-forgotten-uranium-bonanza-rediscovered-kilimanjaro-unleashes-somalia-uranium-exploration-initiative-2014-04-15-71733149 |date=20140517211900 }}
 * [https://www.reuters.com/article/world/somalia-business-keen-to-join-forces-for-peace-idUSTRE64M158/ &quot;Somalia business keen to join forces for peace - Reuters&quot;]
 * [https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704608104575220570113266984 &quot;Telecom Firms Thrive in Somalia Despite War - The Wall Street Journal&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170718221707/https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704608104575220570113266984 |date=20170718221707 }}
 * [http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/features/2012/12/11/feature-01 &quot;Radio and electronic media edge out newspapers in Somalia - Sabahi&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20121213045204/http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/features/2012/12/11/feature-01 |date=20121213045204 }}
 * [http://www.soregistry.so/ &quot;SO Registry - Official .so Domain&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141031021901/http://www.soregistry.so/ |date=20141031021901 }}
 * [http://news.upu.int/no_cache/nd/international-mail-services-officially-resume-in-somalia/ &quot;International mail services officially resume in Somalia - UPU&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20131109172506/http://news.upu.int/no_cache/nd/international-mail-services-officially-resume-in-somalia/ |date=20131109172506 }}
 * [https://www.bbc.com/news/world-africa-29606447?print=true &quot;Somalia's government launches postal service - BBC News&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20220103224919/https://www.bbc.com/news/world-africa-29606447?print=true |date=20220103224919 }}
 * [http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/newsbriefs/2012/11/01/newsbrief-06 &quot;New tourism ministry under construction in Garowe - Sabahi&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20160304042703/http://sabahionline.com/en_GB/articles/hoa/articles/newsbriefs/2012/11/01/newsbrief-06 |date=20160304042703 }}
 * [http://somta.so/ &quot;Somali Tourism Association (SOMTA)&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20190123131425/http://somta.so/ |date=20190123131425 }}
 * [http://goobjoog.com/english/?p=12161 &quot;South West State to renovate Government Hotels - Goobjoog&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20230411145528/https://goobjoog.com/english/?p=12161 |date=20230411145528 }}
 * [https://travelmaps.state.gov/TSGMap/ &quot;Travel Advisory: Somalia - Travel.State.Gov&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20200311235850/https://travelmaps.state.gov/TSGMap/?extent=32.829980986%2C-1.783760626%2C59.54518237%2C12.077308381 |date=20200311235850 }}
 * [http://laanta.net/2012/07/24/somalia-to-revive-national-airline-after-21-years/ &quot;Somalia to revive national airline after 21 years - Laanta&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20141102150005/http://laanta.net/2012/07/24/somalia-to-revive-national-airline-after-21-years/ |date=20141102150005 }}
 * [http://www.keydmedia.net/en/news/article/the_long_awaited_somali_airlines_is_coming_back/ &quot;The long awaited Somali Airlines is Coming Back! - Keydmedia Online&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20131202231315/http://www.keydmedia.net/en/news/article/the_long_awaited_somali_airlines_is_coming_back/ |date=20131202231315 }}
 * [https://data.worldbank.org/country/SO &quot;World Bank Open Data: Somalia&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20231130043543/https://data.worldbank.org/country/SO |date=20231130043543 }}
 * [https://somalia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf &quot;UNFPA: Population Estimation Survey of Somalia 2014&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20170804014649/http://somalia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population-Estimation-Survey-of-Somalia-PESS-2013-2014.pdf |date=20170804014649 }}
 * [http://webdev.cal.org/development/co/bantu/sbpeop.html &quot;The Somali Bantu: Their History and Culture&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20140416191857/http://webdev.cal.org/development/co/bantu/sbpeop.html |date=20140416191857 }}
 * [http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf &quot;The Global Religious Landscape - Pew Research Center&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20130806002044/http://www.pewforum.org/files/2012/12/globalReligion-full.pdf |date=20130806002044 }}
 * [http://www.wes.org/ca/wedb/somalia/soedov.htm &quot;Somalia – Education Overview - WES&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20110511075522/http://www.wes.org/ca/wedb/somalia/soedov.htm |date=20110511075522 }}
 * [http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html &quot;The State Of The World's Midwifery - UNFPA&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20120120184853/http://www.unfpa.org/sowmy/report/home.html |date=20120120184853 }}
 * [https://www.britannica.com/place/Somalia &quot;Somalia&quot;] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }}
 * [https://ethnomed.org/resource/report-on-somali-diet/ &quot;Report on Somali Diet&quot;]
 * [https://hooyoshouse.medium.com/exploring-the-aromatic-world-of-traditional-somali-spice-blends-3ab93879b74e &quot;Exploring the Aromatic World of Traditional Somali Spice Blends&quot;]
 * [https://www.deliciousisrael.com/blog/lahoh &quot;Yemenite Lahoh (Lachoch)&quot;]
 * [http://xawaash.com/?p=1548 &quot;Somali Anjero (Canjeero) Anjero Somali | Xawaash.com&quot;] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=1548 |date=20231004063819 }}
 * [http://journals.sagepub.com/doi/10.5367/000000007780223669 &quot;Role of Camels ( Camelus Dromedarius ) in the Traditional Lifestyle of Somali Pastoralists in Northern Kenya&quot;]
 * [http://xawaash.com/?p=5892 &quot;Somali Rice Pilaf (Bariis Maraq) Riz Pilaf Somali البيلاف الصومالي&quot;] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=5892 |date=20230923064942 }}
 * [https://www.saveur.com/how-lasagna-landed-africa/ &quot;How Lasagna Landed in Africa&quot;]
 * [https://www.vice.com/en/article/spaghetti-and-bananas-is-somali-comfort-food/ &quot;Spaghetti and Bananas Is Somali Comfort Food&quot;]
 * [https://www.cafedirect.co.uk/shop/the-history-of-coffee/ &quot;The History of Coffee&quot;]
 * [https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&amp;q=harar &quot;Aden Under British Rule, 1839–1967&quot;]
 * [https://www.mysomalifood.com/qahwe/ &quot;Qahwe&quot;]
 * [https://archive-stories.com/Halwa-Mahyawa-and-Multiple-Registers-of-Life-in-the-Gulf &quot;Halwa, Mahyawa and Multiple Registers of Life in the Gulf&quot;]
 * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html &quot;1981 African Championship for Men&quot;] {{Wayback|url=http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html |date=20090907182902 }}
 * [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ &quot;Somalia moves forward at world Taekwondo&quot;] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }}
 * [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ &quot;Great Victory for Malta in K1 Kickboxing&quot;]
 * [https://www.britannica.com/place/Somalia &quot;Somalia&quot;] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }}
 * {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|pp=170–1}}
 * {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|p=109}}
 * [https://ethnomed.org/resource/report-on-somali-diet/ &quot;Report on Somali Diet&quot;]
 * [https://hooyoshouse.medium.com/exploring-the-aromatic-world-of-traditional-somali-spice-blends-3ab93879b74e &quot;Exploring the Aromatic World of Traditional Somali Spice Blends&quot;]
 * [https://www.deliciousisrael.com/blog/lahoh &quot;Yemenite Lahoh (Lachoch)&quot;]
 * {{Harvnb|Diriye Abdullahi|2001|page=113}}
 * [http://xawaash.com/?p=1548 &quot;Somali Anjero (Canjeero) Anjero Somali | Xawaash.com&quot;] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=1548 |date=20231004063819 }}
 * [http://journals.sagepub.com/doi/10.5367/000000007780223669 &quot;Role of Camels ( Camelus Dromedarius ) in the Traditional Lifestyle of Somali Pastoralists in Northern Kenya&quot;]
 * [http://xawaash.com/?p=5892 &quot;Somali Rice Pilaf (Bariis Maraq) Riz Pilaf Somali البيلاف الصومالي&quot;] {{Wayback|url=http://xawaash.com/?p=5892 |date=20230923064942 }}
 * [https://www.saveur.com/how-lasagna-landed-africa/ &quot;How Lasagna Landed in Africa&quot;]
 * [https://www.vice.com/en/article/spaghetti-and-bananas-is-somali-comfort-food/ &quot;Spaghetti and Bananas Is Somali Comfort Food&quot;]
 * [https://www.cafedirect.co.uk/shop/the-history-of-coffee/ &quot;The History of Coffee&quot;]
 * [https://books.google.com/books?id=cscbDgqCsOMC&amp;q=harar &quot;Aden Under British Rule, 1839–1967&quot;]
 * [https://www.mysomalifood.com/qahwe/ &quot;Qahwe&quot;]
 * [https://archive-stories.com/Halwa-Mahyawa-and-Multiple-Registers-of-Life-in-the-Gulf &quot;Halwa, Mahyawa and Multiple Registers of Life in the Gulf&quot;]
 * {{Cite book |last=Abdullahi |first=Mohammed |title=Culture and Customs of Somalia (Culture and Customs of Africa) |publisher=Greenwood Press |date=2012 |isbn=9780313313332 |pages=98–99}}
 * [https://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html &quot;1981 African Championship for Men&quot;] {{Wayback|url=http://archive.fiba.com/pages/eng/fa/event/p/cid/AFMSM/sid/2399/_/1981_African_Championship_for_Men/index.html |date=20090907182902 }}
 * [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ &quot;Somalia moves forward at world Taekwondo&quot;] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }}
 * [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ &quot;Great Victory for Malta in K1 Kickboxing&quot;]
 * [https://www.britannica.com/place/Somalia &quot;Somalia - Britannica&quot;] {{Wayback|url=https://www.britannica.com/place/Somalia |date=20211112230316 }}
 * [https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ &quot;De Facto States Unbound – PONARS Eurasia&quot;] {{Wayback|url=https://www.ponarseurasia.org/de-facto-states-unbound/ |date=20221014163003 }}
 * {{cite book |last1=Ker-Lindsay |first1=James |title=The Foreign Policy of Counter Secession |date=2012 |isbn=978-0-19-969839-4 |pages=58–59}}
 * [https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ &quot;Ancient Trade and Society - Lionel Casson&quot;] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=9iu6AAAAIAAJ |date=20160805112006 }}
 * {{cite book|last1=Suárez|first1=Jorge Alejandro|title=Geopolítica de lo Desconocido|isbn=979-8393720292|page=227}}
 * {{Harvnb|Laitin|1977|p=8}}
 * {{cite book|author=Abdisalam M. Issa-Salwe|title=The Collapse of the Somali State|year=1996|isbn=1-874209-91-X|pages=34–35}}
 * [https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C&amp;pg=PA84 &quot;Clan Cleansing in Somalia: The Ruinous Legacy of 1991&quot;] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=PBvfTmzsZ-0C&amp;pg=PA84 |date=20230207231426 }}
 * [https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade &quot;Council on Foreign Relations - Somaliland&quot;] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180509080323/https://www.cfr.org/backgrounder/Somaliland_Parade |date=20180509080323 }}
 * [https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/africa/24somalia.html &quot;Harvard-Educated Technocrat Chosen as Somalia Premier - NYT&quot;] {{Wayback|url=https://www.nytimes.com/2011/06/24/world/africa/24somalia.html |date=20181128005934 }}
 * [[suspicious link removed] &quot;Ethiopian Invasion of Somalia, US Warlordism &amp; AU Shame&quot;]
 * [https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/09546553.2016.1165213 &quot;The Evolution of Political Violence: The Case of Somalia's Al-Shabaab&quot;]
 * {{Cite book |title=The Rule Is For None But Allah |publisher=Oxford University Press |year=2023 |isbn=9780197690390 |page=111}}
 * [[suspicious link removed] &quot;The Production of Somali Conflict and the Role of Internal and External Actors&quot;]
 * [https://www.theguardian.com/world/2008/dec/29/somali-president-resigns &quot;Somali president resigns amid power struggle - The Guardian&quot;]
 * [http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ &quot;Moderate Islamist picked as Somali president - CNN&quot;] {{Wayback|url=http://edition.cnn.com/2009/WORLD/africa/01/31/somalia.election.president/ |date=20090202115625 }}
 * [https://www.bbc.com/news/world-africa-16979440 &quot;Somalia's al-Shabab join al-Qaeda - BBC News&quot;]
 * [https://www.bbc.com/news/world-africa-54690561 &quot;Somalia conflict: Al-Shabab 'collects more revenue than government'&quot;] {{Wayback|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-54690561 |date=20220928121250 }}
 * [https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab &quot;Al-Shabab - Council on Foreign Relations&quot;] {{Wayback|url=https://www.cfr.org/backgrounder/al-shabab |date=20210202020617 }}
 * [https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 &quot;Kenyan troops seize al-Shabaab base in Somalia - Anadolu Agency&quot;] {{Wayback|url=https://www.aa.com.tr/en/world/kenyan-troops-seize-al-shabaab-base-in-somalia/455875 |date=20230930234435 }}
 * [http://news.xinhuanet.com/english/indepth/2012-08/02/c_131757152.htm &quot;Somalia's newly-endorsed constitution widely hailed&quot;] {{Wayback|url=http://news.xinhuanet.com/english/indepth/2012-08/02/c_131757152.htm |date=20131007224547 }}
 * [http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ &quot;Mogadishu: East Africa's newest business destination?&quot;] {{Wayback|url=http://www.howwemadeitinafrica.com/mogadishu-east-africas-newest-business-destination/17661/ |date=20120627101741 }}
 * [https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html &quot;LDCs at a Glance - United Nations&quot;] {{Wayback|url=https://www.un.org/development/desa/dpad/least-developed-country-category/ldcs-at-a-glance.html |date=20220329160054 }}
 * [http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ &quot;Somalia moves forward at world Taekwondo&quot;] {{Wayback|url=http://horseedmedia.net/2013/03/06/somalia-moves-forward-at-world-taekwondo-pictures/ |date=20131022175949 }}
 * [http://www.independent.com.mt/articles/2010-02-10/others/great-victory-for-malta-in-k1-kickboxing-270164/ &quot;Great Victory for Malta in K1 Kickboxing&quot;]

==Xiriirinta dibadda==
{{Library resources box}}
* [https://www.ifs.du.edu/ifs/frm_CountryProfile.aspx?Country=SO Saadaasha Horumarka Muhiimka ah ee Soomaaliya] laga helay [[International Futures]]

=== Dawladda ===
* [https://www.somalia.gov.so Albaabka rasmiga ah ee dowladda] – albaabka u furmaya bogagga dowladda
* [https://villasomalia.gov.so/en Madaxtooyada] {{Wayback|url=https://villasomalia.gov.so/en |date=20250715221010 }} – bogga rasmiga ah ee madaxweynaha Soomaaliya
* [https://opm.gov.so Ra’iisul Wasaaraha] – bogga rasmiga ah ee ra’iisul wasaaraha Soomaaliya
* [https://senate.gov.so Aqalka Sare] – bogga rasmiga ah ee Aqalka Sare ee Soomaaliya
* [http://www.parliament.gov.so Baarlamaanka] – bogga rasmiga ah ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya
* [https://nbs.gov.so Xog-ururin] – bogga rasmiga ah ee Xafiiska Qaranka ee Xog-ururinta Soomaaliya

=== Taariikh ===
* [https://www.somalia.gov.so/about-somalia &quot;Taariikh&quot;] – Taariikhda Soomaaliya ee bogga Dowladda Federaalka Soomaaliya

=== Dalxiis ===
* [https://tourism.gov.so Waaxda Dalxiiska] – bogga rasmiga ah ee Waaxda Dalxiiska, Wasaaradda Warfaafinta, Dhaqanka &amp; Dalxiiska

=== Khariidado ===
* {{Wikiatlas}}
* {{Osmrelation-inline|192799}}
{{Navboxes
|list =
{{Midowga Afrika}}
}}
{{Coord|10|N|49|E|display=title}}
{{Subject bar|Soomaaliya|Afrika|Dalalka|auto=yes|voy=Soomaaliya}}
{{Authority control}}
&lt;!-- ugu hooseeya per [[WP:SUBCAT]] - hoosaadka dalalka ee hoostaga qaybaha gobolka --&gt;</text>
      <sha1>tsk5i71e2jv8w72cxnf5b8oo3cjbs9l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cabdiraxmaan cabdilaahi ismaaciil Saylici</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41546</id>
    <revision>
      <id>300250</id>
      <parentid>274359</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T19:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Abdishakur Gande</username>
        <id>32580</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Cabdiraxmaan Saylici - MADAXWEYNE KU XIGAANKII 5-AAD IYO 6-AAD EE JAMHUURIYADDA SOMALILAND.</comment>
      <origin>300250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="128" sha1="23elu5m6hfsrbkmc40dw9idtvlbyud6" xml:space="preserve">'''MADAXWEYNE KU XIGAANKII 5-AAD IYO 6-AAD EE JAMHUURIYADDA SOMALILAND.'''

____________________________________________________</text>
      <sha1>23elu5m6hfsrbkmc40dw9idtvlbyud6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Memoona Qudoos</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43395</id>
    <revision>
      <id>300258</id>
      <parentid>295932</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T21:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-37274-77</username>
        <id>46283</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7442" sha1="5oghq3gj38puh0oer7yv3512hnefiva" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name               = Memoona Qudoos
| image              =
| alt                =
| caption            =
| native_name        =
| native_name_lang   =
| birth_name         = Memoona Qudoos Butt
| birth_date         = {{birth date and age|1992|8|15|df=y}}
| birth_place        = [[Rawalpindi]], [[Pakistan]]
| education          = [[Jaamacadda Islaamiga Caalamiga ah, Islamabad]]
| occupation         = {{Hlist | Jilaa | Model}}
| years_active       = 2016 – hada
| spouse             = {{marriage|Sohail|2019}}
| children           =
}}
'''Memoona Qudoos''' (dhashay 15 August 1995) waa atariisho iyo moodoow Pakistani ah. Waxay caan ku tahay doorkeeda bandhigyada telefishinka sida GT Road, Guddu, Farq, Nikah, Kalank, Umm-e-Haniya, iyo Jaisay Aapki Marzi.

==Nolosha hore==
Memoona waxay ku dhalatay Islamabad waxayna waxbarashadeeda ku dhameysatay Mass Communication Jaamacadda Caalamiga ah ee Islaamka, Islamabad . 
==Xirfad==
Intii ay wax baranaysay waxay xiisaynaysay jihaynta, soo saarista, qoraalka qoraalka iyo habaynta muuqaalka ka dib waxay tababar ku qaadatay PTV in muddo ah ka hor intaysan u wareegin Karachi Sannadkii 2016 waxay bilawday inay u shaqeyso sidii moodal loogu talagalay noocyada moodada iyo xayaysiisyada. Isla sannadkaas waxa loo soo bandhigay riwaayado badan oo ay agaasimayaashu sameeyeen
Sanadkii 2017 jilaaga Aijaz Aslam waxa uu u soo bandhigay door ku saabsan soo saaristiisa riwaayadeed ee Chaiyeh Thora Pyar taaso ay ka aqbashay waxayna samaysay doorka Saba; Ka dib, atariishada Javeria Saud waxay ku jishay riwaayadda Mohabbat Zindagi oo ay ku samaysay doorka Saba waxay heshay faallooyin wanaagsan Riwaayadihii badnaa ee markii danbe ka shaqeeyay waxaa ka mid ahaa Umm-e-Haniya , Kyunke Ishq Baraye Farookht Nahi , GT Road iyo Siyani  Sannadkii 2020 waxay ka shaqeysay riwaayad Turki ah Khuda Gawah waxayna sidoo kale baratay luqadda Turkiga doorkeeda Waxay sidoo kale ka shaqeysay riwaayadaha Marz-e-Ishq , Guddu , Farq , Behroop , Nikah iyo Agar Tum Mere Hote . Waxay kaloo ka soo muuqatay riwaayadaha Ziddi , Kalank , Makafaat Season 5 , Yehi to Pyar Hai iyo Sukoon . Sanadkii 2023 waxay ka shaqeysay riwaayadda Jaisay Aapki Marzi taasoo ay ku sameysay doorka Shehna waxaa Director ka ah Saba Hameed waxaana qortay Naila Zehra Jafri.
==Nolosha gaarka ah==
Waxay guursatay Sohail ganacsade sannadkii 2019.
==Filmography==
===Telefishanka===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot;|Sanadka 
! scope=&quot;col&quot;|Ciwaanka 
! scope=&quot;col&quot;|Doorka 
! scope=&quot;col&quot;|Shabakada 
|-
|2017
| ''Chaiyeh Thora Pyar''
| Saba
| [[Play Entertainment]] 
|-
|2017
| ''Mohabbat Zindagi Hai''
| Beena
| [[Express Entertainment]] 
|-
|2018
| ''[[Umm-e-Haniya]]''
| Shazia
| [[Geo Entertainment]]
|-
|2018
| ''Kyunke Ishq Baraye Farokht Nahi''
| Shanzay
| [[A-Plus TV|A-Plus]] 
|-
|2019
| ''[[Mazaaq Raat]]''
| Herself
| [[Dunya News]]
|-
|2019
| ''[[GT Road (TV series)|GT Road]]''
| Feroza
| [[A-Plus TV|A-Plus]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://dailypakistan.com.pk/15-Oct-2019/1034393|title=ڈرامہ سیریل&quot;جی ٹی روڈ&quot;کل سے نجی ٹی وی پر آن ائیر ہوگی|website=Daily Pakistan|date=8 May 2020|access-date=21 Bisha Tobnaad 2025|archive-date=12 Bisha Saddexaad 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250312081036/https://dailypakistan.com.pk/15-Oct-2019/1034393|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.roznama92news.com/%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%81-%D8%B3%DB%8C%DA%A9%D9%88-%D9%86-%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%DB%8C|title=ڈرامہ سیریز&quot;جی ٹی روڈ16&quot; اکتوبر کو آن ائیر ہوگی|website=Daily 92 News|date=4 July 2021}}&lt;/ref&gt;
|-
|2019
| ''[[Mazaaq Raat]]''
| Herself
| [[Dunya News]]
|-
|2020
| ''Khuda Gawah''
| Momina
| [[Geo TV]] 
|-
|2020
| ''Taron Sey Karen Batain''
| Herself
| [[GNN (Pakistani TV channel)|GNN]]
|-
|2020
| ''[[Mazaaq Raat]]''
| Herself
| [[Dunya News]]
|-
|2021
| ''Marz-e-Ishq''
| Aniya
| SAB TV 
|-
|2021
| ''Taron Sey Karen Batain''
| Herself
| [[GNN (Pakistani TV channel)|GNN]]
|-
|2022
| ''Siyani''
| Maira
| [[Geo Entertainment]]
|-
|2022
| ''[[Guddu (TV series)|Guddu]]''
| Sharmeen
| [[Geo TV]]
|-
|2022
| ''Farq''
| Faryal
| [[Geo Entertainment]]
|-
|2023
| ''Nikah''
| Maham
| [[Geo TV]]
|-
|2023
| ''Agar Tum Mere Hote''
| Sundus
| LTN Family
|-
|2023
| ''[[Makafaat (TV series)|Makafaat Season 5]]''
| Sehrish
| [[Geo Entertainment]]
|-
|2023
| ''Behroop''
| Khalida
| [[Geo Entertainment]]
|-
|2023
| ''Sotailay''
| Tania
| [[Pakistan Television Corporation|PTV]]
|-
|2023
| ''Ziddi''
| Samra
| Aan TV
|-
|2023
| ''Kalank''
| Sheena
| [[Geo Entertainment]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bolnews.com/latest/2023/08/hira-mani-junaid-khan-to-feature-in-a-drama-together/|title=Hira Mani &amp; Junaid Khan to feature in a drama together|website=BOL News|date=19 August 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
| ''Yehi to Pyar Hai''
| Natasha
| [[A-Plus TV|A-Plus]]
|-
|2023
| ''[[Jaisay Aapki Marzi]]''
| Shehna
| [[ARY Digital]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://arynews.tv/dur-e-fishan-saleem-on-new-serial-jaisay-aapki-marzi/|title=Talk about marzi, consent: Dur-e-Fishan Saleem on her new serial|website=ARY News|date=24 August 2023}}&lt;/ref&gt;
|-
|2023
| ''Mein Kahani Hun''
| Sophie
| [[Express Entertainment]]
|-
|2023
| ''Sukoon''
| Natasha
| [[ARY Digital]]
|-
|2024
| ''Raaz''
| Mysterious girl
| Green Entertainment
|-
|2024
| ''[[Dikhawa|Dikhawa Season 5]]''
| Areeba
| [[Geo Entertainment]]
|-
|2024
| ''Dao''
| Nisha
| [[Geo Entertainment]]
|-
|2024
| ''Meri Shahzadiyan''
| Tehseen
| [[BOL Network|BOL Entertainment]]
|-
|2024
| ''Barat Nahi Aaii''
| Hoor
| Set Entertainment
|-
|2024
| ''Tauba''
| Shazia
| [[Geo Entertainment]]
|-
|2025
| ''Ishq Mubarak''
| Nasreen 
| Set Entetainment
|-
|2025
| ''Sehan''
| Seemi
| [[Pakistan Television Corporation|PTV]]
|-
|2025
| ''Ism-e-Yaraan''
| Tania
| [[Hum TV]]
|}
===Taxanaha shabakada===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;text-align: center;&quot;
! scope=&quot;col&quot;|Sanadka 
! scope=&quot;col&quot;|Ciwaanka 
! scope=&quot;col&quot;|Doorka 
! scope=&quot;col&quot;|Shabakada 
|-
|2023
| ''Mor Chaal''
| Ramsha
| Green Entertainment
|}
=== Filim ===
{| class=&quot;wikitable sortable plainrowheaders&quot;
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
! scope=&quot;col&quot;|Year
! scope=&quot;col&quot;|Title
! scope=&quot;col&quot;|Role
|-
|2018
| ''DNC''
| Mother
|-
|2023
| ''Dil Punjabi''
| Saira
|-
|2023
| ''Nageena''
| Nageena
|-
|TBA
| ''Love in London''
|TBA
|}
==Tixraac==
[https://www.youtube.com/watch?v=oOdSL_6xXws &quot;The Night Show with Ayaz Samoo | Memoona Qudoos&quot;]

[https://www.roznama92news.com/%D8%B1%D8%A7%D9%85-%D8%AC%DB%8C-%DB%8C%D8%A7%D8%A8 &quot;ڈرامہ &quot;جی ٹی روڈ&quot; ٹی وی ناظRIN کی توجہ حاصل کرنی میں KAamiab»]

[https://arynews.tv/dur-e-fishan-saleem-reacts-jaisay-aapki-marzi-reviews/ &quot;Mar walba waan ooyaa...&quot;: Dur-e-Fishan Saleem wuxuu ka falceliyaa 'Jaisay Aapki Marzi' faallooyinka&quot;]

[https://urdu.arynews.tv/dur-e-fishan-saleems-goofy-pictures-go-viral/ &quot; درفشاں سليم نو کرای که ساحل سے تصویر شيئر کردیں&quot;]

[https://www.bolnews.com/latest/2023/08/hira-mani-junaid-khan-to-feature-in-a-drama-together/ &quot;Hira Mani &amp; Junaid Khan oo ay wada jilayaan riwaayad]

[https://arynews.tv/dur-e-fishan-saleem-on-new-serial-jaisay-aapki-marzi/ &quot;Ka hadal marzi, ogolaanshaha: Dur-e-Fishan Saleem on her new serial&quot;]{{Reflist}}
==Xiriirinta dibadda==
[[imdbname:14923549|Memoona Qudoos]] ee [[Internet Movie Database|IMDb]]</text>
      <sha1>5oghq3gj38puh0oer7yv3512hnefiva</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Zikhona Mda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45991</id>
    <revision>
      <id>300204</id>
      <parentid>292210</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2232" sha1="9e1u01jvtew1xadcdnm6i2zxyfh5ze2" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name          = Zikhona Mda 
| other_names   = 
| image         = 
| image_size    = 
| alt           = 
| caption       = 
| birth_date    = 11 March
| birth_name    = Zikhona Mda
| birth_place   = [[Cape Town]], South Africa
| death_date    = 
| death_place   = 
| resting_place = 
| resting_place_coordinates = &lt;!-- {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --&gt;
| nationality   = 
| alma_mater    = 
| education     = 
| height        = 1.65m
| years_active  = 2003–hadda
| known_for     = 
| spouse        = 
| children      = 
| awards        = 
| father        = 
| mother        = 
| relatives     = 
| signature     = 
| website       =
| footnotes     = 
| occupation    = Jilaa, Farshaxan cod-badan, Naqshadeeye moodada, Qoraa Qoraa, Isuduwaha Waxsoosaarka
}}
'''Zikhona Mda''' (dhashay 11 Maarso) waa atariisho Koonfur Afrikaan ah, farshaxan cod-baahiye ah, naqshadeeye moodada iyo macallin yoga ah Waxaa si fiican loogu yaqaanaa doorarka filimada sida; Nabadgelyo Bafana , Vagrant Queen iyo Amaza . Waxay sidoo kale u shaqeysaa qoraa qoraal iyo isku-duwaha wax soo saarka. 
==Xirfad==
Sannadkii 2004, waxay ka soo muuqatay xilli ciyaareedkii afraad ee taxanaha riwaayadda SABC1 ee Interrogation Room iyadoo doorkeeda &quot;Nthati&quot; ku lahayd qayb ka mid ah. Sannadkii 2007, waxay ku biirtay taxanaha riwaayadda SABC1 ee Divers Down iyadoo doorkeeda &quot;Buhle&quot;. Isla sannadkaas, waxay jishay filimkii ugu caansanaa ee Goodbye Bafana iyadoo doorkeeda &quot;Zenani Mandela&quot;. Sannadkii 2008, waxay jishay xilli ciyaareedkii saddexaad ee taxanaha riwaayadda isboortiga ee e.tv ee Shooting Stars waxayna jishay doorka &quot;Lehle&quot;. Sannadkii 2009, waxay jishay doorka &quot;Zoliswa&quot; ee taxanaha riwaayadda SABC1 ee Montana . Waxay markii dambe dib u soo celisay doorkeedii taxanaha sababtoo ah caannimadiisa
==Tixraac==
[https://www.presentersearchon3.com/articles/top-10-finalist-zikhona-mda/72 &quot;Tobanka ugu Sareeya ee ugu Dambeeyay Zikhona Mda&quot;] {{Wayback|url=https://www.presentersearchon3.com/articles/top-10-finalist-zikhona-mda/72 |date=20250223061043 }}

[https://zalebs.com/top-of-the/zikhona-mda/presentersearchon3-zikhona-mda-speaks-her-elimination &quot;#PresenterSearchOn3: Zikhona Mda waxay ka hadashay sidii loo tirtiray&quot;]</text>
      <sha1>9e1u01jvtew1xadcdnm6i2zxyfh5ze2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wadi El Rayan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47905</id>
    <revision>
      <id>300144</id>
      <parentid>299363</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:27:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5802" sha1="37baocwsj1fgnfeft3xu8d6r9cre82g" xml:space="preserve">{{Infobox protected area
| name = Wadi El Rayan
| image = Wadi El-Rayyan, Fayoum, Egypt (3).jpg
| image_alt = 
| image_caption = Harada Wadi El Rayan
| image_size = 
| image_map = 
| map_alt = 
| map_caption = 
| map_width = 
| location = [[Faiyum Governorate|Gobolka Faiyum]], [[Masar]]
| nearest_city = 
| coordinates = {{coord|29|08|52|N|30|23|33|E|type:landmark|display=inline,title}}
| coords_ref = 
| area = {{convert|175790|ha}}
| refnum = 
| visitation_num = 
| visitation_year = 
| governing_body = 
| url = 
| module = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = Wadi El Rayan Protected Area
 | designation1_date = 4 Juun 2012
 | designation1_number = 2041&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Wadi El Rayan Protected Area|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2041|accessdate=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
}}
'''Wadi El Rayan''' waa [[Egyptian Protectorate|goob la ilaaliyo]] oo dabiici ah oo ku taal [[Faiyum Governorate|Gobolka Faiyum]], [[Masar]], taas oo hoos timaada kormeerka [[Ministry of Environment (Egypt)|Wasaaradda Arrimaha Deegaanka]].

== Taariikh ==
Wadi el Rayan waxaa lagu xusay [[Coptic literature|suugaanta Coptiga]] iyadoo ah '''Pilihēy''' ({{Langx|cop|ⲡⲓⲗⲓϩⲏⲩ|lit=leh faa'iido, waxtar}}),&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Heuser |first=Gustav |url=https://books.google.com/books?id=KIdFkffOY7sC |title=Die koptischen Personennamen ägyptischen Ursprungs ... |date=1929 |publisher=Dietrich |pages=23 |language=de}}&lt;/ref&gt; haro cusbo leh oo dhinaca galbeed ka xigta [[Monastery of Saint Samuel the Confessor|Kalamoun]] halkaas oo [[Samuel the Confessor]] uu jeclaa inuu nasto.&lt;ref&gt;{{Cite book |last=Stefan |first=Timm |title=Das christlich-koptische Agypten in arabischer Zeit |year=1988 |pages=2923}}&lt;/ref&gt;

==Juqraafiga==
[[File:وادى الريان الفيوم.jpg|thumb|Shatellada biyaha ee u dhexeeya harooyinka sare iyo hoose ee Wadi el-Raiyan, Masar]]

Dooxada Wadi El-Rayan waa aag dhan {{Convert|1759|km2|abbr=on}}, oo {{Convert|113|km2|abbr=on}} ay yihiin jidhka biyaha ee ugu waaweyn ee harooyinka Wadi El Rayan. Waxay ku taallaa qiyaastii {{Convert|65|km|abbr=on}} koonfur-galbeed ee magaalada [[Faiyum]] iyo {{Convert|80|km|abbr=on}} galbeedka [[Nile|Webiga Niil]]. Wadi-ga waxaa loo isticmaali jiray harooyin dadku sameeyeen oo ka yimid bullaacadaha beeraha taasoo ka dhigtay kaydka laba haro oo kala duwan oo Wadi El Rayan ah. Kaydka waxaa ka kooban haro sare oo dhan {{Convert|50.90|km2|abbr=on}} iyo haro hoose oo dhan {{Convert|62.00|km2|abbr=on}}, iyadoo [[waterfalls|shatellada biyaha]] ay u dhexeeyaan labada. [[spring (hydrosphere)|Isha]] dhexdooda, waxaa jira saddex [[Mineral spring|ilood oo baaruud ah]] oo ku yaalla dhinaca koonfureed ee harada hoose, oo leh [[sand dunes|buuraha ciidda]] oo aad u ballaaran. Shatellada biyaha ee Wadi El Rayan waxaa loo tixgeliyaa inay yihiin kuwa ugu waaweyn [[Masar]].

Koonfurta iyo koonfur-bari ee ilo biyoodyada waa Gabal Manqueer Al Rayan, halkaas oo laga helo fossils badda iyo haraaga qadiimiga ah. Gabal Madwera, oo u dhow harada hoose, waxaa loo yaqaanaa samaynta buuraha ciidda ee ballaaran.

==Cilmi baarista==
Dhinaca waqooyi-galbeed waa [[Wadi El Hitan]], oo ah goob la ilaaliyo oo ka kooban [[fossil|harrowga]] nibiriga dabar-go'ay&lt;ref name=&quot;Wadi El Hitan&quot;&gt;{{cite web|title=12 - Wadi El-Rayan Protected Area in Fayoum Governorate|url=http://www.eeaa.gov.eg/en-us/topics/nature/protectorates/protectoratesdescription.aspx|website=Ministry of Environment Environmental Affairs Protectorate|publisher=Ministry of Environment Egypt|accessdate=23 May 2018|archive-date=29 Bisha Sideedaad 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829071334/http://www.eeaa.gov.eg/en-us/topics/nature/protectorates/protectoratesdescription.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; oo ay ku jirto ''[[Tutcetus|Tutcetus rayanensis]]'', oo loogu magac daray aaggan sannadkii 2023.&lt;ref name=A23&gt;{{Cite journal|last1=Antar|first1=M.S.|last2=Glaohar|first2=A.S.|last3=El-Desouky|first3=H.|last4=Seiffert|first4=E.R.|last5=El-Sayed |first5=S. |last6=Claxton|first6=A.G.|last7=Sallam| first7=H.M.|year=2023|title=A diminutive new basilosaurid whale reveals the trajectory of the cetacean life histories during the Eocene.|journal=Commun Biol |volume=6|issue=707|page=707 |doi=10.1038/s42003-023-04986-w |pmid=37563270 |pmc=10415296 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==Dhirta iyo xayawaanka==
Dhirtu waxay ku kooban tahay aagagga u dhexeeya buuraha ciidda ee ku xeeran ilaha biyaha iyo saldhigga buuraha ciidda waaweyn. Daboolka dhirtu wuxuu ka kooban yahay 13 nooc oo dhirta sanadlaha ah iyo tiro yar oo ah ''[[Calligonum comosum]]'' iyo ''[[Zygophyllum album]]''.

Wadi El Rayan waxay hoy u tahay mid ka mid ah dadka dunida ee yar ee hadhay ee [[rhim gazelle|slender-horned gazelle]] oo halis ugu jira dabar-go'. [[dorcas gazelle]] weli waxaa laga helaa aagga tiro yar halka labada [[fennec fox]] iyo [[Rüppell's fox]] ay yihiin kuwo naadir ah. Waxaa jira 11 nooc oo xamaarato ah, 9 nooc oo naasley ah, 13 nooc oo [[Bird migration|shimbiraha deegaanka]] ah iyo 26 nooc oo [[Bird migration|shimbiraha socdaalka]] iyo [[Vagrancy (biology)|shimbiraha kale]].

==Sidoo kale eeg==
*[[Bahr Yussef]]
*[[Crocodilopolis]]
*[[Faiyum]]
*[[Lake El Rayan]]
*[[Fayum alphabet]]
*[[Faiyum Governorate]]
*[[Faiyum mummy portraits]]
*[[Lake Moeris]]
*[[Roman Egypt]]

==Tixraacyo==
{{Reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
{{Commons category|Wadi el-Raiyan}}
* [http://www.eeaa.gov.eg/en-us/topics/nature/protectorates/protectoratesdescription.aspx Wakaaladda Arrimaha Deegaanka ee Masar - Sharaxaada Goobaha Ilaalinta Dabiiciga ah] {{Wayback|url=http://www.eeaa.gov.eg/en-us/topics/nature/protectorates/protectoratesdescription.aspx |date=20190829071334 }}

{{authority control}}</text>
      <sha1>37baocwsj1fgnfeft3xu8d6r9cre82g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tumba-Ngiri-Maindombe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47907</id>
    <revision>
      <id>300135</id>
      <parentid>299366</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14345" sha1="eiuz592f22mk5em0ro5anvjwp782c03" xml:space="preserve">{{Infobox protected area
| name            = Tumba-Ngiri-Maindombe
| alt_name        = 
| iucn_category   = 
| image           = Maindombe1.JPG
| image_alt       = 
| image_caption   = [[Lake Mai-Ndombe|Harada Mai-Ndombe]]
| image_size      = 
| image_map       = Tumba-Ngiri-Maindombe in the DRC.jpg
| map_caption     = Goobta ay ku taal Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo (DRC)
| location        = 
| nearest_city    = [[Mbandaka]]
| coordinates     = {{coords|0.681823|S|18.000412|E|display=inline, title}}
| area            = {{convert|65696|km2}}
| established     = 2008
| visitation_num  = 
| visitation_year = 
| governing_body  = 
| url             = 
| module          = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = Ngiri-Tumba-Maindombe
 | designation1_date = 24 Luulyo 2008
 | designation1_number = 1784&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ngiri-Tumba-Maindombe|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1784|accessdate=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
}}

'''Tumba-Ngiri-Maindombe''' waa [[List of Ramsar wetlands of international importance|Dhul-qoyan Caalami ah]] oo ugu weyn caalamka sida uu aqoonsaday [[Ramsar Convention|Heshiiska Ramsar]].{{#tag:ref|Ka hor inta aan lagu dhawaaqin Tumba-Ngiri-Maindombe, [[Queen Maud Gulf]] ee [[Canada]] ayaa ahaa dhul-qoyameedka Ramsar ee ugu weyn caalamka oo leh aag dhan {{convert|62782|km2}}.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.treehugger.com/natural-sciences/wetland-a-carbon-bombatm-has-one-of-its-wires-cut-democratic-republic-of-congo-creates-worldatms-largest-protected-wetland.html
 |title=Wetland 'Carbon Bomb' Has One of Its Wires Cut: Democratic Republic of Congo Creates World's Largest Protected Wetland
 |work=TreeHugger
 |author=Mat McDermott
 |date=July 24, 2008
 |accessdate=2012-01-28}}&lt;/ref&gt;|group=fn}}
Goobtu waxay daboolaysaa aag dhan {{convert|65696|km2}} oo ku yaalla gobolka ku xeeran [[Lake Tumba|Harada Tumba]] ee galbeedka [[Congo Basin|Dooxada Kongo]] ee [[Democratic Republic of the Congo|Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Kongo]] (DRC). Tani waa in ka badan laba jeer cabbirka [[Belgium]] ama [[Maryland]].&lt;ref name=ENS20080724/&gt;&lt;ref name=WWF20080816/&gt;

Aagga baaxadda leh ee kaynta iyo harooyinka joogtada ah ama xilliyada qaarkood jira iyo dhul-qoyan waxay leeyihiin qiimo weyn oo dhinaca deegaanka iyo dhaqaalaha ah. Si kastaba ha ahaatee, dadka oo si xawli ah u koraya oo ay weheliso maamul liita oo musuqmaasuq ah ayaa laga yaabaa inay gacan ka geystaan burbur aan dib loo celin karin.&lt;ref name=Kantu/&gt;

==Goobta==

Aagga dhul-qoyameedka Ramsar ee Tumba-Ngiri-Maindombe waxaa xuduud la leh dhinaca galbeed [[Ubangi River|Webiga Ubangi]] iyo [[Congo River|Webiga Kongo]], kuwaas oo sameeya xuduudda [[Republic of the Congo|Jamhuuriyadda Kongo]]. [[Kasai River|Webiga Kasai]] iyo biyo-mareenkiisa [[Fimi River|Webiga Fimi]], kaas oo ka daata [[Lake Mai-Ndombe|Harada Mai-Ndombe]], ayaa qeexaya xuduudda koonfureed.
Goobta dhexdeeda, Harada Mai Ngombe waa tan ugu fog koonfurta, iyadoo Harada Tumba ay dhanka waqooyi ka xigto. Dhanka waqooyi mar kale waa magaalada [[Mbandaka]], oo ku taal bangiga bari ee Webiga Kongo. Gobolka ku jira dhul-qoyameedka Ramsar wuxuu u fidsan yahay dhanka waqooyi ee gobolka u dhexeeya Ubangi iyo Kongo, ilaa magaalada [[Makanza]] ee ku taal Kongo.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/DRC_Logging_concessions_different_periods.pdf
 |title=Logging concession different periods
 |publisher=Institute for Environmental Security
 |accessdate=2012-01-28
 |archive-date=2016-03-04
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030639/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/DRC_Logging_concessions_different_periods.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;

==Deegaanka==

Webiyada [[Ubangi River|Ubangi]] iyo [[Congo River|Congo]] ayaa ku midooba gobolka Tumba-Ngiri-Maindombe si ay u sameeyaan aag aad u weyn oo kayn daadad leh oo daboolaya in ka badan {{convert|38000|km2}} kaas oo cabbirkiisu isbeddelo xilliyada.&lt;ref name=FAO2001/&gt;
Marka dhul-qoyameedka ku xeeran [[Lake Télé|Harada Télé]] ee [[Republic of the Congo|Jamhuuriyadda Kongo]] la daro, aaggu wuxuu ka kooban yahay biyaha saafiga ah ee ugu weyn Afrika.&lt;ref name=RamsarDB/&gt;
Laba aag ee ugu waaweyn ee biyaha furan waa harooyinka gallow ah [[Lake Tumba|Tumba]] iyo [[Lake Mai-Ndombe|Mai Ndombe]].
Harada Tumba waxay daboolaysaa qiyaastii {{convert|765|km2}} iyadoo ku xiran xilliga, oo ku xiran iyada oo loo marayo kanaalka Irebu oo leh webiga Kongo. Biyuhu waxay u qulquli karaan ama ka bixi karaan harada iyada oo loo marayo kanaalkan iyadoo ku xiran daadadka. Harada Tumba waxay leedahay 114 nooc oo kalluun ah.
Harada Mai Ndombe waxay daboolaysaa qiyaastii {{convert|2300|km2}} waxaana ku hareereysan kaymo daadad leh iyo dhul-qoyan.
Labada haroodba waxay taageeraan kalluumeysi muhiim ah.&lt;ref name=FAO2001/&gt;

Tumba-Ngiri-Maindombe waa qayb ka mid ah kaynta kulaylaha ee Dooxada Kongo, taas oo ay ku jiraan in ka badan 10,000 nooc oo dhir ah.&lt;ref name=IESundated/&gt;
Duurjoogta kala duwan waxaa ka mid ah noocyo badan oo shimbirro ah. Waa hoyga [[hippopotamus|hippo]] iyo saddex nooc oo yaxaas ah.
[[Forest elephant|Maroodiga kaynta]], [[forest buffalo|maroodiga-lo'da]] iyo [[leopard|shabeelka]] ayaa ah kuwo si gaar ah u xiiseeya ilaalinta dabiiciga ah.
Dhul-qoyameedka waxaa lagu qiyaasay inay leeyihiin 150 nooc oo kalluun ah.&lt;ref name=ENS20080724/&gt;
Biyaha buniga ah ee kaymaha daadadku ay ku badan yihiin, iyadoo jajabka dhirta ay ku jiraan xaalado [[Hypoxia (environmental)|anaerobic]], waa hoyga noocyada kalluunka ee u gaarka ah deegaankan.
Kuwan waxaa ka mid ah xubno ka tirsan [[Protopteridae]], [[Polypteridae]], [[Notopteridae]], [[Clariidae]], [[Anabantidae]], iyo [[Channidae]].&lt;ref name=FAO2001/&gt;

==Ujeedooyinka==
[[File:Maindombe3.JPG|thumb|Guryo ku yaalla Harada Maï Ndombe]]
Sida xisbi ka tirsan Heshiiska Ramsar, DRC waxaa ku waajib ah inay aqoonsato dhul-qoyameedka muhiimka ah ee caalamiga ah iyo inay hubiso in loo isticmaalo si waara.&lt;ref&gt;{{cite web
 |url=http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=1879&amp;no_cache=1
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303234717/http://www.namibian.com.na/index.php?id=28&amp;tx_ttnews%5Btt_news%5D=1879&amp;no_cache=1
 |url-status=dead
 |archive-date=March 3, 2016
 |date=August 1, 2009
 |title=World’s largest wetland is under threat
 |author=Absalom Shigwedha
 |accessdate=2012-01-29}} &lt;/ref&gt;
Tumba-Ngiri-Maindombe waxaa loo arkaa mid muhiim ah sababtoo ah dhirta dooxada daadadku waxay nuugtaa biyaha inta lagu jiro xilliga roobka waxayna sii deysaa hadhow, iyada oo nidaaminaysa daadadka hoose. Waxay gacan ka geysataa sifeynta wasakhda biyaha ee ay isticmaalaan malaayiin qof, waxayna bixisaa goobo taranta kalluunka oo bixiya cunto loogu talagalay dadka deggan magaalooyinka sida [[Brazzaville]] iyo [[Kinshasa]].&lt;ref name=ENS20080724/&gt;
Dhul-qoyameedka iyo kaymaha waxay sidoo kale u shaqeeyaan sidii [[carbon sink|kayd kaarboon]] oo weyn, iyagoo nuugaya oo haya gaaska kaarboon laba ogsaydhka ee jawiga.&lt;ref name=Suzuki2010/&gt;

Dadaallada lagu doonayo in lagu helo aqoonsiga dhul-qoyameedka waxay bilaabmeen 2004, iyadoo la kaashanayo Barnaamijka Gobolka Afrika ee Dhexe ee [[USAID]] ee Deegaanka, Heshiiska Ramsar iyo [[World Wide Fund for Nature]] (WWF).
WWF waxay door hormuud ah ka ciyaartay horumarinta qorshayaasha farsamo.
Aqoonsiga rasmiga ah waxaa lagu dhawaaqay magaalada [[Kinshasa]] bishii Luulyo 2008.&lt;ref name=ENS20080724/&gt;
WWF waxay sheegtay inay qorshaynayso inay sii waddo la shaqaynta la-hawlgalayaasha caalamiga ah iyo bulshooyinka maxalliga ah si loo ilaaliyo noolaha iyada oo loo marayo horumarin waara oo ku saabsan muuqaalka.&lt;ref name=WWF20080816/&gt;
Kaydadka Lac Tumba-Ledira iyo [[Ngiri Reserve|Ngiri]] ayaa ku jira goobta, iyagoo taageeraya cilmi-baarista iyo gacan ka geysashada kor u qaadida wacyiga.&lt;ref name=RamsarDB/&gt;

==Dadka iyo dhaqaalaha==
[[File:Stadsaanzichten f.JPG|thumb|[[Mbandaka]], oo ku taal bartamaha goobta]]
[[File:Maindombe4.JPG|thumb|Carruur ku ag dhow harada Maï Ndombe]]
Magaalada [[Mbandaka]], caasimadda gobolka [[Province of Équateur|Équateur]] oo leh dad gaaraya ilaa 750,000, ayaa u dhow bartamaha goobta Tumba-Ngiri-Maindombe.
Goobtu waxay kaloo ka kooban tahay magaalooyin dhowr ah oo yaryar, oo ay inta badan deggan yihiin dadka [[Mongo people|Mongo]].
Bulshooyinka aagga ku nool waxay beertaan cassava, baradho macaan, bakoorad iyo muus loogu talagalay isticmaalka maxalliga ah.
Waxay soo saaraan saliidda timirta, lawska iyo bariiska sida dalagyada lacagta, waxayna qabtaan kalluun loo dhoofiyo magaalooyinka waaweyn ee gobolka.&lt;ref name=ENS20080724/&gt;

Dadka gobolka ayaa ah kuwo aad u sabool ah waxayna la ildaran yihiin iskahorimaadyo maxalli ah oo baahsan iyo sidoo kale cunto xumo.&lt;ref name=IESundated/&gt;
26 booliis ah iyo ugu yaraan 100 rayid ah ayaa dhintay, tobanaan kunna waa barakaceen, intii lagu jiray 2009 [[Dongo conflict|dagaalkii Dongo]] oo ku saabsanaa kalluumeysiga iyo xuquuqda beeraha ee waqooyiga Équateur.
Dadka deegaanku waxay korayaan qiyaastii 3% sannadkii, taas oo ah mid ka mid ah heerarka ugu sarreeya adduunka, taas oo culays saaraysa khayraadka dabiiciga ah.&lt;ref name=Kantu/&gt;
Si kastaba ha ahaatee, gobolku weli waa dad aad u yar oo leh 6–24 qof halkii kiiloomitir laba jibaaran.&lt;ref name=Kantu/&gt;
Qiyaastii 90% dadka ka baxsan magaalooyinka waxay ku nool yihiin wax ka yar $1 maalintii, in yar ayaa helaysa biyo nadiif ah.
Heerarka dhimashada hooyada iyo dhallaanka ayaa sarreeya, cudurrada sida qaaxada, duumada iyo HIV/AIDS ayaa aad u baahsan.&lt;ref name=Kantu/&gt;

Maamulka gobolka waa mid liita, musuqmaasuquna waa mid baahsan. Dawladda dhexe ma siiso dhaqaale gobollada.
Sharciyada lahaanshaha dhulka si liidata ayaa loo qeexay loona fuliyay. Sharciyada nidaamiya macdanta, beeraha iyo isticmaalka kaynta ayaa is burinaya oo si liidata loo fuliyay, taas oo keenta iskahorimaad ku saabsan xuquuqda lagu isticmaalayo khayraadka.
Ogolaanshaha qoryaha ma aqoonsana xuquuqda dhulka ee dhaqameed waxayna keenayaan hoos u dhac aan waaraayn oo ku yimaada kaymaha.&lt;ref name=Kantu/&gt;
Hanjabaadaha kale ayaa ka yimaada ballaarinta beero-timireedka saliidda, beeraha ganacsiga iyo magaalaynta.&lt;ref name=Suzuki2010/&gt;

Dadka intooda badan waxay leeyihiin waxbarasho yar ama aan lahayn waxbarasho.
Waxay isticmaalaan qaddar aan waaraayn oo qoryo ah iyo dhuxul sida isha ugu weyn ee tamarta, waxayna gacan ka geystaan [[forest degradation|hoos u dhaca kaynta]] iyadoo loo marayo beerashada [[slash-and-burn|gubida]].
Kaydka kalluunka ayaa hoos u dhacaya sababtoo ah kalluumeysiga badan ee isticmaalaya shabaqyada mesh-ka wanaagsan, oo ay ku jiraan shabaqyada kaneecada.
Ugaarsiga sharci-darrada ah ee hilibka duurjoogta iyo dabinka si loo daboolo baahida magaalooyinka iyo magaalooyinka ayaa keenaya in dadka duurjoogta ah ay hoos u dhacaan.&lt;ref name=Kantu/&gt;
[[José Endundo Bononge]], Wasiirka Deegaanka ee DRC, wuxuu yiri:
&lt;blockquote&gt;
&quot;Cadowga kayntu waa murugada iyo saboolnimada… Ma ilaalin karno oo ma ilaalin karno kayntan dad murugo leh, dad sabool ah, oo aan haysan dugsiyo, xarumaha daryeelka caafimaadka, biyo la cabbo iyo koronto&quot;.&lt;ref name=Kantu/&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Inta u dhaxaysa 75% iyo 95% roobka ka da'a [[Congo Basin|Dooxada Kongo]] ayaa loo malaynayaa in dib loo warshadeeyay maadaama uumiga biyuhu ka kacaan kaymaha iyo dhul-qoyan oo ay mar kale u da'aan roob ahaan. Roobabku hoos ayay u dhaceen sannadihii u dambeeyay. Waxaa suurtogal ah in wareegga xun ee uu bilaabmayo halkaas oo hoos u dhaca dhul-qoyan iyo kaynta ay keento roobab yar, taas oo iyana keenta hoos u dhac dheeraad ah.&lt;ref name=Kantu/&gt;

==Sidoo kale eeg==
[[Climate change in the Democratic Republic of the Congo]]

==Qoraallo==
{{reflist |group=&quot;fn&quot;}}

==Tixraacyo==
{{reflist|colwidth=33em|refs=
&lt;ref name=ENS20080724&gt;{{cite web
 |url=http://www.ens-newswire.com/ens/jul2008/2008-07-24-02.asp
 |title=DR Congo Announces World's Largest Protected Wetland
 |work=Environment News Service
 |date=July 24, 2008
 |accessdate=2012-01-28}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=FAO2001&gt;{{cite web
 |url=http://www.fao.org/fi/fcp/en/COD/BODY.HTM
 |publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations
 |title=INFORMATION ON FISHERIES MANAGEMENT IN THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO
 |date=January 2001
 |accessdate=2012-01-28
 |archive-date=2008-03-14
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080314015746/http://www.fao.org/fi/fcp/en/COD/BODY.HTM
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=IESundated&gt;{{cite web
 |url=http://www.envirosecurity.org/espa/congobasin/publications/IES_lake_en.pdf
 |title=Environmental Security for Poverty Alleviation (ESPA): Democratic Republic of Congo – Case Study
 |publisher=INSTITUTE FOR ENVIRONMENTAL SECURITY
 |accessdate=2012-01-28
 |archive-date=2012-03-09
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309000343/http://www.envirosecurity.org/espa/congobasin/publications/IES_lake_en.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Kantu&gt;{{cite web
 |url=http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/ESA_DRC_light.pdf
 |title=congo basin – drc – case study on the ngiri – tumba – maindombe wetland landscape
 |author=Patrice Yamba T. Kantu
 |date=December 2009
 |pages=12–14
 |publisher=Institute for Environmental Security
 |accessdate=2012-01-29
 |archive-date=2013-01-08
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130108011701/http://www.envirosecurity.org/espa/PDF/ESA_DRC_light.pdf
 |url-status=dead
 }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=RamsarDB&gt;{{cite web
 |url         = http://www.wetlands.org/reports/dbdirectory.cfm?site_id=1857
 |work         = Ramsar Sites Database
 |title         = CONGO, DEMOCRATIC REPUBLIC OF 1ZR003 Site: Ngiri-Tumba-Maindombe
 |accessdate         = 2012-01-29
 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=Suzuki2010&gt;{{cite book
 |url=https://books.google.com/books?id=JyJr7Ks_d5AC&amp;pg=PA207
 |page=207
 |title=More Good News: Real Solutions to the Global Eco-Crisis
 |author=David Suzuki, Holly Dressel
 |publisher=Greystone/David Suzuki Fdtn |year=2010 |ISBN=1-55365-475-7}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=WWF20080816&gt;{{cite web
 |url=http://www.worldwildlife.org/who/media/press/2008/WWFPresitem9857.html
 |title=CONGO BASIN UNVEILS WORLD'S LARGEST PROTECTED WETLAND
 |date=August 18, 2008
 |publisher=WWF
 |accessdate=2012-01-28}}&lt;/ref&gt;
}}</text>
      <sha1>eiuz592f22mk5em0ro5anvjwp782c03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Kasouga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47959</id>
    <revision>
      <id>300162</id>
      <parentid>299479</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:45:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2941" sha1="a3267cn9ldewzywg0t1vutri9ec38gt" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webi Kasouga
| native_name        = &lt;!-- {{native name|&lt;tag&gt;|&lt;name&gt;}} or {{native name list |tag1=&lt;tag&gt;|name1=&lt;name&gt; |tag2=&lt;tag&gt;|name2=&lt;name&gt; ... }} --&gt;
| name_other         = 
| name_etymology     = Meel lagu magacaabo shabeelka
| nickname           = 
&lt;!---------------------- IMAGE--&gt;
| image              = Kasouga river.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = Doonyeyn ku taal Webiga Kasouga
| image_alt          = 
| pushpin_map        = South Africa
&lt;!-- *** Admin *** --&gt;
| country            = {{flag|South Africa|Koonfur Afrika}}
| country_flag       = 
| state              = [[Eastern Cape]]
| state_type         = Gobol
| region             = 
| district           = [[Sarah Baartman District Municipality|Degmada Sarah Baartman]]
| municipality       = [[Ndlambe Local Municipality|Degmada Ndlambe]]
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = 
| source1_coordinates= {{Coord|-33.60484|26.74999}} 
| source1_elevation  = 
| mouth              = 
| mouth_location     = 
| mouth_coordinates  = {{coord|-33.65404|26.73593|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| basin_landmarks    = 
| basin_population   = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| waterbodies        = 
| waterfalls         = 
| bridges            = 
| ports              = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
&lt;!-- *** Notes *** --&gt;
| footnotes          = 
| extra              = 991724
}}
'''Webiga Kasouga''' waa webi indho-la'aan ah &lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kasouga Blind River Fishing &amp; Fish Species |url=http://www.fishthesea.co.za/fishingvenues/kasougariver.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221114111/http://www.fishthesea.co.za/fishingvenues/kasougariver.htm |archive-date=2024-02-21 |access-date=2026-01-02 |website=www.fishthesea.co.za |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ku yaalla inta u dhaxaysa [[Kenton-on-Sea]] iyo [[Port Alfred]] ee Gobolka [[Eastern Cape]], Koonfur Afrika, 900 km koonfurta ka xigta Pretoria. Estuary-ga Kasouga wuxuu leeyahay dhoobo,&lt;ref&gt;10.2989/16085914.2012.750593&lt;/ref&gt; qasab iyo caws, mararka qaarna harada ayaa la jebiyaa webiguna wuxuu si toos ah ugu qulqulaa [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]].&lt;ref name = &quot;gn991724&quot;/&gt; [[Kasouga]] waa sidoo kale tuulo fasax oo duug ah oo macnaheedu yahay “meel lagu magacaabo shabeelka” afka [[Khoekhoe language|Khoe-Khoe]].&lt;ref&gt;Guest, Laura (2024) Kasouga – The Eastern Cape’s First Holiday Resort. Presentation to the Lower Albany Historical Society https://journal.ru.ac.za/index.php/toposcope/article/download/2559/1405/1876&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name = &quot;gn991724&quot;&gt;[{{Geonameslink|gnid=991724|name=kasougarivier}} Kasougarivier] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 2012-01-18; database download sa 2017-02-28&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;</text>
      <sha1>a3267cn9ldewzywg0t1vutri9ec38gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga White Kei</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47961</id>
    <revision>
      <id>300187</id>
      <parentid>299482</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:01:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4141" sha1="jqqqjm22prvj1tzkx5yxulufsk77sy4" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webi White Kei
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| name_other         = Wit-Keirivier
| name_etymology     = Laga soo qaatay ''kei'', ereyga &quot;biyo&quot; ee afka [[Khoekhoe language|Khoekhoe]]
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = 
| image_size         = 
| image_caption      = 
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = South Africa
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= Goobta uu afka Webi White Kei ku yaalla
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dal
| subdivision_name1  = [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = [[Provinces of South Africa|Gobol]]
| subdivision_name3  = [[Eastern Cape Province|Gobolka Eastern Cape]]
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             =  
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[Stormberg District|Stormberg]]
| source1_location   = [[Eastern Cape]], [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = {{convert|1500|m|abbr=on}}
| source_confluence            = [[Swart-Kei River|Swart-Kei]] / Wit-Kei
| source_confluence_location   = 
| source_confluence_coordinates= 
| source_confluence_elevation  = 
| mouth              = Isku darka [[Black Kei River|Webiga Black Kei]]
| mouth_location     = 
| mouth_coordinates  = {{coord|32|13|34|S|27|30|36|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{convert|540|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Webiga White Kei''' ama '''Webiga Wit-Kei''' waa webi ku yaalla [[Eastern Cape]], [[South Africa|Koonfur Afrika]]. Wuxuu ka soo burqadaa waqooyiga [[Queenstown, Eastern Cape|Queenstown]], isagoo koorsadiisa ka bilaabaya webiga [[Grootvleispruit]] oo ugu dambayntii ku biiraya [[Swart-Kei River|Webiga Black Kei]], si uu u sameeyo [[Great Kei River|Webiga Great Kei]].&lt;ref&gt;[http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/eco/FROC/WMA12MzimvubuKeiskamma.jpg Mizimbuvu to Keiskamma WMA 12]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Stanford|first=W. E.|title=Statement of Silayi, with Reference to His Life Among the Bushmen |date=January 1910|url=http://dx.doi.org/10.1080/00359191009520056|journal=Transactions of the Royal Society of South Africa|volume=1|issue=2|pages=435–440|doi=10.1080/00359191009520056|bibcode=1910TRSSA...1..435S |issn=0035-919X}}&lt;/ref&gt;

[[Xonxa Dam|Biyo-xireenka Xonxa]] wuxuu ku yaallaa Webiga White Kei. Waqtigan xaadirka ah webigani waa qayb ka mid ah [[Mzimvubu to Keiskama Water Management Area|Aagga Maareynta Biyaha ee Mzimvubu ilaa Keiskama]].&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Farai |first=Kapfudzaruwa |last2=Merle |first2=Sowman |date=October 2009 |title=Is there a role for traditional governance systems in South Africa's new water management regime? |url=https://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1816-79502009000500018 |journal=Water SA |language=en |volume=35 |issue=5 |issn=1816-7950 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260310131135/https://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1816-79502009000500018 |archive-date=2026-03-10 |access-date=2026-06-26 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

== Sidoo kale eeg ==
* [[Great Kei River|Webiga Great Kei]]
* [[List of rivers of South Africa|Liiska webiyada Koonfur Afrika]]

==Tixraacyo==
&lt;references /&gt;

==Xiriirinta dibadda==
*[https://web.archive.org/web/20070928050034/http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/greatkei.html SA Estuarine Land-cover: Great Kei Catchment]
*[http://www.wildcoast.co.za/node/112 Towns of historical interest in the 'kei]</text>
      <sha1>jqqqjm22prvj1tzkx5yxulufsk77sy4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Van Stadens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47962</id>
    <revision>
      <id>300186</id>
      <parentid>299483</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:01:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7184" sha1="jkvp541hrftj793z7y8zjwedl6i177r" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webi Van Stadens
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = SAR Class 91-000 91-018 Van Stadens.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = Apple Express oo ka gudbaysa Webiga Van Stadens, 6 Abriil 2002
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = South Africa
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dal
| subdivision_name1  = {{RSA|Koonfur Afrika}}
| subdivision_type2  = Gobol
| subdivision_name2  = [[Eastern Cape]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             =  
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = _
| source1_location   = 
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]]
| mouth_location     = [[Eastern Cape]], [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| mouth_coordinates  = {{coord|33|58|S|25|13|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}

'''Webiga Van Stadens''' waa webi ku yaalla gobolka [[Eastern Cape]] ee dalka [[South Africa|Koonfur Afrika]]. Afka webiga wuxuu ku yaallaa qiyaastii 30 km galbeed ka xigta [[Port Elizabeth]].

Webiga waxaa loogu magacdaray Marthinus van Staden, oo ka mid ahaa beeraleydii ugu horreysay ee aagga. Waxa uu sidoo kale ka mid ahaa dadkii ugu horreeyay ee qorsheeyay waddo fudud oo dhex marta dooxada.&lt;ref name= &quot;R102&quot;&gt;{{Cite web |title=Van Stadens Pass (R102). Mountain Passes South Africa. Accessed 24 July 2017. |url=https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/eastern-cape/item/236-van-stadens-pass-r102.html |access-date=26 Bisha Lixaad 2026 |archive-date=9 Bisha Tobnaad 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009074000/https://mountainpassessouthafrica.co.za/find-a-pass/eastern-cape/item/236-van-stadens-pass-r102.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Joolojiya ahaan aagga webiga Van Stadens waxay asal ahaan ka soo jeedaan dhagaxii [[Paleozoic|mid-Palaeozoic Era]] kaas oo sameeyay [[Table Mountain Group]] ee Cape Supergroup.&lt;ref name= &quot;Estuary&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.wrc.org.za/Lists/Knowledge%20Hub%20Items/Attachments/7731/1255-1-05_EXECUTIVE%20SUMMARY.pdf |title=Gama, PT, Adams, JB, Schael, DM and Skinner T. 2005. Phytoplankton Chlorophyll: A concentration and community structure of two temporarily open/closed estuaries. Department of Botany, Nelson Mandela Metropolitan University. Accessed 26 July 2017. |access-date=2017-07-31 |archive-date=2017-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170731195546/http://www.wrc.org.za/Lists/Knowledge%20Hub%20Items/Attachments/7731/1255-1-05_EXECUTIVE%20SUMMARY.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Meelaha sare ilaa dhexe ee [[Drainage basin|catchment areas]] waxaa lagu gartaa jiirar sare oo muujinaya dooxooyin qoto dheer. Webiga dhexdiisa, heerka nafaqada ayaa si dabiici ah u hooseeya. Tani waa natiijada ka dhalatay dhul-beereedka sare oo ka hortagaya dhaqdhaqaaqa bini'aadamka sida beeraha oo carqaladayn kara hababka dabiiciga ah. [[Van Stadens Wild Flower Reserve]] oo ku taal kor webiga iyo ilaalinta dabeecadda ayaa ilaalisay heerka nafaqada mid hooseeya. Estuary-ga Webiga Van Stadens waa 0.52 km2 marka afka webiga la xiro iyo heerka biyuhu uu yahay meesha ugu sarreysa.&lt;ref name=&quot;Estuary&quot; /&gt;

[[Van Stadens Bridge]] oo ah halka ay waddada qaranka [[N2 (South Africa)|N2]] ka gudubto webiga ayaa loo yaqaan goob is-dil.

Wax yar ka sarreeya buundada N2, 60 cm (2 ft) [[rail gauge|gauge]] [[Avontuur Railway]] waxay ka gudubtaa Webiga Van Stadens iyada oo adeegsanaysa buundo 78 m (255 ft) sare leh.&lt;ref name=&quot;sellick-195&quot;&gt;{{cite book|last=Sellick|first=W.S.J|title=Uitenhage, past and present : souvenir of the Centenary, 1804-1904|publisher=W.S.J. Sellick|year=1904|pages=195|url=https://archive.org/stream/uitenhagepastpre00sell#page/195/mode/1up}}&lt;/ref&gt;

==Buundada Van Stadens==
{{main|Van Stadens Bridge}} 
[[File:Van Stadens Bridge.jpg|left|thumb|Buundada Van Stadens]]
Dhismaha buundada waxaa la dhammeeyey 11 Nofembar 1971.&lt;ref&gt;Basson, M. 2012. DA calling for safety measures. Kouga Express&lt;/ref&gt; [[arch bridge|deck arch bridge]] waxay taagan tahay 140 m ka sarreysa sagxadda dooxada,&lt;ref&gt;[https://structurae.net/structures/van-stadens-bridge Van Stadens Bridge]. ''Structurae''. Accessed 24 July 2017.&lt;/ref&gt; waxay ka kooban tahay 1112 m3 oo shubka ah iyo 574 tan oo bir ah.

&lt;ref name= &quot;Narrow Gauge&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.apple-express.co.za/files/apple_express_history.pdf |title=The PE-Avontuur Narrow Gauge Line– A brief history. SA Rail Vol. 45 No. 2. Accessed 24 July 2017. |access-date=25 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904055329/http://www.apple-express.co.za/files/apple_express_history.pdf |archive-date=4 September 2011 |url-status=dead |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;

==Flora iyo Fauna==
[[File:Bradypodion taeniabronchum.jpg|thumb|Smith's dwarf chameleon]]
Aagga [[Drainage basin|catchment area]] ee webigu waa mid barwaaqo ah, taas oo ka dhigaysa mid ku habboon noocyo badan oo dhir ah sanadka oo dhan. Iyada oo laba [biomes] ay isku dhow yihiin, [[fynbos]] iyo [[forest|kayn]], aaggu waa mid kala duwan oo leh nolol geed iyo xayawaan oo gaar ah.&lt;ref name= &quot;Wild Flower Reserve&quot;&gt;[http://www.pembba.co.za/listing/van_stadens_wwild_flower_reserve Van Stadens Wild Flower Reserve. Port Elizabeth Metro Bed and Breakfast Association (PEMBBA). Accessed 24 July 2013.]&lt;/ref&gt;

Aagga fynbos-ka wuxuu taageeraa dadka [[protea]]s, [[Erica (plant)|erica]]s iyo [[orchidaceae]]. Mid ka mid ah aagga, [[Symphyotrichum novi-belgii|aster laevigatus]] waxaa markii ugu horreysay la helay 1902 ka dibna dib loo helay ka dib dab buur ku dhowaad qarni ka dib. Dooxada Webiga Van Stadens waa hoy u ah dadka ugu badan adduunka ee sterculia alexandri (oo loo yaqaan Cape star chestnut).&lt;ref name=&quot;Wild Flower Reserve&quot; /&gt;
Waxa u dhow wadada qaranka N2 ee Cape Town iyo 25 km galbeed ka xigta Port Elizabeth waa Van Stadens Wild Flower Reserve. Kaydka waxaa la aasaasay 1951, taasoo ka dhigaysa kii ugu da'da weynaa ee [[South Africa|Koonfur Afrika]] si loo bixiyo meel magan-gelyo ah oo loogu talagalay [[flora|dhirta]] iyo [[fauna|xayawaanka]] asaliga ah.&lt;ref name=&quot;Wild Flower Reserve&quot; /&gt;

Aagga catchment area ee Webiga Van Stadens wuxuu sidoo kale hoy u yahay [[Smith's dwarf chameleon]] iyo [[Hewitt's ghost frog]] ee halista ku jira.&lt;ref name=&quot;Wild Flower Reserve&quot; /&gt;
== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>jkvp541hrftj793z7y8zjwedl6i177r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Tsitsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47964</id>
    <revision>
      <id>300183</id>
      <parentid>299489</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:59:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4969" sha1="eg5o7tmsse6mzhobhgo27uce0ujc8vd" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webi Tsitsa
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| name_other         = iTsitsa
| name_etymology     = ''Tsitsa'' oo macnaheedu yahay 'in la soo dhibciyo' ama 'in la soo dhuubo' afka [[Xhosa language|Xhosa]], taasoo tilmaamaysa roobka iyo barafka ku soo dhacaya jiirarka Drakensberg&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/SaPlaceNames_djvu.txt Dictionary of Southern African Place Names]&lt;/ref&gt;
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = 
| image_size         = 
| image_caption      = 
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = South Africa
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= Goobta uu afka Webi Tsitsa ku yaalla
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dal
| subdivision_name1  = [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| subdivision_type2  = Gobol
| subdivision_name2  = [[Eastern Cape]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             =  
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[Drakensberg]]
| source1_location   = Koonfur-bari ee [[Rhodes, Eastern Cape|Rhodes]]
| source1_coordinates= {{coord|30|58|S|28|3|E|display=inline}}
| source1_elevation  = {{convert|2550|m|abbr=on}}
| mouth              = [[Mzimvubu River|Webiga Mzimvubu]]
| mouth_location     = Koonfur-bari ee [[Qumbu]]
| mouth_coordinates  = {{coord|31|17|52|S|29|13|32|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{convert|183|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = [[Pot River|Webiga Pot]], [[Mooi River (Eastern Cape)|Webiga Mooi]], [[Inxu River|Webiga Inxu]]
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Webiga Tsitsa''' ({{langx|af|Tsitsarivier}}; {{langx|xh|iTsitsa}}) waa webi ku yaalla gobolka [[Eastern Cape]], [[South Africa|Koonfur Afrika]]. Waa mid ka mid ah gacan-biyoodyada [[Mzimvubu River|Webiga Mzimvubu]] wuxuuna ka tirsan yahay [[Mzimvubu to Keiskamma Water Management Area|Aagga Maareynta Biyaha ee Mzimvubu ilaa Keiskamma]].

==Koorsada==
Tsitsa wuxuu ka soo burqadaa [[Drakensberg]] 15 km koonfur-bari ee [[Rhodes, Eastern Cape|Rhodes]], qiyaastii 80 km galbeed ka xigta [[Mount Frere]], wuxuuna u qulqulaa dhinaca bari. Biyo-dhaca Tsitsa (Tsitsa Falls) wuxuu ku yaallaa qaybtiisa sare, bartamaha aag buuraley ah oo aad u qurux badan. Isagoo leexanaya oo u qulqulaya dhinaca koonfureed dhowr mayl, webigu wuxuu maraa bari ka xigta [[Maclear, Eastern Cape|Maclear]], ka hor inta uusan mar kale u leexan dhinaca bari. Ugu dambayntii wuxuu ku shubmaa [[Mzimvubu River|Webiga Mzimvubu]] isagoo maraya dooxooyin webi oo qoto dheer qiyaastii 36 km koonfur-bari ee [[Qumbu]].&lt;ref&gt;[http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/eco/FROC/WMA12MzimvubuKeiskamma.jpg Mzimbuvu to Keiskamma WMA 12]&lt;/ref&gt;

Gacan-biyoodyadiisa waaweyn waa [[Mooi River (Tsitsa)|Webiga Mooi]], [[Inxu River|Webiga Inxu]] (Wildebeesrivier) iyo [[Pot River|Webiga Pot]].

Webiga Tsitsa wuxuu ahaan jiray qayb ka mid ah xadka galbeed ee [[Transkei]]-dii hore. Hadda Tsitsa waa meel caan ku ah [[whitewater kayaking|doon-ka-wadista biyaha xawaaraha leh]].&lt;ref&gt;[https://liquidbeta.blogspot.com/2008/02/tsitsa-river-transkei-south-africa.html Tsitsa River, Transkei - South Africa]&lt;/ref&gt;

==Biyo-xireennada ku yaalla aagga==
Waxaa jira biyo-xireenno yar yar oo kaliya oo ku yaalla aagga weysada Webiga Tsitsa. [[Maclear Dam|Biyo-xireenka Maclear]] ee Webiga Mooi wuxuu biyo siiyaa magaalada [[Maclear, Eastern Cape|Maclear]] iyo [[Ugie Dam|Biyo-xireenka Ugie]] ee Webiga Wildebeest wuxuu biyo siiyaa magaalada [[Ugie, Eastern Cape|Ugie]].&lt;ref&gt;[http://drupal6dev15.econsultant.co.za/sites/psdp.ecprov.gov.za/files/Elundini%20LM%20SDF_Nov07.pdf Elundini Local Municipality Spatial Development Framework]{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Sidoo kale eeg==
* [[List of rivers of South Africa|Liiska webiyada Koonfur Afrika]]
* [[List of reservoirs and dams in South Africa|Liiska kaydadka iyo biyo-xireennada Koonfur Afrika]]
* [[Mzimvubu River|Webiga Mzimvubu]]

==Tixraacyo==
{{Reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
* [https://web.archive.org/web/20240716073023/http://www.reservoir.co.za/catchments/kromdraai/mooi%20river%20forum/mooi_documents/mooi_river_tor_aug2007.pdf Mooi River Forum]
*[https://web.archive.org/web/20120412034446/http://www.encounter.co.za/boskop-dam-nature-reserve.html Boskop Dam Nature Reserve, South Africa]</text>
      <sha1>eg5o7tmsse6mzhobhgo27uce0ujc8vd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Mzimvubu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47968</id>
    <revision>
      <id>300168</id>
      <parentid>299495</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:50:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7713" sha1="lvlhruzgly2u8myklex3udw7tzr1xp8" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webiga Mzimvubu
| name_other         = {{native name|xh|Umzimvubu River}}
| name_etymology     = Waxay ka dhigan tahay &quot;meesha [[hippopotamus|jeerka]]&quot; afka Xhosa&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.salanguages.com/munnames.htm|title=South African Languages &amp;#124; Place names|website=www.salanguages.com}}&lt;/ref&gt;
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = IY188 pg018 THE MOUTH OF THE UMZIMVUBU 'GATES' OF ST JOHN'S RIVER, NATAL.jpg
| image_size         = 300px
| image_caption      = Mzimvubu &quot;gates&quot;
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = South Africa
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= Goobta uu afka Webiga Mzimvubu ku yaallo
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dal
| subdivision_name1  = [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = [[Provinces of South Africa|Gobol]]
| subdivision_name3  = [[Eastern Cape Province|Gobolka Eastern Cape]]
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|250|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = [[Drakensberg]], [[Eastern Cape]]
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = {{convert|2050|m|abbr=on}}
| mouth              = [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]]
| mouth_location     = [[Port St. Johns]]
| mouth_coordinates  = {{coord|31|37|S|29|32|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|19853|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[Kinira River (Mzimvubu)|Kinira]], [[Thina River|Thina]], [[Tsitsa River|Tsitsa]]
| tributaries_right  = [[Mzintlava River|Mzintlava]]
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Webiga Mzimvubu''' ama '''Webiga Umzimvubu''' waa mid ka mid ah webiyada ugu muhiimsan [[South Africa|Koonfur Afrika]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://myfundi.co.za/e/Key_rivers_of_South_Africa|title=myfundi.co.za|website=myfundi.co.za}}&lt;/ref&gt; Wuxuu ku yaallaa [[Eastern Cape Province|Gobolka Eastern Cape]].

==Koorsada==
Webigu wuxuu isha ku leeyahay gobolka waqooyi ee Eastern Cape, aagga [[Matatiele Local Municipality|Matatiele]] iyo [[Mount Fletcher]] oo u dhow xadka [[Lesotho]]. Mzimvubu wuxuu ku qulqulaa leexashooyin iyo qalloocyo guud ahaan jihada koonfur-bari wuxuuna ku shubmaa [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]] isagoo maraya doox aad u qurux badan oo loo yaqaan &quot;Gates of St John&quot; ilaa [[estuary|af-webi]] ku yaalla [[Port St. Johns]]. Wuxuu dhererkiisu yahay qiyaastii 400 km oo leh aag weysada oo dhan 19,853 km².&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ewisa.co.za/misc/RiverECMzimvubu/defaultmain.htm |title=vn Rivers - Mzimvubu river |access-date=2012-03-26 }}&lt;/ref&gt;

Inkastoo uu yahay mid ka mid ah webiyada waaweyn ee Koonfur Afrika, Mzimvubu iyo weysadiisu inta badan waa kuwo aan horumarin. Waqtigan xaadirka ah webigani waa qayb ka mid ah [[Mzimvubu to Keiskamma Water Management Area|Aagga Maareynta Biyaha ee Mzimvubu ilaa Keiskamma]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|url=https://scielo.org.za/scielo.php?pid=S1816-79502009000500018&amp;script=sci_arttext|title=Is there a role for traditional governance systems in South Africa's new water management regime?|first1=Farai|last1=Kapfudzaruwa|first2=Merle|last2=Sowman|date=13 October 2009|journal=Water SA|volume=35|issue=5|pages=683–692|doi=10.4314/wsa.v35i5.49195 |via=SciELO|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==Taariikhda==
Sannadkii 1635 markabkii [[Portuguese Empire|Boortaqiiska]] 'Nossa Senhora de Belem' ayaa ku xayirmay afka Webiga Mzimvubu.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mpondo Kingdom - The History of The Kingdom |url=http://www.mpondokingdom.co.za/history.html |access-date=2026-06-26 |archive-date=2013-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704043140/http://www.mpondokingdom.co.za/history.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Webiga Mzimvubu wuxuu u qaybiyaa [[Pondoland]] bariga iyo galbeedka Pondoland.&lt;ref&gt;[http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-06082007-090102/unrestricted/01chapter1.pdf Contributions to the ecology of Maputaland, Southern Africa]&lt;/ref&gt; Horey afka webiga waxaa loo isticmaali jiray deked, laakiin hawshan ayaa la joojiyay 1940-meeyadii markii af-webigu uu aad u qoto-dheeraaday maraakiibta waaweyn sababo la xiriira [[siltation|dhoobo-uruurinta]] iyo xaqiiqda ah in mararka qaarkood ciiddu ay xirto iridda. Waqtigan xaadirka ah af-webigu waa mid la mari karo oo kaliya maraakiibta yaryar qiyaastii 10 km oo kor u qaada webiga.&lt;ref name=&quot;Paradise&quot;&gt;van der Merwe, E. and Costello, K. ''Port St. Johns, &quot;Paradise in Pondoland&quot; (2nd edition)''.&lt;/ref&gt;

==Gacan-biyoodyada==
Gacan-biyoodyada ugu waaweyn ee Webiga Mzimvubu waa [[Tsitsa River|Webiga Tsitsa]], [[Thina River|Webiga Thina]] (Tina), [[Kinira River (Mzimvubu)|Webiga Kinira]] iyo [[Mzintlava River|Webiga Mzintlava]].&lt;ref&gt;[http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/eco/FROC/WMA12MzimvubuKeiskamma.jpg Mzimbuvu to Keiskamma WMA 12]&lt;/ref&gt;

==Deegaanka==
Qaar ka mid ah kalluunka laga qabto biyahiisa waa [[Rainbow trout|Oncorhynchus mykiss]], oo ah [[introduced species|nooc la soo geliyay]], [[Barbus anoplus]] iyo [[Anguilla mossambica]]; kuwa kale, sida [[Micropterus salmoides]] iyo [[Cyprinus carpio]], waa [[invasive species|noocyo duullaan ah]].&lt;ref&gt;[http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/eco/froc.asp FROC - Reference frequency of occurrence of fish species in South Africa]&lt;/ref&gt;

[[Bull shark|Shark-ga Bull-ka]] ayaa inta badan yimaada biyaha waxaana la og yahay inay ku tarmaan webiga waxayna ku xiran yihiin weeraro taxane ah oo ka dhacay xeebaha u dhow.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thesardine.co.za/sharks-and-sound-at-port-st-johns-second-beach/|title=Sharks and Sound at Port St Johns Second Beach|first=John|last=Costello|date=4 September 2023}}&lt;/ref&gt;

Hindisayaasha maareynta weysada ee qaybta sare ee webiga waxaa ka mid ah Barnaamijka Iskaashiga Weysada Umzimvubu, kaas oo ay aasaaseen Environmental and Rural Solutions iyo [[Conservation South Africa|Conservation Koonfur Afrika]].&lt;ref&gt;{{cite report |title=Umzimvubu Catchment Partnership |publisher=WWF South Africa |url=https://wwfafrica.awsassets.panda.org/downloads/umzimvubu-wsp-factsheet.pdf?54825%2Fumzimvubu-catchment-partnership= |format=PDF}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Umzimvubu Catchment Partnership Programme |url=https://biodiversityinvestment.environment.gov.za/umzimvubu-catchment-partnership-programme |website=Biodiversity Sector Investment Portal |publisher=South African Department of Forestry, Fisheries and the Environment}}&lt;/ref&gt;

== Sidoo kale eeg ==
* [[List of rivers of South Africa|Liiska webiyada Koonfur Afrika]]
* [[List of estuaries of South Africa|Liiska af-webiyada Koonfur Afrika]]
* [[Port St. Johns]]

==Tixraacyo==
{{Reflist|2}}

==Xiriirinta dibadda==
{{Commons category}}
*[http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/state_of_rivers/ecape_04/MZIMVUBU%20RIVER%20SPRING%20SURVEY.pdf Mzimvubu River Spring Survey]
*[https://web.archive.org/web/20120324002847/http://routes.co.za/ec/portstjohns/index.html Routes, Eastern Cape - Port St Johns]
*[http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S1816-79502009000500018&amp;script=sci_arttext Is there a role for traditional governance systems in South Africa's new water management regime?]

{{Authority control}}</text>
      <sha1>lvlhruzgly2u8myklex3udw7tzr1xp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Mthatha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47969</id>
    <revision>
      <id>300167</id>
      <parentid>299496</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300167</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5079" sha1="0uimp4mhmxo5z5n16hvsndxazska351" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webiga Mthatha
| native_name        = {{native name|xh|'mtathe Bawo}}
| native_name_lang   = 
| name_other         = Webiga Umtata
| name_etymology     = [[Sneeze-wood|Geedaha Sneeze-wood]] ''(Ptaeroxylon obliquum)'' oo ka baxa xeebaha webiga&lt;ref&gt;[https://archive.org/stream/DictionaryOfSouthernAfricanPlaceNames/SaPlaceNames_djvu.txt Dictionary of Southern African Place Names]&lt;/ref&gt;
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Coffee Bay.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = meel u dhow halka uu Webiga Mthatha kula kulmo Badweynta Hindiya
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = South Africa
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= Goobta uu afka Webiga Mthatha ku yaallo
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dal
| subdivision_name1  = [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = [[Provinces of South Africa|Gobol]]
| subdivision_name3  = [[Eastern Cape Province|Gobolka Eastern Cape]]
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|250|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = [[Baziya Range]], [[Eastern Cape]], [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = {{convert|1500|m|abbr=on}}
| mouth              = [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]]
| mouth_location     = [[Coffee Bay]], [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| mouth_coordinates  = {{coord|31|56|S|29|11|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|2600|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Webiga Mthatha''' ama '''Webiga Umtata''' ({{langx|xh|&lt;nowiki&gt;'&lt;/nowiki&gt;mtathe Bawo}}) waa webi ku yaalla [[Eastern Cape Province|Gobolka Eastern Cape]] ee dalka [[South Africa|Koonfur Afrika]]. Webigu wuxuu ku shubmaa [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]] isagoo maraya [[estuary|af-webi]] ku yaalla meel u dhow [[Coffee Bay]]. Webiga Mthatha wuxuu u qulqulaa jihada koonfur-bari wuxuuna dhererkiisu yahay qiyaastii 250 km oo leh aag weysada oo dhan 2,600 km{{sup|2}}. Magaalada [[Mthatha|Mthatha]] (Umtata) ayaa loogu magac daray.&lt;ref&gt;[http://www.ewisa.co.za/literature/files/458%20Kululwa.pdf Mthatha River System - 2008] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407163947/http://www.ewisa.co.za/literature/files/458%20Kululwa.pdf |date=2016-04-07 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Niba|first1=AS|last2=Mafereka|first2=SP|date=2015-04-03|title=Benthic macroinvertebrate assemblage composition and distribution pattern in the upper Mthatha River, Eastern Cape, South Africa|journal=African Journal of Aquatic Science|volume=40|issue=2|pages=133–142|doi=10.2989/16085914.2015.1028323|bibcode=2015AfJAS..40..133N |s2cid=84022844|issn=1608-5914}}&lt;/ref&gt;

Gacan-biyoodyadiisa ugu waaweyn waa [[Ngqungqu River|Webiga Ngqungqu]] iyo [[Cicira River|Webiga Cicira]].&lt;ref&gt;[http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/eco/FROC/WMA12MzimvubuKeiskamma.jpg Mzimbuvu to Keiskamma WMA 12]&lt;/ref&gt;

Webiga Mthatha wuxuu calaamad u yahay xadka koonfureed ee gobolka [[Pondoland]].&lt;ref&gt;[http://upetd.up.ac.za/thesis/available/etd-06082007-090102/unrestricted/01chapter1.pdf Contributions to the ecology of Maputaland, Southern Africa]&lt;/ref&gt;

==Biyo-xireennada==
Waqtigan xaadirka ah webigani waa qayb ka mid ah [[Mzimvubu to Keiskamma Water Management Area|Aagga Maareynta Biyaha ee Mzimvubu ilaa Keiskamma]].&lt;ref&gt;[http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S1816-79502009000500018&amp;script=sci_arttext Is there a role for traditional governance systems in South Africa's new water management regime?]&lt;/ref&gt;
*[[Mthatha Dam|Biyo-xireenka Mthatha]]
*[[Mabeleni Dam|Biyo-xireenka Mabeleni]]

== Sidoo kale eeg ==
* [[List of rivers of South Africa|Liiska webiyada Koonfur Afrika]]
* [[List of estuaries of South Africa|Liiska af-webiyada Koonfur Afrika]]
* [[List of dams and reservoirs in South Africa|Liiska biyo-xireennada iyo kaydadka Koonfur Afrika]]

==Tixraacyo==
{{Reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
*[http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/state_of_rivers/ecape_04/State_of_Rivers_Report_No_14_Mthatha_River_System_2008.pdf The Ecological Health of the Mthatha River]
*[https://www.flickr.com/photos/kalinith/5180612175/ 180° view of Mthatha River Mouth]
*[https://ir.sun.ac.za/cib/handle/123456789/828 Invasive alien plants along Mthatha river] {{Wayback|url=https://ir.sun.ac.za/cib/handle/123456789/828 |date=20160303215932 }}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>0uimp4mhmxo5z5n16hvsndxazska351</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Keiskamma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47974</id>
    <revision>
      <id>300163</id>
      <parentid>299504</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5215" sha1="hxks4uz87bhy5zg6159m8kz3o0fhq03" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webiga Keiskamma
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| name_other         = Keiskammarivier
| name_etymology     = Waxay ka dhigan tahay &quot;biyo macaan&quot; afka [[Khoekhoe language|Khoekhoe]]
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = View of KKH from hill.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = aragti guud ee [[Keiskammahoek]] halkaas oo ay ka bilaabmaan ilaha Webiga Keiskamma
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = South Africa
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= Goobta uu afka Webiga Keiskamma ku yaallo
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dal
| subdivision_name1  = [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = [[Provinces of South Africa|Gobol]]
| subdivision_name3  = [[Eastern Cape Province|Gobolka Eastern Cape]]
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|160|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = Meel u dhow [[Keiskammahoek]]
| source1_location   = [[Amatola Mountains|Buuraha Amatola]]
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = {{convert|1500|m|abbr=on}}
| mouth              = [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]]
| mouth_location     = Meel u dhow [[Hamburg, Eastern Cape|Hamburg]]
| mouth_coordinates  = {{coord|33|17|0|S|27|29|20|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = [[Tyhume River|Tyhume]]
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Webiga Keiskamma''' ({{langx|af|Keiskammarivier}}) waa webi ku yaalla [[Eastern Cape Province|Gobolka Eastern Cape]] ee dalka [[South Africa|Koonfur Afrika]]. Webigu wuxuu ku shubmaa [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]] gudaha af-webiga Keiskamma, oo ku yaalla Kaydka Dabiiciga ah ee Hamburg, meel u dhow [[Hamburg, Eastern Cape|Hamburg]],&lt;ref&gt;[http://www.ecparks.co.za/downloads/Hamburg%20SMP_%20October%202006.pdf Integrated Management Plan for the Hamburg Nature Reserve]{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; oo u dhaxaysa [[East London, Eastern Cape|East London]] iyo [[Port Alfred]]. Keiskamma wuxuu marka hore u qulqulaa koonfur-galbeed ka dibna koonfur-bari ka dib markuu la kulmo gacan-biyoodkiisa ugu weyn, [[Tyhume River|Webiga Tyhume]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/keiskamma.html |title=South African Estuaries - Keiskamma |access-date=26 March 2012 |archive-date=8 Bisha Tobnaad 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061008000238/http://www.environment.gov.za/soer/estuary/catch/keiskamma.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Webiga Keiskamma wuxuu calaamadeeyay xuduudda u dhexaysa [[Cape Province]] iyo kii hore ee British [[Kaffraria]], oo sidoo kale markaas loo yiqiin Gobolka Queen Adelaide, ilaa 1847.&lt;ref&gt;[http://cape-slavery-heritage.iblog.co.za/2010/02/08/the-kat-river-rebellion-by-the-khoe-and-cape-creole-in-the-eastern-cape/ The Kat River Rebellion by the Khoe and Cape Creoles in the Eastern Cape]&lt;/ref&gt;

Waqtigan xaadirka ah webigani waa qayb ka mid ah [[Mzimvubu to Keiskamma Water Management Area|Aagga Maareynta Biyaha ee Mzimvubu ilaa Keiskamma]].&lt;ref&gt;[http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S1816-79502009000500018&amp;script=sci_arttext Is there a role for traditional governance systems in South Africa's new water management regime?]&lt;/ref&gt;

==Deegaanka==
Waxaa jira dad tiro yar oo ka mid ah kalluunka [[endangered|halista ugu jira]] ee [[Eastern Province rocky]] ''(Sandelia bainsii)'' oo ku nool [[Tyhume River|Webiga Tyhume]], kaas oo qayb ka ah weysada webiga Keiskamma.&lt;ref&gt;[http://www.iucnredlist.org/search/details.php/19889/all Sandelia bainsii]&lt;/ref&gt;

==Biyo-xireennada==
*[[Sandile Dam|Biyo-xireenka Sandile]]

== Sidoo kale eeg ==
* [[List of rivers of South Africa|Liiska webiyada Koonfur Afrika]]
* [[List of estuaries of South Africa|Liiska af-webiyada Koonfur Afrika]]

==Tixraacyo==
{{reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
*[http://www.climanet.uni-oldenburg.de/research/study-regions/keiskamma-river Keiskamma River Catchment (South Africa)] {{Wayback|url=http://www.climanet.uni-oldenburg.de/research/study-regions/keiskamma-river |date=20151022162105 }}
*[http://www.wildcoast.co.za/node/112 Towns of historical interest in the 'kei]
*[http://cape-slavery-heritage.iblog.co.za/category/kat-river-rebellion/ Cape slavery heritage] 
*[https://web.archive.org/web/20140301114040/http://eng.hrosi.org/show_pic.php?name=obr%2F0729.jpg&amp;popisek=The+carcass+of+Huberta%2C+the+Keiskamma+River+%28Apr%26nbsp%3B1931%29 The carcass of Huberta, the Keiskamma River Hippopotamus (Apr 1931)]</text>
      <sha1>hxks4uz87bhy5zg6159m8kz3o0fhq03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Kariega</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47976</id>
    <revision>
      <id>300161</id>
      <parentid>299506</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:45:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5050" sha1="k07qfjxb1mncwnptccriv07wpj46moj" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webiga Kariega
| native_name        =
| native_name_lang   =
| name_other         = Tyelerha, Karuiga, Karuka
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = Kariega River mouth.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = Afka Webiga ee [[Kenton-on-Sea]]
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = South Africa
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= Goobta uu afka Webiga Kariega ku yaallo
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dal
| subdivision_name1  = [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = [[Provinces of South Africa|Gobol]]
| subdivision_name3  = [[Eastern Cape]]
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = Magaalooyin
| subdivision_name5  = [[Kenton-on-Sea]]
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|138|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= [[Kenton-on-Sea]]
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = [[Eastern Cape]], [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]]
| mouth_location     = [[Kenton-on-Sea]], [[Eastern Cape]], [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| mouth_coordinates  = {{coord|33|40|56|S|26|41|00|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|685|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}

'''Webiga Kariega''' ({{langx|af|Kariegarivier}}) wuxuu ku yaallaa gobolka [[Eastern Cape]] ee dalka [[South Africa|Koonfur Afrika]]. Webigu wuxuu ka bilaabmaa 24 kiiloomitir galbeedka [[Grahamstown]] waxaana lagu gartaa qulqulkiisa oo aan joogto ahayn. Wuxuu ku shubmaa [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]] isagoo maraya [[estuary|af-webi]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Biological responses to a resumption in river flow in a freshwater-deprived, permanently open Southern African estuary |url=http://www.scielo.org.za/scielo.php?pid=S1816-79502008000500009&amp;script=sci_arttext |access-date=2026-06-26 |archive-date=2026-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260307021559/https://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1816-79502008000500009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Asalka magaca ==
[[Image:Raphicerus campestris detail head.jpg|thumb| [[Steenbok]] ama anteloobka Kariega]]
Macnaha saxda ah ee magaca Kariega lama garanayo, laakiin waxaa laga yaabaa inuu ka yimid luqadda [[Khoekhoe|Khoikhoi]]. Khoikhoi waxay ka mid ahaayeen dadkii ugu horreeyay ee deggan gobolka Cape. In kasta oo farcankoodu ay weli ku nool yihiin aagga, luqaddooda waxaa looga hadlaa oo kaliya qaybo ka mid ah [[Northern Cape]]. Si kastaba ha ahaatee, ereyo badan oo Khoikhoi ah ayaa weli loo isticmaalaa meelo kala duwan oo Koonfur Afrika ah, oo ay ku jiraan magaalada [[Garden Route]] ee [[Knysna]], oo macnaheedu yahay &quot;fern,&quot; iyo [[Cango Caves]], Cango oo macnaheedu yahay &quot;buur qoyan.&quot;

Sawirro godad ah oo laga helay meel u dhow webiga ayaa muujinaya duurjoogta deegaanka, oo ay ku jiraan [[Steenbok|Steenbok]].

== Webiyada kale ee Kariega ==
Gobolka Eastern Cape, waxaa jira saddex Webiga Kariega.

'''Kariega iyo Biyo-xireenka Beervlei'''

Webiga Kariega wuxuu ku shubmaa [[Beervlei Dam|Biyo-xireenka Beervlei]] waqooyiga [[Willowmore]]. Magaca webigan wuxuu u muuqday qaabab dhowr ah, oo ay ku jiraan Kariega iyo Karuka, khubaraduna waxay ku soo gabagabeeyeen in Kariega ay tahay qaabka ka duqsan, iyadoo loola jeedo maroodi. Webiga waxaa loogu yeeri jiray Buffels, ama Buffalo, dadkii ugu horreeyay ee Yurubiyaan ah ee dega aagga. Si kastaba ha ahaatee, ilo dhowr ah ayaa sheeganaya in magacu macnihiisu yahay 'steenbok,' oo aan ku salaysnayn cilmi-luqadeed laakiin ku salaysan joogitaanka anteloobka ee aagga.

'''Kariega iyo Webiga Sundays'''

Webiga Kariega waa gacan-biyood ka mid ah [[Sundays River|Webiga Sundays]].&lt;ref&gt;[http://www.ru.ac.za/static/institutes/iwr//wetland/data/Sundays/SUNDAYSreport.pdf Catchment N40 - The Sundays River]&lt;/ref&gt; Inta badan koorsadiisa, wuxuu maraa Steenbok Flats. Iyada oo ku saleysan caddaymo luqadeed iyo tirada badan ee steenbok ee aaggan, khubaradu waxay dareensan yihiin in kiiskan Kariega uu tixraacayo 'steenbok'.

'''Kariega iyo Webiga Great Fish'''

Webiga Kariega, oo isha ku haya dhul-sareedka 20 kiiloomitir waqooyiga [[Somerset East]], ayaa sidoo kale ah gacan-biyood ka mid ah [[Great Fish River|Webiga Great Fish]].

==Tixraacyo==
{{reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
*[http://www.kariega.co.za Kariega Game Reserve]</text>
      <sha1>k07qfjxb1mncwnptccriv07wpj46moj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Baakens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47978</id>
    <revision>
      <id>300152</id>
      <parentid>299508</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:36:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5291" sha1="7o4kne8q2ieovgit1k3ucxh7zzrbian" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webiga Baakens
| native_name        ={{unbulleted list
|{{native name|xh|Gqeberha}}
|{{native name|naq|Kragga Kamma}}
}}
| name_other         = ''Baakensrivier''
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = 
| image_size         = 
| image_caption      = 
| map                ={{maplink|frame=yes|frame-align=center|plain=yes
| id1=Q34670300|type1=line|stroke-colour1=#4271ae|stroke-width1=5}} 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = South Africa
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= Goobta uu afka Webiga Baakens ku yaallo
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dal
| subdivision_name1  = [[South Africa|Koonfur Afrika]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = Gobol
| subdivision_name3  = [[Eastern Cape]]
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|23|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = 
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Indian Ocean|Badweynta Hindiya]]
| mouth_location     = [[Algoa Bay]]
| mouth_coordinates  = {{coord|33|57|50|S|25|37|45|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}

'''Webiga Baakens''', oo sidoo kale loo yaqaan '''Webiga Gqeberha''' ({{IPA|xh|ᶢǃʱɛ̀ɓéːxà|lang}}),&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.uwc.ac.za/news-and-announcements/news/gqeberha-the-new-name-for-port-elizabeth |title=Gqeberha, The New Name for Port Elizabeth |website=uwc.ac.za |first=Sihle |last=Mlambo |date=26 February 2021 |access-date=9 September 2021}}&lt;/ref&gt; waa webi ku shubma xarunta magaalada [[Port Elizabeth]] iyo dekedda [[Algoa Bay]].&lt;ref name=&quot;gn1021484&quot;&gt;[{{Geonameslink|gnid=1021484|name=bakensrivier}} Bakensrivier] sa [{{Geonamesabout}} Geonames.org (cc-by)]; post updated 18 January 2012; database download sa 28 February 2017&lt;/ref&gt;

Webigu wuxuu qulqulaa qiyaastii {{convert|23|km|mi|abbr=on}} laga soo bilaabo aagga uu biyaha ka helo ee Sherwood, Hunter's Retreat, iyo Rowallan Park isagoo dhex mara inta badan aag magaalo ilaa afkiisa. Inta badan, waa durdur yar oo xasilloon. Meel u dhow afkiisa, wuxuu ku dhex maraa dooxad dhinaca koonfureed ee buurta uu ku yaallo [[Fort Frederick, Eastern Cape|Fort Frederick]].

Ilaa markii maraakiibtii ugu horreysay ee [[Dutch East India Company|VOC]] ay ku xirteen halkan 1690, durdurka waxaa loogu yeeri jiray magaca [[Khoekhoe language|Khoekhoe]] ee ka yimid qabiilka Gonoqua, {{Langx|naq|'''Kragga Kamma''' ('''//Kraxa/kamma''')|lit=durdurka dhagaxa leh (ama //kara - oo macnaheedu yahay dhagxaan webiga ku jira iyo kamma oo ah musuqmaasuq ka yimid ereyga Khoe ee //gami - oo macnaheedu yahay biyo)|translit=|label=none}}.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HERITAGE IMPACT ASSESSMENT: Portion 87 of the Farm Cragga Kamma. No. 23 PORT ELIZABETH |url=https://sahris.sahra.org.za/sites/default/files/heritagereports/9-2-073-0001-20080904-JB_0.pdf |website=[[SAHRA]] |access-date=2026-06-26 |archive-date=2025-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120133708/https://sahris.sahra.org.za/sites/default/files/heritagereports/9-2-073-0001-20080904-JB_0.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Muddo ka dib, {{convert|2|km|mi|abbr=on}} ee ugu dambeeyay ee durdurka ayaa la [[canalisation|kanaaleeyay]] oo haradii yareyd ayaa la buuxiyay. Jardiinooyin, garoomo ciyaaraha iyo waddooyin lugo ah ayaa laga dhisay qaybo ka mid ah Dooxada Baakens.

== Taariikh ==
Sannadkii 1752, ensign [[August Frederik Beutler]] ayaa maray aagga wuxuuna taagay [[beacon|baaken]] (baken oo ahayd Dutch-kii casrigaas) wakiil ka ahaa VOC af-webiga.

Jardiinada Settler Park oo 54 ha ah ayaa jirtay tan iyo 1938. Dooxadu waxay ahayd sannadihii 1867, 1897, 1908 ([[1908 Port Elizabeth flood|fatahaaddii Port Elizabeth ee 1908]]), 1968, 1981 iyo 2006 goob ay ka dhaceen [[flood|fatahaado]] daran, daadad iyo waxyeello weyn. 5 May 1897, sababtu waxay ahayd roob culus oo ka da'ay Hunter's Retreat. Axad 1 September 1968, waxay bilowday inay roobab da'aan waxyar ka dib 8-dii subaxnimo, muddo gaaban gudaheedna in ka badan 56 cm ayaa da'ay. Fatahaaddii ugu baabi'inta badnayd ee Koonfur Afrika ay soo marto ilaa markaas, 8 qof ayaa ku dhintay.

{{lang|xh|Gqeberha}} waa magaca webigan ee [[Xhosa language|Xhosa]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.cbn.co.za/featured/new-port-elizabeth-name-announced/|title=New Port Elizabeth name announced|last=Meiring|first=Pieter|date=10 November 2019|website=Cape Business News|language=en-US|access-date=10 February 2020}}&lt;/ref&gt; Xaafadda Kabega Park waxaa laga yaabaa in loogu magacdaray webigan.{{citation needed|date=September 2021}}

== Tixraacyo ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>7o4kne8q2ieovgit1k3ucxh7zzrbian</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Kuiseb</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47982</id>
    <revision>
      <id>300164</id>
      <parentid>299513</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:45:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7669" sha1="frfxt0uz7g7gcgv788c5pi4glbwvuqo" xml:space="preserve">{{Infobox river 
| name = Webiga Kuiseb
| image = Kuiseb Namibia anagoria.JPG
| image_caption = Webiga Kuiseb xilliga roobka
| map = NEO kuiseb.jpeg
| map_caption = Sawir dayax-gacmeedka Webiga Kuiseb
| source1 = galbeedka [[Windhoek]]
| source1_location = [[Khomas Highland]]
| mouth  = [[Atlantic Ocean|Badweynta Atlaantik]] 
| mouth_location = [[Walvis Bay]]
| mouth_elevation    = {{convert|0|m|ft|abbr=on}} 
| mouth_coordinates  = {{coord|23|07|S|14|32|E|display=inline, title}}
| subdivision_type1 = Dal
| subdivision_name1 = [[Namibia]]
| subdivision_type2 = Gobollada
| subdivision_name2 = [[Khomas Region|Khomas]], [[Erongo Region|Erongo]]
| source_elevation = 
| length             = {{circa}} {{convert|480|km|mi|abbr=on}}
| basin_size          = {{convert|15500|km2|sqmi|abbr=on}}
| discharge1_avg = {{circa}} {{convert|20|e6m3/a}}
| tributaries_left   = [[Gomab River|Webiga Gomab]], [[Ojab River|Webiga Ojab]], [[Chausib River|Webiga Chausib]], [[Gaub River|Webiga Gaub]]
| tributaries_right  = [[Koam River|Webiga Koam]], [[Nausgomab River|Webiga Nausgomab]], [[Goagos River|Webiga Goagos]]
| waterbodies        = [[Friedenau Dam|Biya-xireenka Friedenau]]
}}

'''Webiga Kuiseb''' waa webi [[ephemeral|ku-meel-gaar ah]] oo ku yaalla koonfur-galbeed ee [[Namibia]]. Isha uu ka soo bilaabmo waa [[Khomas Highland]] oo ku taal galbeedka [[Windhoek]]. Halkaas ayuu u qulqulaa dhinaca galbeed isagoo sii mara [[Namib-Naukluft National Park|Beerta Qaranka ee Namib-Naukluft]] iyo lamadegaanka [[Namib]] ilaa uu ka gaaro [[Walvis Bay]]. Dhowr tuulo oo ay dagaan [[Topnaar people|dadka Topnaar]] ayaa ku yaalla xeebaha hoose ee Kuiseb, tusaale ahaan [[Homeb]], [[Sandfontein, Namibia|Sandfontein]], [[Rooibank]], iyo [[Utuseb]].{{sfn|Malan|1998|p=120–125}}{{sfn|Moritz|1997|pp=4-5}} Webiyada ku shubma Kuiseb waxaa ka mid ah [[Gomab River|Gomab]], [[Ojab River|Ojab]], [[Chausib River|Chausib]], [[Gaub River|Gaub]], [[Koam River|Koam]], [[Nausgomab River|Nausgomab]] and [[Goagos River|Goagos]].&lt;ref name=Jacobson&gt;{{Cite book | last1=Jacobson | first1=Peter J. | last2=Jacobson | first2=Kathryn M. | last3=Seely | first3=Mary K. | title=Ephemeral rivers and their catchments: Sustaining people and development in western Namibia |url=http://www.the-eis.com/data/literature/Ephemeral%20rivers%20and%20their%20catchments_1995.pdf | publisher=Desert Research Foundation of Namibia | place=[[Windhoek]] | date=1995 | pages=140–141 |isbn=9991670947 | format=PDF 8.7MB}}&lt;/ref&gt;

Bedka uu Webiga Kuiseb ka helo biyaha (oo ay ku jiraan gacan-biyoodyadiisa) waxaa lagu qiyaasaa inta u dhaxaysa 15,500&lt;ref name=Jacobson/&gt; iyo {{Convert|16692|km2|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{Cite journal |author=Strohbach, B.J. |title=Mapping the Major Catchments of Namibia |url=http://www.nbri.org.na/sites/default/files/Mapping%20the%20Major%20Catchments%20of%20Namibia_draft.pdf |journal=Agricola |volume=2008 |date=2008 |pages=63–73 |isbn=9780353358164 |issn=1015-2334 |oclc=940637734 |format=PDF 1.0MB }}&lt;/ref&gt; Waxa uu leeyahay qulqulka celcelis ahaan ilaa {{convert|20|e6m3/a}}.&lt;ref name=el2010&gt;{{cite news 
 |title=ELECTIONS 2010: Erongo regional profile 
 |publisher=[[New Era (Namibia)|New Era]] 
 |url=http://www.newera.com.na/article.php?articleid=14109 
 |date=16 November 2010 
 |access-date=26 Bisha Lixaad 2026 
 |archive-date=16 Bisha Saddexaad 2012 
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120316095900/http://www.newera.com.na/article.php?articleid=14109 
 |url-status=dead 
 }}&lt;/ref&gt; [[Friedenau Dam|Biya-xireenka Friedenau]], oo la dhisay 1972, ayaa ku yaalla webiga.&lt;ref&gt;[http://www.namwater.com.na/data/dams/friedenau.html Friedenau] at NamWater&lt;/ref&gt; Janaayo 2005, markii ugu horreysay sannado badan, Kuiseb wuxuu ku qulqulay badweynta.

Inta u dhaxaysa Naukluft iyo Namib, Kuiseb wuxuu qoday dooxad weyn oo ku taal aag cidlo ah oo aan la geli karin. Intii lagu jiray [[World War II|Dagaalkii Labaad ee Dunida]] aagga ku hareeraysan dooxada Kuiseb wuxuu u adeegay sidii gabbaad u ah [[Henno Martin]] iyo [[Hermann Korn]] oo halkaas u guuray si ay u sugaan dhammaadka dagaalka.&lt;ref name=TSD&gt;{{cite book | last = Martin | first = Henno | title = The Sheltering Desert | publisher = Two Books | year = 2006 | location = Hamburg | isbn = 9783935453035}}&lt;/ref&gt; Laba buug iyo [[The Sheltering Desert|filim]] ayaa markii dambe laga daabacay joogitaankoodan 2-da sano ah; burburka gabbaadkooda waa la booqan karaa. Socdaalkiisa uu ku marayo Namib, Kuiseb waxaa dhinac kasta kaga wareegsan qaar ka mid ah [[sand dune|buuraha ciidda]] ee ugu dhaadheer adduunka, dhinaca kalena dhagaxyo madhan.&lt;ref name=Jacobson/&gt; Buuraha ciidda ee cas ee koonfurta webiga waxay gaaraan dherer ka badan 150 mitir. Dabayshu waxay buuraha ciidda u kaxaysaa dhinaca waqooyi, laakiin dhaqdhaqaaqooda waxaa xannibay webiga. Inta lagu jiro habkaas, ciid iyo dhoobo badan ayaa lagu shubaa Kuiseb taasoo keenta inuu kaliya gaaro badda marka uu fataho.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Morin|first1=Efrat|last2=Grodek|first2=Tamir|last3=Dahan|first3=Ofer|last4=Benito|first4=Gerardo|last5=Kulls|first5=Christoph|last6=Jacoby|first6=Yael|last7=Langenhove|first7=Guido Van|last8=Seely|first8=Mary|last9=Enzel|first9=Yehouda|date=April 2009|title=Flood routing and alluvial aquifer recharge along the ephemeral arid Kuiseb River, Namibia|journal=Journal of Hydrology|volume=368|issue=1–4|pages=262–275|doi=10.1016/j.jhydrol.2009.02.015|issn=0022-1694}}&lt;/ref&gt;

Sannadkii 1907, aagga u dhexeeya [[Swakop River|Webiga Swakop]] iyo Kuiseb waxaa maamulkii gumaystihii Jarmalka u magacaabay kaydka xayawaanka. Aaggu wuxuu hadda qayb ka yahay [[Namib-Naukluft National Park|Beerta Qaranka ee Namib-Naukluft]]. ''Desert Research Foundation of Namibia'' (DRFN) waxay ku taal [[Gobabeb]] oo ku taal xeebaha webiga.&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Desert Research Foundation of Namibia | publisher=namibweb.com | url=https://www.namibweb.com/drfn.htm | access-date= 3 October 2019}}&lt;/ref&gt;

&lt;gallery&gt;
File:Kuiseb River Nears the Ocean.jpg|Sawirka dayax-gacmeedka midabka dabiiciga ah ee Webiga Kuiseb.
File:Kuiseb bird eye view.jpg|Muuqaal hawada sare laga soo qaaday ee Webiga Kuiseb (2017)
File:Kuiseb River Sand and Rock (2018).jpg|Webiga Kuiseb (2018)
File:gobabeb from air.jpg|Muuqaal hawada sare laga soo qaaday ee Gobabeb Training and Research Centre
File:Henno Martin Shelter.jpg|Burburka Gabbaadkii Korn iyo Martin
File:Kuiseb.1.JPG|[[C14 road (Namibia)|C14]] buundada ka dul marta Dooxada Kuiseb
&lt;/gallery&gt;

==Sidoo kale eeg==
* [[List of rivers of Namibia|Liiska webiyada Namibia]]

==Tixraacyo==
===Qoraallo===
{{Reflist}}

===Suugaanta===
* {{cite book
|last=Malan
|first=Johan S
|title=Die Völker Namibias
|trans-title=Qabaa'ilka Namibia
|year=1998
|publisher=Klaus Hess
|location=Windhoek, Göttingen
|language=German
}}
* {{cite book
|last=Moritz
|first=Walter
|title=Verwehte Spuren in der Namibwüste - Alte Ansiedlungen am Kuiseb
|trans-title=Raadadka engegan ee Namib - Degsiimooyinkii hore ee webiga Kuiseb
|language=German
|year=1997
|publisher=Typoprint
|location=Windhoek
|isbn=99916-750-0-0
}}

*''Qoraalkii asalka ahaa wuxuu ka yimid [[NASA Earth Observatory]] [https://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4087]''

===Muuqaallo===
*{{YouTube|ymyhjQ50M2A|'HURININ People of the Sea' - Baadigoobka dadka Topnaar ee xuquuqul insaanka iyo aqoonsiga}}

==Xiriiriyeyaal dibadeed==
{{Commons category|Kuiseb River}}
*[https://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=4087 NASA Earth Explorer page]
*[https://www.ufz.de/export/data/global/29151_ufzdiss5_2010_.pdf PhD Dissertation at the Helmholtz Centre for Environmental Research - UFZ]

{{Authority control}}</text>
      <sha1>frfxt0uz7g7gcgv788c5pi4glbwvuqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Kakum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48009</id>
    <revision>
      <id>300158</id>
      <parentid>299543</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3121" sha1="0qbkl8z3m5n42d0fp3ex865cet8j2kq" xml:space="preserve">'''Webiga Kakum ''' waa biyo-gacmeed ku yaalla Esuekyir, oo ah xaafad ka tirsan [[Cape Coast]] oo ku taal [[Central Region (Ghana)|Gobolka Dhexe]] ee dalka Ghana.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=7 June 2008 |title=Kakum River claims three lives in Cape Coast |url=https://www.modernghana.com/news/168833/kakum-river-claims-three-lives-in-cape-coast.html |access-date=15 October 2024 |website=Modern Ghana}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Otchere |first=Gertrude Owireduwaah |date=2023-04-11 |title=Running water sweeps away boy, 12, at Cape Coast - Adomonline.com |url=https://www.adomonline.com/running-water-sweeps-away-boy-12-at-cape-coast/ |access-date=2024-10-15 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; [[Kakum National Park|Aagga Ilaalinta ee Kakum]] waxaa loogu magac daray webiga.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-12-05 |title=Kakum National Park anticipates more than 20,000 visitors in December - MyJoyOnline |url=https://www.myjoyonline.com/kakum-national-park-anticipates-more-than-20000-visitors-in-december/ |access-date=2024-10-15 |website=www.myjoyonline.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Majumder |first=Rupankar |date=7 August 2022 |title=Aluminium ladders support the canopy walkway at Kakum National Park, Ghana |url=https://www.alcircle.com/news/aluminium-ladders-support-the-canopy-walkway-at-kakum-national-park-ghana-82203 |access-date=15 October 2024 |website=AL Circle}}&lt;/ref&gt; Sannadkii 2013, webiga ayaa la qoday si looga hortago daadadka aagga Kwaprow.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=30 July 2013 |title=Veep inspects Kakum River dredging project |url=https://www.modernghana.com/news/478444/veep-inspects-kakum-river-dredging-project.html |access-date=15 October 2024 |website=Modern Ghana}}&lt;/ref&gt; Webigu wuxuu biyo siiyaa Cape Coast iyo qiyaastii 133 magaalo iyo tuulooyin kale.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=15 October 2024 |title=Kakum National Park (Assin Attandanso Reserve) (#) |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1396/ |access-date=15 October 2024 |website=whc.unesco.org}}&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==
&lt;references /&gt;

== Xiriirinta dibadda ==

* Amofa-Appiah, Juliana (2019-03). ''[https://ir.ucc.edu.gh/xmlui/handle/123456789/3983 Morphology of the Kakum River: A study on a small forested River in the Central Region, Ghana]'' (Thesis). [[University of Cape Coast]].
* Addico, Gloria &amp; Lawton, Linda &amp; Edwards, Christine. (2017). ''Hepatotoxic-Microcystins in Two Drinking Water Reservoirs in the Central Region of Ghana''. Toxicology and Forensic Medicine - Open Journal. 2. 1-11. 10.17140/TFMOJ-2-111.
* Abraham, Ernest Mensah (2003). [https://iess.ug.edu.gh/sites/iess.ug.edu.gh/files/Student_Projects/2003%20IESS%20-%20The%20Impact%20of%20Human%20Activities%20on%20the%20Kakum%20River,%20Central%20Region.pdf &quot;THE IMPACT OF HUMAN ACTIVITIES ON THE KAKUM RIVER, CENTRAL REGION&quot;] {{Wayback|url=https://iess.ug.edu.gh/sites/iess.ug.edu.gh/files/Student_Projects/2003%20IESS%20-%20The%20Impact%20of%20Human%20Activities%20on%20the%20Kakum%20River,%20Central%20Region.pdf |date=20250108222320 }} (PDF). ''iess.ug.edu.gh''. Retrieved 15 October 2024.

{{coord|5.0971|-1.3217|format=dms|type:river_region:GH|display=title}}</text>
      <sha1>0qbkl8z3m5n42d0fp3ex865cet8j2kq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Dortsedor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48010</id>
    <revision>
      <id>300154</id>
      <parentid>299544</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:42:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3555" sha1="2pxbicaduz0d8hf1qte7b323bn6lv4w" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webiga Dortsedor 
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = 
| image_size         = 
| image_caption      =
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dalal
| subdivision_name1  = [[Ghana]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             =  
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = 
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = 
| mouth              = 
| mouth_location     = 
| mouth_coordinates  = 
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}} 
'''Webiga Dortsedor ''' waa webi ku yaalla wadada [[Afienya]]-[[Dawhenya]] ee [[Greater Accra Region|Gobolka Greater Accra]] ee dalka Ghana.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-25 |title=Police probes Afienya drowning of 12-year-old boy |url=https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Police-probes-Afienya-drowning-of-12-year-old-boy-1545818 |access-date=2022-05-25 |website=GhanaWeb |language=en |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525175146/https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/NewsArchive/Police-probes-Afienya-drowning-of-12-year-old-boy-1545818 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Boakye |first=Edna Agnes |date=2022-05-25 |title=Afienya: 12-year-old boy reportedly drowns in Dortsedor river |url=https://citinewsroom.com/2022/05/afienya-12-year-old-boy-reportedly-drowns-in-dortsedor-river/ |access-date=2022-05-25 |website=Citinewsroom - Comprehensive News in Ghana |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-25 |title=Afienya: 12-year-old boy reportedly drowns in Dortsedor river |url=https://mypublisher24.com/afienya-12-year-old-boy-reportedly-drowns-in-dortsedor-river/ |access-date=2022-05-25 |website=My Publisher24 |language=en-US |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525074641/https://mypublisher24.com/afienya-12-year-old-boy-reportedly-drowns-in-dortsedor-river/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Otchere |first=Gertrude Owireduwaah |date=2022-05-25 |title=Boy, 12, feared drowned in river at Afienya |url=https://www.adomonline.com/boy-12-feared-drowned-in-river-at-afienya-video/ |access-date=2022-05-25 |website=Adomonline.com |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Kwamena |first=Nana Agyei |date=2022-05-25 |title=Afienya: 12-Year-Old Boy Reportedly Drowns In Dortsedor River {{!}} KINGDOM FM ONLINE |url=https://www.kingdomfmonline.com/afienya-12-year-old-boy-reportedly-drowns-in-dortsedor-river/2022/general/ |access-date=2022-05-25 |language=en-US }}{{Dead link|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>2pxbicaduz0d8hf1qte7b323bn6lv4w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Ayesha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48014</id>
    <revision>
      <id>300151</id>
      <parentid>299551</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2919" sha1="cekcz43iqxalqfuyfnvl4qn1fut10m9" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webiga Ayesha
| native_name        = &lt;!-- {{native name|&lt;tag&gt;|&lt;name&gt;}} or {{native name list |tag1=&lt;tag&gt;|name1=&lt;name&gt; |tag2=&lt;tag&gt;|name2=&lt;name&gt; ... }} --&gt;
| name_other         = 
| name_etymology     = 
| nickname           = 
&lt;!---------------------- IMAGE--&gt;
| image              = 
| image_size         = 
| image_caption      = 
| image_alt          = 
&lt;!---------------------- MAPS --&gt;
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| map_alt            = 
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
| pushpin_map_alt    = 
| mapframe = yes&lt;!-- see below for more mapframe parameters --&gt;
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Wadanka
| subdivision_name1  = Itoobiya 
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = 
| source1_coordinates= &lt;!-- {{Coord|...}} --&gt;
| source1_elevation  = 
| mouth              = 
| mouth_location     = 
| mouth_coordinates  = &lt;!-- {{Coord|...|display=inline,title}} --&gt;
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| basin_landmarks    = 
| basin_population   = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| waterbodies        = 
| waterfalls         = 
| bridges            = 
| ports              = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Webiga Ayesha''' waa webi aan joogto ahayn oo laga helo bariga [[Itoobiya]]. [[Drainage basin|Dooxada qulqulka biyaha]] waa qayb ka mid ah [[East African Rift|Dooxada Rift ee Bariga Afrika]].

==Guud-mar==
Wasaaradda Khayraadka Biyaha ee Ethiopia ayaa ku dartay aagga qulqulka biyaha ee Ayesha liiska laba iyo tobanka dooxood ee ugu waaweyn dalka. Waxay leedahay bed dhan 2,223 kiiloomitir oo laba jibbaaran, laakiin waxaa lagu gartaa la'aanta wax qulqul ah oo la cabbiri karo.&lt;ref&gt;[http://www.mowr.gov.et/rbmpofetiopiatblphysical.htm &quot;Table 4.1. Important Physical Characteristics of the Ethiopian Basins, Nature and features of the Ethiopian river basins&quot;] {{Wayback|url=http://www.mowr.gov.et/rbmpofetiopiatblphysical.htm |date=20110720151709 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110720151709/http://www.mowr.gov.et/rbmpofetiopiatblphysical.htm |date=2011-07-20 }}, Ministry of Water Resources website (la heli karo 14 July 2009)&lt;/ref&gt; 

==Tixraacyo==
{{reflist}}</text>
      <sha1>cekcz43iqxalqfuyfnvl4qn1fut10m9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Nzoro</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48023</id>
    <revision>
      <id>300171</id>
      <parentid>299568</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:52:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5710" sha1="rhbxrfpfdoaxj7k4aqwossvkhvynvzk" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webiga Nzoro
| name_native        = 
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
| nickname           =
&lt;!---------------------- IMAGE--&gt;
| image              = 
| image_size         = 
| image_caption      = 
| image_alt          =
&lt;!---------------------- MAPS --&gt;
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| map_alt            = 
| pushpin_map        = Democratic Republic of the Congo
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
| pushpin_map_alt    = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dal
| subdivision_name1  = [[Jamhuuriyada Dimuqaraadiga Kongo]]
| subdivision_type2  = Gobol
| subdivision_name2  = [[Haut-Uélé]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = 
| source1_coordinates= &lt;!-- {{Coord|...}} --&gt;
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Kibali River|Webiga Kibali]]
| mouth_location     = 
| mouth_coordinates  = {{Coord|3.29348|29.42869|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = [[Uele River|Webiga Uele]], [[Congo Basin|Dooxada Congo]]
| basin_size         = 
| basin_landmarks    = 
| basin_population   = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| waterbodies        = 
| waterfalls         = 
| bridges            = 
| ports              = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Webiga Nzoro''' (ama '''Nzaro''', '''Obi''', '''Zoro''') waa webi ku yaalla Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Congo. Waa gacan-biyoodka midig ee [[Kibali River|Webiga Kibali]]. Waxaa loo isticmaalaa in lagu siiyo korontada biyaha [[Kibali Gold Mine|Macdanta Dahabka ee Kibali]].

== Marin-biyoodka ==

Webiga Nzoro wuxuu ka soo askumaa xagga sare ee waqooyi-bari ee dalka, meel u dhow halka uu xuduudka [[South Sudan|Koonfurta Sudan]] uu kaga biiro xuduudka [[Uganda|Uganda]].
Wuxuu raacaa marin qalloocan oo u jihaysan dhinaca galbeed ilaa uu ka gaaro isgoyska Kibali ee hoos u mara [[Durba]].{{sfn|Relation: Nzoro (2683773)}}
[[Köppen climate classification|Kala-saarista cimilada ee Köppen]] waa Aw: [[Tropical savanna climate|Cimilada savannada kulaylaha]], qoyan.{{sfn|Nzoro, Haut Uele}}

== Saamaynta bini'aadamka ==

Dadka [[Logo people|Logo]] iyo [[Lugbara people|Lugbara]] waxay ku nool yihiin dooxada webiga.{{sfn|Tucker|2017|loc=PT95}}

Sannadkii 1891 [[Guillaume Van Kerkhoven]], {{ill|Pierre Ponthier|fr}} iyo [[Jules Milz]] waxay ka safreen [[Bumba, Democratic Republic of the Congo|Bumba]] kor ilaa [[Itimbiri River|Webiga Itimbiri]] iyo [[Likati River|Webiga Likati]], webiyada, ka dibna dhulka ilaa [[Uele River|Webiga Uele]] ee gobolka [[Djabir]]. Ka dib waxay sahamiyeen [[Kibali River|Webiga Kibali]] iyo Zoro.
Waxay gaareen Niil, laakiin waxay ku qasbanaadeen inay u gurtaan gobolka [[Dungu, Democratic Republic of the Congo|Dungu]] markii ay soo weerareen Mahdiyiintu.{{sfn|Ergo|2013|p=2}}

[[Kibali Gold Mine|Macdanta Dahabka ee Kibali]], oo ay maamusho Randgold, ayaa bilowday hawlgallada 2009.
Shirkaddu waxay ku rakibtay warshad koronto oo biyaha ka shaqeysa oo awooddeedu tahay 20&amp;nbsp;MW Webiga Nzoro, waxayna qorsheysay inay rakibto saddex kale.{{sfn|Alsdorf |Beighley |Laraque |Lee|2016|p=382}}
Warshadaha korontadu waxay ku yaallaan biyo-dhacyada waxayna bixiyaan [[run-of-the-river hydroelectricity|korontada biyaha ee socota]], iyagoo ka fogaanaya baahida loo qabo biyo-xireennada.{{sfn|Alsdorf |Beighley |Laraque |Lee|2016|p=403}}

== Xusuusin ==
{{notes}}{{reflist|30em}}

== Isha ==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://diginole.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu:405730/datastream/PDF/download/citation.pdf |accessdate=2020-08-30 |title=Opportunities for hydrologic research in the Congo Basin
 |last1=Alsdorf |first1=Douglas |first2=Ed  |last2=Beighley |first3=Alain  |last3=Laraque |first4=Hyongki  |last4=Lee |first5=Raphael  |last5=Tshimanga |display-authors=etal
 |date=14 April 2016 |doi=10.1002/2016RG000517 |work=Reviews of Geophysics |volume=54 |issue=2|doi-access=free }}
*{{citation |url=http://abergo1.e-monsite.com/medias/files/postes-fortifies-de-l-uele-fl-1.pdf |accessdate=2020-08-27 |chapter=Les postes fortifiés de la frontière Nord de l’État Indépendant du Congo |last=Ergo |first=André-Bernard |title=Histoire du Congo |year=2013 |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525123939/http://abergo1.e-monsite.com/medias/files/postes-fortifies-de-l-uele-fl-1.pdf |url-status=dead }}
*{{citation |url=https://www.mindat.org/feature-206815.html |accessdate=2020-08-29
 |title=Nzoro, Haut Uele, Democratic Republic of the Congo |work=[[Mindat.org]] |ref={{harvid|Nzoro, Haut Uele}} }}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/relation/2683773#map=15/3.2941/29.4189 |accessdate=2020-08-29
 |title=Relation: Nzoro (2683773) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Relation: Nzoro (2683773)}} }}
*{{citation
 |last=Tucker|first=A. N.|title=The Eastern Sudanic Languages|url=https://books.google.com/books?id=kOI2DwAAQBAJ&amp;pg=PT95|accessdate=30 August 2020
 |date=22 September 2017|publisher=Taylor &amp; Francis|isbn=978-1-351-61006-3}}
{{refend}}
{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:}}</text>
      <sha1>rhbxrfpfdoaxj7k4aqwossvkhvynvzk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Duru</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48029</id>
    <revision>
      <id>300155</id>
      <parentid>299582</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:42:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5731" sha1="q7od6jrrmtipyxz7ih1euyrfy4pxfrl" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webiga Duru
| name_native        = 
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
| nickname           = 
&lt;!---------------------- IMAGE--&gt;
| image              = 
| image_size         = 
| image_caption      = 
| image_alt          = 
&lt;!---------------------- MAPS --&gt;
| pushpin_map        = Democratic Republic of the Congo
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
| pushpin_map_alt    = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dal
| subdivision_name1  = [[Jamhuuriyada Dimuqaraadiga Kongo]]
| subdivision_type2  = Gobol
| subdivision_name2  = [[Haut-Uélé]]
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = 
| source1_coordinates= {{Coord|4.3398|29.2260}}
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Uele River|Webiga Uele]]
| mouth_location     = 
| mouth_coordinates  = {{Coord|3.7497 | 28.04533|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| basin_landmarks    = 
| basin_population   = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| waterbodies        = 
| waterfalls         = 
| bridges            = 
| ports              = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Webiga Duru''' waa webi ku yaalla gobolka [[Haut-Uélé]] ee [[Jamhuuriyada Dimuqaraadiga Kongo]]. Waa gacan-biyoodka midig ee [[Uele River|Webiga Uele]].

== Marin-biyoodka ==

Webigu wuxuu ka soo askumaa xuduudka [[Suudaanta Koonfureed]] (Qaybta Congo-Niil) ee Réserve de chasse d'Azande wuxuuna u qulqulaa koonfur-galbeed si uu u galo Uele kor ka xigta [[Niangara]].
Tuulada Duru waxay ku taal dhinaca webiga xuduudka Réserve de chasse d'Azande ee {{coord|4.2450|28.7525}}.
Wuxuu ku yaallaa waddada ka timaada [[Dungu, Democratic Republic of the Congo|Dungu]] xagga waqooyi ilaa [[Yambio]] ee Suudaanta Koonfureed.{{sfn|Node: Duru (1157841700)}}

== Dadka asaliga ah ==

Avaduru, oo ah koox [[Bakango]] ah, waxaa laga yaabaa inay magacooda ka soo qaateen Webiga Duru.{{sfn|Costermans|1953|p=47}}
Amiengba iyo Abogoru waxay ku noolaayeen Duru ama gacan-biyoodkiisa.{{sfn|Costermans|1953|p=22}}
S. H. F. Capenny wuxuu qoray in [[Abangba]] laga helay dooxada Duru.{{sfn|Costermans|1953|p=23}}
Duga-Botungba waxay ku noolaayeen Ukwa ({{coord|4.2480| 29.2145}}) ee Duru sannadkii 1953.{{sfn|Costermans|1953|p=50}}

== Joogitaanka gumeysiga ==

[[Georg August Schweinfurth]] (1836–1925) wuxuu xeroday 18 Abriil 1870 xeebta midig ee Uele, kaas oo uu ugu yeeray &quot;Kibali&quot;, meel la yiraahdo &quot;Kassanga&quot;.
Léon Lotar (1877–1943) wuxuu tan ku aqoonsaday biyo-dhacyada ku hareeraysan afka Duru.{{sfn|Costermans|1953|p=21}}

== Ciidanka iska caabinta Rabbiga==

Kormeer wadajir ah oo ka tirsan askarta [[Ciidamada Qalabka Sida ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Congo]] (FARDC) ee [[Hadafka Qaramada Midoobay ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Congo]] (MONUC) ayaa loo diray Duru 6 Febraayo 2010.
Dad rayid ah oo ku hubaysan mindiyo (machetes) ayaa xiray waddadii [[Bitima]] ilaa Duru iyagoo adeegsanaya jirrid geedo ah oo dhagax ku tuuray patrol-ka, laakiin xaaladda si dhakhso ah ayaa loo dejiyay.
10 Febraayo 2010 askarta FARDC waxay weerareen xero [[Lord's Resistance Army|Lord's Resistance Army]] (LRA) oo u dhow afka Webiga Duru waxayna sii daayeen lix carruur ah.{{sfn|Conference De Presse Monuc}}
Iyada oo qayb ka ah hawlgalka wadajirka ah ee &quot;Welcome to Peace&quot; ee FARDC iyo MONUSCO, 12 Abriil 2012 boostada hawlgalka ee Ciidanka MONUSCO ee tuulada Duru waxay fulisay patrol-yo degdeg ah oo ka dhacay aagagga webiga ee Webiga Duru si loo habeeyo isdhiibida ikhtiyaariga ah ee xubnaha Lord's Resistance Army kuwaas oo sheegay inay is dhiibi doonaan.{{sfn|Conférence de presse des Nations Unies}}

== Xusuusin ==
{{notes}}{{reflist|30em}}

== Isha ==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://monusco.unmissions.org/conference-de-presse-des-nations-unies-du-mercredi-18-avril-2012 |accessdate=2021-10-19 |language=fr |title=Conférence de presse des Nations Unies du mercredi 18 avril 2012 |date=22 April 2012 |publisher=MONUSCO |ref={{harvid|Conférence de presse des Nations Unies}} }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*{{citation |language=fr |title=Mosaïque Bangba - Notes pour servir à l’étude des Peuplades de l’Uele 
 |last=Costermans |first=B. J. |publisher=Institut Royal Colonial Belge |location=Brussels |year=1953
 |url=http://www.kaowarsom.be/documents/MEMOIRES_VERHANDELINGEN/Sciences_morales_politique/Hum.Sc.(IRCB)_T.XXVIII,3_COSTERMANS%20B.%20J._Mosaique%20Bangba_1953.pdf}}
*{{citation |url=https://monuc.unmissions.org/conference-de-presse-monuc-mercredi-17-fevrier-2010 |accessdate=2021-10-19 |language=fr |title=Conference De Presse Monuc Mercredi 17 Fevrier 2010 |publisher=MONUC |ref={{harvid|Conference De Presse Monuc}} }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/node/1157841700#map=9/4.1547/28.7759 |accessdate=2021-10-19
 |title=Node: Duru (1157841700) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Node: Duru (1157841700)}} }}
{{refend}}
{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Duru River}}</text>
      <sha1>q7od6jrrmtipyxz7ih1euyrfy4pxfrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Bundi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48031</id>
    <revision>
      <id>300153</id>
      <parentid>299584</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:40:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8240" sha1="sti6b27fe3e0toxhmgnh97f3mni3no1" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webiga Bundi
| name_native        = 
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
| nickname           =
&lt;!---------------------- IMAGE--&gt;
| image              = 
| image_size         = 
| image_caption      = 
| image_alt          =
&lt;!---------------------- MAPS --&gt;
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| map_alt            = 
| pushpin_map        = Democratic Republic of the Congo
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
| pushpin_map_alt    = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Dal
| subdivision_name1  = [[Jamhuuriyada Dimuqaraadiga Kongo]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = 
| source1_coordinates= &lt;!-- {{Coord|...}} --&gt;
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Congo River|Webiga Congo]]
| mouth_location     = 
| mouth_coordinates  = {{Coord|-5.544539|13.552085|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = [[Congo River|Webiga Congo]]
| basin_size         = 
| basin_landmarks    = 
| basin_population   = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| waterbodies        = 
| waterfalls         = 
| bridges            = 
| ports              = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Webiga Bundi''' waa webi ku yaalla Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ee Congo. Waa gacan-biyoodka midig ee [[Webiga Congo]] ee hoose kaas oo gala webiga hoosta [[Biyo dhaca Inga]].
Haddii mashruuca la soo jeediyay ee [[Biya xireenka Grand Inga]] uu hirgalo, dooxada webiga ayaa fatahami doonta si ay u samaysato haro weyn.

== Booqdayaashii Yurub ee hore ==

Sannadkii 1816 Kabtan [[James Hingston Tuckey]] oo ka tirsan Ciidanka Badda ee Ingiriiska ayaa ahaa qofkii ugu horreeyay ee reer Yurub ah ee booqda dooxada Bundi.
Waqtigaas sare-joogga Inga wuxuu ahaa saldhigga hogaan qabiil oo leh 300 oo qof iyo 70 aqal.
Suuqa Inga wuxuu ka kobcay cashuuraha la saaray ganacsatada addoonsiga ee Ingiriiska, Bortuqiiska, Faransiiska iyo Biljamka ee kor u sii marayay webiga, iyo karawaannada addoonta ee u soo degayay xeebta Atlantic.{{sfn|Nyanga|2019}}

[[Henry Morton Stanley]] wuxuu booqday Febraayo 1880.
Wuxuu qiyaasay in waqti ka mid ah waqtiyadii hore Congo ay ku dhex martay dooxada Bundi, taas oo ka dhigtay mid si dhow u siman.{{sfn|Stanley|2011|p=173}}
Wuxuu qoray, &quot;Bundi waa durdur qurux badan oo biyo aad u nadiif ah, kaas oo xilliga qallalan dhex mara dhagxaan iyo dhagaxyo si habsami leh loo nadiifiyay iyo ciid yar yar oo ku yaalla salka dooxo dhagax badan oo qoto dheer.{{sfn|Stanley|2011|p=174}}
Wuxuu sheegay in ugaartu ay badnayd, laakiin nasiib darro waxaa kaloo badnaa kaneecada ciidda, duqsiga iyo [[chigoe|dulin]], halka webiga jaalaha ah ay ku badnaayeen yaxaasyo.{{sfn|Stanley|2011|pp=213–214}}
Wuxuu cabbiray masaafada u dhaxaysa Bundi iyo Webiga Bula inay ku dhowdahay {{convert|16|mi}}.{{sfn|Stanley|2011|p=224}}

[[Guillaume Casman]] ayaa gaaray [[Vivi, Democratic Republic of the Congo|Vivi]] wuxuuna ku biiray safar uu hoggaaminayay Kabtan [[Edmond Hanssens]].
Waxay ka tageen 21 Janaayo 1884 iyagoo wata saf 30 nin ah, waxayna gaareen xeebaha Webiga Bundi 23 Janaayo 1884.
Roobabku waxay ka dhigeen inuu ka fataho xeebahiisa oo uu dooxadiisa u beddelo dhul-badeed weyn.{{sfn|Martrin-Donos|1886|pp=475–476}}
Sarkaalka Iswiidhan [[Peter August Möller]] ayaa maray webiga markii uu ka safrayay Vivi ilaa [[Isangila]]. Wuxuu qoray 1887:{{sfn|Friedman|1991|p=31}}
{{blockquote|Intii lagu guda jiray socdaalkayagii aan ku tagaynay Issangila waxaan ku xeroday dooxada webiga Bundi, kaas oo loo yaqaan hodantinimadiisa weyn ee maroodi-biyoodka (buffaloes) iyo noocyo kala duwan oo anteloop ah. Waxaan kaloo arki karnaa raadad badan oo xayawaankan ah meel walba. Qaybo ka mid ah sariirta webiga waxaa kaloo garaacay hippopotami, kuwaas oo si cad u daaqayay halkaas [habeenkii]. Waxay ahayd mid aad u soo jiidasho leh aniga inaan halkaas joogo, laakiin safarkayagu uma oggolaan. Sidaas darteed naftayda ayaan u raaxeeyay rajadaydii aan ka qabay inaan fursad u helo inaan ku soo laabto goobtan ugaarsiga ee hodanka ah mustaqbalka.(Möller 1887:49){{sfn|Friedman|1991|p=31}}}}

== Biya-xireenka Grand Inga ==

Maqaal BBC ah oo ka soo baxay 2013 ayaa sheegay in DRC ay heshiis la gashay Koonfur Afrika si ay uga iibiso koronto ka timaada mashruuca korontada ee biya-xireenka Grand Inga ee la qorsheeyay.
Darbbi biya-xireen keliya ayaa quudin doona lix xarun oo koronto kuwaas oo soo saari doona 40,000 megawatt oo koronto ah.
Biya-xireenka {{convert|145|m|abbr=on}} dhererka ah ayaa fatahi doona dooxada Bundi, taas oo hoy u ahayd 30,000 oo tuulo-deggane ah, taas oo dooxada u beddelaysa haro weyn.
Webiga Congo ayaa hadda geli doona dhinaca waqooyi ee harada, wuxuuna ka bixi doonaa iyada oo loo marayo turbinno ku yaalla biya-xireenka oo ku teedsan dhinaca koonfureed.{{sfn|Jullien|2013}}
Juun 2020 waxaa la soo sheegay in Madaxweyne [[Félix Tshisekedi]] uu qorsheynayay inuu u soo bandhigo mashaariicda Grand Inga shirarka madaxda Afrika, si uu u helo xiiso ku saabsan iibsashada tamarta la soo saari doono.{{sfn|Ilunga|2020}}

Dadka ka soo horjeeda biya-xireenka ayaa xusay in dooxada Bundi ay haysato isku-darka dhul-beereed iyo deegaanno dabiici ah oo ay ku nool yihiin duurjoogta.
Ilaa 60,000 oo qof ayaa laga yaabaa inay barakacaan, shabakadda waddooyinka iyo xadhkaha korontada ee guud ahaan [[Congo Basin|Dooxada Congo]] ayaa laga yaabaa inay abuuraan waxyeello bulsho iyo deegaan.
Ma jirin daraasad saamaynta deegaanka oo la qorsheeyay.{{sfn|Hughes|2016}}

== Xusuusin ==
{{notes}}{{reflist|30em}}

== Isha ==
{{refbegin}}
*{{citation
 |last=Friedman|first=Kajsa Ekholm|title=Catastrophe and Creation: The Transformation of an African Culture
 |url=https://books.google.com/books?id=AXM0tKcggVkC&amp;pg=PA31|accessdate=4 September 2020|year=1991|publisher=Psychology Press|isbn=978-3-7186-5186-3}}
*{{citation |url=http://alert-conservation.org/issues-research-highlights/2016/6/5/the-vast-congo-river-to-be-imperiled-by-the-worlds-largest-dam |accessdate=2020-09-04
 |last=Hughes |first=Alice |title=The Vast Congo River to be Imperiled by the World's Biggest Dam |date=6 June 2016 |publisher=ALERT}}
*{{citation |url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/africa/DRC-goes-on-with-Grand-Inga-plan/4552902-5579782-42va4h/index.html |accessdate=2020-09-04 |journal=The East African
 |last=Ilunga |first=Patrick |title=DRC goes on with Grand Inga dam project |date=20 June 2020}}
*{{citation |url=https://www.bbc.com/news/world-africa-24856000 |accessdate=2020-09-04 |publisher=BBC
 |last=Jullien |first=Maud |title=Can DR Congo's Inga dam project power Africa? |location=Inga |date=15 November 2013}}
*{{citation |url=http://www.aml-cfwb.be/readonlines/africa/cmd1/I20.pdf |accessdate=2020-09-04 |title=Les Belges dans l'Afrique Centrale |year=1886 |chapter=XX |last=Martrin-Donos |first=Ch. de |language=fr }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*{{citation |url=https://members.tortoisemedia.com/2019/07/08/congo-inga-dam/content.html |accessdate=2020-09-04 |date=8 July 2019 |work=Tortoise
 |last=Nyanga |first=Yoletta |title=Power play: Congo’s new president could transform Africa with one gigantic hydro-electric dam}}
*{{citation
 |last=Stanley|first=Henry Morton|title=The Congo and the Founding of Its Free State: A Story of Work and Exploration
 |url=https://books.google.com/books?id=wpYA9PAZJq8C&amp;pg=PA173|accessdate=4 September 2020|date=25 August 2011|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-108-03131-8}}
{{refend}}
{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:}}</text>
      <sha1>sti6b27fe3e0toxhmgnh97f3mni3no1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Mpoko</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48041</id>
    <revision>
      <id>300165</id>
      <parentid>299609</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:49:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5771" sha1="1tikxvtggllazx9ucr51l0ursxf5cv8" xml:space="preserve">[[File:Ubangirivermap.png|upright=1.3|thumb|Dooxada Webiga Oubangui oo ay ku taal Mpoko (dhexda bidix)]]
'''Webiga Mpoko''' waa webi ku yaalla [[Central African Republic|Jamhuuriyadda Afrikada Dhexe]]. Waa [[tributary|gacan-biyoodka]] [[Ubangi River|Webiga Oubangui]]. Webigu wuxuu ku yaallaa meel u dhow [[Bangui]], oo ah caasimadda [[Central African Republic|Jamhuuriyadda Afrikada Dhexe]].

== Sharaxaad ==
Waa gacan-biyood yar oo ka mid ah webiga Oubangui, kaas oo ah gacan-biyoodka webiga ka sii weyn ee [[Congo River|Webiga Congo]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bouillon|first1=Steven|last2=Yambélé|first2=Athanase|last3=Gillikin|first3=David P.|last4=Teodoru|first4=Cristian|last5=Darchambeau|first5=François|last6=Lambert|first6=Thibault|last7=Borges|first7=Alberto V.|date=2014-05-01|title=Contrasting biogeochemical characteristics of right-bank tributaries of the Oubangui River, and a comparison with the mainstem river (Congo basin, Central African Republic).|journal=EGU General Assembly Conference Abstracts|bibcode=2014EGUGA..16.2774B|volume=16|pages=2774|url=http://orbi.ulg.ac.be/jspui/handle/2268/168012}}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Webiga Mpoko wuxuu daboolaa 23,900&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; oo dhul ah iyo 86% [[savanna]] ah.&lt;ref name=&quot;Bianchi 2014&quot;&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nRdaAQAAQBAJ&amp;dq=mpoko+river&amp;pg=PA569|title=Biogeochemical Dynamics at Major River-Coastal Interfaces: Linkages with Global Change|last1=Bianchi|first1=Thomas|authorlink1=Thomas S. Bianchi |last2=Allison|first2=Mead|last3=Cai|first3=Wei-Jun|date=2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107022577|language=en}}&lt;/ref&gt; Wuxuu ka bilaabmaa waqooyi-galbeed ee caasimadda, Bangui, wuxuuna u qulqulaa koonfur-bari ilaa isku-biiriddooda u dhow Bangui. Wuxuu qallajiyaa nidaam deegaan oo ay ku badan tahay savanna.&lt;ref name=&quot;Bianchi 2014&quot; /&gt;

== Taariikhda ku xeeran Webiga Mpoko ==
Laga bilaabo 1899, Faransiisku waxay siiyeen komishannada dhulka ee [[French Congo]] 39 shirkadood. Shirkaduhu waxay ahayd inay bixiyaan lacago royalties ah oo la siinayo [[France]] ujeedadooduna ahayd ururinta [[Natural rubber|caagga dabiiciga ah]] iyo [[ivory|fool-maroodiga]]. Mid ka mid ah shirkadaha heshiiska qaatay oo la odhan jiray &quot;La Mpoko&quot; ayaa la aasaasay Luulyo 10, 1899 iyada oo ujeedadu tahay in laga faa'iidaysto heshiis daboolay dooxada Webiga Mpoko iyo gacan-biyoodyada kale. Guilbrand Schiötz ayaa loo magacaabay madaxa shirkadda ee Bimbo, 1906 Gaston Guibet ayaa loo magacaabay madaxa. Hogaamiyihii dadka Bouriki ayaa u yimid Guibet isagoo cabasho wata, rag hubeysan oo shirkadda ka tirsan ayaa tuuladiisa ka dalbanayay caag badan waxayna geysanayeen dambiyo rabshado wata. Sannadkii 1907 Guibet wuxuu u sheegay maamulka garsoorka ee maxalliga ah dambiyada ay geysteen wakiillada hoos yimaada La Mpoko. Wakiilladu waxay dumar u kaxaysan jireen lahaystayaal iyagoo dalbanaya kootada caagga qaarkood waxayna garaaci jireen oo dili jireen dad badan sabab la'aan. Wakiillada halkaas jooga ayaa inta badan kufsan jiray haweenka inta raggu ay shaqo u maqan yihiin. Schiötz wuxuu iska casilay xilkii wuxuuna ka tagay Afrika 1907 isla markii uu Guibet bilaabay baaritaan. Guddoomiyaha sare ee Faransiiska Congo [[Émile Gentil|Èmile Gentil]] wuxuu ka codsaday Paris inay xirto La Mpoko laakiin waa la diiday, wasiirka Paris-na wuxuu sheegay in habraacyada sharciga ah ee ka dhanka ah macaamiisha shirkadda ay tahay in marka hore la dhammaystiro. Abriil 29, 1909 xeer-ilaaliye ku sugan [[Brazzaville]] ayaa bixiyay xukun ka xoreeyay shirkadda iyo macaamiisha dambiyadooda. Sumcad-xumadeeda darteed heshiiskii La Mpoko waa laga noqday 1910 shirkaddana waa la dareeriyay Febraayo 1911.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=aSxIDAAAQBAJ&amp;dq=mpoko+river&amp;pg=PA462|title=Historical Dictionary of the Central African Republic|last1=Bradshaw|first1=Richard|last2=Fandos-Rius|first2=Juan|date=2016-05-27|publisher=Rowman &amp; Littlefield|isbn=9780810879928|language=en}}&lt;/ref&gt;

Dooni sidday 300+ qof oo ku sii jeeday aaska tuulo madaxeedka [[2024 Bangui river disaster|ayaa rogmatay]] xeebaha Webiga Mpoko 19 Abriil 2024 sababo la xiriira culayska badan iyo xaaladda liidata ee doonida.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Ngoulou |first1=Fridolin |title=Centrafrique : Plusieurs dizaines de morts suite au naufrage d’une baleinière à Bangui |url=https://oubanguimedias.com/2024/04/20/centrafrique-plusieurs-dizaines-de-morts-suite-au-naufrage-dune-baleiniere-a-bangui/ |website=oubanguimedias.com |publisher=Oubangui Medias |access-date=23 April 2024}}&lt;/ref&gt;

== Turbidity (Daruurnaanta) ==
Webiga Mpoko ayaa laga helay heerar sare oo TSM ah (total suspended matter), qiyaastii 78.0&amp;nbsp;mg &lt;sup&gt;L−1&lt;/sup&gt; taas oo ka duwan heerar hoose oo u dhexeeya 0.7–16.0&amp;nbsp;mg L&lt;sup&gt;−1&lt;/sup&gt; oo ka yimaada webiyada ay ku badan yihiin kaymaha roobabku.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Bouillon|first1=Steven|last2=Yambélé|first2=Athanase|last3=Gillikin|first3=David P.|last4=Teodoru|first4=Cristian|last5=Darchambeau|first5=François|last6=Lambert|first6=Thibault|last7=Borges|first7=Alberto V.|date=2014-06-23|title=Contrasting biogeochemical characteristics of the Oubangui River and tributaries (Congo River basin)|journal=Scientific Reports|language=En|volume=4|issue=1|pages=5402|doi=10.1038/srep05402|pmid=24954525|pmc=4066439|issn=2045-2322|doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Heerarka TSM waxay muujinayaan sida ay biyaha webiga u cad yihiin. Nidaamka deegaanka savanna ee ku hareeraysan awgiis, tayada biyaha ee Webiga Mpoko waa mid aad u [[Turbidity|daruur ah]] (turbid) lamana talinayo in la cabo.

== Tixraacyo ==
&lt;references /&gt;

{{coord|04|19|27|N|18|32|32|E|display=title|region:CAR_type:river_source:GNS-enwiki}}</text>
      <sha1>1tikxvtggllazx9ucr51l0ursxf5cv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Serorome</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48047</id>
    <revision>
      <id>300174</id>
      <parentid>299615</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4625" sha1="sjkl20b4o59j86otphji4627jrdtizk" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name              = Webiga Serorome
| image             = 
| image_size        = 
| image_alt         = 
| image_caption     = 
| map               = 
| map_size          = 
| map_alt           = 
| map_caption       = 
| source1_location  = 
| mouth_location    = [[Limpopo River|Webiga Limpopo]] 
| progression       = 
| subdivision_type1 = Dal
| subdivision_name1 = [[Botswana]]
| location          = 
| length            =
| source1_elevation =
| mouth_elevation   =
| discharge1_avg    =
| basin_size        = 
| river_system      = 
| tributaries_left  = 
| tributaries_right = 
}}
{{location map|Botswana|caption=Goobta uu afka Webiga Metsimotlhabe kaga dhaco Webiga Limpopo {{coord|-23.564066|27.130639|display=inline,title}}|lat_deg=-23.564066|lon_deg=27.130639|relief=y|display=title}}
'''Webiga Serorome''' waa webi ku yaalla [[Central District (Botswana)|Degmada Dhexe]] ee Botswana, waana gacan-biyoodka [[Limpopo River|Webiga Limpopo]].

== Juqraafi ==

Mar hore, Gobolka Kalahari ee galbeedka wuxuu ahaa haro weyn oo gudaha ah, oo u qulqulaysa Limpopo iyada oo sii marta Dooxada Serorome.
Dambayntii isbeddellada juqraafiyeed ayaa dib u habayn ku sameeyay webiyada gobolka si ay ugu badnaan ugu qulqulaan waqooyi-bari dhanka Zambezi.{{sfn|Burgess}}
Dooxada Serorome waa marka laga reebo, oo weli u horseedda Limpopo iyada oo sii marta cilad jabaq ah.{{sfn|Aqua Tech Groundwater Consultants|1992|p=2-61}}

== Cimilada ==

Maanta webigu wuxuu maraa dhul siman oo badh-abaar ah oo leh dhul daaqsimeed, duur iyo geedo. 
Webigu wuxuu qulqulaa marmar xilliga roobka, kaas oo socda Nofeembar ilaa Abriil, inta soo hartay sannadkana waa mid qallalan.{{sfn|CIC MDA|p=4}} 
Wuxuu qulqulaa hoosta isku-biiriddiisa [[Bonwapitse River|Webiga Bonwapitse]] sababtoo ah qulqulka Bonwapitse.{{sfn|Aqua Tech Groundwater Consultants|1992|p=2-35}}
[[David Livingstone]] ayaa booqday gobolka sannadkii 1857, wuxuuna ku tilmaamay Serorome sida &quot;... meel qurux badan oo ku taal gobolka kale ee qallalan. Ceelasha aan biyaha ka soo saari jirnay xoolahayaga waa kuwo qoto dheer, laakiin way buuxsanaayeen.&quot;{{sfn|Spinage|2012|p=219}}

== Hawlaha dhaqaalaha ==

Dhuumaha [[North-South Carrier]] ayaa mara dooxada Serorome, halkaas oo ay ku taallo xarun bambo oo ku taal {{convert|227|km}} oo u jirta [[Letsibogo Dam|Biya-xireenka Letsibogo]].{{sfn|Bevanger|1994|p=8}}
Goobta dhuxusha ee [[Mmamabula]] ayaa ku taal koonfurta webiga.{{sfn|CIC Energy|2010}}

== Tixraacyo ==
'''Xigashooyin'''
{{reflist |colwidth=30em}}
'''Isha'''
{{refbegin}}
*{{cite web |url=http://www.nina.no/archive/nina/PppBasePdf/oppdragsmelding/320.pdf
 |title=The North-South Carriér Water Project in Botswana
 |last=Bevanger|first=Kjetil |date=December 1994
 |access-date=2012-09-21}}
*{{cite web |url=http://www.bgs.ac.uk/sadcreports/botswana1992aquatecgwconscentraldistrictplanningstudy.pdf
 |title=CENTRAL DISTRICT PLANNING STUDY - MAIN REPORT = VOLUME 1 
 |date=May 1992 |author=Aqua Tech Groundwater Consultants |publisher=Ministry of Local Government &amp; Lands Central District 
 |access-date=2012-09-21}}
*{{cite web
 |url=http://www.fao.org/ag/AGP/AGPC/doc/Counprof/Botswana/botswana2.htm
 |title=Botswana - The Pasture Resource
 |last=Burgess
 |first=Jeremy
 |publisher=FAO
 |access-date=2012-09-21
 |archive-date=2017-11-02
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171102231750/http://www.fao.org/ag/agp/agpc/doc/counprof/botswana/botswana2.htm
 |url-status=dead
 }}
*{{cite web
 |ref={{harvid|CIC MDA}}
 |url=http://www.cicenergycorp.com/_resources/financials/CIC_MDA_Q3_2006.pdf
 |title=CIC Energy Corp. MANAGEMENT'S DISCUSSION AND ANALYSIS For the three and nine months ended August 31, 2006
 |date=October 12, 2006
 |publisher=CIC Energy
 |access-date=2012-09-21
 |archive-date=Bisha Saddexaad 3, 2016
 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303224229/http://www.cicenergycorp.com/_resources/financials/CIC_MDA_Q3_2006.pdf
 |url-status=dead
 }}
*{{cite web
 |url         = http://cicenergycorp.com/project/mmamabula_coalfield/index.php?content_id=145&amp;page_number=1
 |author      = CIC Energy
 |year        = 2010
 |title       = Mmamabula Coalfield
 |access-date  = 2012-09-21
 |url-status=dead
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20101106124458/http://cicenergycorp.com/project/mmamabula_coalfield/
 |archive-date = 2010-11-06
 |df          = 
}}
*{{cite book |last=Spinage|first=Clive Alfred|title=African Ecology: Benchmarks and Historical Perspectives
 |url=https://books.google.com/books?id=d3vOHF8PNKkC&amp;pg=PA219|access-date=2012-09-21
 |date=2012-06-28|publisher=Springer|isbn=978-3-642-22871-1}}
{{refend}}</text>
      <sha1>sjkl20b4o59j86otphji4627jrdtizk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Nossob</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48049</id>
    <revision>
      <id>300170</id>
      <parentid>299618</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5806" sha1="agzqiw5lk85afcw9j4oti70q2n4wpsb" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name = Webiga Nossob
| native_name = 
| native_name_lang = 
| name_other = 
| name_etymology = &lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image = Auob matamata2.jpg
| image_size = 
| image_caption = Koorska [[Webiga Auob|Webiga Auob]], oo ah gacan-biyoodka Nossob
| mapframe          = yes
| mapframe-zoom     = 5
| mapframe-point    = none
| map_size = 
| map_caption = 
| pushpin_map = South Africa
| pushpin_map_size = 
| pushpin_map_caption = Goobta uu afka Webiga Nossob kaga dhaco
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;| subdivision_type1 = Dal
| subdivision_name1 = [[Botswana]], [[Namibia]] iyo [[South Africa|Koofur Afrika]]
| subdivision_type2 = 
| subdivision_name2 = 
| subdivision_type3 = 
| subdivision_name3 = 
| subdivision_type4 = 
| subdivision_name4 = 
| subdivision_type5 = 
| subdivision_name5 = &lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length = 
| width_min = 
| width_avg = 
| width_max = 
| depth_min = 
| depth_avg = 
| depth_max = 
| discharge1_location = 
| discharge1_min = 
| discharge1_avg = 
| discharge1_max = &lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1 = 
| source1_location = [[Otjihavera Range|Buuraha Otjihavera]], [[Namibia]]
| source1_coordinates = 
| source1_elevation = {{convert|1900|m|abbr=on}}
| source2 = Isku-biirka Swart-Nossob iyo Wit-Nossob
| source2_location = 
| source2_coordinates = 
| source2_elevation = {{convert|1565|m|abbr=on}}
| mouth = [[Molopo River|Webiga Molopo]]
| mouth_location = [[Northern Cape|Gobolka Northern Cape]], [[South Africa|Koofur Afrika]]
| mouth_coordinates = {{coord|26|54|15|S|20|41|24|E|display=inline,title|region:za}}
| mouth_elevation = {{convert|890|m|abbr=on}}
| progression = 
| river_system = 
| basin_size = 
| tributaries_left = [[Black Nossob River|Webiga Black Nossob]], [[Klein Nossob River|Webiga Klein Nossob]]
| tributaries_right = [[White Nossob River|Webiga White Nossob]], [[Auob River|Webiga Auob]]
| custom_label = 
| custom_data = 
| extra = 
}}
[[File:Molopo Basin OSM.png|thumb|Goobta uu ku yaallo webiga Nossob ee hoose (dhexda) iyo gacan-biyoodyadiisa]]
[[File:Nosob River bird eye view.jpg|thumb|Webiga Nossob oo bari ka xiga Aranos oo maraya Kalahari]]

'''Webiga Nossob''' (sidoo kale '''Nosob''' ama '''Nossop'''; ''ǂnuse ǃab'', [[Khoikhoi]] oo u taagan webi madow)&lt;ref name=&quot;OB&quot;&gt;{{cite book|last = du Plessis|first = E.J.|title = Suid-Afrikaanse berg- en riviername|publisher = Tafelberg-uitgewers, Cape Town|date = 1973|isbn = 0-624-00273-X|page = 293}}&lt;/ref&gt; waa sariir webi oo qallalan oo ku taal bariga [[Namibia]] iyo gobolka [[Kalahari]] ee [[South Africa|Koofur Afrika]] iyo [[Botswana]]. Waxa uu daboolayaa masaafad dhan 740&amp;nbsp;km&lt;ref name=&quot;R&quot;/&gt; waxaana ugu dambaysay fatahaad sannadkii 1989. Webigu waxa uu sidoo kale magaciisa bixiyay xerada Nossob (&lt;small&gt;{{coord|25|25|18|S|20|35|47|E|}}&lt;/small&gt;) oo ku taal [[Kgalagadi Transfrontier Park]].&lt;ref name=&quot;R&quot;&gt;{{cite book|last = Raper|first = P.E.|title = South African Place Names|publisher = Jonathan Ball, Jhb &amp; Cape Town|date = 2004|isbn = 1-86842-190-2|page = 278}}&lt;/ref&gt;

== Marin-biyoodka ==
Nossob waxa uu asal ahaan ka soo jeedaa laba [[Tributary|gacan-biyood]] oo waaweyn, Swart-Nossob iyo Wit-Nossob, kuwaas oo macnahoodu yahay madow iyo caddaan. Labada gacan-biyoodba waxay asal ahaan ka soo jeedaan jiirarka bariga ee buuraha Otjihavera, bariga [[Windhoek]]. Ilahoodu waxay ku yaallaan 1,800&amp;nbsp;m iyo in ka badan 2,000&amp;nbsp;m oo ka sarreeya [[sea level|heerka badda]]. Labada sariirood ee webiga waxay leeyihiin [[Confluence (geography)|isku-biir]] qiyaastii 80&amp;nbsp;km koonfurta [[Gobabis]], oo ku taal bangiga Swart-Nossob.

Isku-biirkan ka dib marin-biyoodka webigu wuxuu maraa degsiimooyinka [[Leonardville, Namibia|Leonardville]] iyo [[Aranos]] si uu u yimaado [[Union's End]], Koofur Afrika. Laga soo bilaabo Union's End sariirta webigu, oo samaynaysa xadka Botswana, waxay ku wareegtaa [[Kgalagadi Transfrontier Park]] masaafo dhan in ka badan 200&amp;nbsp;km. Waxay gaartaa xadka koonfureed ee kaydka ciyaarta meel waqooyi ka xigta xerada [[Twee Rivieren, Northern Cape|Twee Rivieren]], meel u dhow isku-biiriddiisa [[Webiga Auob|Webiga Auob]].

[[Kalahari Desert|Kalahari]], Nossob waxaa la yiraahdaa wuxuu qulqulaa qiyaastii hal mar qarni kasta. Si kastaba ha ahaatee, biyaha waxaa lagu kaydiyaa dhulka hoostiisa si ay u bixiyaan nolol cawska iyo [[Acacia erioloba|geedaha qodaxda geela]] ee ka baxa sariirta webiga. Nossob wuxuu qulquli karaa si kooban dabaylaha waaweyn ka dib, taas oo keenta in duurjoogta ay ku qulqulaan webiga.

Nossob wuxuu ku dhammaadaa isku-biirka [[Webiga Molopo|Webiga Molopo]] qiyaastii 50&amp;nbsp;km koonfurta Twee Rivieren. Isku-biirka &lt;small&gt;{{coord|26|54|15|S|20|41|24|E|}}&lt;/small&gt; wuxuu weli yahay 890&amp;nbsp;m oo ka sarreeya [[sea level|heerka badda]]. Molopo waa gacan-biyoodka [[Orange River|Webiga Orange]], kaas oo uu kula kulmo hoosta [[Augrabies Falls]].

== Biya-xireennada ==
===White Nossob===
* [[Otjivero Dam|Biya-xireenka Otjivero]], meel u dhow degsiimooyinka Otjivero iyo [[Omitara]]&lt;ref&gt;{{Cite web | title=Otjivero Dam | publisher=namibweb.com | url=https://www.namibweb.com/otjivero-dam-namibia.htm | accessdate=28 October 2020}}&lt;/ref&gt;

===Oanob River===
[[Webiga Oanob|Webiga Oanob]], oo ah gacan-biyoodka Webiga Auob wuxuu leeyahay laba biya-xireen:
*[[Nauspoort Dam|Biya-xireenka Nauspoort]]
*[[Oanob Dam|Biya-xireenka Oanob]]

== Sidoo kale eeg ==
* [[Kgalagadi Transfrontier Park]]

== Xusuusin ==
{{Reflist}}

== Xiriirinta dibadda ==
*[http://www.orangesenqurak.org/river/subbasins/ephemeral+rivers.aspx?print=1 Webiyada Ku-meel-gaarka ah ee Waqooyi ee Dooxada Webiga Orange-Senqu] {{Wayback|url=http://www.orangesenqurak.org/river/subbasins/ephemeral+rivers.aspx?print=1 |date=20220525164125 }}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>agzqiw5lk85afcw9j4oti70q2n4wpsb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Sebou</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48060</id>
    <revision>
      <id>300173</id>
      <parentid>299631</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4994" sha1="iaxofxk18hk22u13ddu0whg8q5clza0" xml:space="preserve">{{Infobox river
 | name              = Sebou
 | image             = File:Sebou River.svg
 | image_caption     = Goobta uu maro Webiga Sebou ee dalka Marooko
 | length_km = 496
 | source1_elevation = 
 | source1_location  = [[Middle Atlas|Atlas-ta Dhexe]]
 | mouth_location    = [[Atlantic Ocean|Badweynta Atlaantik]]
 | discharge1_avg    = {{convert|137|m3/s|abbr=on}}
 | basin_size        = 
 | subdivision_type1 = Dal
 | subdivision_name1 = Marooko
}}

'''Sebou''' ([[Berber language|Af-Berber]]: '''Asif en Sbu''', {{langx|ar|سبو}}) waa [[webi]] ku yaalla waqooyiga [[Morocco|Marooko]]. Meesha uu ka soo askumo ee buuraha [[Middle Atlas|Atlas-ta Dhexe]] waxaa loo yaqaan '''Webiga Guigou''' (Af-Berber: '''Asif n Gigu''').&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sebou River|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/531260/Sebou-River|work=Encyclopædia Britannica|access-date=2 December 2012}}&lt;/ref&gt; Webigu wuxuu dhererkiisu yahay 496 kiiloomitir wuxuuna leeyahay celcelis ahaan qulqulka biyaha oo ah 137 m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s, taas oo ka dhigaysa webiga ugu weyn Waqooyiga Afrika marka loo eego mugga. Wuxuu maraa meel u dhow [[Fes, Morocco|Fes]], oo ah [[List of cities in Morocco|magaalada labaad ee ugu weyn]] Marooko, wuxuuna ku shubmaa [[Atlantic Ocean|Badweynta Atlaantik]] meesha loo yaqaan [[Mehdya, Morocco|Mehdya]]. Sebou waa mid la dhex mari karo (navigation) kaliya 16&amp;nbsp;km ilaa magaalada [[Kenitra]], taas oo leh [[river port|dekadda webiga]] kaliya ee Marooko. Gacan-biyoodyadiisa ugu muhiimsan waa [[Ouergha River|Webiga Ouergha]], [[Baht River|Webiga Baht]] iyo [[Inaouen River|Webiga Inaouen]]. Webigu wuxuu taageeraa [[irrigation|waraabka]] ee gobolka ugu bacrimsan Marooko: [[Rharb|Gharb]].

== Taariikh ==
Sebou waxaa qarniyadii hore loo yaqaanay Sububus. Pliny the Elder wuxuu sheegay inuu ahaa &quot;magnificus et navigabilis&quot; (weyn oo la mari karo), isagoo mara meel u dhow magaalooyinka [[Iulia Valentia Banasa|Banasa]] (meel u dhow magaalada [[Mechra Bel Ksiri]]) iyo [[Thamusida]].&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Pliny_the_Elder/5*.html|title=Natural History, book V|language=la|author=Pliny the Elder|access-date=6 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://www.loebclassics.com/view/pliny_elder-natural_history/1938/pb_LCL352.221.xml|title=Natural History, book V, translated|language=en}}&lt;/ref&gt;

Waxaa jira tixraac taariikheed oo kooban oo ku saabsan Sebou oo loo isticmaalo navigation ka dib [[Early Muslim conquests|qabsashadii Islaamka]]; si kastaba ha ahaatee, [[river mouth|af-webigiisu]] wuxuu ahaa deked iyo goob maraakiibta lagu dhiso oo muhiim ah xilligii [[Almohad Caliphate|Almohad]].

Sannadihii 1669–1670, suldaankii [[Alaouite dynasty|Alaouite]] [[Al-Rashid of Morocco|Moulay Rashid]] wuxuu dhisay buundo ka gudubta webiga meel u dhow Fes taas oo maanta la ilaaliyay.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Cite book|last=Gaudio|first=Attilio|title=Fès: Joyau de la civilisation islamique|publisher=Les Presse de l'UNESCO: Nouvelles Éditions Latines|year=1982|isbn=2723301591|location=Paris}}&lt;/ref&gt;{{Rp|28}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Pont Oued Sebou|url=http://www.idpc.ma/view/pc_architecture/sanae:380013|access-date=2020-07-28|website=Inventaire et Documentation du Patrimoine Culturel du Maroc|language=fr-FR|archive-date=2020-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728205316/http://www.idpc.ma/view/pc_architecture/sanae:380013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Le Maroc de 1631 à 1812: extrait de l'ouvrage intitulé &quot;Ettordjemân elmoʿarib ʿan douel elmachriq ou ʿlMaghrib de Aboulqâsem Ben Ahmed Ezziani|publisher=École des langues orientales vivantes|year=1886|pages=21|translator-last=Houdas|translator-first=Octave Victor}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book|last=Marçais|first=Georges|title=L'architecture musulmane d'Occident|publisher=Arts et métiers graphiques|year=1954|location=Paris}}&lt;/ref&gt;{{Rp|410}}

Intii lagu jiray muddadii ka horraysay gumaysiga, Sebou wuxuu caan ku ahaa [[Twait shad|kalluunka Twait shad]] kaas oo aad loogu qiimeeyay dadka [[Fez, Morocco|Fez]], laakiin wasakhda awgeed kalluunka shad wuxuu ku dabar go'ay Sebou.

Sannadihii ugu horreeyay ee [[French protectorate in Morocco|ilaalinta Faransiiska ee Marooko]] duullimaad ayaa si guul leh u maray Sebou laga bilaabo Sidi Ali Ben Sliman ilaa magaalada Fez oo saaran doon yar oo uumiga ku shaqeysa oo la odhan jiray Le Dantec.

== Arrimaha deegaanka ==
Dhowr [[water pollutant|wasakhda biyaha]] ayaa gala Webiga Sebou, gaar ahaan [[pesticide|sunta cayayaanka]] iyo bacriminta ka yimaada [[surface runoff|qulqulka dusha sare]] ee beeraha iyo [[sewage|wasakhda bulaacadaha]] ee aan la daweynin ee ka yimaada magaalooyinka webiga ku teedsan.&lt;ref&gt;Thieme, Michele &amp; Abell, Robin &amp; Stiassny, Melanie &amp; Skelton, Paul. (2005). ''Freshwater Ecoregions of Africa and Madagascar: A Conservation Assessment''. Bibliovault OAI Repository, the University of Chicago Press. 1–431.&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>iaxofxk18hk22u13ddu0whg8q5clza0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Warshadda Korontada Biyaha ee Kaleta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48077</id>
    <revision>
      <id>300150</id>
      <parentid>299670</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:32:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6521" sha1="rfb9rbu3qby8847p5fa8q9dyrduo0va" xml:space="preserve">{{Infobox dam
| name                 = Warshadda Korontada Biyaha ee Kaleta&lt;br/&gt;{{nobold|{{lang|zh-hans|凯乐塔水电站}}}}
| image                = 
| image_caption        = 
| image_size           = 
| location_map         = Guinea
| location_map_size    =
| location_map_caption = Goobta ay ku taallo Guinea
| coordinates          = {{coord|10.4634|-13.2819|type:landmark_region:GN|display=inline,title}}
| country              = [[Jamhuuriyadda Guinea]]
| location             = oo ku yaalla [[Webiga Konkoure|Dooxada Webiga Konkoure]] ee galbeedka [[Guinea]]&lt;ref name=Dango2019&gt;{{cite book |last=Dango |first=Abdou Mahaman |date=25 November 2019 |title=A Guide to Sustainable Energy in West Africa |url=https://books.google.com/books?id=dMLDDwAAQBAJ&amp;pg=PA113 |publisher=[[Cambridge Scholars Publishing]] |isbn=978-1-5275-4399-7 |pages=113–}}&lt;/ref&gt; 
| purpose              = Koronto
| status               = 
| construction_began   = 18 Abriil 2012&lt;ref&gt;{{cite web |date=8 June 2015 |title=The story behind a new Guinean currency |language=zh |website=[[People's Daily]] |url=http://politics.people.com.cn/n/2015/0608/c70731-27117707.html}}&lt;/ref&gt;
| opening              = 
| demolished           = 
| cost                 = $527 milyan (kharash lagu qiyaasay)&lt;ref&gt;{{cite web |date=1 May 2012 |title=Document of The World Bank(Report No: 68084-GN) |website=[[World Bank]] |url=http://documents1.worldbank.org/curated/en/216571468033661715/text/680840PJPR0P120Official0Use0Only090.txt}}&lt;/ref&gt;
| owner                = 
| website              = 
| extra                = 
}}

'''Warshadda Korontada Biyaha ee Kaleta''' ({{zh|凯乐塔水电站}}),&lt;ref&gt;{{cite web |date=2019-07-14 |title=利比里亚总统维阿参观凯乐塔水电站和苏阿皮蒂水电站 |language=zh |website=[[Ministry of Commerce (China)|Ministry of Commerce]] |url=http://www.mofcom.gov.cn/article/i/jyjl/k/201907/20190702881520.shtml}}&lt;/ref&gt; oo sidoo kale loo yaqaan '''Mashruuca Korontada Biyaha ee Kaleta'''&lt;ref name=&quot;EberhardGratwick2016&quot;&gt;{{cite book |last1=Eberhard |first1=Anton |last2=Gratwick |first2=Katharine |last3=Morella |first3=Elvira |date=18 April 2016 |title=Independent Power Projects in Sub-Saharan Africa: Lessons from Five Key Countries |publisher=[[World Bank Publications]] |isbn=978-1-4648-0801-2 |pages=280– |url=https://books.google.com/books?id=76AeDAAAQBAJ&amp;pg=PA280}}&lt;/ref&gt; ama '''Xarunta Korontada Biyaha ee Kaléta''',&lt;ref&gt;{{cite book |date=13 October 2016 |title=Africa Yearbook Volume 12: Politics, Economy and Society South of the Sahara in 2015 |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-33323-9 |pages=101– |url=https://books.google.com/books?id=Nfc6DQAAQBAJ&amp;pg=PA101}}&lt;/ref&gt; waa mashruuc [[biyo]]-xireen ah oo ku yaalla [[Jamhuuriyadda Guinea]],&lt;ref&gt;{{cite web |date=2006-04-06 |title=Nursing home cures arthritis in the right knee of a female worker in Jiangxi province |work=[[CNKI]] |url=https://oversea.cnki.net/KCMS/detail/detail.aspx?filename=N2006040069000713&amp;dbcode=CYFD&amp;dbname=CYFD}}&lt;/ref&gt; kaas oo ku yaalla [[Webiga Konkoure|Dooxada Webiga Konkoure]] ee galbeedka [[Guinea]],&lt;ref&gt;{{cite web |date=Nov 4, 2014 |title=Chinese capital has not 'large-scale withdrawal' from West Africa |work=[[sina.com.cn|Sina]] |url=http://finance.sina.com.cn/roll/20141104/020920720594.shtml}}&lt;/ref&gt; oo leh [[awood la rakibay]] oo dhan 240 MW.&lt;ref&gt;{{cite web |date=Jun 23, 2015 |title=IFC Advisory Powers Guinea in World Bank Group Effort |website=[[International Finance Corporation]] |url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/news_ext_content/ifc_external_corporate_site/news+and+events/news/za_ifc_guinea_power_sector}}&lt;/ref&gt; Mashruucan waxaa dhistay shirkadda [[China International Water &amp; Electric Corporation]].&lt;ref&gt;{{cite web |date=April 16, 2020 |title=The Impact of Guinea's Souapiti Dam on Displaced Communities |publisher=[[Human Rights Watch]] |url=https://www.hrw.org/report/2020/04/16/were-leaving-everything-behind/impact-guineas-souapiti-dam-displaced-communities}}&lt;/ref&gt;

Dhismaha mashruuca ayaa si rasmi ah u bilaabmay 18 Abriil 2012,&lt;ref&gt;{{cite web |date=30 September 2015 |title=The Kaleta Water Conservancy Project in Guinea was officially put into operation |publisher=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/world/2015-09/30/c_1116724653.htm}}&lt;/ref&gt; iyadoo kharash lagu qiyaasay $527 milyan.&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 21, 2014 |title=Project Appraisal Document - World Bank Document(Report No: PAD904) |website=[[World Bank]] |url=http://documents1.worldbank.org/curated/en/844231468257335375/pdf/PAD9040PAD0P14010Box385222B00OUO090.pdf}}&lt;/ref&gt; 28 May 2015, qaybtii ugu horreysay ee xarunta korontada biyaha ayaa si rasmi ah loogu xiray shabakadda si loo dhaliyo koronto.&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 29, 2015 |title=The first unit of Guinea's Keleta Hydropower Station contracted by a Chinese company was officially connected to the grid for power generation |publisher=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com//world/2015-05/29/c_1115450806.htm}}&lt;/ref&gt; 28 Sebtember 2015, xilliga maxalliga ah ee Guinea, warshadda ayaa la dhameeyay waxaana la xusay munaasabad dabbaaldeg ah.&lt;ref&gt;{{cite web |date=May 29, 2015 |title=The largest hydropower station in Guinea was completed |publisher=[[Xinhua News Agency]] |url=http://www.xinhuanet.com/world/2015-10/10/c_128302240.htm}}&lt;/ref&gt;

Kahor intaan [[Warshadda Korontada Biyaha ee Souapiti]] la qorsheyn in la dhameeyo oo la hawlgeliyo sanadkii 2021,&lt;ref&gt;{{cite web |date=2020-05-19 |title=Guinea's Souapiti Hydropower Station: Resuming work and production to help the local fight against the epidemic |website=[[Ministry of Commerce (China)|Ministry of Commerce]] |url=http://gn.mofcom.gov.cn/article/zxhz/202005/20200502966005.shtml |access-date=2026-06-27 |archive-date=2022-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220903210323/http://gn.mofcom.gov.cn/article/zxhz/202005/20200502966005.shtml |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Warshadda Korontada Biyaha ee Kaleta waxay ahayd xarunta ugu weyn korontada biyaha ee Guinea.&lt;ref&gt;{{cite web |date=2017-03-30 |title=A delegation from the African Development Bank visited and inspected the Kaleta Hydropower Station and Suapiti Hydropower Station in Guinea |website=[[Ministry of Commerce (China)|Ministry of Commerce]] |url=http://gn.mofcom.gov.cn/article/jmxw/201703/20170302543581.shtml }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==Sidoo kale eeg==
* [[Xarunta Korontada Biyaha ee Koukoutamba]]

==Tixraacyo==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>rfb9rbu3qby8847p5fa8q9dyrduo0va</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Sota</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48132</id>
    <revision>
      <id>300176</id>
      <parentid>299765</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:52:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5871" sha1="3fjleeh5snoq1tvxcibmh0q6r0m0krb" xml:space="preserve">{{Infobox river
 | name              = Sota
 | image             = River Niger Tributaries from Benin OSM.png
 | image_caption     = Waqooyiga Benin iyadoo Sota ay ku taallo bartamaha
 | source1_location  = Meel u dhow [[Ndali, Benin|Ndali]], [[Borgou Department]]
 | mouth_location    = [[Webiga Niger]] at [[Malanville]]
 | subdivision_type1 = Dalka
 | subdivision_name1 = [[Benin]]
 | length_km = 250
 | source1_elevation = 
 | discharge1_avg    = {{convert|31|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
 | basin_size_km2 = 13650
}}

'''Sota''' waa webi ku yaalla waqooyiga [[Benin]] kaas oo qulqula waaxyaha [[Borgou Department|Borgou]] iyo [[Alibori Department|Alibori]]. Waa qayb ka mid ah [[Webiga Niger]] waxaana [[Webiga Tassiné]] uu ka mid yahay qaybaha uu ka samaysmo. Webigu waa qiyaastii {{convert|250|km|abbr=on}} dhererkiisu wuxuuna daboolaa aag ballaaran oo dhan {{convert|13650|km2|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fao.org/docrep/005/t0360e/T0360E02.htm |title=COUNTRY FILES – SIFRA BOOK 2 – BENIN |publisher=Waaxda Kalluumeysiga iyo Beerashada Biyaha, [[Food and Agriculture Organization of the United Nations|FAO]] |accessdate=2015-09-15}}&lt;/ref&gt;

==Juqraafi==
Sota waxay ka soo koraa waqooyi-bari magaalada [[Ndali, Benin|Ndali]] ee Gobolka Borgou. Webigu wuxuu u ordaa dhanka waqooyi-waqooyi-bari wuxuuna ugu shubaa [[Webiga Niger]] at [[Malanville]].

==Roobabka==
Roobabka sanadlaha ah ayaa laga diiwaan geliyay dhowr saldhig oo ku yaalla wabiga Sota:

*[[Ségbana|Segbana]] (bartamaha-bari ee wabiga, meel u dhow xadka Nigeria): {{convert|1177.4|mm|abbr=on}} oo ku faafay muddo 53 maalmood ah.
*[[Kandi, Benin|Kandi]] (bartamaha-galbeed ee wabiga): {{convert|1055.1|mm|abbr=on}}, oo ku faafay muddo 80 maalmood ah
*[[Malanville]] (dhamaadka waqooyi ee wabiga marka uu ku biiro Niger): {{convert|919.9|mm|abbr=on}} muddo 53 maalmood ah
Waxaa meel walba ka jira roobab aad u badan laga bilaabo Luulyo ilaa Sebteembar (xagaaga boreal), taas oo keenta fatahaado rabshad leh, laakiin dhimista ayaa ah xilli abaareed daran laga bilaabo Disembar ilaa Abriil.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www-naweb.iaea.org/nafa/ipc/public/ipc-annex3-tsetse.pdf |title=Scénarios de lutte contre les trypanosomes en Afrique occidentale (annexe 3 page 14) - 2001 |language=Faransiis |format=PDF |accessdate=2008-03-04 |archive-date=2012-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215030045/http://www-naweb.iaea.org/nafa/ipc/public/ipc-annex3-tsetse.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Biyo-xisaabeedka==
Qulqulka webiga ayaa la arkayay muddo 40 sano ah (1953–1992) xarunta biyaha ee [[Couberi]], oo ku taal meel u dhow isgoyska uu la leeyahay Webiga Niger ee Malanville.

Couberi, qulqulka sanadlaha ah ee celceliska ama la arkay muddadan wuxuu ahaa {{convert|31|m3/s|abbr=on}} aagga oo lagu xisaabtamayo {{convert|9111|to|13,410|km2|abbr=on}}. Celceliska qulqulka billaha ah ee la arkay laga bilaabo Febraayo ilaa Abriil waa laga bilaabo {{convert|3.7|–|3.9|m3/s|abbr=on}}, taas oo aad u cajiib ah Afrika iyada oo la raacayo go'aankeeda, iyada oo webiyada kale ee gobolka ay si joogto ah u dhacaan si ku filan oo ay ugu dhowaadaan inay qallalaan xilliga abaarta. Waa run in heerka roobka ee {{convert|900|–|1200|mm|abbr=on}} sanadkii uu aad u joogto yahay. Muddada indha-indheynta ee 40 sano, qulqulka billaha ah ee ugu yar wuxuu ahaa {{convert|2|m3/s|abbr=on}} halka qulqulka billaha ah ee ugu badan uu gaaray {{convert|358|m3/s|abbr=on}} kaas oo ka badan qulqulka celceliska [[Seine]] ee [[Paris]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.grdc.sr.unh.edu/html/Polygons/P1734600.html  |title=GRDC - La Sota à Couberi |accessdate=2008-03-04}}&lt;/ref&gt;

;Celceliska qulqulka billaha ah ee Sota (m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s (cu ft/s)) oo lagu cabbiray saldhigga biyaha ee Couberi. (Xogta lagu xisaabiyay 40 sano)

&lt;timeline&gt;
Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.8)
  id:darkgrey  value:gray(0.3)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.8,0.9)

ImageSize  = width:600 height:280
PlotArea   = left:40 bottom:40 top:20 right:20
DateFormat = x.y
Period     = from:0 till:140
TimeAxis   = orientation:vertical
AlignBars  = justify
ScaleMajor = gridcolor:lightgrey increment:20 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:Jan text:Jan.
  bar:Feb text:Feb.
  bar:Mar text:March
  bar:Apr text:April
  bar:May text:May
  bar:Jun text:June
  bar:Jul text:July
  bar:Aug text:August
  bar:Sep text:Sept.
  bar:Oct text:Oct.
  bar:Nov text:Nov.
  bar:Dec text:Dec.

PlotData=
  color:barra width:30 align:left

  bar:Jan from:0 till: 4.6 
  bar:Feb from:0 till: 3.7 
  bar:Mar from:0 till: 3.9 
  bar:Apr from:0 till: 3.8 
  bar:May from:0 till: 6.4 
  bar:Jun from:0 till: 10.3 
  bar:Jul from:0 till: 26.1 
  bar:Aug from:0 till: 74.4 
  bar:Sep from:0 till: 139.6 
  bar:Oct from:0 till: 74.4 
  bar:Nov from:0 till: 16.0 
  bar:Dec from:0 till: 5.9 

PlotData=
  bar:Jan at: 4.6 fontsize:S text: 4.6 shift:(-10,5)
  bar:Feb at: 3.7 fontsize:S text: 3.7 shift:(-10,5)
  bar:Mar at: 3.9 fontsize:S text: 3.9 shift:(-10,5)
  bar:Apr at: 3.8 fontsize:S text: 3.8 shift:(-10,5)
  bar:May at: 6.4 fontsize:S text: 6.4 shift:(-10,5)
  bar:Jun at: 10.3 fontsize:S text: 10.3 shift:(-10,5)
  bar:Jul at: 26.1 fontsize:S text: 26.1 shift:(-10,5)
  bar:Aug at: 74.4 fontsize:S text: 74.4 shift:(-10,5)
  bar:Sep at: 139.6 fontsize:S text: 139.6 shift:(-10,5)
  bar:Oct at: 74.4 fontsize:S text: 74.4 shift:(-10,5)
  bar:Nov at: 16.0 fontsize:S text: 16.0 shift:(-10,5)
  bar:Dec at: 5.9 fontsize:S text: 5.9 shift:(-10,5)
&lt;/timeline&gt;

== Tixraacyo ==
{{reflist}}

== Xiriirinta dibadda ==
* [http://www-naweb.iaea.org/nafa/ipc/public/ipc-annex3-tsetse.pdf www-naweb.iaea.org] {{Wayback|url=http://www-naweb.iaea.org/nafa/ipc/public/ipc-annex3-tsetse.pdf |date=20120215030045 }} {{in lang|fr}}

{{Coord|11.875|3.406|display=title}}</text>
      <sha1>3fjleeh5snoq1tvxcibmh0q6r0m0krb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Sondu Miriu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48145</id>
    <revision>
      <id>300175</id>
      <parentid>299780</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:52:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4266" sha1="k4317ten4zmlflcbmc8tsqwim0kajdj" xml:space="preserve">{{Infobox river|image=Kavirondo-Nasa--ISS.jpg|mouth=[[Harada Victoria]]}}
'''Webiga Sondu Miriu''' waa webi ballaaran oo ku yaalla [[Western Province (Kenya)|galbeedka Kenya]] kaas oo ku qulqula [[Harada Victoria]]. Wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa cilmiga biyaha (hydrology), koronto-dhalinta, noolaha, iyo hiddaha dhaqanka ee gobolka. Dooxada webigu waxay ka kooban tahay qaybo ka mid ah degmooyinka [[Kericho County|Kericho]], [[Kisumu]], Nyando, iyo [[Homa Bay]], taas oo ka dhigaysa il muhiim u ah bulshada, beeraha, iyo horumarinta qaranka.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ochieng |first1=Willis Owino |last2=Oludhe |first2=Christopher |last3=Dulo |first3=Simeon |last4=Olaka |first4=Lydia |date=2022 |title=Istaraatiijiyadaha la qabsiga isbeddelka cimilada ee horumarinta korontada biyaha ee dooxada Sondu Miriu |journal=Advances in Meteorology |language=en |volume=2022 |issue=1 |article-number=6485960 |doi=10.1155/2022/6485960 |bibcode=2022AdMet202285960O |doi-access=free |issn=1687-9317}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Kenya: Iska caabinta mashruuca biyo-xireenka Sondu Miriu {{!}} World Rainforest Movement |url=https://www.wrm.org.uy/bulletin-articles/kenya-resistance-to-the-sondu-miriu-dam-project |access-date=2025-09-08 |website=www.wrm.org.uy |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Juqraafiyadda iyo koorsada ==
Webiga Sondu Miriu wuxuu ka soo bilowdaa [[Mau Escarpment]] ee gobolka [[Rift Valley Province|Rift Valley]], wuxuuna maraa degmooyinka Bomet, Kericho, iyo Kisumu ka hor inta uusan ku shubin Harada Victoria. Dooxadu waxay ka kooban tahay ilaa 3,470 km² waxayna ku jirtaa dhul-qoyan, dhul sare oo kayn ah, iyo bannaano beerasho ah.

== Korontada biyaha ==
Webigu wuxuu hoy u yahay [[Sondu Miriu Hydroelectric Power Station]], oo ah mashruuc 60 MW ah oo ay maamusho [[Kenya Electricity Generating Company]] (KenGen).&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Directors |first=Hydro Review Content |date=2008-04-10 |title=Kenya oo dhammaystirtay hawlgelinta 60-MW Sondu Miriu |url=https://www.renewableenergyworld.com/energy-business/new-project-development/kenya-completes-commissioning-of-60-mw-sondu-miriu/ |access-date=2025-09-08 |website=Factor This™ |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Mashruucu wuxuu billowday 1999, iyadoo la dhammaystiray 2008, wuxuuna wax weyn ka tarta xiriirka korontada ee qaranka Kenya. Intaa waxaa dheer, [[Sang'oro Hydroelectric Power Station]] ayaa markii dambe la dhisay si looga faa'iidaysto biyaha ka soo baxa Sondu Miriu, taas oo ku kordhisay 20 MW oo [[tamarta dib-loo-cusboonaysiin karo]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sondu |url=https://www.kengen.co.ke/index.php/olkaria/sondu.html |access-date=2025-09-08 |website=www.kengen.co.ke |archive-date=2025-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250922220211/https://www.kengen.co.ke/index.php/olkaria/sondu.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mashruuca korontada ee Sondu Miriu si uu u yareeyo dhibaatada tamarta ee galbeedka Kenya - Business Daily |url=https://www.businessdailyafrica.com/Sondu-Miriu-power-project-to-ease-energy-crisis-in-western-Kenya/-/539546/1216804/-/12wc4gdz/-/index.html |access-date=2025-09-08 |website=www.businessdailyafrica.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Dhismaha Mashruuca Korontada Biyaha ee Sondu Miriu – H Young &amp; Co. (E.A.) Ltd |url=https://hyoung.com/portfolio/construction-of-sondu-miriu-hydro-power-project/ |access-date=2025-09-08 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Durrant &amp; Company International Ltd - Mashruuca Afrika |url=https://durrantinternational.com/ProjectPage_africa6.htm |access-date=2025-09-08 |website=durrantinternational.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=By |date=2009-07-24 |title=Kenya oo daahfurtay warshadda korontada ee Sondu Miriu |url=https://www.capitalfm.co.ke/business/2009/07/kenya-launches-sondu-miriu-power-plant/ |access-date=2025-09-08 |website=Capital Business |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Muhiimadda dhaqanka ==
Webigu wuxuu muhiimad dhaqameed u leeyahay bulshooyinka ku nool galbeedka Kenya, gaar ahaan [[Luo people|dadka Luo]]. Waxay kor u qaaddaa hawlaha kalluumeysiga dhaqameed, waxaana lagu aqoonsan yahay taariikhda maxalliga ah inay tahay il biyo ah oo barakaysan oo astaan ​​u ah.

== Sidoo kale eeg ==
* [[Juqraafiyadda Kenya]]
* [[Liiska webiyada Kenya]]

== Tixraacyo ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>k4317ten4zmlflcbmc8tsqwim0kajdj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Nayroobi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48149</id>
    <revision>
      <id>300169</id>
      <parentid>299785</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:52:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7383" sha1="dml08wevi4a9tuc7n9gi37v4qpgtv10" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Webiga Nayroobi
| name_native        = 
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
| nickname           = 
&lt;!---------------------- IMAGE--&gt;
| image              = Nairobi river in the city.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = Webiga Nairobi oo mara xarunta magaalada
| image_alt          = 
&lt;!---------------------- MAPS --&gt;
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| map_alt            = 
| pushpin_map        = Kenya
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= Goobta uu ku dhaco
| pushpin_map_alt    = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Waddanka
| subdivision_name1  = [[Kenya]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = 
| source1_coordinates= &lt;!-- {{Coord|...}} --&gt;
| source1_elevation  = 
| mouth              = 
| mouth_location     = 
| mouth_coordinates  = &lt;!-- {{Coord|...|display=inline,title}} --&gt;
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| basin_landmarks    = 
| basin_population   = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| waterbodies        = 
| waterfalls         = 
| bridges            = 
| ports              = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
[[File:Nairobi river pollution.jpg|thumb|300px|Wasakhda Webiga Nairobi.]]
'''Webiga Nayroobi''' waa webi mara [[Nairobi]], oo ah caasimadda dalka [[Kenya]]. Waa webiga ugu weyn ee Dooxada Webiga Nairobi, iyadoo ay jiraan dhowr durdurro barbar socda oo u qulqula bari. Dhammaan webiyada dooxada Nairobi waxay ku biiraan bari ka xigta Nairobi waxayna la kulmaan [[Athi-Galana-Sabaki River|Webiga Athi]], kaas oo ugu dambayntiina ku shuba [[Badweynta Hindiya]]. Webiyadu inta badan waa kuwo ciriiri ah oo aad u wasakhaysan,&lt;ref&gt;Ndiritu, G. G., N. N. Gichuki, P. Kaur, and L. Triest. 2003. Webiga Nairobi waxaa inta badan isticmaala dadka deegaanka si ay u maydhaan, u dhaqdaan dharka, iyo inay nadiifiyaan guryahooda. Characterization of environmental gradients using physicochemical measurements and diatom densities in Nairobi River, Kenya. Aquatic Ecosystem Health &amp; Management, 6 (3): 343–354.&lt;/ref&gt; in kasta oo dadaalladii dhawaan la sameeyay ee lagu nadiifinayay webiyada ay hagaajiyeen tayada biyaha.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.unep.org/urban_environment/PDFs/ISWMLaunch_NairobiRiverBasin.pdf|title=Dooxada Webiga Nairobi|url-status=dead|access-date=2015-05-13|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304131216/http://www.unep.org/urban_environment/PDFs/ISWMLaunch_NairobiRiverBasin.pdf}}&lt;/ref&gt;

Durdurka ugu weyn, Webiga Nairobi, wuxuu xaddidaa bartamaha magaalada ee waqooyi, halkaas oo qayb ahaan loo sameeyay [[kanaal]].

== Durdurrada laamiga ah ==
Webiga Nairobi wuxuu ka soo bilowdaa [[Ondiri Wetland|Ondiri Swamp]] ee [[Kikuyu, Kenya|Kikuyu]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Hawlaha bini'aadantinimo ee kordhay ayaa khatar ku ah isha Webiga Nairobi - Smart Harvest|url=https://www.farmers.co.ke/article/2001293527/increased-human-activities-threaten-source-of-nairobi-river|last=Obura|first=Fredrick|website=www.farmers.co.ke|access-date=2020-05-29}}&lt;/ref&gt; Webiga Nairobi wuxuu leeyahay dhowr [[Tributary|durdurro laamo ah]]:&lt;ref name=&quot;tributaries&quot;&gt;{{Cite web |url=https://askumo.com/a-guide-to-nairobi-rivers-and-streams/ |title=Hage ku saabsan Webiyada iyo Durdurrada Nairobi |date=27 Maajo 2017 |author=Galimo Askumo }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;{{Better source needed|date=Maajo 2021}}

*[[Athi-Galana-Sabaki River|Webiga Athi]]
*Webiga Gathara-ini
*Webiga Gitathuru
*Webiga Kiu
*Webiga Mathari
*[[Mbagathi River|Webiga Mbagathi]]
*Webiga Nairobi
*Webiga Ngong
*Webiga RuiRuaka

Webiga Motoine wuxuu u qulqulaa [[Nairobi Dam]], oo ah [[Reservoir (water)|harad macmal ah]] loogu talagalay in lagu siiyo biyo la cabi karo dadka deggen Nairobi. Durdurka ayaa u sii socda sida Webiga Ngong.

[[Gatharaini]]&lt;ref&gt;Ndaruga, A. M., G. G. Ndiritu, N. N. Gichuki and W. N. Wamicha.N. 2004. Saamaynta isbeddellada tayada biyaha ee ku yimaada macroinvertebrates-ka webiga oo ay weheliyaan durdurro kulaylaha ah, [[Kenya]]. African Journal of Ecology 42: 208–216&lt;/ref&gt; durdurku wuxuu ka soo bilowdaa dhulalka qoyan ee qaybaha hoose ee [[Aberdare Mountains|buuraha Aberdare]] wuxuuna maraa meelo kala duwan oo dadku deggan yihiin. Durdurka waxaa saameeya hawlaha bini'aadantinimada ee la socda kanaallada iyo aagga uu biyaha ka ururiyo. Qaybaha sare ee Kiambaa iyo Kanunga, durdurku wuxuu maraa meelo qoyan iyo dhul-dhoobo ah, iyadoo beerashada iyo deegaamaynta dadku ay yihiin noocyada ugu waaweyn ee isticmaalka dhulka. Qaybaha dhexe ee Kiambu, waxaa jira dalagyo bun ah oo ballaaran iyo [[beerasho isku dhafan]].

Bariga Nairobi wuxuu maraa Shirkadda Sewerage ee Nairobi ee Ngundu, [[Kamulu]].

Qaybaha hoose ee Githurai iyo Zimmerman, durdurka waxaa lagu gartaa beerashada bunka, beerasho isku dhafan oo xooggan, iyo warshado sida Kamiti Tannery Factory. Biyaha durdurka ee hoose waa kuwo milix leh oo uraya. Waqtiyadii hore, [[beerashada deegaanka]] ee [[arrowroot]] iyo [[kale]] waxay ahayd mid caadi ahayd guud ahaan aagga.{{Citation needed|date=Maajo 2021}} Dadaallada lagu ilaalinayo iyo ilaalinta webigan weli lama billaabin.
 
Webiyada Nairobi waa kuwo wasakhaysan sababo la xiriira beeraha, xeryaha dadka danyarta ah (slums), iyo warshadaha.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.biosafetynews.com/octnov02/story8.htm |title=Biosafety News, Oktoobar/Nofeembar 2002 |access-date=2006-10-13 |archive-date=2006-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061023152439/http://www.biosafetynews.com/octnov02/story8.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Ndiritu, G. G., N. N. Gichuki and L. Triest. 2006. Qaybinta epilithic diatoms iyada oo laga jawaabayo xaaladaha deegaanka ee durdurrada magaalooyinka kulaylaha ah, Bartamaha Kenya. Biodiversity and conservation 15:3267-3293&lt;/ref&gt; Inta lagu jiro [[Wet season|xilliyada roobka]], webiyada ku yaalla bangiyada webiga ee hoose ayaa fataha.

Kenya waxay leedahay webi labaad oo magaciisu yahay Nairobi oo ka bilaabma [[Mount Kenya]] waana durdur laan u ah Sagana iyo [[Tana River (Kenya)|Tana]], oo ah webiga ugu dheer dalka.&lt;ref&gt;{{cite map | publisher = Rough Guide | title = Rough Guide Map Kenya | edition = 9| year = 2006
 | cartography = World Mapping Project
 | scale = 1:900,000
 | series = Rough Guide Map
 | isbn = 1-84353-359-6}}&lt;/ref&gt; 
[[File:Gathara-ini river.jpg|thumb|Webiga Gathara-ini wuxuu ku yaalla degmada Kasarani; degmada Nairobi.]]

== Sidoo kale eeg ==
* [[Sahayda biyaha iyo fayadhowrka ee Kenya]]

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}


{{Authority control}}

{{Coord|1|11|59|S|37|09|26|E|region:KE-200_type:waterbody_source:kolossus-dewiki|display=title}}</text>
      <sha1>dml08wevi4a9tuc7n9gi37v4qpgtv10</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Gucha</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48150</id>
    <revision>
      <id>300156</id>
      <parentid>299786</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:43:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6042" sha1="7b0o529y6xzgrg62vu42gpk5u18tuhr" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Gucha - Migori
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| name_other         = Kuja
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = 
| image_size         = 
| image_caption      = 
| map                = Lake Victoria Basin in Kenia OSM.png
| map_size           = 
| map_caption        = Webiga Gucha (dhexda bidixda)
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
| mapframe = yes
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Waddanka
| subdivision_name1  = [[Kenya]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length_km          = 149
| length_ref = &lt;ref name=&quot;jica_2014&quot;/&gt;
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = {{convert|58 &lt;ref name=&quot;jica_2014&quot;/&gt;|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = [[Nyamira County]]
| source1_coordinates= {{coord|-0.563813|34.993856|display=inline}}
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Harada Victoria]]
| mouth_location     = [[Migori County]]
| mouth_coordinates  = {{coord|-0.905|34.144|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size_km2     = 6900
| basin_size_ref = &lt;ref name=&quot;jica_2014&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;lbda_2008&quot; /&gt;
| tributaries_left   = Webiga Sare, Webiga Oyani, [[Migori River|Webiga Migori]], Webiga Ongoche
| tributaries_right  = Webiga Riana
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}

'''Webiga Gucha''', oo ay bulshada [[Luo (family of ethnic groups)|Luo]] ugu yeeraan Webiga Kuja, wuxuu ka soo bilowdaa dhul-sareeyaha Kiabonyoru ee [[Nyamira County]], wuxuuna maraa wadnaha [[Gucha District]], isagoo u socda galbeed ilaa uu ka gaaro dalka Migori halkaas oo uu kula biiro Webiga Migori uuna u qulqulo sida Webiga Kuja-Migori ilaa [[Harada Victoria]]&lt;ref&gt;{{Cite thesis |last=Mang’era |first=Ondemo, Fredrick |title=Evaluating Fish Community Structure In Relation To Water Quality Along Nyangweta Tributary, Kuja- Migori River Basin, Kenya |date=2023 |publisher=Kisii University |url=http://repository.kisiiuniversity.ac.ke:8080/xmlui/handle/123456789/8309 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260112175532/http://repository.kisiiuniversity.ac.ke:8080/xmlui/handle/123456789/8309 |archive-date=2026-01-12 |access-date=2026-06-27 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;.

Marka uu maraayo dhulka Gusii, qayb ka mid ah waxay noqotaa Webiga Mogonga, kaas oo caan ku ah saamayntiisa dhimashada leh marka uu fataho. Mogonga iyo Gucha cabbirkoodu waa isku mid, waxayna kulmaan hal mayl ka hor inta aysan dhex marin xarunta magaalada [[Ogembo]].

Webiga Gucha-Migori wuxuu beddelay wadadiisii meel u dhow afkiisa intii u dhaxaysay 2001–2002, isagoo u guuray waqooyi ilaa uu ka gaaro halka uu hadda joogo.&lt;ref name=&quot;jica_2014&quot;&gt;{{cite web|last1=WRMA and JICA|title=Appendix 3-4 Qorshaha Maareynta Fatahaadda ee Dooxada Webiga Gucha Migori (Nuqul)|url=http://open_jicareport.jica.go.jp/pdf/1000018470_03.pdf|accessdate=4 Diseembar 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161204174450/http://open_jicareport.jica.go.jp/pdf/1000018470_03.pdf|archivedate=4 Diseembar 2016|date=Luulyo 2014}}&lt;/ref&gt;

Qiyaastii 45 km u jirta [[Migori]], biyo-xireenka [[Gogo Falls]] ayaa la dhammaystiray 1956, kaas oo leh awood koronto oo dhan 2MW, waxaana lagu xiray shabakadda qaranka ee Kenya.&lt;ref name=&quot;lbda_2008&quot;&gt;{{cite web|last1=Lake Basin Development Authority|title=SOOJEEDIN KU SAABSAN DARAASAD FARSAMO OO KU SAABSAN MASHRUUCA UJEEDDOOYINKA BADAN EE WEBIGA KUJA|url=http://www.lbda.co.ke/downloads/HEP_projects/HEP%20Kuja.pdf|accessdate=4 Diseembar 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161204152121/http://www.lbda.co.ke/downloads/HEP_projects/HEP%20Kuja.pdf|archivedate=2016-12-04|date=Juun 2008}}&lt;/ref&gt; 
Biyo-xireenka waxaa maamusha [[Kenya Electricity Generating Company]] (Kengen).&lt;ref&gt;{{cite web|title=XARUNTA KORONTADA BIYAHA|url=http://www.kengen.co.ke/?q=content/hydro-power-stations|website=www.kengen.co.ke|accessdate=4 Diseembar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417203736/http://www.kengen.co.ke/?q=content%2Fhydro-power-stations|archive-date=17 Abriil 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; 
Sannadkii 2014, dawladda Kenya ayaa ku dhawaaqday casriyayn lagu samaynayo biyo-xireenka, si kor loogu qaado awoodda ilaa 12MW, si loo nidaamiyo qulqulka si looga hortago fatahaadda, loona oggolaado waraabinta qiyaastii 25,000ha.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Dawladda oo kor u qaadaysa awoodda tamarta ee Gogo Falls|url=https://www.standardmedia.co.ke/article/2000105509/government-to-boost-energy-capacity-of-gogo-falls|website=Standard Digital News|date=Febraayo 2014|accessdate=4 Diseembar 2016}}&lt;/ref&gt;
Laga bilaabo Febraayo 2016, qaadashada biyaha waraabka ee Orango iyo kanaallada ayaa laga dhisay biyo-xireenka hoostiisa si ay u isticmaalaan beeralayda Okenge iyo Owiro ee [[Migori County]], laakiin dhismaha kanaallada qaybinta ayaa dib u dhacay.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Sugitaanka aan dhammaadka lahayn ee biyaha waraabka ayaa hoos u dhigay rajooyinka beeralayda Nyatike|url=http://kenyanewsagency.go.ke/en/endless-wait-for-irrigation-water-dampens-nyatike-farmers-hopes/|website=Kenya News Agency|date=Febraayo 2016|accessdate=4 Diseembar 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220045247/http://kenyanewsagency.go.ke/en/endless-wait-for-irrigation-water-dampens-nyatike-farmers-hopes/|archive-date=20 Diseembar 2016|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Goobta qadiimiga ah ee [[Gogo Falls]] ayaa ku taal meel u dhow biyo-xireenka.

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>7b0o529y6xzgrg62vu42gpk5u18tuhr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Vaal</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48159</id>
    <revision>
      <id>300184</id>
      <parentid>299799</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:00:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19714" sha1="4vtubz0nrph7byiaarmtwweaqya9tme" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Vaal / ǀHai
| native_name        = {{native name|kqz|ǀHaiǃarib}}
| name_other         = Lekwa, IliKwa
| name_etymology     = ǀHai &quot;Midab-xun&quot; + ǃArib &quot;Wabi&quot; 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = VaalFromN3.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = Wabiga Vaal oo laga arkay waddada weyn ee [[N3 (South Africa)|N3]], oo ku taal kor webiga [[Vaal Dam]]. Halkan wuxuu ka samaystaa xadka u dhexeeya gobollada [[Mpumalanga Province|Mpumalanga]] iyo [[Free State Province|Free State]].
| mapframe          = yes
| mapframe-zoom     = 5
| mapframe-point    = none
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = South Africa
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= Goobta uu afka ka galo Wabiga Vaal
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Waddan
| subdivision_name1  = [[Koonfur Afrika]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = Gobol
| subdivision_name3  = [[Free State (South African province)|Free State]], [[Gauteng]], [[Northern Cape]], [[Mpumalanga]]
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = {{convert|1458|km|mi|abbr=on}} 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= [[Orange River]]
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = {{convert|125|m3/s|cuft/s|abbr=on}}
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = Meel u dhow [[Breyten]]
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Orange River]]
| mouth_location     = Meel u dhow [[Douglas, Northern Cape|Douglas]]
| mouth_coordinates  = {{coord|29|4|15|S|23|38|10|E|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = {{convert|1241|m|abbr=on}}
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|196438|km2|abbr=on}}
| tributaries_left   = [[Vet River]]
| tributaries_right  = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Wabiga Vaal''' ({{IPAc-en|ˈ|v|ɑː|l}} {{IPA|af|ˈfɑːl}}; [[Khoemana]]: {{lang|kqz|'''ǀHaiǃarib'''|italic=no}}) waa laanta ugu weyn ee [[Wabiga Orange]] ee dalka [[Koonfur Afrika]]. Wabigu wuxuu ka soo bilaawdaa meel u dhow [[Breyten]] oo ka tirsan gobolka [[Mpumalanga]], dhanka bari ee [[Johannesburg]] iyo qiyaastii {{convert|30|km|mi}} waqooyi ka xigta [[Ermelo, Mpumalanga|Ermelo]] isla markaana kaliya {{convert|240|km|mi}} u jira [[Badweynta Hindiya]].&lt;ref&gt;Times Comprehensive Atlas, 12th ed. Times Books, London, 2007&lt;/ref&gt; Wuxuu markaas u qulqulaa dhanka galbeed ilaa uu ka gaaro [[kulanka]] uu la leeyahay Wabiga Orange koonfur-galbeed ee [[Kimberley, Northern Cape|Kimberley]] oo ku taal [[Northern Cape]]. Wuxuu dhererkiisu yahay {{convert|1458|km|mi}}, wuxuuna ka samaystaa xadka u dhexeeya Mpumalanga, [[Gauteng]] iyo [[North West Province (South Africa)|Gobolka North West]] ee dhanka waqooyi, iyo [[Free State (South African province)|Free State]] dhanka koonfurta.

Waa wabiga saddexaad ee ugu weyn [[Koonfur Afrika]] ka dib [[Wabiga Orange]] (2200 km) iyo [[Wabiga Limpopo]] (1750 km), waxaana loo aasaasay inuu noqdo isha ugu weyn ee biyaha ee aagga weyn ee Witswatersrand ka dib [[Witwatersrand Gold Rush|duulaankii dahabka ee qarnigii 19-aad]].&lt;ref name=&quot;Longest rivers&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.sa9.co.za/category/9-longest-rivers/ |title=9 longest rivers. SA9. Accessed 2 April 2018. |access-date=30 April 2018 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918163332/http://www.sa9.co.za/category/9-longest-rivers/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Vaal Dam]] wuxuu ku yaallaa Wabiga Vaal ee [[Deneysville]] oo wax yar ka xiga koonfurta xadka u dhexeeya [[Gauteng]] iyo Free State. Wabiga Vaal waa wabiga ugu dheer ee gebi ahaanba ku dhex yaalla xuduudaha Koonfur Afrika.

''Vaal'' waa magac [[Af-Holland|Hollandi]] ah (oo hadhow noqday [[Af-Afrikaans]]), kaas oo ay u tarjumeen [[dadka Griqua|Griqua-da]] ama [[Boers]]&lt;ref&gt;{{cite book|last=Thompson|first = G.|title=Travels and Adventures in Southern Africa I|publisher=Henry Colburn, London|year=1827|pages=74}}&lt;/ref&gt; magac hore oo Kora [[Khoekhoe]] ama [[Khoemana|!Orakobab]] ah, mararka qaarkood loo qoro ''Tky-Gariep'' (oo higgaadda [[Khoekhoegowab]] ah ''ǀHai!garib'', wabi midab-xun).&lt;ref name=&quot;OB&quot;&gt;
{{cite book|last = du Plessis|first = E.J.|title=Suid-Afrikaanse berg- en riviername|publisher=Tafelberg-uitgewers, Cape Town|year=1973|pages=326, 221|isbn = 0-624-00273-X}}&lt;/ref&gt;
Labada Vaal iyo ''Tky'' (oo higgaadda casriga ah '''ǀHai''') waxay labaduba ka dhigan yihiin &quot;midab-xun&quot; ama &quot;caajis&quot;, taas oo tixraacaysa midabka biyaha, gaar ahaan xilliga fatahaadda marka wabigu uu la yimaado dhoobo badan. Meelaha sare ee wabiga waxaa loogu magac daray ''iLigwa'' ([[Af-Sindebele]]), ''Ikwa ama Igwa'' ([[isiZulu]]), ''ilikwa'' ([[Af-Swati]]), ''lekwa'' ([[Af-Sesotho]]), ama ''cuoa'' oo ay yiraahdeen Khoekhoe, kuwaas oo dhammaantood tixraacaya bannaanka uu maro.&lt;ref name=&quot;OB&quot;/&gt;

==Taariikh==
[[File:SA1899 pg136 A Pont . Vaal River.jpg|thumb|left|340px|Pont (dooni) ku taal Wabiga Vaal (sannadkii 1899)]]

Taariikh ahaan, wabigu wuxuu sameeyay xadka waqooyi ee boqortooyada [[Basotho]] ee [[Moshoeshoe I]] xilligii uu ugu sarreeyay{{citation needed|date=March 2012}} bartamihii qarnigii 19-aad, ka dibna wuxuu noqday xadka u dhexeeya laba [[jamhuuriyadood oo Boer ah]]: [[Jamhuuriyadda Koonfur Afrika]] (oo hadhow noqotay gobolka [[Transvaal (province)|Transvaal]]) iyo [[Orange Free State]]. Magaca juqraafiyeed ee &quot;Transvaal&quot; wuxuu ka yimid magaca wabigan, oo macnihiisu yahay &quot;ka baxsan wabiga Vaal&quot;. Tani waxay ahayd iyadoo la tixraacayo [[Cape Colony]] iyo [[Colony of Natal|Natal]], oo ahaa meelaha ugu waaweyn ee degitaanka Yurub xilligaas, kuwaas oo ku yaallay koonfurta Vaal.

Intii lagu jiray dabayaaqadii qarnigii 19-aad, waxaa jiray qulqul dad u soo haajiray [[Witwatersrand]] iyagoo raadinaya [[dahab]]. Wabiga Vaal wuxuu ugu dambeyntii noqon doonaa isha ugu weyn ee biyaha ee Witwatersrand. Dadka sii kordhaya ayaa markii hore isticmaali jiray biyaha dhulka hoostiisa ee [[Zuurbekom]] Wells oo ku taal West Rand ee [[Gauteng]]. Ugu dambeyntii kuwan ayaa qallali doona, dadkuna waxay u baahan doonaan il cusub oo bixin karta baahidooda gudaha, beeraha iyo hawlaha warshadaha.&lt;ref name=&quot;Rand Water&quot;&gt;{{cite web | title=Water Origination | website=Home | date=2019-02-07 | url=http://www.randwater.co.za/CorporateResponsibility/WWE/Pages/WaterOrigination.aspx | ref={{sfnref | Home | 2019}} | access-date=2019-02-07 | publisher=[[Rand Water]] | archive-date=2015-09-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924084656/http://www.randwater.co.za/CorporateResponsibility/WWE/Pages/WaterOrigination.aspx | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Qorshayaasha biyaha waxaa markii hore aasaasay qaybta gaarka loo leeyahay si wax looga qabto baahida sii kordhaysa. Kuwaas waxaa ka mid ahaa [[Braamfontein]] Water Company's Vierfontein Syndicate oo aasaasay 1893 iyo Sivewright Concession oo aasaasay 1887 shirkadda Johannesburg Waterworks and Exploration Company. Biyuhu waxay ahaayeen kuwo qaali ah oo inta badan aan la heli karin dadka deggan inta badan.&lt;ref name=&quot;randwaterbg&quot;&gt;{{cite web|title=Background / History of Rand Water|website=Home|url=http://www.randwater.co.za/AboutUs/Pages/Background.aspx|access-date=2019-02-07|author=Crooks, J.|year=2004|publisher=[[Rand Water]]|archive-date=2019-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124346/http://www.randwater.co.za/AboutUs/Pages/Background.aspx|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

===Rand Water Board===
{{Main|Rand Water}}
Guddiga Biyaha Rand (Rand Water Board) waxaa la aasaasay 1903 si ay ula wareegaan hawlaha qaybta gaarka loo leeyahay iyada oo leh waajibaad ah inay baaraan sahayda biyaha waarta iyo adeegyada [[fayadhowrka]]. Ururku wuxuu si buuxda u bilaabi doonaa hawlgalka 1905, isagoo si ballaaran u siinaya biyo [[Witwatersrand]]. Xubnaha ururka waxaa ka mid ahaa saraakiil ka tirsan Golaha Magaalada Johannesburg, Rugta Macdanta iyo maamulada kale ee maxalliga ah ee gudaha Witwatersrand.&lt;ref name=&quot;randwaterbg&quot; /&gt;

Rand Water waxay kaga jawaabeen [[yaraanta biyaha]] iyagoo soo rogay xannibaado dadka deggan Witwatersrand 1913. Waxay kaloo horumariyeen qorshayaal biyood waaweyn oo ka jawaabi doona baahida sii kordhaysa. Intii u dhaxaysay 1914 iyo 1998, ururku wuxuu la shaqeeyay hay'ado kala duwan oo dawladeed iyo kuwo gaar loo leeyahay si ay u wadaan qorshaha Wabiga Vaal iyo [[Vaal Barrage|barrage]] (1914–1924). Qorshaha Wabiga Vaal wuxuu ahaa hindise loo aasaasay in lagu maamulo qaybinta biyaha. Guddiga Biyaha Rand waxay kaloo aasaaseen Xarunta Bamka Vereeniging (1924), Xarunta Bamka Zwartkopjes, Vaal Dam (1938), Xarunta Bamka Zuikerbosch (1949) iyo [[Lesotho Highlands Water Project]] (1998).&lt;ref name=&quot;randwaterbg&quot; /&gt;

==Kaydka Wabiga==
[[File:Vaal Basin OSM.png|thumb|Kaydka Wabiga Vaal. Kaydka Vaal oo jaalle ah iyo Kaydka Oranje oo liin ah.]]

Roobka iyo biyaha dhulka hoostiisa ayaa ku urura meelo, [[vlei]]s iyo durdurro iyo meelaha ay ku xirmaan, waxaa dhasha Wabiga Vaal ee u qulqula dhanka galbeed. Wabigu wuxuu u qulqulaa galbeedka ilaa [[Grootdraai Dam]] ee meel u dhow [[Standerton]], [[Mpumalanga]]. Socodkiisa ku wajahan Vaal Dam ee Vereeniging, wabiga waxaa ku biira dhowr laamood. Wabiga Yar ee Vaal (Little Vaal River) wuxuu ka bilaabmaa [[escarpment]] meel u dhow Ermelo. Meel u dhow Memel ee [[Free State (province)|Free State]] waa halka uu ka bilaabmo [[Klip River (Gauteng)|Klip River]]. Wabiga Watervals wuxuu ka bilaabmaa Secunda, Mpumalanga. [[Wilge River]] waxay ku kulmi jirtay Wabiga Vaal ka hor inta aan la dhisin [[Vaal Dam]] 1938; hadda biyuhu waxay toos ugu qulqulaan biyo-xireenka.&lt;ref name=&quot;Rand Water&quot; /&gt; [[Kromelmboogspruit]] waxay ku biirtaa Vaal meel u dhow [[Vaal Barrage]].

[[File:Vaal River near Venterskroon.jpg|thumb|Wabiga Vaal meel u dhow [[Venterskroon]]]]

===Vaal Dam===
{{Main|Vaal Dam}}

[[File:Vaal Dam full 2010.jpg|340px|thumb|Vaal Dam oo buuxa 2010]]

Maadaama [[socodka biyaha]] ee Wabiga Vaal uu yahay mid aan joogto ahayn, biyo-xireenno waaweyn ayaa lagu dhisay jidkiisa si loo ururiyo biyaha. Waqtiyadii hore, ka hor inta aan wabiga loo aasaasin il rasmi ah oo biyo ah oo loogu talagalay qayb ka mid ah [[Gauteng]], dhowr biyo-xireenno yaryar ayaa ay beeralaydu u dhisteen [[waraabka]].

Markii dhismaha [[Vaal Dam]] la dhammeeyey 1938, biyo-xireenku wuxuu xaqiijiyay sahayda biyaha sannad walba xitaa marka wabigu uusan buuxin. Biyo-xireenku wuxuu heli doonaa biyo ka yimaada [[goobaha biyuhu ka yimaadaan]] (catchment areas) iyada oo loo marayo mashaariic kala duwan.&lt;ref name=&quot;Rand Water&quot; /&gt;

===Qorshaha Wareejinta Tugela-Vaal===
{{Main|Tugela Vaal Transfer Scheme}}
Laba qorshe oo wareejinta biyaha ah ayaa la horumariyay si loo siiyo xudunta dhaqaalaha ee dalka (oo markaas loo aqoonsaday xarunta Pretoria-Witwatersrand-Vereeniging) iyada oo loo marinayo biyaha Wabiga Vaal meelo kale oo [[catchment area]] ah intii u dhaxaysay 1970-yadii iyo 1990-yadii. Kuwaas waxaa ka mid ah [[Lesotho Highlands Water Project]] iyo Qorshaha Wareejinta Biyaha Tugela-Vaal ee [[KwaZulu-Natal]].&lt;ref name=&quot;Waterwise&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.waterwise.co.za/export/sites/water-wise/downloads/fun/Manzi_News_May_2016_-_Final.pdf |title=Rivers of South Africa. Manzi's News. Accessed 31 March 2018. |access-date=30 April 2018 |archive-date=1 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191101102132/http://www.waterwise.co.za/export/sites/water-wise/downloads/fun/Manzi_News_May_2016_-_Final.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Qorshaha Wareejinta Tugela-Vaal waxaa la dhammeeyey 1974 si looga wareejiyo [[Wabiga Tugela]] ee [[KwaZulu Natal]] iyada oo loo marayo kanaalo, tuubooyin iyo biyo-xireenno loona gudbiyo nidaamka Wabiga Vaal &lt;ref name=&quot;Rand Water&quot; /&gt;

===Mashruuca Biyaha ee Buuraleyda Lesotho===
[[File:LHWP map resized.jpg|400px|left|thumb|Khariidadda Mashruuca Biyaha ee Buuraleyda Lesotho]]
{{Main| Lesotho Highlands Water Project}}

[[Lesotho Highlands Water Project]] waxaa ugu dambeyntii la bilaabay 1997, waxaana uu ku lug lahaa dhismaha saddex waji oo kordhin doona biyaha ka yimaada [[Lesotho]] loona gudbin doono Wabiga Vaal, oo ay ku jiraan afar biyo-xireen oo waaweyn. Laga soo bilaabo 1954, Golaha Horumarinta Kheyraadka Dabiiciga ah ayaa soo jeediyay in [[Koonfur Afrika]] ay hesho xoogaa biyo ah oo ka yimaada Lesotho dariska ah. Wadahadallo u dhexeeya labada waddan ayaa bilaabmay dabayaaqadii 1970-yadii. Heshiis ku saabsan horumarinta qorshaha waxaa la saxiixay 24 Oktoobar 1987 wakiillo ka socda Lesotho, Koonfur Afrika, [[Midowga Yurub]], [[Qaramada Midoobay]] iyo [[Bangiga Adduunka]]. Waxaa markaas lagu qiyaasay inay ku kacayso R9.1 bilyan wajiga koowaad ee mashruuca oo kaliya.&lt;ref name=&quot;randwaterbg&quot; /&gt;

Koonfur Afrika waxay Lesotho siisaa R150 milyan sannad kasta iyadoon loo eegin inay isticmaalaan dhammaan biyaha la bixiyo iyo in kale.&lt;ref name=&quot;randwaterbg&quot; /&gt;

===Deegaanka Kaydka===
Sida uu qabo Hogan, qaybta sare ee kaydka ayaa taageerta [[endemism]] sare oo reptiles ah, halka meelaha hoose ee watershed-ka ay yihiin heerar sare oo endemism ah oo loogu talagalay naasleyda yaryar.&lt;ref&gt;C. Michael Hogan. 2013. [http://www.eoearth.org/article/Vaal_River?topic=78166 ''Vaal River'']. ed. P. Saundry. Encyclopedia of Earth. National Council for Science and the Environment. Washington DC&lt;/ref&gt;

==Warshadaha iyo Beeraha==
Biyaha waxaa laga soo saaraa Vaal si loogu daboolo baahiyaha warshadeed ee [[Greater Johannesburg Metropolitan Area]] iyo qayb weyn oo ka mid ah Free State. 1881, Kimberley Waterworks Company, waxay bixisay biyo laga keenay Vaal ilaa Cape Diamond Fields iyada oo qiimihiisu yahay hal [[shilling]] halkii {{convert|100|impgal}}.&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Kimberley Waterworks|work=The Cornishman|issue=155|date=30 June 1881|page=6}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|title=The Kimberley Waterworks|work=The Cornishman|issue=156|date=7 July 1881|page=4}}&lt;/ref&gt;

Iyada oo qayb ka ah [[Vaalharts Irrigation Scheme|Qorshaha Vaal-Hartz]], waa isha ugu weyn ee biyaha ee waraabka. Biyaha laga soo saaro Vaal waxay taageeraan 12 milyan oo macaamiil ah oo ku nool Gauteng iyo aagagga ku xeeran.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.ngo.grida.no/soesa/nsoer/issues/water/state2.htm |title=State of the Environment of South Africa (SOESA), Annual National State of the Environment Report |access-date=2012-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209084811/http://www.ngo.grida.no/soesa/nsoer/issues/water/state2.htm |archive-date=2012-02-09 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

==Isticmaalka Hadda==
Inta badan biyaha Wabiga Vaal ee ka sarreeya [[Vaal Dam]] waxaa loo isticmaalaa [[macdanta]] iyo isticmaalka warshadaha sida macdanta dhuxusha iyo hawlaha la xiriira tamarta iyo kiimikada ee [[Sasol]], iyo sidoo kale isticmaalka magaalooyinka iyo tamarta. Meelaha ka hooseeya biyo-xireenka, biyaha waxaa inta badan loo hibeeyaa baahiyaha magaalooyinka, in kasta oo si qiyaas ahaan ka yar, qayb weyn oo ka mid ah qaybtan ayaa sidoo kale loo isticmaalaa macdanta iyo warshadaha, [[waraabka]] iyo tamarta.&lt;ref name=&quot;Dam uses&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.dwaf.gov.za/Documents/Other/WMA/8/optimised/overview/UPPER%20VAAL%20REPORT.pdf |title=Upper Vaal WMA: Overview of water resources availability and utilisation. Department of Water Affairs. Accessed 2 April 2018. |access-date=30 April 2018 |archive-date=30 April 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180430181645/http://www.dwaf.gov.za/Documents/Other/WMA/8/optimised/overview/UPPER%20VAAL%20REPORT.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Wabigu wuxuu si joogto ah ula kulmaa wasakheynta meelihiisa sare, taasina waxay saameysaa isticmaalayaasha hoose. Intii lagu jiray 2019, xarunta ugu weyn ee daweynta biyaha ee [[Lekwa Local Municipality]] ee [[Standerton]] waxay ku jirtay dayactir la'aan waxayna keentay dhibaatooyin wasakheyn joogto ah. Si loo caawiyo isticmaalayaasha hoose, biyo nadiif ah ayaa lagu qasbay inay galaan wabiga si loo milo heerarka cusbada leh ee sare, sidaasna loo khasaariyo qadar weyn oo ka mid ah kheyraadkan yar.&lt;ref name=&quot;saba1&quot;&gt;{{cite news |last1=Saba |first1=Athandiwe |title=Tens of millions spent on repairs but sewage still flows in the Vaal |url=https://mg.co.za/article/2019-11-11-hundreds-of-millions-spent-on-repairs-but-sewage-still-flows-in-the-vaal |access-date=22 November 2019 |agency=Mail&amp;Guardian |date=11 Nov 2019}}&lt;/ref&gt; 2021, warbixin ay soo saartay [[Guddiga Xuquuqda Aadanaha ee Koonfur Afrika]] waxay ogaatay in wabigu wasakheysan yahay heer aan la aqbali karin, oo ay ku jirto qulqulka wasakhda ceeriin ee Wabiga.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mnguni |first=Elkington Sibusiso |date=2022 |title=Pollution of the Vaal River System in South Africa: A Case Study |url=https://www.witpress.com/Secure/elibrary/papers/WMEI22/WMEI22002FU1.pdf |journal=WIT Transactions on Ecology and the Environment |volume=257 |pages=17 |via=Wits Press}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Bhengu |first=Lwandile |title=Flow of raw sewage into Vaal River a violation of human rights, SAHRC rules |url=https://www.news24.com/news24/southafrica/news/flow-of-raw-sewage-into-vaal-river-a-violation-of-human-rights-sahrc-rules-20210217 |access-date=2023-04-21 |website=News24 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==Dalxiiska==
[[File:Vaal Dam at Deneysville.jpg|340px|thumb|Vaal Dam ee [[Deneysville]]]]

Wabiga Vaal wuxuu ka kooban yahay 50 km oo biyo la mari karo. [[kaydka wabiga]] wuxuu sidaas darteed bixiyaa noocyo kala duwan oo hawlo biyo ah oo madadaalo leh kuwaas oo soo jiita dalxiisayaasha maxalliga ah iyo kuwa caalamiga ah sannadka oo dhan. Hawlaha waxaa ka mid ah [[doonida]], [[yachting]] iyo [[water skiing]].

[[Deneysville]] waa magaalo ku taal dhanka [[Free State (province)|Free State]] ee Wabiga Vaal waana xarun biyo oo caan ah halkaas oo booqdayaashu ay ku raaxaysan karaan [[dabbaasha]], [[kiteboarding]], [[yachting]], [[doonida]], [[catamaran]] dalxiis, [[jet skiing]], [[windsurfing]], [[snorkeling|snorkelling]] iyo [[kalluumaysiga]].

==Sidoo kale eeg==
*[[Wabiga Orange]]
*[[Liiska webiyada Koonfur Afrika]]
*[[Lower Vaal Water Management Area]]
*[[Vaal Dam]]
*[[Witwatersrand basin]]
*[[Witwatersrand Gold Rush]]
*[[Kaydka biyaha ee Koonfur Afrika]]

==Tixraacyo==
{{reflist|30em}}

==Xiriirka dibadda==
{{Commons category}}
{{EB1911 poster|Vaal}}
* [http://www.parys.info Parys.info]
* [http://www.parys.co.za Parys on the Vaal]
* [http://www.vaalmeander.co.za Vaal Meander]
* [http://www.liquidlounge.co.za Vaal River Cruises]
* [http://www.annalien.com Vaal River Properties] {{Wayback|url=http://www.annalien.com/ |date=20170708114935 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708114935/http://www.annalien.com/ |date=8 July 2017 }}
* [http://www.islandestate.co.za Vaal de Grace Estate]
* [http://www.nwu.ac.za/content/nwu-vaal-triangle-campus-profile-vaal-triangle-campus Jaamacadda Campaska oo ku taal bangiyada wabiga Vaal] {{Wayback|url=http://www.nwu.ac.za/content/nwu-vaal-triangle-campus-profile-vaal-triangle-campus |date=20130325001818 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130325001818/http://www.nwu.ac.za/content/nwu-vaal-triangle-campus-profile-vaal-triangle-campus |date=2013-03-25 }}
* [http://www.lhda.org.ls/ Lesotho Highlands Development Authority] {{Wayback|url=http://www.lhda.org.ls/ |date=20220317001022 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220317001022/http://www.lhda.org.ls/ |date=17 March 2022 }}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>4vtubz0nrph7byiaarmtwweaqya9tme</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Tana (Kenya)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48186</id>
    <revision>
      <id>300178</id>
      <parentid>299927</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:54:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10929" sha1="jh1ngr2912oi5sxz5wosszdconwg5p2" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name = Wabiga Tana

&lt;!---------------------- MAP --&gt;| map = File:Kenya - River Tana location map.svg
| map_size = 280
| map_caption = Khariidadda goobta Wabiga Tana
| pushpin_map = 
| pushpin_map_size = 280
| pushpin_map_caption = &lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1 = Dal
| subdivision_name1 = Kenya
| subdivision_type2 = Gobol

&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;| source1 = [[Aberdare Range]]
| mouth = [[Kipini]]
| length_mi = 621.4
| length_ref = &lt;ref name=&quot;The Pokomo tribe of Tana River County call it Saana name&quot;/&gt;

&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 5
| mapframe-frame-height = 260
}}

'''Wabiga Tana''' waa [[wabi]]ga ugu dheer [[Kenya]], waxa kale oo loogu yeeraa Wabiga Sagana ee gobolka Mt Kenya wuxuuna magaciisa siiyay [[Degmada Tana River]].&lt;ref name=&quot;The Pokomo tribe of Tana River County call it Saana name&quot;&gt; Nakaegawa T., Wachana C. and KAKUSHIN Team-3 Modeling Group. (2012). &quot;First impact assessment of hydrological cycle in the Tana River Basin, Kenya, under a changing climate in the late 21st Century,&quot; [https://www.jstage.jst.go.jp/article/hrl/6/0/6_0_29/_pdf ''Hydrological Research Letters'', 6, pp. 29–34]. &lt;/ref&gt; Wuxuu dhererkiisu yahay qiyaastii 1000 km, kaydkiisuna wuxuu daboolayaa qiyaastii 100,000 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; waxaana loo qaybin karaa ilaha biyaha iyo Tana-da hoose oo ka kooban qaybta hoosaysa ee Kora halkaas oo wabigu u qulqulo qiyaastii 700 km iyada oo loo marayo bannaano oomane ah.&lt;ref&gt;(Omengo, Fred &amp; Geeraert, Naomi &amp; Bouillon, Steven &amp; Govers, Gerard. (2016). Sediment deposition patterns in a tropical floodplain, Tana River, Kenya. Catena. 143. 57–69. 10.1016/j.catena.2016.03.024.) [https://www.researchgate.net/publication/301291119_Sediment_deposition_patterns_in_a_tropical_floodplain_Tana_River_Kenya]&lt;/ref&gt; [[Tributary|Durdurradiisa]] waxaa ka mid ah wabiyo waaweyn oo ku yaal Gobolka Dhexe sida [[Thika River|Thika]], Wabiga Ragati, Nyamindi, Thiba, Mathioya, Chania, Thuci iyo Mutonga. Wabigu wuxuu ka soo kacaa Mt Kenya ee [[Nyeri]]. Wuxuu marka hore u ordaa koonfur-galbeed ka hor inta uusan u leexan koonfur agagaarka [[massif]]-ka [[Buurta Kenya]] wuxuuna qaloocdaa ilaa uu ka gaaro Badweynta Hindiya. 

Hoos [[#Dams|biyo-xireennada]], wabigu wuxuu u leexdaa waqooyi wuxuuna u qulqulaa xadka waqooyi-koonfur ee u dhexeeya [[Meru, Kenya|Meru]] iyo Waqooyiga [[Degmada Kitui|Kitui]] iyo Kaydka Qaranka ee Bisanadi, Kora iyo Rabole. Kaydka wabigu wuxuu u leexdaa bari, ka dibna koonfur bari. Wuxuu dhex maraa magaalooyinka [[Garissa]], [[Hola, Kenya|Hola]] iyo [[Garsen]] ka hor inta uusan gelin [[Badweynta Hindiya]] ee aagga [[Ungwana Bay]]-[[Kipini]], dhammaadka [[river delta]] oo gaaraya qiyaastii 30 km kor ka xigta afka wabiga laftiisa.&lt;ref name=&quot;The Pokomo tribe of Tana River County call it Saana name&quot;/&gt; Wuxuu dhex maraa aag oomane ah wuxuuna waraabiyaa dhulka ku xeeran.

Qulqulka sanadlaha ah ayaa celcelis ahaan ka sarreeya 5,000 milyan [[mitir cubic]] (MCM), laakiin wuu kala duwan yahay si weyn gudaha iyo sanadaha dhexdiisa, wuxuuna ka kooban yahay laba xilli oo fatahaad ah sanad walba. Intii u dhaxaysay 1944 iyo 1978, celceliska qulqulka guud (Garissa) wuxuu ahaa 6,105 MCM, isagoo ka beddelmaya 1,789 MCM oo kaliya 1949 ilaa 13,342 MCM 1968.&lt;ref&gt;Hughes, F. (1990). &quot;The Influence of Flooding Regimes on Forest Distribution and Composition in the Tana River Floodplain, Kenya,&quot; [https://www.jstor.org/stable/2404295 ''Journal of Applied Ecology'', 27(2), pp. 475–491].&lt;/ref&gt; Muddadii 1982–1996, qulqulka sanadlaha ah wuxuu sii ahaanayay mid ka sarreeya 5,000 MCM sidoo kale.&lt;ref&gt;Maingi, J.K. and Marsh, S.E. (2002). &quot;Quantifying hydrologic impacts following dam construction along the Tana River, Kenya,&quot; [http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0140196300908607 ''Journal of Arid Environments'', 50, pp. 53–79].&lt;/ref&gt; 
Biyaha waxaa wabiga ka soo saara mashaariicda waaweyn ee waraabka: [[Bura Irrigation and Settlement Project (Kenya)|Mashruuca Waraabka iyo Degitaanka Bura]], Qorshaha Waraabka Tana iyo Mashruuca Waraabka Tana Delta.&lt;ref&gt;Government of Kenya 2007. ''Kenya Vision 2030: a Globally Competitive and Prosperous Kenya''.&lt;/ref&gt;

Waxaa jira caddayn sii kordhaysa oo ah in [[isbeddelka cimilada]] uu carqaladayn doono Wabiga Tana iyo hoygiisa ku xeeran.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Jenkins|first1=Rhosanna L. M.|last2=Warren|first2=Rachel F.|last3=Price|first3=Jeff T.|date=2021-07-21|title=Addressing risks to biodiversity arising from a changing climate: The need for ecosystem restoration in the Tana River Basin, Kenya|journal=PLOS ONE|language=en|volume=16|issue=7|article-number=e0254879|doi=10.1371/journal.pone.0254879|pmid=34288974|issn=1932-6203|pmc=8294490|bibcode=2021PLoSO..1654879J|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Muthuwatta|first1=Lal|last2=Sood|first2=Aditya|last3=McCartney|first3=Matthew|last4=Silva|first4=Nishchitha Sandeepana|last5=Opere|first5=Alfred|date=2018-06-05|title=Understanding the Impacts of Climate Change in the Tana River Basin, Kenya|url=https://piahs.copernicus.org/articles/379/37/2018/|journal=Proceedings of the International Association of Hydrological Sciences|language=English|publisher=Copernicus GmbH|volume=379|pages=37–42|doi=10.5194/piahs-379-37-2018|bibcode=2018PIAHS.379...37M|hdl=10568/96602|s2cid=51999648 |hdl-access=free |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Nakaegawa|first1=Tosiyuki|last2=Wachana|first2=Calistus|date=2012|title=First impact assessment of hydrological cycle in the Tana River Basin, Kenya, under a changing climate in the late 21st Century|url=https://www.jstage.jst.go.jp/article/hrl/6/0/6_0_29/_article|journal=Hydrological Research Letters|volume=6|pages=29–34|doi=10.3178/hrl.6.29|bibcode=2012HRL.....6...29N|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Biyo-xireennada ==
Taxane ah biyo-xireennada korontada biyaha (Seven Forks Hydro Stations ama Seven Forks Scheme) ayaa laga dhisay wabiga. Kuwan waxaa ka mid ah (sida ay u kala horreeyaan) [[Biyo-xireenka Masinga]] (oo la bilaabay 1981 oo leh awood rakiban oo ah 40MW), [[Biyo-xireenka Kamburu]] (1974, 94.20MW), [[Biyo-xireenka Gitaru]] (1978, 225.25MW), [[Biyo-xireenka Kindaruma]] (1968, 72MW) iyo [[Biyo-xireenka Kiambere]] (1988, 168MW).&lt;ref&gt;{{cite journal | doi=10.1016/0016-7185(86)90007-2 | title=The environmental effects of dam construction in tropical Africa: Impacts and planning procedures | year=1986 | last1=Adams | first1=W.M. | last2=Hughes | first2=F.M.R. | journal=Geoforum | volume=17 | issue=3–4 | pages=403–410 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTDISMGMT/Resources/0821363328.pdf |access-date=2012-06-23 |title=Reducing the Impacts of Floods through Early Warning and Preparedness: A Pilot Study for Kenya |work=Arnold, Chen, Deichmann, Dilley, Lerner-Lam, Pullen, and Trohanis. Natural Disaster Hotspots Case Studies. |publisher=The World Bank |last1=Galadin |first1=H. |last2=Bidault |first2=N. |last3=Stephen |first3=L. |last4=Watkins |first4=B. |last5=Dilley |first5=M. |last6=Mutunga |first6=N. |year=2006}}&lt;/ref&gt; en&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.kengen.co.ke/index.php/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=207:seven-forks-hydro-stations&amp;catid=33:power-stations|title = KenGen}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://energypedia.info/wiki/Hydropower_Stations_in_Kenya|title = Hydropower Stations in Kenya - energypedia}}&lt;/ref&gt; [[Kaydka Masinga]] iyo [[Kaydka Kiambere]], oo ay abuureen biyo-xireennada Masinga iyo Kiambere siday u kala horreeyaan, waxay u adeegaan laba ujeedo: dhalinta [[korontada biyaha]] (HEP) iyo waraabka beeraha. Saddexda kale waxaa loo isticmaalaa si gaar ah dhalinta HEP. Daraasad 2003 la sameeyay ayaa lagu sheegay in laba-meelood oo saddex meelood oo baahida korontada Kenya ah ay bixiyeen taxanaha biyo-xireennada ee Wabiga Tana. Dad badan ayaa aaminsan in wabigani uu leeyahay biyo dhulka hoostiisa ah, laakiin ma lahan.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://cmsdata.iucn.org/downloads/casestudy06tana.pdf |title=Tana River, Kenya: integrating downstream values into hydropower planning |publisher=International Union for Conservation of Nature |work=Case Studies in Wetland Valuation #6 |date=May 2003 |access-date=2012-06-24}}&lt;/ref&gt; Korontada ayaa markaa la siiyaa nidaamka shabakadda qaranka waxaana lagu qaybiyaa waddanka oo dhan iyada oo loo marayo taxane ah xarumo hoosaadyo, transformers iyo fiilooyin.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nation.co.ke/news/KenGen-increases-hydropower-output/1056-4521358-dtimtu/index.html|title=KenGen increases hydropower output|website=Daily Nation|language=en|access-date=2020-02-21}}&lt;/ref&gt;

== Magacyada ==
Laba nooc oo ka mid ah xamaaratada Afrika ayaa loogu magac daray Wabiga Tana: ''[[Mochlus tanae]]'' iyo ''[[Myriopholis|Myriopholis tanae]]''.&lt;ref&gt;Beolens, Bo; Watkins, Michael; Grayson, Michael (2011). ''The Eponym Dictionary of Reptiles''. Baltimore: Johns Hopkins University Press. xiii + 296 pp. {{ISBN|978-1-4214-0135-5}}. (&quot;Tana&quot;, p. 260).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Malonza |first=Patrick K. |last2=Wasonga |first2=Victor D. |last3=Muchai |first3=Vincent |last4=Rotich |first4=Damaris |last5=Bwong |first5=Beryl A. |last6=Bauer |first6=Aaron M. |date=July 2006 |title=Diversity and Biogeography of Herpetofauna of the Tana River Primate National Reserve, Kenya |url=https://bioone.org/journals/journal-of-east-african-natural-history/volume-95/issue-2/0012-8317_2006_95_95_DABOHO_2.0.CO_2/DIVERSITY-AND-BIOGEOGRAPHY-OF-HERPETOFAUNA-OF-THE-TANA-RIVER-PRIMATE/10.2982/0012-8317(2006)95[95:DABOHO]2.0.CO;2.full |journal=Journal of East African Natural History |language=en |volume=95 |issue=2 |doi=10.2982/0012-8317(2006)95[95:DABOHO]2.0.CO;2.full |issn=1026-1613 |archive-date=2022-01-20}}&lt;/ref&gt; 

== Sidoo kale eeg ==
*[[Tana River Primate Reserve]]
*[[Bura Irrigation and Settlement Project (Kenya)|Mashruuca Waraabka iyo Degitaanka Bura]]
*[[Galana Kulalu Project]]

== Tixraacyo ==
{{reflist}}

== Akhris dheeraad ah ==
*[http://www.hydrology.nl/mainnews/1-latest-news/377-securing-water-and-land-in-the-tana-basin-kenya-a-resource-book-for-water-managers-and-practitioners.html Sugidda biyaha iyo dhulka ee Tana Basin, Kenya: buug kheyraad ah oo loogu talagalay maareeyayaasha biyaha iyo xirfadleyda] {{Wayback|url=http://www.hydrology.nl/mainnews/1-latest-news/377-securing-water-and-land-in-the-tana-basin-kenya-a-resource-book-for-water-managers-and-practitioners.html |date=20210121180831 }}
* &quot;And the River Flowed On; An Adventurous Journey Down the Tana River&quot; by James Meester 1958

== Xiriirinta dibadda ==
{{Commons category|Tana River (Kenya)}}
* [http://www.kenweb.or.ke/index.php/projects/tana-delta.html &quot;Tana River Delta&quot;] {{Wayback|url=http://www.kenweb.or.ke/index.php/projects/tana-delta.html |date=20220309051435 }}. ''The Kenya Wetlands Biodiversity Research Team''. Soo xigtay 2026-06-01.

{{Authority control}}</text>
      <sha1>jh1ngr2912oi5sxz5wosszdconwg5p2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Tshopo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48196</id>
    <revision>
      <id>300180</id>
      <parentid>299945</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:56:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9691" sha1="49a6jgak6ovthi4gpugztq8sl1igdg2" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Wabiga Tshopo
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
| nickname           =
&lt;!---------------------- IMAGE--&gt;
| image              = File:Cascades of the Tshopo river.jpg
| image_size         = 
| image_caption      = Biyadhaca Wabiga Tshopo, Janaayo 2015
| image_alt          =
&lt;!---------------------- MAPS --&gt;
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| map_alt            = 
| pushpin_map        = Democratic Republic of the Congo
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
| pushpin_map_alt    = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Waddan
| subdivision_name1  = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|100|m3/s}}
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = {{convert|700|m3/s}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = 
| source1_coordinates= 
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Wabiga Kongo]]
| mouth_location     = 
| mouth_coordinates  = {{Coord|0.563030| 25.117032|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = {{convert|17200|km2}}
| basin_landmarks    = 
| basin_population   = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| waterbodies        = 
| waterfalls         = 
| bridges            = 
| ports              = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Wabiga Tshopo''' waa wabi ku yaal [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]. Wuxuu maraa waqooyiga magaalada [[Kisangani]] wuxuuna ku biiraa [[Wabiga Lindi]] wax yar ka hor intaan wabigaasi gelin [[Wabiga Kongo]]. Wuxuu magaciisa bixiyey gobolka [[Tshopo]].

== Dooxada ==

Dooxada Tshopo waxay leedahay baaxad dhan qiyaastii {{convert|17200|km2}}, oo inta badan ay dabooleen [[Congolian rainforests|kaymaha roobka ee Congolian]].
Waa mid dheer, oo ku dhowaad gebi ahaanba waqooyi ka xiga dhulbaraha.
Wabigu wuxuu ka qulqulaa bari ilaa galbeed wuxuuna galaa Wabiga Kongo {{convert|13|km}} xagga hoose ee Kisangani halkaas oo uu ku biiro Wabiga Lindi.{{sfn|Léonard|1993|p=286}}
Biyadhaca waaweyn ee u dhow afka wabiga waxay ku kala duwan yihiin dhererka {{convert|11.2|to|13.8|m}} iyadoo ku xiran dhererka Wabiga Kongo.
Qiyaastii {{convert|120|m}} kor u sii qulqulka biyadhaca yaryar ayaa ah {{convert|3.2|m}} oo dherer ah oo ka dul maraya qayb ka mid ah durdurrada.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=130}}

Goobta gudaha qaaradda ee dhulbaraha oo leh laba xilli oo roobaad iyo laba xilli oo abaareed, iyo dhirta daboosha dooxada, ayaa keena qulqul joogto ah.
Waxaa jira biyo yar oo dhaca Febraayo–Abriil iyo Juun–Ogosto, iyo biyo badan oo dhaca Abriil–Maajo iyo gaar ahaan Oktoobar–Diseembar.
Qulqulka celceliska sanadlaha ah waa qiyaastii {{convert|300|-|450|m3/s}}.{{sfn|Léonard|1993|p=286}}
Biyadhaca waaweyn ee kor ka xiga afka wabiga qulqulku waa {{convert|100|-|700|m3/s}}, iyadoo xawaarahoodu yahay {{convert|5|-|6|m/s}}.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=130}}
Biyaha pH-koodu waa 6.6–6.8, waxayna leeyihiin heerkul ah {{convert|26|-|28|C}} Janaayo iyo Juun 1987.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=130}}

== Deegaanka ==

Wabiyada Lindi iyo Tshopo waxay sameeyaan mid ka mid ah saddexda nidaam ee waaweyn ee wabiyada bangiga midig ee [[Cuvette Centrale]], ama bartamaha [[Congo Basin|Bacaad-haadka Kongo]], kuwa kale waa [[Wabiga Itimbiri]] iyo [[Wabiga Aruwimi]].{{sfn|Decru|Emmanuel|Danadu|Walanga|2017|p=226}}
Sida laga soo xigtay warbixin sanadkii 2015, 184 nooc oo kalluun ah ayaa laga helay dooxada Lindi/Tshopo. Qoyska kalluunka maroodiga, ''[[Mormyridae]]'', ayaa ahaa kan ugu qanisan noocyada.{{sfn|Decru|2015}}
Wabigu wuxuu leeyahay biyo cad, marka la barbardhigo biyaha daruuriga ah ee Kongo, taas oo ka dhigaysa mid la degi karo noocyada dhirta sida ''[[Inversodicraea]]''.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=129}}

[[Schistosomiasis]] waa cudur dabadheeraad ah oo dulin ah oo ay gudbiyaan [[mollusc|mollusc]] biyo macaan ah.
Daraasad la sameeyey sanadkii 2018 oo lagu sameeyey dad ku nool xero ku taal bangiyada wabiga Tshopo {{convert|28|km}} u jirta Kisangani oo ku taal waddadii hore ee [[Buta, Democratic Republic of the Congo|Buta]] ayaa lagu ogaaday 54.5% inay qaadeen ''[[Schistosoma haematobium]]'' iyo 7.3% inay qaadeen ''[[Schistosoma mansoni]]''.
Tani waxay ka duwanayd 2.4% iyo 4.8% heerarka dadka tuulo u dhow.{{sfn|Mongita Esol’e|Zingabako Ngbingina|Anagwatalibe Kota|Mopaya Pakowe|2020}}

== Warshadda korontada biyaha ==

Warshad koronto oo biyaha laga dhaliyo ayaa laga dhisay Biyadhaca Wabiga Tshopo ee waqooyiga Kisangani sanadihii 1950-meeyadii, taasoo keentay baaba'a maxalliga ah ee ''Inversodicraea congolana'' mid ka mid ah labadii goobood ee adduunka ee laga helay.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=129}}
Waxay ahayd [[Run-of-the-river hydroelectricity|warshad durdurka wabiga ka dhalisa koronto]], markaa uma baahnayn kayd weyn.{{sfn|Cheek|Feika|Lebbie|Goyder|2017|p=131}}
Wabigu wuxuu maraa biyo-xireenka korontada ka dibna wuxuu maraa biyadhac.{{sfn|Barnes|2015}}
Sanadkii 2013 Wasiirka Iskaashiga iyo Horumarinta ee Belgium {{Ill|Jean-Pascal Labille|fr}} iyo barasaabka [[Orientale Province]] [[Jean Bamanisa]] waxay dib u fureen xarunta korontada biyaha ee Tshopo ka dib markii la xiray si dib loogu dayactiro.{{sfn|Daly|2013}}

Biriijka loo yaqaan truss bridge ayaa laga dhisay biyadhaca sanadkii 1968, kaas oo bixiya waddo ay beeralayda waqooyi-bari u maraan magaalada.
Wuu burburay, waxaana sanadkii 2014 lagu beddelay {{convert|163|m}} oo biriijka birta ah oo leh hal waddo oo qaadi kara baabuur ilaa 41 tan.
Waxay lahayd laba waddo oo lugta dadka lagu maro.{{sfn|Barnes|2015}}

== Tixraacyo ==
{{reflist|30em}}

== Isha ==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://constructionreviewonline.com/2015/03/tshopo-river-bridge-how-a-panel-bridge-brings-east-and-west-africa-together/ |accessdate=2020-08-29
 |last=Barnes |first=Robert |date=12 Oktoobar 2015 |title=Tshopo River Bridge: how a panel bridge brings East and West Africa together |work=Construction Review Online}}
*{{citation |volume=62 |doi=10.3767/blumea.2017.62.02.07
 |last1=Cheek |first1=Martin |last2=Feika |first2=A. |last3=Lebbie |first3=Aiah |last4=Goyder |first4=David |last5=Tchiengue |first5=Barthélemy |last6=Séné |first6=Olivier 
 |last7=Tchouto |first7=P. |last8=Burgt |first8=Xander |year=2017 |title=A synoptic revision of Inversodicraea (Podostemaceae) |journal=Blumea – Biodiversity, Evolution and Biogeography of Plants|issue=2
 |pages=125–156
 |url=https://repository.naturalis.nl/pub/636690
 }}
*{{citation |url=https://oilprice.com/Alternative-Energy/Hydroelectric/Belgian-Minister-Inaugurates-Power-Plant-in-Eastern-DRC.html |accessdate=2020-08-29 |work=OilPrice.com
 |last=Daly |first=John |date=13 Ogosto 2013 |title=Belgian Minister Inaugurates Power Plant in Eastern DRC}}
*{{citation |url=https://limo.libis.be/primo-explore/fulldisplay?docid=LIRIAS1705962&amp;context=L&amp;vid=Lirias&amp;search_scope=Lirias&amp;tab=default_tab&amp;lang=en_US&amp;fromSitemap=1
 |last=Decru |first=Eva |accessdate=2020-08-29 |type=thesis |title=The ichthyofauna of the Central Congo basin: diversity and distribution in the north-eastern tributaries
 |others=Snoeks, Jos (Supervisor); Vreven, Emmanuel (Co supervisor) |date=Nofeembar 2015}}
*{{citation |url=https://www.researchgate.net/publication/320174009
 |last1=Decru |first1=Eva |last2=Emmanuel |first2=Vreven |last3=Danadu |first3=Célestin |last4=Walanga |first4=Albert |last5=Mambo |first5=Taylor |last6=Snoeks |first6=Jos |year=2017
 |title=Ichthyofauna of the Itimbiri, Aruwimi, and Lindi/Tshopo rivers (Congo basin): Diversity and distribution patterns |journal=Acta Ichthyologica et Piscatoria |volume=47 |issue=3 |pages=225–247
 |doi=10.3750/AIEP/02085 |accessdate=2020-08-29|doi-access=free }}
*{{citation |title=Etude phytosociologique des chutes de la Tshopo (Kisangani: Zaïre) |first=J. |language=fr |accessdate=2020-08-29
 |last=Léonard |journal=Bulletin du Jardin botanique National de Belgique / Bulletin van de Nationale Plantentuin van België |volume=62 |issue=1/4 |date=30 Sebteembar 1993
 |pages=283–347|publisher=Botanic Garden Meise |doi=10.2307/3668280 |jstor=3668280 |url=https://www.jstor.org/stable/3668280  |url-access=subscription }}
*{{citation |url=https://journalsajp.com/index.php/SAJP/article/view/30097 |accessdate=2020-08-29 |journal=South Asian Journal of Parasitology |volume=3 |pages=1–8 |last1=Mongita Esol’e |first1=B. |last2=Zingabako Ngbingina |first2=C. |last3=Anagwatalibe Kota |first3=A. |last4=Mopaya Pakowe |first4=H. |last5=Etisomba Likoke |first5=F. M. |year=2020 |title=Prevalence of Schistosomiasis among the Bavaido Village Peasants and the Residents of Tshopo River at Kisangani- DR. Congo |issue=3 }}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/relation/2683372#map=11/0.6324/25.3132 |accessdate=2020-08-29
 |title=Relation: Tshopo |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Relation: Tshopo}} }}
{{refend}}

== Xiriirinta dibadda ==
{{Commons category-inline}}
{{authority control}}</text>
      <sha1>49a6jgak6ovthi4gpugztq8sl1igdg2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Ruzizi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48198</id>
    <revision>
      <id>300172</id>
      <parentid>299947</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14293" sha1="kml8l59l0x0xr4qnublaque9tl0hxms" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Wabiga Ruzizi
| name_native        = 
| name_native_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
&lt;!---------------------- IMAGE &amp; MAP --&gt;
| image              = RusiziRiver.jpg
| image_size         = 300px
| image_caption      = [[Hippopotamus|Jeer]] ku yaal Wabiga Ruzizi ee Burundi
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| pushpin_map        = 
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption = 
| mapframe           = yes
| mapframe-zoom      = 7
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Waddamada
| subdivision_name1  = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] (DRC)&lt;br&gt;[[Rwanda]]&lt;br&gt;[[Burundi]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length_km = 117
| length_ref = &lt;ref name=&quot;Paleolimnological&quot;/&gt; 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = 
| discharge1_avg     = {{convert|100|m3/s|cuft/s|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;Lamers&quot;&gt;{{cite web|last=Lamers|first=Alfred|title=Ruzizi II - A Fine Example of Regional Cooperation|url=http://www.greenstone.org/greenstone3/nzdl?a=d&amp;c=edudev&amp;d=HASH71e2a38183455b196e1b94.7.3&amp;sib=1&amp;p.a=b&amp;p.sa=&amp;p.s=ClassifierBrowse&amp;p.c=edudev|year=1990|publisher=Human Info NGO Library for Education and Development|access-date=14 January 2013|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| discharge1_max     = 
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = [[Harada Kivu]]
| source1_location   = xadka u dhexeeya [[Bukavu]]&lt;br&gt; iyo [[Cyangugu]], Kivu-ta Koonfureed, DRC
| source1_coordinates= {{coord|02|29|27|S|28|53|35|E|display=inline}}&lt;ref name=&quot;coords&quot;&gt;Geolocation with Google Earth&lt;/ref&gt;
| source1_elevation  = {{convert|1472|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;derived&quot;&gt;Derived from geolocation with [[Google Earth]].&lt;/ref&gt;
| mouth              = [[Harada Tanganyika]]
| mouth_location     = galbeedka [[Bujumbura]], Burundi
| mouth_coordinates  = {{coord|03|21|51|S|29|16|04|E|display=inline,title}}&lt;ref name=&quot;coords&quot;/&gt;
| mouth_elevation    = {{convert|768|m|abbr=on}}&lt;ref name=&quot;derived&quot;/&gt;
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}

'''Ruzizi''' (mararka qaarkood loo higaadiyo '''Rusizi''', [[Af-Faransiis|Faransiis]]; ''Rivière Ruzizi''; [[Af-Holland|Holland]]: ''Ruzizi Rivier'') waa wabi, dhererkiisu yahay {{convert|117|km|mi}},&lt;ref name=&quot;Paleolimnological&quot;&gt;{{Cite journal|doi = 10.1016/j.palaeo.2007.04.003|title = Paleolimnological Evidence for the Onset and Termination of Glacial Aridity from Lake Tanganyika, Tropical East Africa|year = 2007|author = Felton, Anna A.|journal =  	Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology|volume=252|page=405|last2=Russell|first2=James M.|last3=Cohen|first3=Andrew S.|last4=Baker|first4=Mark E. |last5=Chesley|first5=John T.|last6=Lezzar|first6=Kiram E.|last7=McGlue|first7=Michael M.|last8=Pigati|first8=Jeffrey S.|last9=Quade|first9=Jay|last10 = Curt Stager|first10 = J.|last11 = Tiercelin|first11 = Jean Jacques|issue=3–4|bibcode = 2007PPP...252..405F}}&lt;/ref&gt; kaas oo ka qulqula [[Harada Kivu]] ilaa [[Harada Tanganyika]] ee [[Afrikata Dhexe]], isagoo ka soo degaya ilaa {{convert|1500|m|ft}} ilaa ilaa {{convert|770|m|ft}} oo ka sarreysa heerka badda inta uu socdo.&lt;ref name=&quot;derived&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Google maps&quot;&gt;{{cite web|title=Google Maps|year=2013|url=https://maps.google.com/maps?ll=-3.364167,29.267778&amp;spn=0.1,0.1&amp;t=m&amp;q=-3.364167,29.267778|publisher=Google Maps|access-date=14 January 2013}}&lt;/ref&gt; Meelaha ugu dhaadhaca badan waxay dhacaan 40-ka km ee ugu horreeya, halkaas oo [[Koronto-biyood|biya-xireenno koronto]] laga dhisay.&lt;ref name=&quot;Lamers&quot;/&gt; Dhanka hoose, [[Bannaanka Ruzizi]], oo ah dabaqa [[Dooxada Rift ee Galbeedka]], ayaa leh buuro guryan ah,&lt;ref name=&quot;Ramsar&quot;&gt;{{cite web|title=Burundi Wetlands|publisher=Ramsar|url=http://ramsar.wetlands.org/Portals/15/BURUNDI.pdf|pages=2–4|access-date=14 January 2013}}{{Dead link|date=Bisha Lixaad 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; wabiguna wuxuu u qulqulaa Harada Tanganyika isagoo maraya [[Wabi-delta]], iyadoo hal ama laba kanaal oo yaryar ay ka go'ayaan kanaalka ugu weyn.&lt;ref name=&quot;Google maps&quot;/&gt;

Ruzizi waa wabi da'yar, oo samaysmay qiyaastii 10,000 oo sano ka hor markii [[Fulganka|fulganno]] la xiriira [[Rift-ka]] qaaradaha ay abuureen [[Buuraha Virunga]]. Buuruhu waxay xannibeen marin-biyoodkii hore ee Harada Kivu ee u socday [[barkadda biyaha]] ee [[Wabiga Niil]] beddelkeedana waxay ku qasbeen qulqulka harada inay u soo degaan koonfurta Ruzizi iyo barkadda biyaha ee [[Wabiga Kongo]].

== Socodka ==
[[File:Etreinte des Eaux, Le Lac Tanganyika et la Rivière Rusizi.jpg|thumb|Wabiga Ruzizi oo ku qulqulaya Harada Tanganyika]]
Dhinaca sare, wabigu wuxuu qayb ka yahay xadka u dhexeeya [[Rwanda]] oo ku taal bariga iyo [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]] (DRC) oo dhanka galbeed ah.&lt;ref name=&quot;Google maps&quot;/&gt; Dhanka hoose, wuxuu qayb ka yahay xadka u dhexeeya DRC iyo [[Burundi]], qaybtiisa ugu hoosaysana waxay gebi ahaanba ku dhex taal Burundi.&lt;ref name=&quot;Google maps&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mokoso |first=Jean De Dieu Mangambu |last2=Kavusa |first2=Kambale |last3=Sefu |first3=Aruna |last4=Milenge |first4=Ladislas Witanene |last5=Kiswele |first5=Prince Kaleme |date=31 March 2022 |title=Hippopotamus amphibius Linnaeus 1758 at Ruzizi River and Lake Tanganyika (Territory of Uvira, South Kivu, DR Congo): population census and conservation implications |url=https://m.elewa.org/Journals/wp-content/uploads/2022/03/3.Mokoso.pdf |access-date=23 November 2024 |website=Elewa.org/Journals |publisher=ELEWA |page=3 |issn=1997-5902 |archive-date=4 Bisha Laba iyo Tobnaad 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241204170253/https://m.elewa.org/Journals/wp-content/uploads/2022/03/3.Mokoso.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Galbeedka, [[Buuraha Baraka]] ee [[Deegaanka Fizi]] ayaa ka dul taagan wabiga.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Doyle|first=Mark|title=Retracing Che Guevara's Congo Footsteps|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4036605.stm|work=BBC News|date=25 November 2004|access-date=14 January 2013}}&lt;/ref&gt; Biriijka Concord, oo ah biriijka ugu dheer Burundi, ayaa ka gudba wabiga meel u dhow [[afkiisa]].&lt;ref&gt;{{cite book|title=Africa South of the Sahara|editor=Murison, Katharine|publisher=Europa Publications|page=147|edition=32nd|isbn=978-1-85743-131-5}}&lt;/ref&gt; Wabiyada laamaha u ah Wabiga Ruzizi waxaa ka mid ah [[Wabiga Nyamagana]], [[Wabiga Muhira]], [[Wabiga Kaburantwa]], [[Wabiga Kagunuzi]], [[Wabiga Rubyiro]] iyo [[Wabiga Ruhwa]], iyo kuwo kale.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Acme Mapper (terrain)|publisher=Acme Labs|url=http://mapper.acme.com/?ll=-3.364167,29.267778&amp;z=12&amp;t=R&amp;marker0=-3.364167,29.267778,Ruzizi%20River|access-date=14 January 2013}}&lt;/ref&gt;

Wabiga Ruzizi, oo koonfur uga qulqula Harada Tanganyika, waa qayb ka mid ah biyaha sare ee Wabiga Kongo. Sahamiyayaashii Ingiriiska ee qarnigii sagaalaad sida [[Richard Francis Burton]] iyo [[John Hanning Speke]], oo aan hubin jihada qulqulka Ruzizi, waxay u maleeyeen inay u qulquli karto waqooyi harada dhanka [[Wabiga Niilka Cad]]. Cilmi-baaristoodii iyo sahamintii xigtay ee [[David Livingstone]] iyo [[Henry Morton Stanley]] waxay xaqiijiyeen in taasi aysan ahayn. Ruzizi wuxuu ku qulqulaa Harada Tanganyika, taas oo u qulqusha [[Wabiga Lukuga]] qiyaastii {{convert|120|km|mi}} koonfurta [[Ujiji]]. Lukuga wuxuu u qulqulaa galbeedka [[Wabiga Lualaba]], oo ah wabi weyn oo ka mid ah Kongo.&lt;ref name=&quot;Ondaatje&quot;&gt;{{cite book|last=Ondaatje|first=Christoper|title=Journey to the Source of the Nile|page=[https://archive.org/details/journeytosourceo00onda/page/166 166]|publisher=Harper Collins|location=Toronto|year=1998|isbn=978-0-00-200019-2|url-access=registration|url=https://archive.org/details/journeytosourceo00onda/page/166}}&lt;/ref&gt;

== Juquraafi ==
Rifting-ka, oo ah kala-jiidashada tartiib-tartiib ah ee [[Taarikada Tectonic]], ayaa soo saartay nidaamka [[Rift-ka Afrikata Bari]] iyo barkadihiisa iyo harooyinkiisa badan. Nidaamka, oo ku yaal xadka u dhexeeya [[Taarikada Afrika]] (Taarikada Nubian) iyo [[Taarikada Soomaali]], wuxuu leeyahay laba laamood, labaduba waxay u janjeeraan waqooyi-koonfur. Rifting-ka laanta galbeedka, oo loo yaqaan [[Albertine Rift]], wuxuu bilaabmay intii u dhaxaysay 25 iyo 10 milyan oo sano ka hor.&lt;ref name=&quot;Danley&quot;/&gt; Wabiga Ruzizi wuxuu ku yaal rift-ka galbeedka, kaas oo ay ku jiraan, waqooyi ilaa koonfur, harooyinka [[Harada Albert]], [[Harada George]], [[Harada Edward]], Kivu, Tanganyika, [[Harada Rukwa]], [[Harada Malawi]], iyo kuwo kale.&lt;ref name=&quot;Danley&quot;&gt;{{cite journal|last1=Danley|first1=Patrick D.|title=The Impact of the Geologic History and Paleoclimate on the Diversification of East African Cichlids|journal=International Journal of Evolutionary Biology|volume=2012|pages=1–20|doi=10.1155/2012/574851|pmid=22888465|pmc=3408716|year=2012|last2=Husemann|first2=Martin|last3=Ding|first3=Baoqing|last4=Dipietro|first4=Lyndsay M.|last5=Beverly|first5=Emily J.|last6=Peppe|first6=Daniel J.|display-authors=etal|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

[[Kor u kaca Dhulka]] ee la xiriira rift-ka ayaa beddelay xiriirka ka dhexeeya jidhka biyaha ee gobolka.&lt;ref name=&quot;Danley&quot;/&gt; Qiyaastii 13,000 ilaa 9,000 oo sano ka hor, [[dhaqdhaqaaqa fulgannada]] ayaa xannibay marin-biyoodkii hore ee Harada Kivu ee u socday barkadda biyaha ee [[Wabiga Niil]].&lt;ref name=&quot;Danley&quot;/&gt; Fulgannadu waxay soo saareen buuro, oo ay ku jiraan [[Buuraha Virunga]], kuwaas oo ka soo baxay inta u dhaxaysa Harada Kivu iyo Harada Edward, xagga waqooyi.&lt;ref&gt;{{cite book|last=Clark|first=J. D.|title=Kalambo Falls Prehistoric Site, Volume 1|url=https://books.google.com/books?id=_r08AAAAIAAJ&amp;pg=PA35|publisher=Cambridge University Press|location=London|year=1969|page=34|access-date=16 January 2013}}&lt;/ref&gt; Biyaha Harada Kivu ayaa markaa lagu qasbay inay u soo degaan koonfurta Ruzizi.&lt;ref name=&quot;Danley&quot;/&gt; Tani, markeeda, waxay kor u qaadday heerka Harada Tanganyika, taas oo u qulqushay Wabiga Lukuga.&lt;ref name=&quot;Danley&quot;/&gt; Kala duwanaanshaha kor u kaca iyo cimilada ayaa sababay in Ruzizi iyo Lukuga ay furmaan oo xirmaan dhowr jeer tan iyo markaas.&lt;ref name=&quot;Danley&quot;/&gt;

== Koronto-biyood ==
[[Xarunta Korontada ee Ruzizi I]] waxaa laga dhisay marin-biyoodka Wabiga Ruzizi ee Harada Kivu 1958. [[Xarunta Korontada ee Ruzizi II]] waxaa lagu daray 1989.&lt;ref name=&quot;water power&quot;&gt;{{cite journal|title=Sizing Up African Hydro|journal=Water Power|url=http://www.waterpowermagazine.com/storyprint.asp?sc=2060823|date=4 October 2011|access-date=14 January 2013}}&lt;/ref&gt; Ruzizi I iyo II waxaa maamula shirkad saddex-dal ah (Burundi, Rwanda iyo Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo) oo ay leedahay [[Ururka Dhaqaalaha ee Waddamada Haraha Waaweyn]]. Dalladdu waxay qorshaynaysaa laba biya-xireen oo kale, [[Xarunta Korontada ee Ruzizi III|Ruzizi III]] iyo [[Xarunta Korontada ee Ruzizi IV|Ruzizi IV]].&lt;ref name=&quot;water power&quot;/&gt;

Ruzizi I waxay leedahay awood dhalin oo ku dhow 30 [[Watt#Megawatt|megawatts]] (MW) iyo Ruzizi II ku dhow 44 MW. Ruzizi III, oo laga dhisi doono dhanka hoose ee labada kale, ayaa la saadaalinayaa inay yeelato awood dhan 145 MW marka ay shaqayso qiyaastii 2027. Sida qayb ka mid ah mashruuca Ruzizi III, Ruzizi I iyo II ayaa dib loo cusboonaysiin doonaa. Haddii ugu dambeyntii la dhiso, Ruzizi IV waxaa la dhigi doonaa inta u dhaxaysa Ruzizi II iyo Ruzizi III waxaana la saadaalinayaa inay ku shaqeyso in ka badan 200 MW.&lt;ref name=&quot;water power&quot;/&gt; Janaayo 16, 2020, Bangiga Horumarinta Afrika wuxuu u qoondeeyay €8 milyan oo kaalmo farsamo ah mashruuca koronto-biyoodka Ruzizi IV.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.afrik21.africa/en/east-africa-afdb-grants-e8-million-for-the-ruzizi-iv-hydropower-project/|title=EAST AFRICA: AfDB grants €8 million for the Ruzizi IV hydropower project|date=2020-01-16|website=Afrik 21|language=en-US|access-date=2020-01-16|archive-date=2020-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200116145857/https://www.afrik21.africa/en/east-africa-afdb-grants-e8-million-for-the-ruzizi-iv-hydropower-project/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Waxaa la filayaa inay siiso 287 MW Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo, Rwanda iyo Burundi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Xayawaanka iyo Dhirta ==
Dhiiqooyinka qasabka ah ayaa caadi ka ah dhanka hoose ee [[main stem]] ee wabiga iyo laamihiisa. Meel u dhow afka, [[aagga wabiga]] ee dhiiqada leh waa ilaa {{convert|3|km|mi}} ballac. Wadarta guud ee dhiiqooyinka ee Burundi waxaa lagu qiyaasay {{convert|12000|ha|acre}} iyadoo qasabku uu dhererkiisu u dhexeeyo {{convert|2|ilaa|4|m|ft}}, iyadoo ku xiran heerka qulqulka biyaha. Dadka deegaanku waxay u isticmaalaan qasabka [[saqaf-saarista]] iyo ujeedooyin kale oo guri.&lt;ref name=&quot;Ramsar&quot; /&gt;

Yaxaaska dad-cunka ah ee caanka ah, [[Gustave (yaxaas)|Gustave]], ayaa ku dhex mushaaxa bangiyada Wabiga Ruzizi iyo xeebaha waqooyi ee Harada Tanganyika. Gustave, oo lagu qiyaasay inuu yahay qiyaastii {{convert|6|m|ft}} oo dherer ah oo miisaankiisu yahay qiyaastii {{convert|900|kg|lb}}, ayaa la sheegay inuu dilay oo cunay dad badan.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=McRae|first=Michael|title=Gustave the Croc Surfaces to Strike Again|journal=National Geographic|url=http://adventure.nationalgeographic.com/2008/02/gustave-update/michael-mcrae-text|issue=February 2008|access-date=14 January 2013}}&lt;/ref&gt; Filimka dukumentiga ah ee Gustave (&quot;Capturing the Killer Croc&quot;), sheekhuhu wuxuu sheegay in &quot;Sannadihii 1950-meeyadii, [[maroodiga Afrika|maroodiga]], [[maroodiga]], iyo [[warthog]]-ka caadiga ah ay ku noolaayeen bannaanka; laakiin waxaa si tartiib tartiib ah u baabi'iyay ninka. Kan keliya ee badbaaday ee naasleyda waaweyn ayaa ahaa [[jeerka]]. Waxayna wadaagaan wabiga, si wada noolaansho aan raaxo lahayn, oo ay la socdaan [[yaxaaska Niilka]].&quot;

== Sidoo kale eeg ==
* [[Pont Ruzizi I]]
* [[Pont Ruzizi II]]

== Tixraac ==
{{Reflist|30em}}

== Xiriirinta dibadda ==
{{Commons category|Ruzizi River|position=left}}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>kml8l59l0x0xr4qnublaque9tl0hxms</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Webiga Itimbiri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48200</id>
    <revision>
      <id>300157</id>
      <parentid>299949</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:43:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9158" sha1="3b8v77jnuzyfpxxrqdhebwqcz3yxons" xml:space="preserve">{{Infobox river
| name               = Wabiga Itimbiri
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| name_other         = 
| name_etymology     = 
| nickname           =
&lt;!---------------------- IMAGE--&gt;
| image              = 
| image_size         = 
| image_caption      = 
| image_alt          =
&lt;!---------------------- MAPS --&gt;
| map                = 
| map_size           = 
| map_caption        = 
| map_alt            = 
| pushpin_map        = Democratic Republic of the Congo
| pushpin_map_size   = 
| pushpin_map_caption= 
| pushpin_map_alt    = 
&lt;!---------------------- LOCATION --&gt;
| subdivision_type1  = Waddanka
| subdivision_name1  = [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| subdivision_type3  = 
| subdivision_name3  = 
| subdivision_type4  = 
| subdivision_name4  = 
| subdivision_type5  = 
| subdivision_name5  = 
&lt;!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --&gt;
| length             = 
| width_min          = 
| width_avg          = 
| width_max          = 
| depth_min          = 
| depth_avg          = 
| depth_max          = 
| discharge1_location= 
| discharge1_min     = {{convert|125|m3/s}}
| discharge1_avg     = 
| discharge1_max     = {{convert|1300|m3/s}}
&lt;!---------------------- BASIN FEATURES --&gt;
| source1            = 
| source1_location   = 
| source1_coordinates= {{Coord|2.895840|24.047941}} 
| source1_elevation  = 
| mouth              = [[Wabiga Kongo]]
| mouth_location     = 
| mouth_coordinates  = {{Coord|2.065824|22.692626|display=inline,title}}
| mouth_elevation    = 
| progression        = 
| river_system       = 
| basin_size         = 
| basin_landmarks    = 
| basin_population   = 
| tributaries_left   = 
| tributaries_right  = 
| waterbodies        = 
| waterfalls         = 
| bridges            = 
| ports              = 
| custom_label       = 
| custom_data        = 
| extra              = 
}}
'''Wabiga Itimbiri''' ({{langx|sw|Mto Itimbiri}}) waa wabi laan dhanka midig kaga qulqula [[Wabiga Kongo]], kaas oo uu kaga biiro meel ka sarreysa [[Bumba, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Bumba]]. Waqti hore, wuxuu ahaa wabi muhiim u ah maraakiibta si loogu qaado badeecadaha ka imanaya waqooyi-bari ee dalka ilaa Wabiga Kongo.

== Qulqulka ==

Wabiga Itimbiri wuxuu ka bilaabmaa [[Bas-Uélé]], ka dibna wuxuu u qulqulaa [[Mongala]], qaybta hoosena wuxuu ka sameeyaa xadka u dhexeeya Mongala iyo [[Tshopo]].{{sfn|Relation: Itimbiri (9084)}}
Wabiga Itimbiri waxaa sameeya isku-darka [[Wabiga Rubi]] iyo [[Wabiga Likati]].{{sfn|Lederer|1973|p=8}}{{efn|Ilaa Agoosto 2020, khariidadda OpenStreetMap waxay muujisay qaybta ka bilaabanta isku-darka Likati iyo Rubi ilaa isku-darka Wabiga Tele iyo Rubi inay tahay Wabiga Rubi.{{sfn|Relation: Itimbiri (9084)}} Tani waxay ka hor imanaysaa sharraxaaddii 1973 ee ka timid Académie royale des Sciences d'Outre-Mer, taas oo u muuqata mid la aamini karo.{{sfn|Lederer|1973|p=8}} }}
[[Wabiga Rubi]] wuxuu ka bilaabmaa bariga Bas-Uélé wuxuuna u qulqulaa galbeedka isagoo sii mara [[Buta, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Buta]].
Wabiga Likati wuxuu ka bilaabmaa galbeedka, ka dibna wuxuu u qulqulaa [[Likati]] iyo koonfur-bari si uu ugu biiro Rubi.
[[Likati]] wuxuu ku yaallaa koonfurta [[Bondo, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Bondo]] ee [[Wabiga Uele]].{{sfn|Relation: Itimbiri (9084)}}

Itimbiri wuxuu u qulqulaa guud ahaan dhanka koonfur-galbeed.
Qiyaasta biyaha ayaa u dhaxaysa {{convert|125|to|1300|m3/s}}, iyadoo fatahaadda ugu weyn ay dhacdo Noofembar iyo fatahaad labaad oo dhacda Agoosto, biyaha ugu yarna ay dhacaan Febraayo ama horraanta Maarso.
Wabigu aad buu u qaloocan yahay guud ahaanna wuxuu leeyahay gunta bacaad ah, marka laga reebo qaybta kor ka xigta Ibembo, halkaas oo guntu ay tahay dhagax aad u adag.
Inta lagu jiro biyaha hooseeya wabigu wuu balaadhdaa wuxuuna u kala qaybsamaa laamo badan, taasoo adkeynaysa maraakiibta waaweyn.{{sfn|Lederer|1973|p=8}}
Celceliska dhererka waa {{convert|380.27|m}}.{{sfn|Itimbiri, River DGF}}

== Noolaha ==

Wabiyada Itimbiri, [[Wabiga Aruwimi|Aruwimi]] iyo [[Wabiga Lindi|Lindi]]/[[Wabiga Tshopo|Tshopo]] waa laamaha ugu waaweyn ee Wabiga Kongo ee dhanka midig kaga qulqula hoos-u-dhaca [[Boyoma Falls]] ee ''[[Cuvette Centrale]]'' (Barkadda Dhexe).
Kani waa aag siman oo kaynta roobka ah.{{sfn|Decru|Emmanuel |Danadu |Walanga|2017|p=226}}
Ilaa 2015 qiyaastii 231 nooc oo kalluun ah ayaa laga aqoonsaday Itimbiri.{{sfn|Decru|2015}}
''[[Mormyridae]]'' waxay ahayd qoyska ugu badan ee laga helo barkadda Itimbiri iyo sidoo kale barkadaha Aruwimi iyo Lindi/Tshopo.{{sfn|Decru|Emmanuel |Danadu |Walanga|2017|p=225}}

== Joogitaanka dadka ==

Sannadkii 1890-kii saraakiishii Belgium [[Léon Roget]] iyo [[Jules Alexandre Milz]] waxay u safreen Wabiga Itimbiri iyagoo ka imanaya [[Bumba, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Bumba]], ka dibna [[Wabiga Likati]], waxay gaareen [[Wabiga Uele]] oo ku yaalla gobolka Djabir ([[Bondo, Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo|Bondo]]{{efn|Waqtigaas, magaalooyinka iyo tuulooyinka waxaa la siin jiray magacyada madaxdooda. Djabir, oo loogu magac daray [[Sultan Djabir]], waxaa markii dambe loo bixiyay Bakango maantana waxaa la yiraahdaa Bondo.{{sfn|Kjerland|Bertelsen|2014|p=353}} }}) waxayna ku soo degeen ilaa ay ka gaareen isku-darka [[Wabiga Mbomou]].{{sfn|Ergo|2013|p=2}}

Khad tareen ([[Khadka Vicicongo]]) ayaa isku xiray Bondo oo ku taal Uele iyo Aketi oo ku taal Itimbiri.
Khadka waxaa dib loo furay Abriil 2005 ka dib markii uu xirnaa muddo 14 sano ah.{{sfn|Equateur : reprise du trafic ferroviaire Bumba-Aketi}}
Waqti ka mid ah Itimbiri wuxuu ahaa laanta labaad ee ugu muhiimsan Kongo marka loo eego miisaanka la qaado ka dib [[Wabiga Kasaï]].
Waxaa loo isticmaalayay xamuul laga keenay Aketi, oo ah madaxa Chemins de fer vicinaux du Zaïre (CVZ) ilaa afka wabiga, masaafo dhan {{convert|255|km}}.
Xamuulka waxaa loo wareejin jiray doomaha Wabiga Kongo ee Bumba, {{convert|28|km}} oo ka hooseeya afka wabiga.{{sfn|Lederer|1973|p=8}}

== Qoraallo ==
{{notelist}}

== Xigasho ==
{{reflist|30em}}

== Isha ==
{{refbegin}}
*{{citation |url=https://limo.libis.be/primo-explore/fulldisplay?docid=LIRIAS1705962&amp;context=L&amp;vid=Lirias&amp;search_scope=Lirias&amp;tab=default_tab&amp;lang=en_US&amp;fromSitemap=1 |last=Decru |first=Eva |accessdate=2020-08-29 |type=thesis |title=The ichthyofauna of the Central Congo basin: diversity and distribution in the north-eastern tributaries |others=Snoeks, Jos (Supervisor); Vreven, Emmanuel (Co supervisor) |date=November 2015 }}{{Dead link|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
*{{citation |url=https://www.researchgate.net/publication/320174009
 |last1=Decru |first1=Eva |last2=Emmanuel |first2=Vreven |last3=Danadu |first3=Célestin |last4=Walanga |first4=Albert |last5=Mambo |first5=Taylor |last6=Snoeks |first6=Jos |year=2017
 |title=Ichthyofauna of the Itimbiri, Aruwimi, and Lindi/Tshopo rivers (Congo basin): Diversity and distribution patterns |journal=Acta Ichthyologica et Piscatoria |volume=47 |issue=3 |pages=225–247
 |doi=10.3750/AIEP/02085 |accessdate=2020-08-29|doi-access=free }}
*{{citation |url=https://www.radiookapi.net/sans-categorie/2005/04/06/equateur-reprise-du-trafic-ferroviaire-bumba-aketi/ |accessdate=2020-08-29 |work=Radio Okapi
 |title=Equateur : reprise du trafic ferroviaire Bumba-Aketi |ref={{harvid|Equateur : reprise du trafic ferroviaire Bumba-Aketi}} |date=6 Abriil 2005}} 
*{{citation |url=http://abergo1.e-monsite.com/medias/files/postes-fortifies-de-l-uele-fl-1.pdf |accessdate=2020-08-27 |chapter=Les postes fortifiés de la frontière Nord de l’État Indépendant du Congo |last=Ergo |first=André-Bernard |title=Histoire du Congo |year=2013 |url-status=dead |archive-date=2022-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220525123939/http://abergo1.e-monsite.com/medias/files/postes-fortifies-de-l-uele-fl-1.pdf }}
*{{citation |url=https://dahiti.dgfi.tum.de/en/12301/ |accessdate=2020-08-29 |ref={{harvid|Itimbiri, River DGF}}
 |title=Itimbiri, River |publisher=Deutsches Geodätisches Forschungsinstitut, Technische Universität München}}
*{{citation
 |last1=Kjerland|first1=Kirsten Alsaker|last2=Bertelsen|first2=Bjørn Enge|title=Navigating Colonial Orders: Norwegian Entrepreneurship in Africa and Oceania
 |url=https://books.google.com/books?id=D3rAAwAAQBAJ&amp;pg=PA353|accessdate=30 Agoosto 2020|date=1 Noofembar 2014|publisher=Berghahn Books|isbn=978-1-78238-540-0}}
*{{citation |year=1973 |publisher=Académie royale des Sciences d'Outre-Mer |location=Bruxelles |title=L'exploitation des affluents du Zaïre et des ports de l'intérieur de 1960 à 1971
 |last=Lederer |first=A.  |url=http://www.kaowarsom.be/documents/MEMOIRES_VERHANDELINGEN/Sciences_techniques/Tec.Sc.(NS)_T.XVII,6_LEDERER,%20A._L'exploitation%20des%20affluents%20du%20Za%C3%AFre%20et%20des%20ports%20de%20l'int%C3%A9rieur%20de%201960%20%C3%A0%201971_1974.PDF |accessdate=2020-08-29}}
*{{citation |url=https://www.openstreetmap.org/relation/9084#map=9/2.3175/23.4009 |accessdate=2020-08-29
 |title=Relation: Itimbiri (9084) |work=OpenStreetMap |ref={{harvid|Relation: Itimbiri (9084)}} }}
{{refend}}
{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Itimbiri}}</text>
      <sha1>3b8v77jnuzyfpxxrqdhebwqcz3yxons</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Waaxda Pool</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48207</id>
    <revision>
      <id>300142</id>
      <parentid>299960</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:25:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>28368</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>300142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6210" sha1="l5m2km484sn18vh9fq54c1gjalkmrrn" xml:space="preserve">{{Infobox settlement
&lt;!-- Eeg Template:Infobox settlement wixii beeraha dheeraad ah iyo sharraxaadaha --&gt;| name               = Pool
| native_name        = Mpumbu, Nsundi ama Mbula Ntangu
| native_name_lang   = &lt;!-- ISO 639-2 code tusaale &quot;fr&quot; ee Faransiis. Haddii ka badan hal, isticmaal {{lang}} beddelkeeda --&gt;
| settlement_type    = [[Waaxyaha Jamhuuriyadda Kongo|Waax]]
| image_skyline      = Rive nord du Pool Malebo.JPG
| imagesize          = 
| image_alt          = 
| image_caption      = 
| image_flag         = 
| flag_size          = 
| flag_alt           = 
| image_seal         = 
| seal_size          = 
| seal_alt           = 
| image_shield       = 
| shield_size        = 
| shield_alt         = 
| image_blank_emblem = 
| blank_emblem_type  = 
| blank_emblem_size  = 
| blank_emblem_alt   = 
| nickname           = 
| motto              = 
| image_map          = Pool in Congo.svg
| mapsize            = 
| map_alt            = 
| map_caption        = Pool, waaxda Jamhuuriyadda Kongo
| image_map1         = 
| mapsize1           = 
| map_alt1           = 
| map_caption1       = 
| subdivision_type   = Waddan
| subdivision_name   = [[Jamhuuriyadda Kongo]]
| subdivision_type1  = 
| subdivision_name1  = 
| subdivision_type2  = 
| subdivision_name2  = 
| established_title  = 
| established_date   = 
| founder            = 
| named_for          = 
| seat_type          = [[Caasimad (siyaasadda)|Caasimad]]
| seat               = [[Kinkala]]
| government_footnotes = 
| government_type    = 
| leader_party       = 
| leader_title       = 
| leader_name        = 
| leader_title1      = 
| leader_name1       = 
| total_type         = 
| unit_pref          = 
| area_magnitude     = 
| area_footnotes     = 
| area_total_km2     = 33955
| area_total_sq_mi   = 
| area_total_dunam   = 
| area_land_km2      = 
| area_land_sq_mi    = 
| area_water_km2     = 
| area_water_sq_mi   = 
| area_water_percent = 
| area_note          = 
| elevation_footnotes = 
| elevation_m        = 
| elevation_ft       = 
| population_footnotes = 
| population_total   = 394532
| population_as_of   = 2023 tirakoob
| population_density_km2 = auto
| population_density_sq_mi = 
| population_est     = 
| pop_est_as_of      = 
| population_demonym = 
| population_note    = 
| timezone1          = 
| utc_offset1        = 
| timezone1_DST      = 
| utc_offset1_DST    = 
| postal_code_type   = 
| postal_code        = 
| area_code_type     = 
| area_code          = 
| blank_name_sec1    = [[Tusmada Horumarinta Aadanaha|HDI]] (2018)
| blank_info_sec1    = 0.484&lt;ref name=&quot;GlobalDataLab&quot;&gt;{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI - Area Database - Global Data Lab|website=hdi.globaldatalab.org|language=en|access-date=2018-09-13}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;{{color|#900|hoose}} · [[Liiska waaxyaha Jamhuuriyadda Kongo marka loo eego Tusmada Horumarinta Aadanaha|12aad ee 12]]
| website            = 
| footnotes          = 
}}

'''Pool''' ({{langx|kg|Mpumbu, Nsundi, Mbula Ntangu}}&lt;ref&gt;William Graham Lister Randles, ''L’ancien royaume du Congo des origines à la fin du XIXe siècle'', Éditions de l’École des hautes études en sciences sociales, 2013, b. 44&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; Jean Félix YEKOKA, ''L’HOMME ET SA TERRE AU PAYS DE BOKO-SONGHO DU XVIIe AU DEBUT DU XXIe SIECLES'', UNIVERSITE MARIEN NGOUABI - FACULTE DES LETTRES ET DES SCIENCES HUMAINES FORMATION DOCTORALE « HISTOIRE ET CIVILISATIONS AFRICAINES » (HCA), 2013, b. 36 &lt;/ref&gt;) waa [[Waaxyaha Jamhuuriyadda Kongo|waax]] ka tirsan [[Jamhuuriyadda Kongo]] oo ku taal qaybta koonfur-bari ee dalka. Waxay xuduud la leedahay waaxyaha [[Bouenza Department|Bouenza]], [[Lékoumou Department|Lékoumou]], iyo [[Plateaux Department, Congo|Plateaux]]. Dhanka caalamiga ah, waxay xuduud la leedahay [[Jamhuuriyadda Dimuqraadiiga Kongo]]. Waxay kaloo ku wareegsan tahay degmada komuunka ee caasimadda qaranka, [[Brazzaville]].

Caasimadda gobolku waa [[Kinkala]]. Magaalooyinka waaweyn waxaa ka mid ah [[Boko, Jamhuuriyadda Kongo|Boko]], [[Kindamba]] iyo [[Mindouli, Pool|Mindouli]]. Horraantii 2000-meeyadii, gobolka Pool wuxuu ahaa hoyga kacdoon heerkiisu hooseeyo oo uu hoggaaminayay [[Pasteur Ntumi]]. Dadka ku nool waaxdan waa [[Kongo (qowmiyad)|Kongo]], [[Teke (qowmiyad)|Téké]] iyo [[Dadka asaliga ah (Pygmies)|Dadka asaliga ah (Pygmies)]].&lt;ref&gt;{{cite web |url= https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01279960/document |title= Une zone enclavée en situation post-confit: le district de Kindamba (Pool, République du Congo). Diagnostic territorial dans en vue d'un Projet d'appui au Développement Communautaire |language=fr |date=2011|website=HAL OPEN SCIENCE |author1= Elisabeth Dorier|author2=Rodrigue Kinouani|author3=Erwan Morand|author4=Damien Rouquier|author5=Quentin Fleuret}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://gitpa.org/Autochtone%20GITPA%20300/gitpa300-16-58congobrazzaTEXTREFOCDH%20RAPPORT%20.pdf|url-status=dead|title=LES PEUPLES AUTOCHTONES DE LA REPUBLIQUE DU CONGO : DISCRIMINATION ET ESCLAVAGE|language=fr|date=2011|website=GITPA.ORG|author1=Roger BOUKA OWOKO|author2=Roch Euloge N’ZOBO|author3=OBSERVATOIRE CONGOLAIS DES DROITS DE L’HOMME (OCDH)|author4=UNION EUROPÉENNE|access-date=2026-06-28|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329152251/http://gitpa.org/Autochtone%20GITPA%20300/gitpa300-16-58congobrazzaTEXTREFOCDH%20RAPPORT%20.pdf}}&lt;/ref&gt;

Gobolka waxaa loogu magac daray [[Pool Malebo]] (oo horay loo odhan jiray Stanley Pool), oo ah qayb aad u ballaaran oo ka mid ah [[Wabiga Kongo]].

[[Image:Pool districts.png|thumb|right|250px|Degmooyinka Pool]]

== Qaybaha maamulka ==
Waaxda Pool waxay u qaybsantaa saddex iyo toban degmo:

# [[Degmada Kinkala]]
# [[Degmada Boko]]
# [[Degmada Mindouli]]
# [[Degmada Kindamba]]
# [[Degmada Goma Tsé-Tsé]]
# [[Degmada Mayama]]
# [[Degmada Ngabé]]
# [[Degmada Mbanza–Ndounga]]
# [[Degmada Louingui]]
# [[Degmada Loumo]]
# [[Degmada Ignié]]
# [[Degmada Vindza]]
# [[Degmada Kimba]]

==Tixraac==
{{Reflist}}

== Xiriirinta dibadda ==
{{Commons}}
*[http://www.geohive.com/cntry/repcongo.asx Jamhuuriyadda Kongo ee GeoHive]


{{Authority control}}

{{Coord|3|34|S|14|46|E|type:adm1st_region:CG|display=title}}

&lt;!--Qaybaha--&gt;</text>
      <sha1>l5m2km484sn18vh9fq54c1gjalkmrrn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hinda Abdi Mohamoud</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48277</id>
    <revision>
      <id>300140</id>
      <timestamp>2026-06-28T12:20:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <comment>Bog cusub: '''Hinda Cabdi Maxamuud''' waa wariye Soomaaliyeed iyo tifaftiraha guud ee warbaahinta ugu horreysa uguna madaxbannaan ee haweenka oo dhan.  == Taariikh nololeedka == Maxamuud wuxuu ku koray Hargeysa. Waxay higsaneysay inay noqoto wariye iyadoo yar. Waxay haysataa shahaado ku saabsan xiriirka caalamiga ah oo ay ka qaadatay Jaamacadda New Generation, Hargeysa, Soomaaliya.  Maxamuud ayaa iskeed u daabacday buugga ''Raad Somali'' ( ''Somali Footprints'' ), kaas oo sahaminaya su'aash...</comment>
      <origin>300140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1840" sha1="41hsneg7un95sl7pkvqk81zl5lrupec" xml:space="preserve">'''Hinda Cabdi Maxamuud''' waa wariye Soomaaliyeed iyo tifaftiraha guud ee warbaahinta ugu horreysa uguna madaxbannaan ee haweenka oo dhan.

== Taariikh nololeedka ==
Maxamuud wuxuu ku koray Hargeysa. Waxay higsaneysay inay noqoto wariye iyadoo yar. Waxay haysataa shahaado ku saabsan xiriirka caalamiga ah oo ay ka qaadatay Jaamacadda New Generation, Hargeysa, Soomaaliya.

Maxamuud ayaa iskeed u daabacday buugga ''Raad Somali'' ( ''Somali Footprints'' ), kaas oo sahaminaya su'aasha asalka dadka Soomaaliyeed, ka hor inta aysan ka shaqeyn wariye ahaan. Waxay u shaqeysaa tifaftiraha ugu sarreeya ee daabacaadda ''Bilan'' ''Media'', oo ah warbaahintii ugu horreysay uguna madaxbannaanayd ee haweenka oo dhan, &lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-4f79d09b-655a-42f8-82b4-9b2ecebab611&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;https://www.independent.co.ug/meet-somalias-all-women-media-team/&lt;/ref&gt;halkaas oo shaqadeedu ay ku jirtay mowduucyo mamnuuc ah sida [[HIV]], dadka la nool [[Alzheimer's disease|cudurka Alzheimers]] &lt;ref&gt;https://oneworldmedia.org.uk/latest/qa-with-bilan-media/&lt;/ref&gt; iyo dadka qaba cudurka albinism oo ay ka fogaadeen bulshooyinkooda. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; ''Bilan'' waxay bilowday 2022 iyadoo maalgelin ka heshay [[Qaramada Midoobay]], &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://www.okayafrica.com/what-its-like-to-be-a-journalist-in-somalias-only-all-women-newsroom/&lt;/ref&gt; sannadkii 2023-kii, Maxamuud iyo kooxdeeduna waxay ka mid ahaayeen saddex musharrax oo u tartamaya Abaalmarinta 2023 ee Faafitaanka Xorriyadda Saxaafadda ee qaybta Saxaafadda, &lt;ref&gt;https://www.undp.org/press-releases/somalias-only-all-women-media-team-nominated-global-freedom-expression-award&lt;/ref&gt; oo ku guuleysatay abaalmarinta. &lt;ref&gt;https://missingperspectives.com/posts/what-winning-a-global-media-award-has-done-for-female-journalists-in-somalia/&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==</text>
      <sha1>41hsneg7un95sl7pkvqk81zl5lrupec</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nidaamka dhul qoyaaneedka Harada Nakuwa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48278</id>
    <revision>
      <id>300141</id>
      <timestamp>2026-06-28T12:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2843" sha1="rluqzdxcovozhj58ns4r0cj8xyzd7v9" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name               = Nidaamka Dhulka Qoyan ee Harada Nakuwa
| location           = [[Kamuli]], [[Soroti]] iyo degmada Pallisa
| coordinates        = {{coord|1|15|N|33|31|E|type:landmark_region:UG_dim:20000|display=inline,title}}
| image              = Lake Nakuwa Wetland.jpg
| caption            = Dhulka Qoyan ee Harada Nakuwa
| area               = {{convert|911.5|sqkm}}
}}

'''Nidaamka Dhulka Qoyan ee Harada Nakuwa''' waa [[wetland|dhul qoyan]] oo laga helo qaybta koonfur-bari ee [[Lake Kyoga|nidaamka Kyoga]] kaas oo daboolaya degmooyinka [[Kamuli District|Degmada Kamuli]], [[Pallisa District|Degmada Pallisa]] iyo [[Soroti District|Degmada Soroti]] ee Bariga Uganda. Dhulkan qoyan wuxuu goglan yahay {{convert|25|km}} magaalada Pallisa. Wuxuu ku fadhiyaa aag baaxadiisu tahay 911.5 km².

Wuxuu xiriir la leeyahay dhowr harooyin oo weheliya iyo nidaam dhiiqo ah oo ka kooban [[papyrus|baxar]] loo isticmaalo samaynta derinbaha, saqafyada aqallada, iyo farsamooyinka gacanta iyo sidoo kale noocyada [[cichlid]] iyo noocyo kale oo kalluun ah. Dhulkan qoyan wuxuu door ka qaataa ka hortagga daadadka iyo sifaynta biyaha, iyo sidoo kale dib-u-buuxinta biyaha dhulka hoostiisa ah. Waxaa sidoo kale loo isticmaalaa daawashada shimbiraha.

== Goobta iyo qaabdhismeedka ==
Nidaamka Dhulka Qoyan ee Harada Nakuwa wuxuu ku yaallaa degmooyinka Kamuli (ismaamul-hooseedyada Kagulu, Nawaikoke, Bumanya, Gudumire, iyo Namwiwa), Pallisa (ismaamul-hooseedyada Gogonyo, Apopong, Buseta, iyo Pallisa), iyo Soroti (ismaamul-hooseedyada Pingire iyo Kateta) ee Bariga Uganda, Bariga Afrika. Wuxuu ku yaallaa [[latitude|loolka]] 01° 15′ iyo [[longitude|dhigaha]] 33° 31′. Waxaa ku hareereysan harooyin kala duwan oo ay ka mid yihiin Budipa, Nawampasa, Murlu iyo Nkodokodo.

== Hawlaha ==
Dhulka Qoyan ee Harada Nakuwa waa kayd biyo dabiici ah oo u adeega Webiga Niil, wuxuu taageeraa kalluumaysiga bulshada maxalliga ah, wuxuu kaydiyaa biyaha si dib loogu buuxiyo biyaha dhulka hoostiisa ah, sidoo kale waa aag dalxiis. Dhulkan qoyan wuxuu kaloo hoy u yahay xayawaanno ay ka mid yihiin noocyo shimbiraha ah gaar ahaan shimbirta shoebill-ka ''[[Balaeniceps rex]]'' iyo papyrus gonolek ''[[Laniarius mufumbiri]]''.

== Sifada u gaarka ah ==
Dhulka Qoyan ee Harada Nakuwa wuxuu ka kooban yahay [[Floating island|suds]] kuwaas oo ah dhir samaysata jasiirado dul fanka oo abuura cufnaan xannibaad ah oo lagu yaqaan inta badan Niilka Cad. Suds-ku waxay caqabad ku yihiin [[Nile perch|borta weyn]] iyagoo ka horjoogsada inay soo gasho dhulkan qoyan, sidaas darteedna waxay deegaan ammaan ah u abuuraan noocyada kalluunka ee [[haplochromine]] cichlid ee ku nool dhulka qoyan.

== Eeg barnaamijyada kale ==
* [[Lake Bisina Wetland System]]
* [[Lake Opeta Wetland System|Nidaamka dhulka qoyan ee Harada Opeta]]

== Tixraacyo ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>rluqzdxcovozhj58ns4r0cj8xyzd7v9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Nakivali</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48279</id>
    <revision>
      <id>300143</id>
      <timestamp>2026-06-28T12:27:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4220" sha1="s27a3akpyiii0ay6b9ksyrhq3d1x5et" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harada Nakivale
| image              = Gayaza and Lake Nakivale.png
| location           = Degmada Isingiro
| other_name         = Lake Nakivali
| caption            = Harada Nakivale
| basin_countries    = [[Uganda]]
}}
'''Harada Nakivali''', oo sidoo kale loo yaqaanno '''Harada Nakivale''', waa haro biyo macaan leh oo ku taal [[Isingiro District|Degmada Isingiro]] ee [[Western Region, Uganda|galbeedka Uganda]]; waxay qayb ka tahay [[Lake Mburo- Nakivali Wetland System|nidaamka dhulka qoyan ee Harada Mburo-Nakivale]]. Waxay qiyaastii 40 kiiloomitir dhanka koonfur-bari ka xigtaa magaalada Mbarara.

== Kala-duwanaanshaha noolaha ==
Harada Nakivale waxaa laga helay 9 nooc oo kalluun ah (4 [[haplochromine]]s iyo 5 non-haplochromines). Kalluunka la qabtay waxaa u badnaa [[cichlid]]s ([[Tilapiine cichlid|tilapiines]] iyo Nkejje [[haplochromine]]s). Marka loo eego tirada, haplochromines-ka waxaa u badnaa [[Astatotilapia]] aeneocolor, (89%) oo ahaa nooca ugu tirada badnaa, halka tilapias-ta kala ah [[Oreochromis esculentus]], [[Oreochromis niloticus]] iyo [[Oreochromis leucostictus]] ay ku xigeen (8%). Mamba [[Protopterus aethiopicus]] (2%) ayaa ahaa kan saddexaad. Noocyada kale ee kalluunka ee muhiimka u ah ganacsiga, oo ah Male [[Clarias gariepinus]], wuxuu ahaa 0.25%.

== Deegaannada ==
[[File:Isingiro District in Uganda.svg|alt=Isingiro District in Uganda.|thumb|Goobta ay Degmada Isingiro kaga taal Uganda.]]
Haradu waxay u adeegtaa qaxootiga ku nool [[Nakivale Refugee Settlement|Xersada Qaxootiga ee Nakivale]] iyo muwaadiniinta reer Uganda ee ku nool aagga u dhow Harada. Waxay wajahaysay khatar sababo la xiriira wasakhowga weyn ee ka dhashay carradoodka ka dambeeyay xaalufinta dhirta ee baaxadda leh ee ka dhalatay dhisidda [[refugee camp|xeryaha qaxootiga]], inkastoo qaxootigu ay qaadeen doorka ugu weyn ee dhowrista iyo ilaalinta harada. Meel taag shuban ah oo ku taal buur ku dhex taal xersada qaxootiga ee Nakivale, koox shaqaale ah ayaa isticmaalaya qalabka gacanta si ay u qodaan godad taxane ah, iyagoo ku beeraya geedaha yar yar ee geed-gowsaha (pine) ka dibna ku daboolaya carro si dib loogu soo celiyo kaymihii. Muuqaal laga dhex arkayo Xersada Qaxootiga ee Nakivale wuxuu muujinayaa doox cagaaran oo u horseedaya dhanka Harada Nakivale. Dad qaar ah ayaa laga saaray aagga ilaalinta ee Harada Nakivale.

== Hawlaha ==

* Beerashada dalagyada ee ka jirta xeebaha harada Nakivale waxay keentaa carradood iyo hoos u dhac ku yimaada heerka biyaha
* Xaalufinta dhirta
* Kalluumaysiga sharciga darrada ah iyo kan xad-dhaafka ah, iyadoo in ka badan 70% dadka deggan hareeraha harada ay ku tiirsan yihiin kalluumaysiga
* Hawlaha beeraha sida beerashada iyo taranka xoolaha, waxay keenaan wasakhowga biyaha
* Hawlaha kale ee aadanaha sida samaynta lebenka ee hareeraha xeebaha harada waxay horseedaan wasakhowga biyaha
* Carruurta oo ku dabaalata qayb ka mid ah harada halka kuwo kalena ay biyo uga dhaansadaan isticmaalka guriga

== Burburka nidaamka deegaanka ==
Qalabka cabbirka ee ku dhex jira Harada Nakivale wuxuu muujinayaa in dooxada harada ay dabooshay carro-guntan, taas oo dhererkii harada hoos ugu dhigtay 4 mitir, marka laga reebo taasna baaxadda guud (ballaca) waxaa laga yareeyay xeebaha qiyaastii 10 mitir. Biyo-qulqulka carradoodka ee joogtada ah ee gala harada Nakivale ee baaxaddeedu tahay 25 kiiloomitir oo laba jibaaran ayaa u beddelay biyaha midab bunni ah sababo la xiriira wasakhowga dhoobada. Carradoodka waxaa keena maaraynta liidata ee dhirta, tusaale ahaan goynta geedaha ee buuraha Ngarama iyo Kabingo, iyo sidoo kale daaqis xad-dhaaf ah, gubista duurka, dhuxul-shidista iyo la'aanta sallaannada beeraha ee buuraha .

== Eeg barnaamijyada kale ==

* [[Lake Mburo]]
* [[Lake Albert (Africa)|Harada Albert]]
* [[Lake Bunyonyi]]
* [[Lake Nyabihoko]]

== Tixraacyo ==
{{reflist}}

== Xiriirinta dibadda ==

* [https://www-monitor-co-ug.webpkgcache.com/doc/-/s/www.monitor.co.ug/uganda/news/national/residents-worry-as-lake-nakivale-starts-drying-up-4238346 Dadka deegaanka oo walaac ka muujinaya madaama Harada Nakivale ay bilaabayso inay qallajiso]

{{coord|0|46|48|S|30|53|17|E|display=title|region:UG_type:waterbody}}</text>
      <sha1>s27a3akpyiii0ay6b9ksyrhq3d1x5et</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Mulehe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48280</id>
    <revision>
      <id>300146</id>
      <timestamp>2026-06-28T12:29:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6215" sha1="1ati36zaztzqrb180yumhry0h6kkyo5" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name                = Harada Mulehe
| image               = Still on track.jpg
| caption             = 
| location            = [[Kisoro District|Degmada Kisoro]], [[Uganda]]
|pushpin_map          = Uganda
| coordinates         = {{coord|1|13|05.0|S|29|43|21.9|E|type:waterbody_region:UG|display=inline,title}}
| type                = Crater lake
| part_of             = [[Albertine Rift]]
| outflow             = 
| catchment           = 
| basin_countries     = [[Uganda]]
| length              = 
| width               = 
| depth               = 
| max-depth           = 
| volume              = 
| residence_time      = 
| shore               = 
| islands             = 
| cities              = 
| reference           = 
}}
'''Harada Mulehe''' waa haro foolkaano ah oo ku taal [[Kisoro District|Degmada Kisoro]] ee koonfur-galbeed [[Uganda]], una dhow xadka ay la wadaagto Rwanda. Haradan waxay qayb ka tahay [[Albertine Rift]], oo si weyn loogu yaqaanno kala-duwanaanshaheeda noolaha iyo muuqaalkeeda cajiibka ah ee soo jiidashada leh.

== Juqraafiga ==
Harada Mulehe waxay ku taal qiyaastii 1°13'05.0&quot;S 29°43'21.9&quot;E iyo joog qiyaastii ah 1,800 mitir ka sarreeya heerka badda. Waxay ku hareereysan tahay dhir cagaaran iyo buuro sallaanno ah (terraced hills) oo caan ku ah qaab-dhismeedka foolkaanaha ee aagga, waana mid yar, iyadoo ku fadhida aag qiyaastii ah 4.11 kiiloomitir oo laba jibaaran.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Tours |first=Dolphin |date=2022-06-17 |title=Lake Mulehe |url=https://www.ugandagorillatrekkingtrips.com/lake-mulehe/ |access-date=2024-06-19 |website=Dolphin Tours &amp; Travel |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Lake Mulehe, Visit Lake Mulehe, Mulehe Lake in Uganda |url=https://www.insidemgahinganationalpark.com/visit-lake-mulehe.html |access-date=2024-06-19 |website=Inside Mgahinga National Park |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Kala-duwanaanshaha noolaha ==
Harada iyo hareeraheedu waxay hoy u yihiin noocyo kala duwan oo shimbiraha ah, taas oo ka dhigaysa meel loogu jecel yahay [[birdwatching|daawashada shimbiraha]]. Qaar ka mid ah noocyada shimbiraha caanka ah ee laga helo aagga waxaa ka mid ah gorgor-madax-guduudka (grey crowned crane) iyo noocyo kale oo u gaar ah [[Albertine Rift]] sida [[Rwenzori turaco]] iyo [[Rwenzori nightjar]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Nidaamka deegaanka ee harada wuxuu sidoo kale taageeraa noocyo kala duwan oo noolaha biyaha ah, halka aagga ku xeeranna uu ku faano dhir iyo xayawaanno kala duwan.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |last= |date=2019-03-31 |title=Lake Mulehe Guide {{!}} Luxury Lodges &amp; Experiences in Kisoro |url=https://www.africangorilla.com/information/lake-mulehe/ |access-date=2024-06-19 |website=Gorilla Trekking Uganda |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Dalxiiska iyo hawlaha ==
Harada Mulehe, oo ku taal [[Virunga Mountains|Buuraha Virunga]], waxay dhowaan kor u kacday caannnimadeeda dalxiisayaasha dhexdooda sababo la xiriira quruxda muuqaalkeeda, duurjoogta kala duwan, iyo khibradaha dhaqameed. Aaggu wuxuu oferaa hawlo madadaalo oo kala duwan sida [[birdwatching|daawashada shimbiraha]], [[boating|raacista doonyaha]], iyo [[hiking|socodka buuraha]]. Muuqaalka cajiibka ah ee [[Virunga Mountains|Buuraha Virunga]], oo ay ku jiraan [[Mount Muhabura|Muhabura]], Mgahinga, iyo [[Mount Sabyinyo|Sabinyo]], ayaa sii kordhinaya soo jiidashada bilicda ee gobolka.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Harada Mulehe waxay inta badan qayb ka noqotaa safarrada lagu baarayo deriska la ah ee [[Bwindi Impenetrable National Park]], kaas oo caan ku ah tirada daayeerrada gorillada ee buuraha.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-04-06 |title=Lake Mulehe Nearby PLaces to Visit {{!}} Mgahinga National Park |url=https://www.mgahinganationalpark.com/places/lake-mulehe.html |access-date=2024-06-19 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Muhiimadda dhaqanka ==
Bulshooyinka deegaanka ee ku xeeran Harada Mulehe waxay leeyihiin hanti dhaqameed kala duwan, taas oo lagu yaqaan hab-dhaqameedyo iyo qaab-nololeedyo soo jiidata dalxiiska dhaqanka. Dalxiisayaasha ayaa inta badan la macaamila bulshooyinkan si ay faham uga helaan caadooyinkooda, farsamooyinkooda gacanta, iyo qaab-nololeedkooda. Dadka [[Kiga people|Bakiga]] iyo [[Bafumbira]] ee deggan gobolka, waxaa lagu yaqaannaa dabeecadooda soo dhoweynta leh iyo ciyaaraha dhaqameed ee firfircoon.

== Dadaallada dhowrista ==
Maana ay qayb ka tahay Albertine Rift, dadaallo dhowris oo kala duwan ayaa jira si loo ilaaliyo quruxda dabiiciga ah iyo kala-duwanaanshaha noolaha ee Harada Mulehe iyo aagga ku xeeran.&lt;ref&gt;{{Cite thesis |title=Enhancing community conservation around Lake Mulehe Wetland, Kisoro District, Southwestern Uganda |url=http://dissertations.mak.ac.ug/handle/20.500.12281/18061 |publisher=Makerere University |date=2023 |degree=Thesis |language=en |first=Marion |last=Mukanzanira}}&lt;/ref&gt; Hindisahani waxay ujeeddoodu tahay in lagu dhiirrigeliyo dalxiiska waara laguna ilaaliyo deegaanka saameynta suurtagalka ah ee hawlaha aadanaha. Dadaallo ayaa loo sameeyaa si loo dheellitirro baahiyaha bulshooyinka maxalliga ah iyo dhowrista nidaamka deegaanka ee harada.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Plumptre |first=Andrew J. |last2=Ayebare |first2=Sam |last3=Kujirakwinja |first3=Deo |last4=Segan |first4=Dan |date=2021 |title=Conservation planning for Africa's Albertine Rift: conserving a biodiverse region in the face of multiple threats |url=https://www.cambridge.org/core/journals/oryx/article/conservation-planning-for-africas-albertine-rift-conserving-a-biodiverse-region-in-the-face-of-multiple-threats/6A1DD1303BAD007C275A2471F8656D63 |journal=Oryx |language=en |volume=55 |issue=2 |pages=302–310 |doi=10.1017/S0030605319000218 |issn=0030-6053|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-15 |title=Lake Mulehe turns green, Kisoro leaders ask govt to intervene |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/lake-mulehe-turns-green-kisoro-leaders-ask-govt-to-intervene-1711372 |access-date=2024-06-19 |website=Monitor |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lake Mulehe degradation: NEMA intervenes |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |access-date=2024-06-19 |website=New Vision |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>1ati36zaztzqrb180yumhry0h6kkyo5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Mburo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48281</id>
    <revision>
      <id>300149</id>
      <timestamp>2026-06-28T12:32:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5902" sha1="h6po8365hh2bt6orotjbcbfahum3ebt" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name               = Harada Mburo
| image              = Canoe on Lake Mburo in Lake Mburo National Park.jpg
| caption            = Harada Mburo
| location           = Gobolka Ankole ee Uganda
| max-depth          = {{Convert|5|m|ft|abbr=off}}
| depth              = 
| agency             = [[Uganda Wildlife Authority]] (UWA)
| basin_countries    = [[Uganda]]
}}
'''Harada Mburo''' waa haro biyo macaan leh oo ku taal galbeedka Uganda, iyadoo dhex taalla [[Lake Mburo National Park|Beerta Qaranka ee Harada Mburo]]. Waa astaamaha ugu caansan gobolka, waxaana lagu yaqaannaa quruxda muuqaalkeeda iyo kala-duwanaanshaheeda qaniga ah ee noolaha.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lake Mburo National Park |url=https://www.lakemburo.com/ |access-date=2023-06-15 |website=Lake Mburo National Park {{!}} Lake Mburo {{!}} wildlife tours |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Juqraafiga iyo samaysanka ==
Harada Mburo waxay ku taal gobolka Ankole ee Uganda, una dhow magaalada Mbarara. Waa haro gacanyar ah oo dhererkeeda ugu sarreeya uu yahay qiyaastii {{Convert|5|m|ft|abbr=off}}. Haradu waxay ku fadhidaa aag qiyaastii ah 260 kiiloomitir oo laba jibaaran, waxaana ku hareereysan buuro raas ah, dhul daaqsimeed furan, iyo meelo geedo leh.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=LAKE MBURO: A PARK FOR DOMESTIC TOURIST {{!}} Uganda Tourism Board |url=https://utb.go.ug/news-and-views/lake-mburo-park-domestic-tourist |access-date=2023-06-15 |website=utb.go.ug}}&lt;/ref&gt; Waxay qiyaastii {{Convert|19|mi|km|abbr=off}} dhanka bari ka xigtaa Mbarara, qiyaastii {{Convert|150|mi|km|abbr=off}} oo dhanka wadada ahna waxay dhanka galbeed ka xigtaa Kampala. Haradu waxay hoy u tahay duurjoogta kala duwan, oo ay ku jiraan dameer-farowga (zebras), impalas, lo'da duurjoogta ah (buffaloes), twiga (giraffes), doofaarka duurka (warthogs), iyo in ka badan 300 oo nooc oo shimbiraha ah. Sidoo kale waa meel caan ku ah daawashada shimbiraha, kalluumaysiga, iyo raacista doonyaha. Harada waxaa markii hore loo aqoonsaday aag ugaarsiga laga xakameeyo sannadkii 1933, waxaana loo dallacsiiyay kaydka ugaarta sannadkii 1963. Waxaa ugu dambeyntii lagu dhawaaqay beerta qaranka sannadkii 1983. Beerta waxaa maamula [[Uganda Wildlife Authority]] (UWA).&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-30 |title=Uganda Wildlife Authority - UWA |url=https://ugandawildlife.org/ |access-date=2023-06-15 |website=ugandawildlife.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Kala-duwanaanshaha noolaha ==
[[File:Laika ac Lake Mburu (6706052861).jpg|alt=Lake Mburo|thumb|Sawirka Harada Mburo]]
Harada iyo nidaamka deegaanka ee ku xeeran waxay taageeraan noocyo kala duwan oo dhir iyo xayawaan ah. Harada Mburo waxay caan ku tahay tirada shimbiraheeda, iyadoo in ka badan 300 oo nooc oo shimbiraha ah laga diiwaan geliyay aagga. Noocyada naadirka ah sida African finfoot iyo shimbirta shoebill stork ayaa laga heli karaa halkan. Haradu waxay sidoo kale hoy u tahay jerta, yaxaska, iyo noocyo kala duwan oo kalluun ah, taas oo gacan ka geysata muhiimaddeeda deegaanka.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lake Mburo National Park |url=https://www.lakemburoparkuganda.com/ |access-date=2023-06-15 |website=Lake Mburo National Park |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Bulshooyinka maxalliga ah iyo muhiimadda dhaqanka ==
Harada Mburo waxaa ku hareereysan bulshooyin u badan qowmiyadda [[Banyankole]]. Bulshooyinkan waxay ku hawlan yihiin beerashada, kalluumaysiga, iyo xoolo-dhaqashada oo ah hawlahooda dhaqaale ee ugu weyn. Harada iyo kheyraadkeedu waxay muhiimad dhaqan iyo mid dhaqaale u leeyihiin dadka deegaanka, iyagoo qaabeeya caadooyinkooda iyo qaab-nololeedkooda.{{Citation needed|date=June 2023}}

== Kalluumaysiga iyo hawlaha dhaqaalaha ==
Kalluumaysigu wuxuu door muhiim ah ka ciyaaraa nolol-maalmeedka bulshooyinka ku xeeran Harada Mburo. Kalluumaysatada maxalliga ah waxay ku tiirsan yihiin harada oo u ah il muhiim u ah masruufka iyo dakhliga. Noocyo kala duwan oo kalluun ah, oo ay ku jiraan [[tilapia]], [[lungfish]], mudfish, iyo [[catfish]], ayaa laga helaa harada. Hababka kalluumaysiga waxay isugu jiraan farsamooyin dhaqameed oo la isticmaalo shabaqyada iyo jillaabyada ilaa hawlgallo ganacsi oo cabbirkiisu yar yahay.{{Citation needed|date=June 2023}}

== Madadaalada iyo dalxiiska ==
[[File:Hipopótamo común (Hippopotamus amphibius), parque nacional del Lago Mburo, Uganda, 2024-02-01, DD 27.jpg|alt=Sawirka jerta ee Harada Mburo|thumb|Sawirka jerta ee Harada Mburo|210x210px]]
Harada Mburo waxay soo jiidataa booqdayaal ka kala yimaada daafaha dunida kuwaas oo u yimaada inay sahamiyaan quruxdeeda dabiiciga ah iyo duurjoogteeda. Haradu waxay oferaa hawlo madadaalo oo kala duwan, oo ay ku jiraan safarrada doonyaha (boat safaris), kalluumaysiga isboortiga, iyo socodka dabiiciga ah ee haggaha leh ([[Nature walk|nature walks]]). Hawlahani waxay fursad u siiyaan dalxiisayaasha inay u bogaan hareeraha quruxda badan dabiiciga ah iyo inay u kuur-galaan duurjoogta kala duwan ee ku nool aagga.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-04 |title=Lake Mburo |url=https://ugandawildlife.org/national-parks/lake-mburo/ |access-date=2023-06-15 |website=ugandawildlife.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Dhowrista iyo caqabadaha ==
Harada Mburo iyo nidaamka deegaanka ee ku xeeran waxay wajahayaan caqabado dhowris oo kala duwan, oo ay ku jiraan luminta deegaanka dabiiciga ah, iskahorimaadyada dhexmara aadanaha iyo duurjoogta, iyo [[poaching|ugaarsiga sharciga darro ah]]. Dadaallo ayaa loo samaynayaa si wax looga qabto arrimahan iyadoo loo marayo hindisayaal ay ka mid yihiin la-macaamilka bulshada, waxbarashada, iyo fulinta sharciga. Beerta Qaranka ee Harada Mburo waxay door muhiim ah ka ciyaartaa ilaalinta harada iyo kala-duwanaanshaheeda [[biodiversity|noolaha]].{{Citation needed|date=June 2023}}

== Eeg barnaamijyada kale ==
* [[Banyankole]]
* [[Lake Wamala]]
* [[Lake Kachera]]
* [[Lake Nakivale]]

== Tixraacyo ==
&lt;references /&gt;

{{coord|0|39|29|S|30|56|00|E|display=title|region:UG_type:waterbody}}</text>
      <sha1>h6po8365hh2bt6orotjbcbfahum3ebt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Deqa Yasin</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48282</id>
    <revision>
      <id>300159</id>
      <timestamp>2026-06-28T12:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <comment>Bog cusub: '''Deqa Yasin Hagi Yusuf''' waa [[Human rights defender|u doode xuquuqda aadanaha]] Soomaaliyeed iyo u dhaqdhaqaaqa [[Social justice|caddaaladda bulshada]], gaar ahaan dhinacyada sinnaanta jinsiga, awoodsiinta haweenka, naafada, carruurta iyo xuquuqda dadka laga tirada badan yahay. Sannadkii 2017 waxaa loo magacaabay Wasiirka Haweenka iyo Xuquuqda Aadanaha ee [[Soomaaliya]] waxayna xilka haysay ilaa Oktoobar 2020.  == Nolosha == Yuusuf wuxuu ku dhashay [[Marka|Merka]] wuxuuna ku...</comment>
      <origin>300159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4564" sha1="sg47hnh3lsjv4ypgovkfcko5vbibham" xml:space="preserve">'''Deqa Yasin Hagi Yusuf''' waa [[Human rights defender|u doode xuquuqda aadanaha]] Soomaaliyeed iyo u dhaqdhaqaaqa [[Social justice|caddaaladda bulshada]], gaar ahaan dhinacyada sinnaanta jinsiga, awoodsiinta haweenka, naafada, carruurta iyo xuquuqda dadka laga tirada badan yahay. Sannadkii 2017 waxaa loo magacaabay Wasiirka Haweenka iyo Xuquuqda Aadanaha ee [[Soomaaliya]] waxayna xilka haysay ilaa Oktoobar 2020.

== Nolosha ==
Yuusuf wuxuu ku dhashay [[Marka|Merka]] wuxuuna ku soo barbaaray Soomaaliya. &lt;sup class=&quot;noprint Inline-Template Template-Fact&quot; style=&quot;white-space:nowrap;&quot;&gt;&amp;#x5B;&lt;/sup&gt; Yuusuf waxay waxbarashadeeda jaamacadeed ku dhammaysatay [[Torino|Turin]] ee Talyaaniga dabayaaqadii 1990-meeyadii, halkaas oo ay uga shaqaynaysay dhexdhexaadiye dhaqameed iyo Isuduwaha Xarunta Dhallinyarada ee Xarunta Dhallinyarada ee Alouan. Waxay taageertay isdhexgalka dhaqanka ee soogalootiga jiilka labaad, oo ay ku jirto ka caawinta inay nidaamiyaan xaaladdooda sharci si ay u helaan xuquuqdooda waxbarasho iyo shaqo. Waxay gacan ka geysatay aasaasidda ''Guddiga Wadajirka ah ee Dadka Soomaaliyeed'' (Guddiga Wadajirka ah ee la shaqeeya [[Soomaalida|Dadka Soomaaliyeed]] ) ee [[Piedmont|Gobolka Piemonte]] si ay u ururiyaan lacago loogu talagalay gargaarka dadka ay saameeyeen dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya. Deqa waxay u guurtay Toronto ee Kanada, horraantii 2000-meeyadii waxayna u shaqaysay sidii shaqaale rayid ah, iyadoo adeegyo bulsho u fidinaysay muwaadiniinta Kanada ee nugul muddo ku dhow 10 sano. 

Markii ay ku soo laabatay Soomaaliya sannadkii 2012, waxay ku lug lahayd awoodsiinta haweenka iyo xuquuqda aadanaha labadaba iyadoo ah Maareeyaha Hawlgallada ee [[IIDA Women's Development Organisation|Ururka Horumarinta Haweenka ee IIDA]] . &lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;https://live.worldbank.org/experts/deqa-yasin-hagi-yusuf&lt;/ref&gt; oo ah urur bulsho rayid ah oo kor u qaada dhismaha nabadda, awoodsiinta haweenka iyo [[Human rights in Somalia|xuquuqda aadanaha ee Soomaaliya]] tan iyo 1991.

Markii ay ku soo laabatay Soomaaliya sannadkii 2012, waxay ku lug lahayd awoodsiinta haweenka iyo xuquuqda aadanaha labadaba iyadoo ah Maareeyaha Hawlgallada ee [[IIDA Women's Development Organisation|Ururka Horumarinta Haweenka ee IIDA]] . &lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;http://www.hiiraan.com/news4/2017/mar/141153/pm_khaire_announces_27_member_cabinet.aspx&lt;/ref&gt; oo ah urur bulsho rayid ah oo kor u qaada dhismaha nabadda, awoodsiinta haweenka iyo [[Human rights in Somalia|xuquuqda aadanaha ee Soomaaliya]] tan iyo 1991.

Deqa waxay soo noqotay Wasiirka Haweenka iyo Horumarinta Xuquuqda Aadanaha ee Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya &lt;ref&gt;https://theglobalobservatory.org/2019/05/will-2020-be-turning-point-for-women-girls-in-somalia/&lt;/ref&gt; intii u dhaxaysay 2017 iyo 2020. Iyada oo ah wasiir, iyada, oo ay weheliyaan, waxay Soomaaliya ku hoggaamisay geeddi-socodka ansixinta Heshiiska Qaramada Midoobay ee Xuquuqda Dadka Naafada ah (CRPD). Waxay abaabushay haween ka kala yimid dalka oo dhan si ay u horumariyaan [https://drive.google.com/file/d/1qUo8ebDRFXAC4vqrWsIt63_hBAEgu0ZO/view Axdiga Haweenka Soomaaliyeed], oo ah kii ugu horreeyay ee Soomaaliya. Waxay u aragtay inay tani tahay waqti isbeddel ah oo loogu talagalay haweenka maadaama ay awood u yeelan doonaan inay ka qaybqaataan doorashadii ugu horreysay ee hal qof hal cod ah oo ka dhacda Soomaaliya sanadka 2020/2021. &lt;ref&gt;https://www.worldbank.org/en/topic/fragilityconflictviolence/publication/world-bank-group-strategy-for-fragility-conflict-and-violence-2020-2025&lt;/ref&gt; Deqa waxay sidoo kale billowday sharciyo badan oo loogu talagalay in lagu ilaaliyo laguna ilaaliyo xuquuqda kooxaha nugul. Waxay si firfircoon uga qayb qaadatay horumarinta xeerarka caalamiga ah, heerarka iyo siyaasadaha ku saabsan xuquuqda aadanaha iyo iskahorimaadka iyo jilicsanaanta awooddeeda xubin ka ah istaraatiijiyadda ugu horreysa ee [[Bankiga Aduunka|Kooxda Bangiga Adduunka]] ee Guddiga Yaraanta, Khilaafaadka, iyo Rabshadaha. &lt;ref&gt;https://www.worldbank.org/en/topic/fragilityconflictviolence/publication/world-bank-group-strategy-for-fragility-conflict-and-violence-2020-2025&lt;/ref&gt;Waxay sidoo kale qayb ka ahayd kooxda la-talinta ee daraasadda [[Ururka Iskaashiga Horumarka Dhaqaale|Ururka Iskaashiga Dhaqaalaha iyo Horumarinta]] (OECD) ee ku saabsan Sinnaanta Jinsiga iyo Awood-siinta Haweenka ee Xaaladaha Jilicsan iyo kuwa ay saameeyeen Khilaafaadka. &lt;ref&gt;https://read.oecd-ilibrary.org/development/gender-equality-and-women-s-empowerment-in-fragile-and-conflict-affected-situations_b75a1229-en#page1&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==</text>
      <sha1>sg47hnh3lsjv4ypgovkfcko5vbibham</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Suzanne Jambo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48283</id>
    <revision>
      <id>300166</id>
      <timestamp>2026-06-28T12:50:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <comment>Maqaal cusub</comment>
      <origin>300166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5376" sha1="g3qtyfvpm897t0oppdv2hao9917ujh5" xml:space="preserve">'''Suzanne Jambo''' waa siyaasi, qareen iyo u ololeeyaha xuquuqda aadanaha ee u dhalatay [[South Sudan]].

== Waxbarashada ==
Suzanne Jambo waxay shahaado ku takhasustay sharciga guud ka qaadatay [[University of Buckingham]] ee Boqortooyada Midowday.&lt;ref name=president/&gt;

== Shaqada iyo siyaasadda ==
Jambo waxay sanado badan ahayd u ololeeye firfircoon oo u doodda xuquuqda aadanaha gudaha [[South Sudan]] (iyo Suudaanta Koonfureed ka hor madaxbannaanida). Waxay ka mid ahayd wada-xaajoodayaashii geeddi-socodkii nabadda ee uu hoggaaminayay [[Intergovernmental Authority on Development]] intii u dhaxaysay 1998 ilaa 2005, kaas oo horseeday saxiixa [[Comprehensive Peace Agreement]] sanadkii 2005, kuna soo afjaray 21 sano oo dagaal sokeeye ah.&lt;ref name=&quot;president&quot;&gt;{{cite web|title=Female Candidate To Vie For Presidency In 2018 General Election |url=http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/21012/Female-Candidate-To-Vie-For-Presidency-In-2018-General-Election.aspx|publisher=Gurtong Trust}}&lt;/ref&gt;

Waxay la shaqeysay ururro badan oo maxalli ah oo aan dowliga ahayn ([[non-governmental organisation|NGO]]-yo) oo ku yaallay Koonfurta Suudaan si loo horumariyo maamulka, waxtarka iyo ballaarinta shaqadooda. Waxay si gaar ah uga shaqeysay ururrada u ololeeya ilaalinta xuquuqda haweenka.&lt;ref name=&quot;president&quot; /&gt;

Sannadkii 2001, waxay qortay buugga ''Overcoming gender conflict and bias: the case of New Sudan women and girls''.&lt;ref name=&quot;sec&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Jambo|first1=Suzanne Samson|last2=Federation|first2=New Sudan Women|title=Overcoming gender conflict and bias: the case of New Sudan women and girls|date=2001|publisher=Jacaranda Designs|isbn=9789966884503|url=https://books.google.com/books?id=-_i0AAAAIAAJ}}&lt;/ref&gt;

Waxay aasaastay New Sudanese Indigenous Network (NESI), oo ah urur mideeyay 20 urur oo Suudaani ah si ay uga wada shaqeeyaan arrimo ay ka mid yihiin xuquuqda haweenka, dib-u-dhiska bulshada dagaalka ka dib, xuquuqda aadanaha iyo dimuqraadiyadda.&lt;ref name=&quot;president&quot; /&gt; Sannadkii 2007, NESI waxay la shaqaynaysay 67 urur oo kala duwan oo gobolka ka jiray.&lt;ref name=&quot;sec&quot;&gt;{{cite web|title=Suzanne Jambo|url=https://www.inclusivesecurity.org/experts/suzanne-jambo/|publisher=Inclusive Security|accessdate=12 November 2017}}&lt;/ref&gt;

Jambo waxaa loo magacaabay guddoomiye ka tirsan Guddiga Qorista Sharciyada ee Koonfurta Suudaan, kaas oo diyaariyay [[Constitution of the interim period, CPA of southern Sudan, 2005-2011]] sanadkii 2005.&lt;ref name=&quot;sec&quot; /&gt;

Muddo siddeed sano ah, Jambo waxay ahayd Xoghayaha Xiriirka Dibadda ee SPLM iyadoo uu guddoomiye ka ahaa madaxweynaha hadda ee Koonfurta Suudaan [[Salva Kiir Mayardit]], oo ah guddoomiyaha [[Sudan People's Liberation Movement]] (SPLM). Waxay xilkan haysay intii u dhaxaysay 2008 ilaa 2015.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Jopson|first1=Barney|title=South Sudan's road to independence|url=https://www.ft.com/content/de01dc96-30a5-11df-a24b-00144feabdc0|accessdate=12 November 2017|work=Financial Times|date=20 March 2010}}&lt;/ref&gt;

Waxay ahayd haweeneydii ugu horreysay ee noqota xoghaye intii lagu jiray xilligii ku-meelgaarka ahaa iyo ilaa Koonfurta Suudaan ay madaxbannaanideeda qaadatay sanadkii 2011.&lt;ref name=&quot;Chipato&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.allnetafrica.com/2018/08/08/meet-south-sudans-1st-female-presidential-challenger-suzanne-jambo/|title=Meet South Sudan's 1st Female Presidential Challenger, Suzanne Jambo - Allnet Africa|last=Chipato|first=Victor|date=2018-08-08|work=Allnet Africa|access-date=2018-09-25|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Waxay xilkaas sii haysay ugu yaraan ilaa 2013, markaas oo ay dhaliishay nidaam la'aanta iyo dimuqraadiyad la'aanta gudaha SPLM, maadaama uu ahaa xisbiga talada haya.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Law|first1=Tom|title=South Sudan declares itself open for business|url=http://www.aljazeera.com/indepth/features/2013/12/south-sudan-declares-itself-open-business-2013121163038495720.html|accessdate=12 November 2017|work=Al Jazeera|issue=12 December 2013}}&lt;/ref&gt;

Sannadkii 2018, Suzanne waxay ku guuleysatay Abaalmarinta Mandela Peace Prize, taas oo lagu maamuusay dadaalladeeda ku aaddan horumarinta iyo difaaca xuquuqda haweenka.&lt;ref&gt;https://hotinjuba.com/presidential-aspirant-suzzane-jambo-receives-mandela-ubuntu-price-peace/&lt;/ref&gt;

Waxay sidoo kale khilaaf kala dhex galay Madaxweyne Mayardit kadib markii uu magacaabay seedigiis [[Gregory Deng Kuac Aduol]] inuu noqdo guddoomiyaha [[Gogrial State]] halkii doorasho laga qaban lahaa. Taas awgeed, Jambo waxay noqotay mucaarad siyaasadeed oo ka soo horjeeda madaxweynaha.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Yel Yel|first1=Simon|title=The Question of nepotism in South Sudan|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article61354|accessdate=12 November 2017|work=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;

Bishii Oktoobar 2017, waxay ku dhawaaqday inay isu soo sharxi doonto xilka madaxweynaha doorashada guud ee xigta ee Koonfurta Suudaan.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Mudimu |first1=George T |last2=Chipato |first2=Fadzai |date=2025-01-18 |title=(wl-2435)-Dispossession in the name of climate change? |url=https://doi.org/10.71279/epw.v60i3.40945 |journal=Economic &amp; Political Weekly |volume=60 |issue=3 |doi=10.71279/epw.v60i3.40945 |issn=2349-8846|url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; Waxay ahayd haweeneydii ugu horreysay ee isu soo taagta musharraxnimada madaxweynaha ee Koonfurta Suudaan.

== Tixraacyo ==</text>
      <sha1>g3qtyfvpm897t0oppdv2hao9917ujh5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>John Mustapha Kutiyote</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48284</id>
    <revision>
      <id>300177</id>
      <timestamp>2026-06-28T12:53:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <comment>Maqaal cusub</comment>
      <origin>300177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4639" sha1="oyc4nb6krdl94ohcrk8qd5leh1slmr0" xml:space="preserve">'''John Mustapha Kutiyote''' waa aasaasaha wadajirka ah iyo agaasimaha fulinta ee Students’ Organization for Liberty and Entrepreneurship (SOLE),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://soless.org/|title=SOLE South Sudan Website|access-date=1 March 2024}}&lt;/ref&gt; oo ah [[think tank]] ujeeddadiisu tahay horumarinta bulsho xor ah, nabdoon, oo barwaaqo ah gudaha [[South Sudan]].

Kutiyote wuxuu dhashay bishii Diseembar 1982 magaalada [[Yambio]], gobolka [[Western Equatoria]] ee Koonfur Suudaan.

== Socdaalkii nolosha ==

Sannadkii 2014, John wuxuu bilaabay safarkiisa hoggaaminta isbeddelka markii uu ku biiray [[Students for Liberty|Students For Liberty]] (SFL) isagoo arday ka ahaa African International University ee Kenya. Halkaas ayuu ku ogaaday kartidiisa hoggaamineed, wuxuuna ka aasaasay cutub ka tirsan ururka jaamacaddiisa, isagoo sidoo kale muddo ka badan hal sano hoggaaminayay. Markii uu dib ugu soo laabtay [[South Sudan]], wuxuu sii waday faafinta mabaadi'da xorriyadda isagoo adeegsanaya magaca SFL.&lt;ref&gt;https://studentsforliberty.org/success-story/john-mustapha-kutiyote-championing-african-womens-property-rights/&lt;/ref&gt;

== Shaqada ==

Kutiyote wuxuu ka mid ahaa aasaasayaashii SOLE, oo ah xarun cilmi-baaris (think tank) si rasmi ah uga diiwaangashan gobolka Western Equatoria, taas oo ujeeddadeedu tahay dhisidda bulsho xor ah, nabdoon, oo barwaaqo ah iyadoo loo marayo waxbarashada bulshada, barnaamijyada ganacsiga iyo u doodista arrimaha bulshada.

Bishii Agoosto 2019, wuxuu ku guuleystay abaalmarinta ''Africa Think Tank Shark Tank'' ee ay bixiso [[Atlas Network]], isagoo helay US$5,000 si uu u fuliyo mashruuc kor loogu qaadayo wacyiga ku saabsan takoorka dhaqameed ee haweenka ka hor istaaga lahaanshaha hantida gudaha Koonfur Suudaan. Lacagtaas waxaa lagu maalgeliyay aqoon-is-weydaarsiyo, kulammo bulsho iyo barnaamijyo idaacadeed oo laga hirgeliyay deegaanno ay ka mid yihiin [[Yambio]] iyo Nzara. Dhammaadkii 2019, SOLE waxay gaartay ku dhowaad 350 haween ah oo ka qayb galay aqoon-is-weydaarsiyada, iyo dad kale oo badan oo laga wacyigeliyay ololayaasha kor u qaadaya aqoonta sharciga iyo xoojinta awoodda dhaqaale.

Intii uu hoggaaminayay Kutiyote, SOLE waxay sannadkii 2022 bilowday Barnaamijka Tababarka Daneeyayaasha (Stakeholders Training Program), kaas oo lagu beegsaday dadka xilalka haya si kor loogu qaado xuquuqda sharci ee haweenka ee lahaanshaha hantida. SOLE waxay sidoo kale hirgelisay barnaamijyo waxbarasho oo ay ka mid yihiin barnaamijyo idaacadeed iyo akhris bulsho oo ku saleysan buugaag, iyadoo la adeegsanayo buugaag ay ka mid yihiin ''The Adventures of Jonathan Gullible'', si bulshada loogu baro mabaadi'da suuqa xorta ah iyo xirfadaha ganacsiga.

Kutiyote wuxuu sidoo kale xubin ka ahaa guddiga hagidda ee Bastiat Society (oo xiriir la leh [[American Institute for Economic Research]]) ee Koonfur Suudaan, wuxuuna qabtay doorar isku-duwid oo ka tirsan Students for Liberty iyo [[Foundation for Economic Education]]. Waxa kale oo uu ka qayb qaatay dadaallada caalamiga ah ee [[peacebuilding|dhismaha nabadda]] isaga oo la shaqeynayay Mediators Beyond Borders International gudaha Koonfur Suudaan.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=jmustafa902 |url=https://hayekcollege.com/john-mustapha |access-date=2025-07-18 |website=hayekcollege.com |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url =https://studentsforliberty.org/success-story/john-mustapha-kutiyote-championing-african-womens-property-rights/| title =Championing African Women's Property Rights| website =Students for Liberty}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url =https://www.hayekcollege.com/john-mustapha| title =John Mustapha| website =Hayek Global College}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url =https://www.atlasnetwork.org/articles/kutiyote-wins-the-2019-think-tank-shark-tank-prize| title =Kutiyote wins the 2019 Think Tank Shark Tank prize| website =Atlas Network| date =22 August 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://admin.atlasnetwork.org/assets/documents/financials/AR_2019_Revised.pdf|title=Atlas Network 2019 Annual Report Page 12|access-date= 1 March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-05-09 |title=Promotion of liberty ideas from Tuttle Twins Books in South Sudan – Organization for Liberty and Entrepreneurship |url=https://olent.org/2024/09/27/promotion-of-liberty-ideas-from-tuttle-twins-books-in-south-sudan/ |access-date=2025-07-18 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-12-17 |title=SOLE empowers women to overcome cultural biases in South Sudan |url=https://www.atlasnetwork.org/articles/sole-empowers-women-to-overcome-cultural-biases-in-south-sudan |access-date=2025-07-18 |website=Atlas Network |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==</text>
      <sha1>oyc4nb6krdl94ohcrk8qd5leh1slmr0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Kyoga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48285</id>
    <revision>
      <id>300179</id>
      <timestamp>2026-06-28T12:56:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9781" sha1="s5c740h8vhammaglxgjgnwmx0al11qo" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name               = Harada Kyoga
| image              = ISS-67 A variety of lakes are pictured in Uganda.jpg
| caption            = Muuqaalka dhulka ee ku xeeran Harada Kyoga
| image_bathymetry   = Kyoga Lake Complex OSM.jpg
| caption_bathymetry = 
| location           = 
| pushpin_map        = Uganda
| coords             = {{coord|1|30|N|33|0|E|type:waterbody_region:UG|display=inline,title}}
| type               = [[Polymictic]]&lt;br&gt;[[Basin Lakes]]
| inflow             = [[Victoria Nile|Niilka Fiktooriya]]
| outflow            = [[Victoria Nile|Niilka Fiktooriya]]
| catchment          = {{convert|75,000|km2|abbr=on}}
| basin_countries    = [[Uganda]]
| length             = {{convert|200|km|abbr=on}}
| width              = 
| area               = {{convert|1,720|km2|sqmi|abbr=on}}
| depth              = 
| max-depth          = {{convert|5.7|m|abbr=on}}
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|1033|m|ft|abbr=on}}
| frozen             = 
| islands            = 
| cities             = [[Soroti, Uganda|Soroti]]
| reference          = &lt;ref name=WLD&gt;{{cite web |url=http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=AFR-15 |title=Lake Kyoga |year=1999 |work=World Lakes Database |accessdate=4 February 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204122325/http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=AFR-15 |archivedate=4 February 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Britannica&gt;{{Britannica|325970}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Harada Kyoga''' ama '''Harada Kioga''' (macnaheedu waa 'goobtii maydashada' ee luuqadda [[Runyoro]]) waa haro weyn oo gacanyar ah oo ku taal [[Uganda]], baaxaddeeduna waxay tahay qiyaastii {{convert|1,720|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;ref name=WLD/&gt; joogeeduna wuxuu yahay 1,033 mitir.&lt;ref name=Britannica/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-05-13 |title=Govt starts irrigation schemes in Serere |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-starts-irrigation-schemes-in-serere-4621462 |access-date=2024-05-21 |website=Monitor |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Victoria Nile|Niilka Fiktooriya]] wuxuu dhex maraa harada isagoo ka imanaya [[Lake Victoria|Harada Fiktooriya]] kuna sii jeeda [[Lake Albert (Africa)|Harada Albert]]. Biyo-qulqulka ugu weyn ee ka yimaada Harada Fiktooriya waxaa nidaamiya [[Nalubaale Power Station|Saldhigga Korontada ee Nalubaale]] ee ku yaal [[Jinja (Uganda)|Jinja]]. Il kale oo biyaha laga helo waa gobolka [[Mount Elgon|Buurta Elgon]] oo ku taal xadka u dhexeeya Uganda iyo [[Kenya]]. Inkasta oo Harada Kyoga ay qayb ka tahay nidaamka Harooyinka Waaweyn ee Afrika, haddana lafteeda looma tixgeliyo haro weyn.

Haradu waxay gaartaa doto qiyaastii ah 5.7 mitir, inta badanna hoos ayay ka tahay 4 mitir oo doto ah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Aagga ka yar 3 mitir ee dotada ah waxaa si buuxda u qariyay [[Nymphaeaceae|ubaxa biyaha]] (water lilies), halka inta badan xeebaha dhiiqada leh ay daboolan yihiin [[Cyperus papyrus|baxar]] (papyrus) iyo dhirta duulaanka ah ee [[water hyacinth]]. Baxarku wuxuu sidoo kale foomiyaa [[Floating island|jasiirado dul fanka]] oo dhex maba dhowr jasiiradood oo yaryar oo joogto ah. Dhul qoyan oo ballaaran oo ay quudiyaan nidaam adag oo durdurro iyo webiyo ah ayaa ku hareereysan harooyinka.

Kordhinteeda waxaa ka mid ah; [[Lake Kwania|Harada Kwania]], [[Lake Bisina|Harada Bisina]], [[Lake Bugondo|Harada Bugondo]] iyo [[Lake Opeta|Harada Opeta]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==Xayawaanka iyo kalluumaysiga==
[[Nile crocodile|Yaxasyada Niilka]] aad bay u badan yihiin, sidoo kale xayawaanka biyaha ku noolna waa la mid. Waxaa jira ugu yaraan 60 nooc oo ah kalluunka [[haplochromine]] cichlid, iyo sidoo kale tiro yar oo noocyo kalluun kale ah siday [[Lake Victoria sardine|sardiinka Harada Fiktooriya]] iyo [[marbled lungfish]]. Ramantii haplochromine cichlids ee badankoodu waa kuwo [[Endemism|u gaar ah aagga]], laakiin waxay aad ugu dhow yihiin noocyada Harada Fiktooriya,&lt;ref name=Green2009&gt;{{cite book| author=Green, J. | year=2009 | chapter=The Kyoga Catchment | pages=205–214 | editor=H.J. Dumont | title=The Nile | series=Monographiae Biologicae | volume=89 | publisher=Springer Science + Business Media B.V | isbn=978-1-4020-9725-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Mwanja2001&gt;{{cite journal| author1=Mwanja, W.W. | author2=A.S. Armoudlian | author3=S.B. Wandera | author4=L. Kaufman | author5=L. Wu | author6=G.C. Booton | author7=P.A. Fuerst | year=2001 | title=The bounty of minor lakes: the role of small satellite water bodies in evolution and conservation of fishes in the Lake Victoria Region, East Africa | journal=Hydrobiologia | volume=458 | issue=1 | pages=55–62 | doi=10.1023/A:1013167725047 | s2cid=6439470 }}&lt;/ref&gt; iyagoo muujinaya heer la mid ah oo kala-duwanaansho xagga quudashada ah.&lt;ref name=Mbabazi2004&gt;{{cite journal| author1=Mbabazi, D. | author2=R. Ogutu-Ohwayo | author3=S.B. Wandera | author4=Y. Kiziito | year=2004 | title=Fish species and trophic diversity of haplochromine cichlids in the Kyoga satellite lakes (Uganda) | journal=African Journal of Ecology | volume=42 | issue=1 | pages=59–68 | doi=10.1111/j.0141-6707.2004.00492.x }}&lt;/ref&gt; Cichlids-ka Kyoga waxaa ka mid ah noocyada la sharraxay siday ''[[Haplochromis latifasciatus]]'' iyo ''[[Haplochromis worthingtoni|H. worthingtoni]]'', iyo kuwa [[Undescribed taxon|aan weli la sharrixin]] siday [[Haplochromis sp. 'Kyoga flameback'|''H.'' sp. &quot;Kyoga flameback&quot;]] iyo [[Haplochromis sp. 'ruby'|''H.'' sp. &quot;ruby&quot;]].&lt;ref&gt;{{cite web| author=Bauman, K. | title=African Cichlids from the Lake Victoria basin | url=http://www.african-cichlid.com/Lake_Victoria.htm | accessdate=25 September 2019 }}&lt;/ref&gt; Sida ka dhacday Harada Fiktooriya, cichlids-ka Kyoga waxaa dabar-gooyay [[Nile perch|borta weyn]] ee la keenay, noocyada qaar-na mar horeba way dabar-go'een. Sababtoo ah Kyoga guud ahaan waa mid gacanyar oo dhiiqo leh, qaybaha hoose qaarkood—&quot;harooyinka weheliya&quot; (satellite lakes)—ayaa heerar kala duwan uga go'an harada weyn. Tirada badbaadday ee haplochromine cichlids ee qayb kasta waxay si toos ah ula xiriirtaa xaaladda borta weyn ee Niilka. In kasta oo ay tahay tan ugu weyn, wax ka yar 50 nooc oo haplochromine ah ayaa ku badbaaday qaybta weyn halkaas oo borta weyn ay ku badan tahay. Marka la barbardhigo, harooyinka weheliya ee aadka u yar siday Lemwa, Nyaguo iyo Nawampasa kuma jirto borta weyn, laakiin ugu yaraan 50 nooc oo haplochromine ah ayaa ku badbaaday labada hore mid kasta, ugu yaraan 60-na goobta ugu dambaysa. Taa beddelkeeda, harooyinka yaryar ee weheliya siday Nakuwa iyo Nyasala oo ay ku badan tahay borta weyn waxay leeyihiin wax ka yar 30 iyo 5 haplochromines ah oo badbaaday siday u kala horreeyaan.&lt;ref name=Green2009/&gt;&lt;ref name=Mwanja2001/&gt; Tani waxay sidoo kale ka dhigan tahay in kalluumaysiga ka jira nidaamka Harada Kyoga uu si tartiib tartiib ah uga beddelmady mid markii hore la ranti lahaa noocyo badan oo u dhashay deegaanka, loona beddelay hadda mid inta ugu weyn lagu ranto sardiinka u dhashay Harada Fiktooriya, borta weyn ee la keenay iyo [[Nile tilapia|tilapia-ta Niilka]] ee la keenay&lt;ref name=Witte2009&gt;{{cite book| author1=Witte, F.| author2=M. de Graaf | author3=O.C. Mkumbo | author4=A.I. El-Moghraby | author5=F.A. Sibbing | year=2009 | chapter=Fisheries in the Nile System | pages=723–748 | editor=H.J. Dumont | title=The Nile | series=Monographiae Biologicae | volume=89 | publisher=Springer Science + Business Media B.V | isbn=978-1-4020-9725-6 }}&lt;/ref&gt; (labada nooc ee tilapia ee u dhashay deegaanka, kala ah [[Oreochromis esculentus|Singida]] iyo [[Oreochromis variabilis|Fiktooriya]], waxay noqdeen kuwo aad u naadir ah, marka laga reebo harooyinka weheliya qaarkood).&lt;ref name=Mwanja2001/&gt; Sannadkii 2006, kaliya 4% kalluunka la qabtay ayaa ahaa haplochromine cichlids.&lt;ref name=Witte2009/&gt;

== Dhirta ==
[[File:Lake Kyoga Papyrus.jpg|alt=Lake Kyoga Papyrus|thumb|Baxarka Harada Kyoga]]
Harada Kyoga waxay leedahay dhir ay ka mid yihiin ''[[Pistia stratiotes]]'' (saladhka biyaha), ''[[Cyperus papyrus]]'', ''[[Vossia cuspidata]]'' (geedka jerta) iyo ubaxa biyaha (''[[Nymphaea]]'' spp.).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GNF - Lake Kyoga |url=https://www.globalnature.org/35625/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Kyoga/resindex.aspx#:~:text=Lake%20Kyoga%20has%20a%20rich,also%20found%20in%20the%20lake. |access-date=2024-05-21 |website=www.globalnature.org |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521070219/https://www.globalnature.org/35625/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Kyoga/resindex.aspx#:~:text=Lake%20Kyoga%20has%20a%20rich,also%20found%20in%20the%20lake. |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wldb.ilec.or.jp/Display/html/3596|title=Lake Kyoga|website=World Lake Database|publisher=International Lake Environment Committee Foundation|access-date=2025-10-27}}&lt;/ref&gt;

==References==
{{reflist}}
* DWD (2002) ''El Niño preparedness for Lake Kyoga and other flood prone areas of Uganda.'' Directorate of Water Development. Ministry of Water, Lands and Environment, Entebbe, Uganda.
* ILM (2004) ''Support to the Management of Sudd Blockage on Lake Kyoga.'' Produced for the Integrated Lake Management Project by Environmental Impact Assessment Centre of Finland, EIA Ltd. ([https://web.archive.org/web/20050512231017/http://www.eia.fi/kyoga/report/Kyoga_Model_report-EIA_Ltd.pdf online PDF version])
* Twongo, T. (2001) ''The Fisheries and environment of Kyoga Lakes.'' Fisheries Resources Research Institute (FIRRI), Jinja, Uganda.

==Xiriirinta dibadda==
{{Commons}}
*[http://www.photius.com/countries/uganda/geography/uganda_geography_lakes_and_rivers.html Harooyinka iyo webiyada ku yaal Uganda]
*[https://web.archive.org/web/20150204122325/http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=AFR-15 Harada Kyoga] (World Lakes Database)</text>
      <sha1>s5c740h8vhammaglxgjgnwmx0al11qo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300181</id>
      <parentid>300179</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T12:56:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9780" sha1="03bcf0m65szcnz5bl3rs1p6tvqowau4" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name               = Harada Kyoga
| image              = ISS-67 A variety of lakes are pictured in Uganda.jpg
| caption            = Muuqaalka dhulka ee ku xeeran Harada Kyoga
| image_bathymetry   = Kyoga Lake Complex OSM.jpg
| caption_bathymetry = 
| location           = 
| pushpin_map        = Uganda
| coords             = {{coord|1|30|N|33|0|E|type:waterbody_region:UG|display=inline,title}}
| type               = [[Polymictic]]&lt;br&gt;[[Basin Lakes]]
| inflow             = [[Victoria Nile|Niilka Fiktooriya]]
| outflow            = [[Victoria Nile|Niilka Fiktooriya]]
| catchment          = {{convert|75,000|km2|abbr=on}}
| basin_countries    = [[Uganda]]
| length             = {{convert|200|km|abbr=on}}
| width              = 
| area               = {{convert|1,720|km2|sqmi|abbr=on}}
| depth              = 
| max-depth          = {{convert|5.7|m|abbr=on}}
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|1033|m|ft|abbr=on}}
| frozen             = 
| islands            = 
| cities             = [[Soroti, Uganda|Soroti]]
| reference          = &lt;ref name=WLD&gt;{{cite web |url=http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=AFR-15 |title=Lake Kyoga |year=1999 |work=World Lakes Database |accessdate=4 February 2015 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150204122325/http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=AFR-15 |archivedate=4 February 2015 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Britannica&gt;{{Britannica|325970}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Harada Kyoga''' ama '''Harada Kioga''' (macnaheedu waa 'goobtii maydashada' ee luuqadda [[Runyoro]]) waa haro weyn oo gacanyar ah oo ku taal [[Uganda]], baaxaddeeduna waxay tahay qiyaastii {{convert|1,720|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;ref name=WLD/&gt; joogeeduna wuxuu yahay 1,033 mitir.&lt;ref name=Britannica/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-05-13 |title=Govt starts irrigation schemes in Serere |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/govt-starts-irrigation-schemes-in-serere-4621462 |access-date=2024-05-21 |website=Monitor |language=en}}&lt;/ref&gt; [[Victoria Nile|Niilka Fiktooriya]] wuxuu dhex maraa harada isagoo ka imanaya [[Lake Victoria|Harada Fiktooriya]] kuna sii jeeda [[Lake Albert (Africa)|Harada Albert]]. Biyo-qulqulka ugu weyn ee ka yimaada Harada Fiktooriya waxaa nidaamiya [[Nalubaale Power Station|Saldhigga Korontada ee Nalubaale]] ee ku yaal [[Jinja (Uganda)|Jinja]]. Il kale oo biyaha laga helo waa gobolka [[Mount Elgon|Buurta Elgon]] oo ku taal xadka u dhexeeya Uganda iyo [[Kenya]]. Inkasta oo Harada Kyoga ay qayb ka tahay nidaamka Harooyinka Waaweyn ee Afrika, haddana lafteeda looma tixgeliyo haro weyn.

Haradu waxay gaartaa doto qiyaastii ah 5.7 mitir, inta badanna hoos ayay ka tahay 4 mitir oo doto ah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Aagga ka yar 3 mitir ee dotada ah waxaa si buuxda u qariyay [[Nymphaeaceae|ubaxa biyaha]] (water lilies), halka inta badan xeebaha dhiiqada leh ay daboolan yihiin [[Cyperus papyrus|baxar]] (papyrus) iyo dhirta duulaanka ah ee [[water hyacinth]]. Baxarku wuxuu sidoo kale foomiyaa [[Floating island|jasiirado dul fanka]] oo dhex maba dhowr jasiiradood oo yaryar oo joogto ah. Dhul qoyan oo ballaaran oo ay quudiyaan nidaam adag oo durdurro iyo webiyo ah ayaa ku hareereysan harooyinka.

Kordhinteeda waxaa ka mid ah; [[Lake Kwania|Harada Kwania]], [[Lake Bisina|Harada Bisina]], [[Lake Bugondo|Harada Bugondo]] iyo [[Lake Opeta|Harada Opeta]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==Xayawaanka iyo kalluumaysiga==
[[Nile crocodile|Yaxasyada Niilka]] aad bay u badan yihiin, sidoo kale xayawaanka biyaha ku noolna waa la mid. Waxaa jira ugu yaraan 60 nooc oo ah kalluunka [[haplochromine]] cichlid, iyo sidoo kale tiro yar oo noocyo kalluun kale ah siday [[Lake Victoria sardine|sardiinka Harada Fiktooriya]] iyo [[marbled lungfish]]. Ramantii haplochromine cichlids ee badankoodu waa kuwo [[Endemism|u gaar ah aagga]], laakiin waxay aad ugu dhow yihiin noocyada Harada Fiktooriya,&lt;ref name=Green2009&gt;{{cite book| author=Green, J. | year=2009 | chapter=The Kyoga Catchment | pages=205–214 | editor=H.J. Dumont | title=The Nile | series=Monographiae Biologicae | volume=89 | publisher=Springer Science + Business Media B.V | isbn=978-1-4020-9725-6 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Mwanja2001&gt;{{cite journal| author1=Mwanja, W.W. | author2=A.S. Armoudlian | author3=S.B. Wandera | author4=L. Kaufman | author5=L. Wu | author6=G.C. Booton | author7=P.A. Fuerst | year=2001 | title=The bounty of minor lakes: the role of small satellite water bodies in evolution and conservation of fishes in the Lake Victoria Region, East Africa | journal=Hydrobiologia | volume=458 | issue=1 | pages=55–62 | doi=10.1023/A:1013167725047 | s2cid=6439470 }}&lt;/ref&gt; iyagoo muujinaya heer la mid ah oo kala-duwanaansho xagga quudashada ah.&lt;ref name=Mbabazi2004&gt;{{cite journal| author1=Mbabazi, D. | author2=R. Ogutu-Ohwayo | author3=S.B. Wandera | author4=Y. Kiziito | year=2004 | title=Fish species and trophic diversity of haplochromine cichlids in the Kyoga satellite lakes (Uganda) | journal=African Journal of Ecology | volume=42 | issue=1 | pages=59–68 | doi=10.1111/j.0141-6707.2004.00492.x }}&lt;/ref&gt; Cichlids-ka Kyoga waxaa ka mid ah noocyada la sharraxay siday ''[[Haplochromis latifasciatus]]'' iyo ''[[Haplochromis worthingtoni|H. worthingtoni]]'', iyo kuwa [[Undescribed taxon|aan weli la sharrixin]] siday [[Haplochromis sp. 'Kyoga flameback'|''H.'' sp. &quot;Kyoga flameback&quot;]] iyo [[Haplochromis sp. 'ruby'|''H.'' sp. &quot;ruby&quot;]].&lt;ref&gt;{{cite web| author=Bauman, K. | title=African Cichlids from the Lake Victoria basin | url=http://www.african-cichlid.com/Lake_Victoria.htm | accessdate=25 September 2019 }}&lt;/ref&gt; Sida ka dhacday Harada Fiktooriya, cichlids-ka Kyoga waxaa dabar-gooyay [[Nile perch|borta weyn]] ee la keenay, noocyada qaar-na mar horeba way dabar-go'een. Sababtoo ah Kyoga guud ahaan waa mid gacanyar oo dhiiqo leh, qaybaha hoose qaarkood—&quot;harooyinka weheliya&quot; (satellite lakes)—ayaa heerar kala duwan uga go'an harada weyn. Tirada badbaadday ee haplochromine cichlids ee qayb kasta waxay si toos ah ula xiriirtaa xaaladda borta weyn ee Niilka. In kasta oo ay tahay tan ugu weyn, wax ka yar 50 nooc oo haplochromine ah ayaa ku badbaaday qaybta weyn halkaas oo borta weyn ay ku badan tahay. Marka la barbardhigo, harooyinka weheliya ee aadka u yar siday Lemwa, Nyaguo iyo Nawampasa kuma jirto borta weyn, laakiin ugu yaraan 50 nooc oo haplochromine ah ayaa ku badbaaday labada hore mid kasta, ugu yaraan 60-na goobta ugu dambaysa. Taa beddelkeeda, harooyinka yaryar ee weheliya siday Nakuwa iyo Nyasala oo ay ku badan tahay borta weyn waxay leeyihiin wax ka yar 30 iyo 5 haplochromines ah oo badbaaday siday u kala horreeyaan.&lt;ref name=Green2009/&gt;&lt;ref name=Mwanja2001/&gt; Tani waxay sidoo kale ka dhigan tahay in kalluumaysiga ka jira nidaamka Harada Kyoga uu si tartiib tartiib ah uga beddelmady mid markii hore la ranti lahaa noocyo badan oo u dhashay deegaanka, loona beddelay hadda mid inta ugu weyn lagu ranto sardiinka u dhashay Harada Fiktooriya, borta weyn ee la keenay iyo [[Nile tilapia|tilapia-ta Niilka]] ee la keenay&lt;ref name=Witte2009&gt;{{cite book| author1=Witte, F.| author2=M. de Graaf | author3=O.C. Mkumbo | author4=A.I. El-Moghraby | author5=F.A. Sibbing | year=2009 | chapter=Fisheries in the Nile System | pages=723–748 | editor=H.J. Dumont | title=The Nile | series=Monographiae Biologicae | volume=89 | publisher=Springer Science + Business Media B.V | isbn=978-1-4020-9725-6 }}&lt;/ref&gt; (labada nooc ee tilapia ee u dhashay deegaanka, kala ah [[Oreochromis esculentus|Singida]] iyo [[Oreochromis variabilis|Fiktooriya]], waxay noqdeen kuwo aad u naadir ah, marka laga reebo harooyinka weheliya qaarkood).&lt;ref name=Mwanja2001/&gt; Sannadkii 2006, kaliya 4% kalluunka la qabtay ayaa ahaa haplochromine cichlids.&lt;ref name=Witte2009/&gt;

== Dhirta ==
[[File:Lake Kyoga Papyrus.jpg|alt=Lake Kyoga Papyrus|thumb|Baxarka Harada Kyoga]]
Harada Kyoga waxay leedahay dhir ay ka mid yihiin ''[[Pistia stratiotes]]'' (saladhka biyaha), ''[[Cyperus papyrus]]'', ''[[Vossia cuspidata]]'' (geedka jerta) iyo ubaxa biyaha (''[[Nymphaea]]'' spp.).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GNF - Lake Kyoga |url=https://www.globalnature.org/35625/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Kyoga/resindex.aspx#:~:text=Lake%20Kyoga%20has%20a%20rich,also%20found%20in%20the%20lake. |access-date=2024-05-21 |website=www.globalnature.org |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521070219/https://www.globalnature.org/35625/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Kyoga/resindex.aspx#:~:text=Lake%20Kyoga%20has%20a%20rich,also%20found%20in%20the%20lake. |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://wldb.ilec.or.jp/Display/html/3596|title=Lake Kyoga|website=World Lake Database|publisher=International Lake Environment Committee Foundation|access-date=2025-10-27}}&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{reflist}}
* DWD (2002) ''El Niño preparedness for Lake Kyoga and other flood prone areas of Uganda.'' Directorate of Water Development. Ministry of Water, Lands and Environment, Entebbe, Uganda.
* ILM (2004) ''Support to the Management of Sudd Blockage on Lake Kyoga.'' Produced for the Integrated Lake Management Project by Environmental Impact Assessment Centre of Finland, EIA Ltd. ([https://web.archive.org/web/20050512231017/http://www.eia.fi/kyoga/report/Kyoga_Model_report-EIA_Ltd.pdf online PDF version])
* Twongo, T. (2001) ''The Fisheries and environment of Kyoga Lakes.'' Fisheries Resources Research Institute (FIRRI), Jinja, Uganda.

==Xiriirinta dibadda==
{{Commons}}
*[http://www.photius.com/countries/uganda/geography/uganda_geography_lakes_and_rivers.html Harooyinka iyo webiyada ku yaal Uganda]
*[https://web.archive.org/web/20150204122325/http://wldb.ilec.or.jp/Lake.asp?LakeID=AFR-15 Harada Kyoga] (World Lakes Database)</text>
      <sha1>03bcf0m65szcnz5bl3rs1p6tvqowau4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Kyema</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48286</id>
    <revision>
      <id>300182</id>
      <timestamp>2026-06-28T12:58:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2388" sha1="fsoubfv08larx8u8qoy40n20ukj2uzx" xml:space="preserve">[[File:Twin crater lakes Kyema and Kamweru.jpg|alt=Twin crater lakes Kyema and Kamweru|thumb|Harooyinka foolkaanada ah ee mataanaha ah ee Kyema iyo Kamweru]]
'''Harada Kyema''', ama '''Harada Chema''', waa [[Uganda|haro foolkaano ah oo ku taal Uganda]] dhexdeeda [[Rubirizi District|Degmada Rubirizi]], [[Western Region, Uganda|Galbeedka Uganda]]. Haradu waxay leedahay mataano u dhow oo la yiraahdo Harada Kamweru, tii oo biyaheedu ay cagaar yihiin marka loo barbardhigo Harada Kyema, oo biyaheedu ay aad uga cad yihiin.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=The mysterious twin lakes of Rubirizi {{!}} Rubirizi District |url=https://rubirizi.go.ug/opportunites/mysterious-twin-lakes-rubirizi |access-date=2024-06-23 |website=rubirizi.go.ug}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-03-21 |title=The Mysterious Twin Lakes of Africa |url=https://kitararcc.com/2023/03/21/the-mysterious-twin-lakes-of-kitara-region/ |access-date=2024-06-23 |website=Kitara Foundation for Regional Tourism |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tours |first=Trends |date=2020-07-29 |title=Mystery largely shrouds the formation of the only twin crater lakes in Africa, Lake Kyema and Lake… |url=https://medium.com/@trendstours256/mystery-largely-shrouds-the-formation-of-the-only-twin-crater-lakes-in-africa-lake-kyema-and-lake-d3f19c8e3127 |access-date=2024-06-23 |website=Medium |language=en}}&lt;/ref&gt; Waa [[protected area|aag la ilaaliyo]] oo ay maamulaan Wasaaradda Dalxiiska, Duurjoogta iyo Waxyaabihii Hore iyo Maamulka Duurjoogta Uganda (Uganda Wildlife Authority).&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tourism Uganda {{!}} Ministry of Tourism Wildlife and Antiquities {{!}} Kampala |url=https://www.tourism.go.ug/ |access-date=2024-06-23 |website=tourismuganda |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-30 |title=Uganda Wildlife Authority - UWA |url=https://ugandawildlife.org/ |access-date=2024-06-23 |website=ugandawildlife.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Waa mid ka mid ah in ka badan 50 harooyin foolkaano ah oo ku yaal silsiladaha [[Rwenzori Mountains|Buuraha Rwenzori]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=polly |date=2024-05-17 |title=Discover Uganda Crater Lakes {{!}} Uganda Safaris {{!}} Uganda Tours |url=https://www.murchisonfallsparkuganda.com/information/discover-uganda-crater-lakes/ |access-date=2024-06-23 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

{{coord|0|15|20|S|30|07|01|E|type:waterbody_region:UG|display=title}}</text>
      <sha1>fsoubfv08larx8u8qoy40n20ukj2uzx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Kwania</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48287</id>
    <revision>
      <id>300185</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>Bog cusub: {{Infobox body of water  | name = Harada Kwania  | image = Kyoga Lake Complex OSM.jpg  | image_size = 300px  | caption = Isku-duubnaanta Harooyinka Kyoga iyo Kwania (kalka kore ee bidix)  | image_bathymetry =   | caption_bathymetry =  |pushpin_map=Uganda  | location = Degmooyinka [[Apac District|Apac]], [[Amolatar District|Amolatar]] &amp; [[Lira District|Lira]]  | coords = {{Coord|1|43|N|32|42|E|region:UG_type:waterbody|display=inline,title}}  | type =   | inflow = Webiyada Adip iyo...</comment>
      <origin>300185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6270" sha1="ppwqe5cswst7p6utv1enb9ds8g1t4m7" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
 | name = Harada Kwania
 | image = Kyoga Lake Complex OSM.jpg
 | image_size = 300px
 | caption = Isku-duubnaanta Harooyinka Kyoga iyo Kwania (kalka kore ee bidix)
 | image_bathymetry = 
 | caption_bathymetry = 
|pushpin_map=Uganda
 | location = Degmooyinka [[Apac District|Apac]], [[Amolatar District|Amolatar]] &amp; [[Lira District|Lira]]
 | coords = {{Coord|1|43|N|32|42|E|region:UG_type:waterbody|display=inline,title}}
 | type = 
 | inflow = Webiyada Adip iyo Abalang
 | outflow = [[White Nile|Niilka Cad]] (Niilka Fiktooriya)
 | catchment = 
 | basin_countries = [[Uganda]]
 | length = {{convert|66|km|mi}}
 | width = 
 | area = {{convert|540|km2|mi2}}
 | depth = {{convert|4|m|ft}}
 | max-depth = {{convert|5.4|m|ft}}
 | volume = 
 | residence_time = 
 | shore = 
 | elevation = {{convert|1033|m|ft}}
 | islands = 
 | cities = [[Apac]], [[Lira, Uganda|Lira]]
 | frozen = 
 | reference= &lt;ref name=&quot;Ramsar&quot;&gt;{{cite web|title=Uganda Wetlands|publisher=Ramsar|url=http://ramsar.wetlands.org/Portals/15/UGANDA.pdf|format=PDF|pages=3–7|year=1982|accessdate=17 January 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120506220833/http://ramsar.wetlands.org/Portals/15/UGANDA.pdf|archivedate=6 May 2012}}&lt;/ref&gt;
}}
'''Harada Kwania''' waxay ku taal degmooyinka [[Lira District|Lira]], [[Apac District|Apac]] iyo [[Amolatar District|Amolatar]] ee gobolka [[Northern Uganda|Waqooyiga Uganda]].&lt;ref&gt;{{cite web|title=Administrative Map of Uganda|url=http://www.nationsonline.org/oneworld/map/uganda-administrative-map.htm|publisher=One World Nations Online|accessdate=17 January 2013}}&lt;/ref&gt; Waxay qayb ka tahay dhul qoyan oo ballaaran oo dhex mara [[White Nile|Niilka Cad]] (Niilka Fiktooriya) ee u dhexeeya [[Lake Victoria|Harada Fiktooriya]] iyo [[Lake Albert (Africa)|Harada Albert]]. Dhulkan qoyan, oo ay ku jirto Harada Kwania, Harada ka sii weyn ee [[Lake Kyoga|Harada Kyoga]], iyo deegaanno kale oo biyo iyo dhiiqo leh, wuxuu koobayaa qiyaastii {{convert|3420|km2|mi2}} oo biyo furan ah iyo qiyaastii {{convert|2180|km2|mi2}} oo dhiiqo joogto ah ah. Wadartan guud, Harada Kwania waxay ku fadhidaa {{convert|540|km2|mi2}}, taas oo ah qiyaastii 16&amp;nbsp;boqolkiiba biyaha furan.&lt;ref name=&quot;Ramsar&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Victoria Nile {{!}} Uganda, Map, &amp; Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Victoria-Nile |access-date=2024-05-30 |website=www.britannica.com |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[File:Kwania lake.jpg|alt=Kwania lake|thumb|Sawirka Harada Kwania]]

Harada waxaa si weyn looga guran jiray kalluunka [[Oreochromis niloticus|tilapia-ta Niilka]] iyo [[Nile perch|borta weyn ee Niilka]], kuwaas oo ah [[introduced species|noocyo dibadda laga keenay]] oo sababay hoos u dhac ku yimid noocyada kalluunka u dhashay deegaanka wixii ka dambeeyay bartamihii 1950-meeyadii. Dabayaaqadii 1960-meeyadii, noocyada la keenay waxay sameeyeen qiyaastii 80&amp;nbsp;boqolkiiba kalluunka ganacsi ahaan laga qabto Harada Kyoga oo deris dhow la ah Kwania. Inkasta oo xasillooni-darrada dalka, [[overfishing|kalluumaysiga xad-dhaafka ah]], iyo dhibaatooyinka dhirta duulaanka ah ee [[Eichhornia crassipes|water hyacinth]] (oo hadda la xakameeyay) ay mararka qaar hoos u dhigeen kalluumaysiga, haddana bartamihii 1990-meeyadii Harada Kwania waxay lahayd 34 goobood oo doonyaha lagu soo xidho iyo koox ka kooban qiyaastii 1,500 oo [[Traditional fishing boat#Planking|doonyaha alwaaxda ah]] oo ay ku shaqaynayeen qiyaastii 4,500 oo kalluumaysato ah.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Information on Fisheries Management in the Republic of Uganda: Lake Kyoga Complex|url=http://www.fao.org/fi/oldsite/FCP/en/UGA/body.htm|year=2003|publisher=Food and Agriculture Organization of the United Nations|accessdate=17 January 2013|archive-date=22 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130622131810/http://www.fao.org/fi/oldsite/FCP/en/uga/body.htm|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lake Kwania {{!}} Kwania District Local Government |url=https://kwania.go.ug/opportunites/lake-kwania |access-date=2024-05-30 |website=kwania.go.ug}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Water hyacinth invades Lake Kwania |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/undefined |access-date=2024-05-30 |website=New Vision |language=en}}&lt;/ref&gt;

==Dhirta iyo xayawaanka==
Aagga u dhow xeebta waxaa ku wareegsan dhirta [[Cyperus papyrus|baxarka]] (papyrus) oo u badan dhiiqooyinka ku xeeran. Qaybo ka mid ah dhirtaas waxay ka go'aan xeebta iyagoo noqda jasiirado dul fanka ah. Noocyo kala duwan oo [[macrophytes|dhirta biyaha ku dhex baxa]] ah ayaa si aad ah uga baxa harada hareeraheeda iyo gudaheeda. Cawska iyo geedaha waxaa laga helaa qaybaha dhulka biyaha qaada ee aan inta badan ku fadin daadadku.&lt;ref name=&quot;Ramsar&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=GNF - Lake Kyoga |url=https://www.globalnature.org/35625/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Kyoga/resindex.aspx |access-date=2024-05-30 |website=www.globalnature.org |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521070219/https://www.globalnature.org/35625/Living-Lakes/National-Networks/Network-East-Africa/Kyoga/resindex.aspx |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-05-21 |title=Lake Kyoga - Lakes in Uganda {{!}} Uganda Tourist |url=https://www.ugandatourist.com/lakes/lake-kyoga/ |access-date=2024-05-30 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2018-08-30 |title=The Shallow Lake Kyoga Of Uganda {{!}} Uganda Safaris |url=https://www.junglesafarisuganda.com/blog/the-shallow-lake-kyoga-of-uganda.html |access-date=2024-05-30 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Naaslayda sida joogtada ah u timaada harada waxaa ka mid ah madax-shabeelka Afrika (African clawless otter), mungeeska dhiiqada (marsh mongoose), jerta ([[hippopotamus]]), madax-shabeelka qoorta dhibcaha leh (spotted-necked otter), iyo cawsha sitatunga (oo ah nooc cawsha dhiiqada deggan ah).&lt;ref name=&quot;Ramsar&quot;/&gt; [[Crocodile|Yaxasyada]], oo loo ugaarsaday ilaa heerkii dabar-go'a u dhowaa harooyinka agtooda, waa kuwo naadir ah.&lt;ref name=&quot;Ramsar&quot;/&gt; Marka laga soo tago kalluunka dibadda laga keenay—borta weyn iyo tilapia-ta Niilka—ee ku badan harada, noocyada u dhashay deegaanka oo ay ku jirto Victoria tilapia, ayaa iyaguna ku nool biyahan.&lt;ref name=&quot;Ramsar&quot;/&gt;

==Tixraacyo==
{{reflist}}</text>
      <sha1>ppwqe5cswst7p6utv1enb9ds8g1t4m7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Kijanebalola</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48288</id>
    <revision>
      <id>300188</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:03:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7517" sha1="g7ffnbp46lv16fkq4jvobbnxbcanyk8" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name                = Harada Kijanebalola
| image               = 
| caption             = 
| location            = [[Rakai District|Degmada Rakai]], [[Uganda]]
|pushpin_map          = Uganda
| coordinates         = {{coord|0.71714|S|31.329403|E|type:waterbody_region:UG|display=inline,title}}
| type                = 
| part_of             = Webiga Harada Fiktooriya
| outflow             = 
| catchment           = 
| basin_countries     = [[Uganda]]
| length              = 
| width               = 
| depth               = 
| max-depth           = 
| volume              = 
| residence_time      = 
| shore               = 
| islands             = 
| cities              = 
| reference           = 
}}
[[File:Lake_Kijanebalora,_located_in_Rakai_District,_central_Region,_Uganda_23.jpg | thumb|right | Harada Kijanebalora]]
'''Harada Kijanebalola''', oo sidoo kale loo yaqaanno '''Harada Kijanebarola''' ama '''Harada Kijjanebalola''', waa haro biyo macaan leh oo ku taal deegaanka Koki, hoos-tagga Kyalulangira, [[Rakai District|Degmada Rakai]], Badhtamaha Uganda. Waxay ku fadhidaa aag qiyaastii ah 14 kiiloomitir oo laba jibaaran, waxaanay ka kooban tahay Jasiiradda Kisozi iyo Jasiiradda Kinoni. Harada waxaa ku hareereysan meelo ay dadku deggen yihiin oo ay ka mid yihiin Lugando, Kisomole, Gombe, Lukondo, Kayonza, Buyanda iyo Dwaniro.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Juqraafiga iyo biyaha ==
Harada Kijanebalola waxay ku taal {{Coordinates|-0.71714|31.329403}}, iyadoo ku dhex taal qiyaastii 1,200 oo mitir ka sarreeya heerka badda. Dotada harada way isbedbeddeshaa, iyadoo celcelis ahaan haysata qiyaastii 4 mitir. Harada waxaa ku xeeran gobollo kala duwan, oo ay ka mid yihiin Kyarurangira, Ddyango Town Council, Ddwaniro, Kagamba, Kibaale, Kibanda, Lwamaggwa, iyo Rakai Town Council. Nidaamka biyaha ee harada waxa uu xiriir la leeyahay Harada Kacheera iyo [[Kagera River|Webiga Kagera]], kuwaas oo ugu dambeyntii ku shubma [[Lake Victoria|Harada Fiktooriya]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-05-26 |title=Lake Kijanebarola bursts banks, cuts off major roads |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/lake-kijanebarola-bursts-banks-cuts-off-major-roads-3414958 |access-date=2024-06-20 |website=Monitor |language=en}}&lt;/ref&gt;

== Muhiimadda deegaanka iyo dhaqaalaha ==
Haradu waxay gabbaad u tahay nidaam deegaan oo kala duwan, oo ka kooban noocyo kala duwan oo kalluun ah kuwaas oo muhiim u ah hababka kalluumaysiga ee aagga u dhow. Dhulka qoyan ee ku dhow iyo xeebta waxay [[habitat|hoos dabiici ah]] u yihiin noocyo badan oo dhir iyo xayawaan ah. Dhinaca dhaqaalaha, haradu waa qayb aasaasi ah oo ka mid ah dakhliga bulshooyinka maxalliga ah, iyadoo fududaysa hawlaha dakhli raadiska ah sida kalluumaysiga, beerashada, iyo xoolo-dhaqashada.&lt;ref&gt;[https://nilewell.org/system/files/2022-09/The%20Status%20of%20East%20Africa%E2%80%99s%20Lake%20Ecology.pdf The Status of East Africa's Lake Ecology and Biodiversity]&lt;/ref&gt;

== Caqabadaha deegaanka ==
Harada Kijanebalola waxay hadda la kulmaysaa taxane caqabado deegaanka ah. Waxaa la arkay inay muujisay dhacdooyin ah koritaanka dhirta duulaanka ah ee [[green algae|ajgaha cagaaran]], kuwaas oo si weyn u hortaagan hawlgallada [[fishing|kalluumaysiga]] saameyn muuqatana ku yeeshay tayada biyaha harada. Dhacdadani waxay inta badan u sabab tahay joogitaanka wasakhda, gaar ahaan kuwa ka yimaada dhanka beeraha, kuwaas oo keena heerar sarreeya oo nitrogen iyo phosphorus ah oo soo gala [[aquatic ecosystem|nidaamka deegaanka biyaha]].&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web |date=2024-02-09 |title=Over 10,000 fishermen stranded as green algae invades Lake Kijjanebarola |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/over-10-000-fishermen-stranded-as-green-algae-invades-lake-kijjanebarola-4519510 |access-date=2024-06-20 |website=Monitor |language=en}}&lt;/ref&gt; Sannadkii 2022, waxaa sidoo kale la soo sheegay in haradu ay si weyn u engegtay taas oo keentay dhowr caqabadood oo dhanka dhaqaalaha iyo deegaanka ah, iyadoo dhacdo la mid ahi ay horay u dhacday sannadkii 1997.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-05-16 |title=Fishermen stranded as lake fails to regain water level |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/fishermen-stranded-as-lake-fails-to-regain-water-level-3816972 |access-date=2024-06-20 |website=Monitor |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2021-05-18 |title=Lake Kijanebarola dries up leaving scores of fish dead |url=https://www.independent.co.ug/lake-kijanebarola-dries-up-leaving-scores-of-fish-dead/ |access-date=2024-06-20 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Haradu waxay sidoo kale soo martay xaalado engegan oo biyo la'aan ah, iyadoo dhacdo si weyn loo xusay ay dhacday bishii May 2021. Tani waxay keentay dhimasho ballaaran oo kalluunka ah waxayna saamayn ku yeelatay fayo-qabka dhaqaale ee bulshada kalluumaysatada maxalliga ah.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Sidoo kale haradu waxay la kulantay dhowr dhacdo oo ah inay fana qarka u dhaafto, taasoo keentay inay biyuhu hafiyaan waddooyinka u dhow iyo barakaca dadka deegaanka. Dhacdada ugu weyn ee kuwan ka mid ah waxay dhacday bishii Diisambar 2022, taasoo keentay dhimasho iyo khasaare weyn oo hantiyeed.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-12-24 |title=Three dead, scores missing after Lake Kijanebarola burst banks |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/three-dead-scores-missing-after-lake-kijanebarola-burst-banks-4065596 |access-date=2024-06-20 |website=Monitor |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Uganda |first=Watchdog |date=2022-12-27 |title=Lake Kijanebarola floods: MPs Gyaviira, Kinyamatama donate aid |url=https://www.watchdoguganda.com/news/20221227/147196/lake-kijanebarola-floods-mps-gyaviira-kinyamatama-donate-aid.html |access-date=2024-06-20 |website=Watchdog Uganda |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Dadaallada dhowrista ==
Dadaallo ayaa hadda socda si wax looga qabto arrimahan. Labadaba dawladaha hoose iyo hay'adaha qaranka ayaa bilaabay hindisayaal lagu dhiirrigelinayo hababka kalluumaysiga waara iyo xakameynta faafidda noocyada duulaanka ah.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf RAKAI DISTRICT LOCAL GOVERNMENT PRODUCTION AND MARKETING DEPARTMENT THREE YEAR PRODUCTION SECTOR DEVELOPMENT PLAN]&lt;/ref&gt; Intaa waxaa dheer, waxaa jira mashaariic joogto ah oo diiradda lagu saarayo baxnaaninta nidaamka deegaanka harada iyo dammaanad qaadka isticmaalka mas'uuliyadda leh ee kheyraadkeeda.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;[https://www.necoc.opm.go.ug/HzCentral2/Rakai%20District%20HRV%20Profile.pdf Rakai District Hazard, Risk and Vulnerability profile]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-01-27 |title=Rakai launches campaign for sustainable fishing on Lake Kachera, Kijanebarola |url=https://www.independent.co.ug/rakai-launches-campaign-for-sustainable-fishing-on-lake-kachera-kijanebarola/ |access-date=2024-06-20 |website=The Independent Uganda |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Muhiimadda dhaqanka iyo taariikhda ==
Harada Kijanebalola waxay muhiimad dhaqameed u leedahay bulshooyinka maxalliga ah. Waa qayb muhiim ah oo ka mid ah taariikhda iyo caadooyinka Ururka Dhaqanka ee Kooki. Marka laga soo tago doorkeedha dhaqaale, haradu waxay si joogto ah uga soo muuqataa sheeko-xariirada maxalliga ah, taas oo muujinaysa muhiimaddeeda ballaaran ee ka baxsan faa'iidada dhaqaale oo kaliya.

== Eeg barnaamijyada kale ==

* [[Lake Nakivali|Harada Nakivali]]
* [[Lake Kyoga|Harada Kyoga]]
* [[Lake Kachera|Harada Kachera]]

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>g7ffnbp46lv16fkq4jvobbnxbcanyk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Kibwera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48289</id>
    <revision>
      <id>300189</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:05:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2929" sha1="nfnnbcm3h4wx5tj1w6s11h473ojoadc" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name              = Harada Kibwera
| location          = [[Queen Elizabeth National Park|Beerta Qaranka ee Queen Elizabeth]], [[Rubirizi District|Degmada Rubirizi]], [[Western Region, Uganda|Galbeedka Uganda]]
| type              = Haro foolkaano ah (Crater lake)
| basin_countries   = [[Uganda]]
| coordinates       = {{coord|0|09|16|S|30|08|32|E|region:UG|display=inline,title}}
| pushpin_map       = Uganda
| pushpin_map_alt   = Location of Lake Kibwera in Uganda
}}

'''Harada Kibwera''' waa [[Uganda|haro foolkaano ah oo ku taal Uganda]] dhexdeeda [[Queen Elizabeth National Park|Beerta Qaranka ee Queen Elizabeth]] ee [[Western Region, Uganda|Galbeedka Uganda]]. Haradu waxay leedahay noocyo kala duwan oo kalluun ah kuwaas oo ay doorbidaan bulshada ku xeeran.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-05 |title=Mystical 52 crater lakes, valley of the dead of Bunyaruguru |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/travel/mystical-52-crater-lakes-valley-of-the-dead-of-bunyaruguru-1655932 |access-date=2024-06-26 |website=Monitor |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-19 |title=UWA maps out crocodile areas |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/uwa-maps-out-crocodile-areas-1613974 |access-date=2024-06-26 |website=Monitor |language=en}}&lt;/ref&gt; Harada waxaa sidoo kale loo yaqaannaa deegaan loogu talagalay yaxasyada laga soo raray harooyinka u dhow sida [[Lake George (Uganda)|Harada George]] maadaama ay khatar ku yihiin nolosha aadanaha.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2015-06-10 |title=Residents around Lake George relieved following the relocation of a man eating crocodile – Uganda safari news |url=https://www.primeugandasafaris.com/residents-around-lake-george-relieved-following-the-relocation-of-a-man-eating-crocodile-uganda-safari-news/ |access-date=2024-06-26 |website=Prime Uganda Safaris |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2015-06-09 |title=Uganda Wildlife Authority maps Crocodile territory |url=https://www.kfm.co.ug/news/uganda-wildlife-authority-maps-crocodile-territory.html |access-date=2024-06-26 |website=93.3 KFM |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Harada Kibwera waa [[protected area|aag la ilaaliyo]] oo ay maamulaan [[Uganda Wildlife Authority|Maamulka Duurjoogta Uganda]] (UWA) iyo [[Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (Uganda)|Wasaaradda Dalxiiska, Duurjoogta iyo Waxyaabihii Hore]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tourism Uganda {{!}} Ministry of Tourism Wildlife and Antiquities {{!}} Kampala |url=https://www.tourism.go.ug/ |access-date=2024-06-26 |website=tourismuganda |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-30 |title=Uganda Wildlife Authority - UWA |url=https://ugandawildlife.org/ |access-date=2024-06-26 |website=ugandawildlife.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Eeg barnaamijyada kale ==
* [[Lake Kyema|Harada Kyema]]
* [[Lake Nyamusingire|Harada Nyamusingire]]
* [[Lake Bujuku|Harada Bujuku]]

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>nfnnbcm3h4wx5tj1w6s11h473ojoadc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Kayumbu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48290</id>
    <revision>
      <id>300190</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:07:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7213" sha1="qjnh9p65k8bkk8vsxqx1cun5r3dkzeb" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name               = Harada Kayumbu
| location           = [[Kisoro District|Degmada Kisoro]], Uganda
| elevation          = {{convert|1897|m}}
| image              = Kabale, Kisoro, Kanungu - Southwestern Uganda 27.jpg
| caption            = Kisoro, Koonfur-galbeed Uganda
| width              = {{convert|1|km}}
| length             = {{convert|2|km}}
| coordinates        = {{coord|1|20|14|S|29|47|10|E|region:ZZ_type:waterbody|display =inline,title}}
| area = {{convert|2.2|km}}{{cn|date=February 2026}}
| depth = {{convert|5|m}}
| pushpin_map = Uganda
| pushpin_label = Harada Kayumbu
| pushpin_map_alt = Location of Lake Kayumbu in Uganda
}}
'''Harada Kayumbu''', oo sidoo kale loo yaqaanno '''Harada Kayumba''', waa haro ku taal [[Kisoro District|Degmada Kisoro]], Koonfur-[[Western Region, Uganda|galbeedka Uganda]], dhanka waqooyi ee xadka [[Rwanda]] iyadoo ku taal dherer ah {{convert|1897|m}} ka sarreeya heerka badda.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lake Kayumbu /Uganda/ Summary &amp; Stories |url=https://experts.gorillahighlands.com/daily-dose/tag/lake-kayumbu/ |access-date=2024-06-20 |website=Gorilla Highlands Experts |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Lake Kayumba lake, Western Region, Uganda |url=https://ug.geoview.info/lake_kayumba,231700 |access-date=2024-06-20 |website=ug.geoview.info}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lake Kayumbu |url=http://wikimapia.org/19638199/Lake-Kayumbu |access-date=2024-06-20 |website=wikimapia.org |language=en}}&lt;/ref&gt;{{User-generated inline|date=September 2024|certain=yes}} Haradu waxay u adeegtaa goob dalxiis oo dalka u soo xero gelisa lacagaha qalaad.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2019-10-17 |title=Three Upland Lakes (4-Day Hike) /Uganda/ - Gorilla Highlands - Tailor-Made Tours in Rwanda, Uganda and DR Congo for Travellers Who Want to Leave a Positive Impact |url=https://gorillahighlands.com/three-upland-lakes/ |access-date=2024-06-20 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Haradu waxay leedahay noocyo kala duwan oo kalluun ah.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Ndawula |first1=L. M. |title=Invertebrate communities of lakes Mutanda, Mulehe, Kayumbu and Chahafi and their role in fishery production, Towards sustainable development and management of the fisheries resources of Kisoro minor lakes |date=2000 |work=Towards sustainable development and management of the fisheries resources of Kisoro minor lakes |pages=50–72 |url=http://hdl.handle.net/1834/35272 |access-date=2024-06-20 |place=Jinja, Uganda |publisher=Fisheries Resources Research Institute |language=en |last2=Kiggundu |first2=V.|hdl=1834/35272 }}&lt;/ref&gt;

== Juqraafiga iyo deegaanka ==
Harada Kayumbu waxay ku taal dhulka sare ee Degmada Kisoro, ee ku dhex taal aagga ballaaran ee Kigezi ee koonfur-galbeed [[Uganda]].{{cn|date=February 2026}} Sahan aasaasi ah oo [[Limnology|cilmi-biyoodka]] (limnological) ah oo laga sameeyay lix haro oo ku yaal koonfur-galbeed Uganda ayaa lagu sheegay [[Lake Kayumbu|Harada Kayumbu]] inay tahay haro yar (baaxadda dusha sare waa 2.2 km2) oo ku taal qiyaastii 1,890 mitir ka sarreeya heerka badda, una dhow [[Lake Chahafi|Harada Chahafi]] iyo xadka [[Rwanda]].{{cn|date=February 2026}}

Degmada Kisoro waa degmo ku taal dhul sare oo leh meelo badan oo biyaha dushooda ah iyo dhulal qoyan, oo ay ku jiraan harooyinka Mutanda, Mulehe, Chahafi iyo Kayumbu, iyo weliba nidaam dhiiqooyin joogto ah ah.&lt;ref name=&quot;KisoroHRVHydrology&quot;&gt;{{cite report |title=Kisoro District Hazard, Risk and Vulnerability Profile |publisher=Office of the Prime Minister (Uganda) |url=https://www.necoc.opm.go.ug/HzWestern/Kisoro%20District%20HRV%20Profile.pdf |date=2017 |access-date=19 December 2025 |pages=10–11}}&lt;/ref&gt;

== Astaamaha jidheed ==
Xogta aasaasiga ah ee [[Limnology|cilmi-biyoodka]] ee la daabacay, Harada Kayumbu waxay leedahay:
* Baaxadda dusha sare: {{convert|2.2|km2}}{{cn|date=February 2026}}
* Dotada ugu badan: {{convert|5|m}}{{cn|date=February 2026}}
* Dhererka: {{convert|1890|m}} ka sarreeya heerka badda{{cn|date=February 2026}}

== Cilmi-biyoodka iyo kala duwanaanshaha noolaha ==
Harada Kayumbu waxaa lagu daray sahan aasaasi ah oo cilmi-biyoodka ah xilli-roobaadkii (Sebtembar 2014) kaas oo koobay harooyinka ku yaal degmooyinka Kisoro, Kabale iyo Rukungiri. Sahanku wuxuu ururiyay cabbiro garoonka ah iyo tusaalayaal loogu talagalay tilmaamayaasha nidaamka sida ogsajiinta ku dhex milantay, kulaylka, [[pH]], [[Conductivity (electrolytic)|gudbinta korontada]], nafaqooyinka, baaxadda noolaha [[phytoplankton]], [[zooplankton]], iyo [[macroinvertebrates]] si loo qeexo astaamaha meelaha biyaha dhulka sare u leh wax-soo-saarka kalluumaysiga.{{cn|date=February 2026}}

== Isticmaalka bini'aadamka ==
Harada Kayumbu waxaa loo booqdaa qayb ka mid ah dalxiiska dabeecadda ee deegaanka iyo jidadka lugaynta ee koonfur-galbeed Uganda, oo ay ku jiraan safarrada isku xira [[Lake Bunyonyi|Harada Bunyonyi]], [[Echuya Central Forest Reserve|Kaynta Echuya]] iyo aagga Kisoro.&lt;ref name=&quot;GorillaHighlandsTrek&quot;&gt;{{cite web |title=Three Upland Lakes (4-Day Hike) /Uganda/ |website=Gorilla Highlands Travels |url=https://gorillahighlands.com/three-upland-lakes/ |access-date=19 December 2025}}&lt;/ref&gt;

Qoraallada safarka ayaa caadiyan ku sifeeya Harada Kayumbu iyo [[Lake Chahafi|Harada Chahafi]] ee u dhow inay yihiin labo goobood oo muuqaal dhuleed ah oo ay kala qaybiso [[ridge|buur silsilad ah]], iyagoo leh muuqaallo ballaaran oo laga arki karo buuraha ku xeeran.&lt;ref name=&quot;TwinLakesTravel&quot;&gt;{{cite web |title=Lake Chahafi crater in Kisoro – Top things to do and see in Kisoro town |website=Great Adventure Safaris |url=https://www.greatadventuresafaris.com/lake-chahafi-crater-in-kisoro/ |access-date=19 December 2025}}&lt;/ref&gt;

== Kalluumaysiga ==
Harooyinka yaryar ee Kisoro waxay muddo dheer taageerayeen kalluumaysiga baaxaddiisu yar tahay. Dib-u-eegis lagu sameeyay kheyraadka kalluumaysiga ayaa sheegay in qabashada kalluunka ee isku-dhafka ah ee afarta haro ee yaryar ee Kisoro ay hooseysay sannadkii 1998 (16 metric tonnes), iyadoo ay wehelisay qiimo sare xilligaas iyo isticmaalka kalluunka ee qofkiiba oo hooseeyay taas oo xiriir la lahayd sahayda xaddidan.&lt;ref name=&quot;Kamanyi1999AGRIS&quot;&gt;{{cite web |title=The Fishery Resource of Kisoro Minor Lakes |website=FAO AGRIS |date=1999 |url=https://agris.fao.org/search/en/providers/124444/records/662916902b3930d7cdc0a699 |access-date=19 December 2025}}&lt;/ref&gt;

== Dhowrista iyo cadaadiska ==
Cadaadiska dadweynaha ee sarreeya ee Degmada Kisoro wuxuu gacan ka geystay isbeddel ballaaran oo dhanka isticmaalka dhulka ah iyo ku-xadgudubka dhirta dabiiciga ah ee qaybo ka mid ah degmada, iyadoo ay weheliyaan khataro la xiriira jiirada dhaadheer iyo nidaamyada deegaanka ee nugul ee dhulka sare.&lt;ref name=&quot;KisoroHRVContext&quot;&gt;{{cite report |title=Kisoro District Hazard, Risk and Vulnerability Profile |publisher=Office of the Prime Minister (Uganda) |url=https://www.necoc.opm.go.ug/HzWestern/Kisoro%20District%20HRV%20Profile.pdf |date=2017 |access-date=19 December 2025 |pages=7–11}}&lt;/ref&gt; Sidoo kale astaamaha degmada ayaa xusaya muhiimadda dhulalka qoyan iyo meelaha biyaha furan ay u leeyihiin nidaamka biyaha ee deegaanka iyo aasaaska hab-nololeedka.&lt;ref name=&quot;KisoroHRVHydrology&quot; /&gt;

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>qjnh9p65k8bkk8vsxqx1cun5r3dkzeb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Kamunzuku</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48291</id>
    <revision>
      <id>300191</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5764" sha1="2hr7skje285nbi5hvf42zkckikowmwy" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name = Harada Kamunzuku
| image =
| image_caption =
| location = [[Rubirizi District|Degmada Rubirizi]], [[Western Region, Uganda|Galbeedka Uganda]]
| coordinates =
| type = Haro foolkaano ah (Crater lake)
| inflow =
| outflow =
| basin_countries = [[Uganda]]
| area =
| depth =
| max-depth =
| volume =
| elevation = 1,272 m (4,173 ft)
| shoreline =
| cities =
| agency = [[Uganda Wildlife Authority]]; [[Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (Uganda)|Wasaaradda Dalxiiska, Duurjoogta iyo Waxyaabihii Hore]]
}}

'''Harada Kamunzuku''' waa haro foolkaano ah oo ku taal [[Rubirizi District|Degmada Rubirizi]], [[Western Region, Uganda|Galbeedka Uganda]], iyadoo xudduud la leh [[Queen Elizabeth National Park|Beerta Qaranka ee Queen Elizabeth]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-01-05 |title=The transparent lake of Rubirizi |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/travel/the-transparent-lake-of-rubirizi-1647686 |access-date=2025-12-16 |website=Monitor |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Reporter |first=NewVision |date=2021-08-20 |title=Tourism: ▶️ ECO ZONE: Lake Kamunzuku in Kasyoha-Kitomi forest |url=https://www.newvision.co.ug/category/travel/eco-zone-lake-kamunzuku-in-kasyoha-kitomi-for-NV_112623 |access-date=2025-12-16 |website=New Vision}}&lt;/ref&gt; Haradu waxay ku taal tuulada Nyangororo, ee Ismaamulka Bunyaruguru, waxaanay ku dhalatay hab foolkaano ah, la mid ah harooyinka kale ee foolkaanada ah ee degmada ku yaal.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Figure 2: Seven Sisters Country Park, and Queen Elizabeth Country Park. |doi=10.7717/peerj.17483/fig-2 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Bulshooyinka maxalliga ah ayaa caado ahaan aaminsan in haradu leedahay astaamo caafimaad ah.

Harada Kamunzuku waa aag la ilaaliyo oo ay maamulaan [[Uganda Wildlife Authority|Maamulka Duurjoogta Uganda]] iyadoo lakaashanaysa [[Ministry of Tourism, Wildlife and Antiquities (Uganda)|Wasaaradda Dalxiiska, Duurjoogta iyo Waxyaabihii Hore]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Tourism Uganda {{!}} Ministry of Tourism Wildlife and Antiquities {{!}} Kampala |url=https://www.tourism.go.ug/ |access-date=2025-12-16 |website=tourismuganda |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-04-30 |title=Uganda Wildlife Authority - UWA |url=https://ugandawildlife.org/ |access-date=2025-12-16 |website=ugandawildlife.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Haradu waxay ka kooban tahay biyo macaan oo saafi ah kuwaas oo taageera nolosha firfircoon ee biyaha ku dhex nool.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=polly |date=2024-03-15 |title=Lake Kamunzuku {{!}} Uganda Wildlife Safaris {{!}} Uganda Tours |url=https://www.queenelizabethparkuganda.com/information/lake-kamunzuku/ |access-date=2025-12-16 |website=Queen Elizabeth National Park |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Goobta ==
Harada Kamunzuku waxay ku taal dherer qiyaastii ah 1,272 mitir (4,173 ft) ka sarreeya heerka badda.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Tumwebaze |first1=Immaculate |last2=Clewing |first2=Catharina |last3=Dusabe |first3=Marie Claire |last4=Tumusiime |first4=Julius |last5=Kagoro-Rugunda |first5=Grace |last6=Hammoud |first6=Cyril |last7=Albrecht |first7=Christian |date=2019-11-27 |title=Molecular identification of Bulinus spp. intermediate host snails of Schistosoma spp. in crater lakes of western Uganda with implications for the transmission of the Schistosoma haematobium group parasites |journal=Parasites &amp; Vectors |volume=12 |issue=1 |pages=565 |doi=10.1186/s13071-019-3811-2 |doi-access=free |issn=1756-3305 |pmc=6882369 |pmid=31775865}}&lt;/ref&gt;

== Joolojiyada ==
Haradu waxay ku dhex taal boholo foolkaano ah oo ay sameeyeen [[volcanic activity|dhaqdhaqaaqyo foolkaano]] oo hore oo xiriir la lahaa laanta galbeed ee [[East African Rift System|Nidaamka Dooxada Jeexdin ee Bariga Afrika]]. Waxay qayb ka tahay rucub harooyin foolkaano ah oo laga helo Ismaamulka Bunyaruguru.

== Dhirta iyo xayawaanka ==
Harada waxaa ku wareegsan kayn dabiici ah oo ay ku yaallan geedo laamo dhaadheer oo harada ku lalmada. Duurjoogta lagu arkay aaggan waxaa ka mid ah geydhanka (vervet monkeys), daayeerta dhabarka cad leh (black-and-white colobus monkeys), daayeerada waaweyn ee koranjada (baboons), doofaarada kaynta, iyo noocyo kala duwan oo shimbiro ah oo caan ku ah nidaamka deegaanka ee Albertine Rift.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lake Kamunzuku in Queen Elizabeth National Park |url=https://www.insidequeenelizabethnationalpark.com/lake-kamunzuku.html |access-date=2025-12-16 |website=Inside Queen Elizabeth National Park |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Muhiimadda dhaqanka ==
Bulshooyinka ku xeeran dhexdiis, Harada Kamunzuku waxaa caado ahaan loo tixgeliyaa inay leedahay astaamo ruuxi ah ama kuwo bogsiin ah, waxaanay caan ku tahay sheeko-dhaqameedyada afka ah ee deegaanka.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2024-01-25 |title=Lake Kamunzuku: Is God's Bath Tab in Uganda {{!}} Guide to Uganda |url=https://www.guidetouganda.com/blog/lake-kamunzuku-gods-bath-tab/ |access-date=2025-12-16 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Dhowrista ==
Maadaama ay qayb ka tahay nidaamka deegaanka weyn ee [[Queen Elizabeth National Park|Beerta Qaranka ee Queen Elizabeth]], haradu waxay hoos tagtaa xeerarka dhowrista oo ujeeddadoodu tahay in lagu ilaaliyo kala duwanaanshaha noolaha loona istaago ka hortagga xaalufka deegaanka.

== Eeg barnaamijyada kale ==

* [[Queen Elizabeth National Park|Beerta Qaranka ee Queen Elizabeth]]
* [[List of lakes of Uganda|Harooyinka Uganda]]
* [[Western Region, Uganda|Galbeedka Uganda]]
* [[Lake Chahafi|Harada Chahafi]]
* [https://beyondtravel.africa/safaris/facts-about-rubirizis-twin-lakes-katinda-and-mirambi Harada Mirambi]

== Tixraacyo ==
{{reflist}}


== Xeeriyeyaal dibadda ah ==
*[https://ugandawildlife.org/ Websaydka Maamulka Duurjoogta Uganda]

{{coord|0|15|44|S|30|09|23|E|type:waterbody_region:UG|display=title}}</text>
      <sha1>2hr7skje285nbi5hvf42zkckikowmwy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Kachera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48292</id>
    <revision>
      <id>300193</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23931" sha1="fpfwrpm22q4hg6ui8suts7rflh2bdi9" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name            = Harada Kachera
| other_name      = 
| image           = Lake Kachira.jpg
| caption         = Khariidadda dayax-gacmeedka ee Harada Kachira
| location        = [[Rakai District|Degmada Rakai]]
| coordinates     = {{Coord|type:waterbody|format=dms|display=inline,title}}
| type            = Biyo macaan
| part_of         = [[Lake Victoria|Webiga Harada Fiktooriya]]
| inflow          = [[River Rwizi|Webiga Rwizi]]
| basin_countries = Uganda
| length          = {{cvt|20|km}}
| width           = {{cvt|3.5|km}}
| area            = {{cvt|42|km2|sqmi}}
| depth           = 
| outflow         = [[Kagera River|Webiga Kagera]]
}}
'''Harada Kachera''' oo sidoo kale loo yaqaanno '''Harada Kachira, Harada Kacheera, Harada Kakyera''' iyo '''Harada Kachra''' waa haro biyo macaan oog u dhow oo ku taal [[Rakai District|Degmada Rakai]] iyo [[Mbarara District|Degmada Mbarara]] ee Uganda.&lt;ref name=&quot;:63&quot;&gt;{{Cite web |date=5 January 2021 |title=Smelly water threatens livelihoods in lyantonde |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/smelly-water-threatens-livelihoods-in-lyantonde-1512590 |access-date=22 May 2024 |website=Monitor |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Fred |first=Turyakira |date=4 June 2021 |title=Companies asked for support to save river Rwizi |url=https://www.newvision.co.ug/category/agriculture/companies-asked-for-support-to-save-river-rwi-NV_105223 |access-date=21 May 2024 |website=New Vision }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:07&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf |title=THREE YEAR PRODUCTION SECTOR DEVELOPMENT PLAN |publisher=RAKAI DISTRICT LOCAL GOVERNMENT |location=Uganda |pages=6, 8, 14, 15 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109045109/http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;OpenStreetMap&quot;&gt;{{Cite web |title=OpenStreetMap |url=https://www.openstreetmap.org/search |access-date=22 May 2024 |website=OpenStreetMap |language=en |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307213415/https://www.openstreetmap.org/search |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web |date=27 January 2022 |title=Rakai launches campaign for sustainable fishing on Lake Kachera, Kijanebarola |url=https://www.independent.co.ug/rakai-launches-campaign-for-sustainable-fishing-on-lake-kachera-kijanebarola/ |access-date=22 May 2024 |website=The Independent Uganda |language=en-US |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522103849/https://www.independent.co.ug/rakai-launches-campaign-for-sustainable-fishing-on-lake-kachera-kijanebarola/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lake Kachira lake, Western Region, Uganda |url=https://ug.geoview.info/lake_kachira,232904 |access-date=17 June 2024 |website=ug.geoview.info }}&lt;/ref&gt; Waxay qayb ka tahay nidaamka dhulka qoyan ee Mburo-Nakivale iyo sidoo kale qayb ka mid ah nidaamka isku xiran ee harooyinka loo yaqaanno harooyinka Koki kuwaas oo ay kala qaybiyaan dhiiqooyin baaxad leh.&lt;ref name=&quot;:45&quot;&gt;{{Cite book |last=Dismas |first=Mbabazi |url=https://core.ac.uk/download/pdf/78049050.pdf |title=Rapid assessment of the fish biodiversity of the Mburo-Nakivali wetland systems and Opeta-Bisina wetland systems, Uganda |date=1 January 2009 |publisher=Nature Uganda |location=Uganda |pages=76, 77, 80 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522131044/https://core.ac.uk/download/pdf/78049050.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;&gt;{{Cite web |title=Lake Kachera |url=https://www.insidelakemburonationalpark.com/lake-kachera-lake-mburo.html |access-date=22 May 2024 |website=Inside Lake Mburo National Park |language=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;&gt;{{Cite book |last=Kibwika |first=Daniel |url=http://hdl.handle.net/1834/35204 |title=Biodiversity of Lake Victoria: Its conservation and sustainable use |chapter=Human activities and interests within and around lakes of the Victoria and Kyoga basin and their consequences to sustainable fish production, Biodiversity of Lake Victoria: Its conservation and sustainable use |date=2000 |publisher=National Fisheries Resources Research Institute (NaFIRRI) |location=Uganda |publication-date=2000 |pages=4, 7 |hdl=1834/35204 |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:53&quot;&gt;{{Cite book |last1=Eric O. |first1=Odada |url=https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/7987/environment_development.pdf |title=Environment for Development: An Ecosystems Assessment of Lake Victoria Basin Environmental and Socio-economic Status, Trends and Human Vulnerabilities |last2=Daniel O. |first2=Olago |last3=Washington O. |first3=Ochola |date=2006 |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) and Pan African START Secretariat (PASS) |location=Kenya |pages=79, 83, 93, 98, 102, 104, 109, 110, 111 |access-date=10 July 2024 |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522131044/https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/7987/environment_development.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Lake Kachera |url=https://www.insidelakemburonationalpark.com/lake-kachera-lake-mburo.html |access-date=17 June 2024 |website=Inside Lake Mburo National Park |language=en-US }}&lt;/ref&gt; Waxay kaloo ka mid tahay harooyinka ka tirsan harooyinka ku hareereysan Fiktooriya.&lt;ref name=&quot;:32&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:53&quot; /&gt;

== Goobta ==
Harada Kachera waxay ku taal [[Mbarara District|Degmada Mbarara]] ee qaybta Galbeed ee [[Uganda]]. Harada Kachera waxay ku taal iskudhafka coordinates-ka ee {{Coord|-0.595|31.115}}.&lt;ref name=&quot;OpenStreetMap&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lake Kachera |url=https://mbararatours.com/attractions/lake-kachera.html |access-date=17 June 2024 |website=Mbarara Tours |language=en-US |archive-date=17 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240617142344/https://mbararatours.com/attractions/lake-kachera.html |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Harada Kachera waxay ku taal dherer dhab ah oo ah {{Convert|1232|m|ft|abbr=off}} ka sarreeya heerka badda.&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt; Waxay u dhow dahay [[Lake Mburo National Park|Beerta Qaranka ee Harada Mburo]].&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf |title=THREE YEAR PRODUCTION SECTOR DEVELOPMENT PLAN |publisher=RAKAI DISTRICT LOCAL GOVERNMENT |location=Uganda |pages=6, 8, 14, 15 |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:42&quot;&gt;{{Cite book |last=Dismas |first=Mbabazi |url=https://core.ac.uk/download/pdf/78049050.pdf |title=Rapid assessment of the fish biodiversity of the Mburo-Nakivali wetland systems and Opeta-Bisina wetland systems, Uganda |date=1 January 2009 |publisher=Nature Uganda |location=Uganda |pages=76, 77, 80 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522131044/https://core.ac.uk/download/pdf/78049050.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Harada Kachera waa qayb ka mid ah nidaamka Harooyinka Koki kuwaas oo laga soo gooyay Harada Fiktooriya kordhinta dhiiqooyin baaxad leh awgeed, waxaanay sidoo kale tahay mid ka mid ah harooyinka ka tirsan harooyinka ku hareereysan Fiktooriya.&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:32&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:42&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:52&quot;&gt;{{Cite book |last1=Eric O. |first1=Odada |url=https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/7987/environment_development.pdf |title=Environment for Development: An Ecosystems Assessment of Lake Victoria Basin Environmental and Socio-economic Status, Trends and Human Vulnerabilities |last2=Daniel O. |first2=Olago |last3=Washington O. |first3=Ochola |date=2006 |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) and Pan African START Secretariat (PASS) |location=Kenya |pages=79, 83, 93, 98, 102, 104, 109, 110, 111 |access-date=10 July 2024 |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522131044/https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/7987/environment_development.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:62&quot;&gt;{{Cite web |date=5 January 2021 |title=Smelly water threatens livelihoods in lyantonde |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/smelly-water-threatens-livelihoods-in-lyantonde-1512590 |access-date=22 May 2024 |website=Monitor |language=en |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522162018/https://www.monitor.co.ug/uganda/lifestyle/reviews-profiles/smelly-water-threatens-livelihoods-in-lyantonde-1512590 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Harooyinka Koki waxay ka kooban yihiin Harada Kachera, [[Lake Mburo|Harada Mburo]], [[Lake Kijanebalola|Harada Kijanebalola]] iyo [[Lake Nakivali|Harada Nakivali]].&lt;ref name=&quot;:52&quot; /&gt;

== Juqraafiga iyo samaysanka ==
Ka dib [[1997–98 El Niño event|dhacadii El Niño ee 1997–98]], Harada Kacheera waxay lumisay inta badan biyaheeda oo u gudbay dhanka Harada Fiktooriya sababo la xiriira qulqul weyn oo biyo ah oo soo maray Harada Kijjanebarora, waxaanay heerkeedu hoos u dhacay 3 mitir.&lt;ref name=&quot;:32&quot;/&gt; Harada Kachera waxay sidoo kale lumisay jasiiraddeedii dul falan jirtay oo u ahaan jirtay gabbaad kalluunka.&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt; Xeebaha harada waxaa qariyay dhiiqooyin, duur iyo dhulal kaymo ah.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Braczkowski |first1=Aleksander |last2=Schenk |first2=Ralph |last3=Samarasinghe |first3=Dinal |last4=Biggs |first4=Duan |last5=Richardson |first5=Allie |last6=Swanson |first6=Nicholas |last7=Swanson |first7=Merlin |last8=Dheer |first8=Arjun |last9=Fattebert |first9=Julien |date=27 January 2022 |title=Leopard and spotted hyena densities in the Lake Mburo National Park, southwestern Uganda |journal=PeerJ |language=en |volume=10 |article-number=e12307 |doi=10.7717/peerj.12307 |doi-access=free |pmid=35127275 |pmc=8801179 |issn=2167-8359 }}&lt;/ref&gt;

Harada Kachera waa haro hoosaysa oo leh celcelis ahaan qoto dheer oo ah 5 mitir (16 feet) waxaanay sidoo kale ku fadhidaa aag dhan {{Convert|42|km2|sqmi|abbr=off}} iyo xariiq xeobeed oo dhererkiisu yahay 81 kiiloomitir.&lt;ref name=&quot;:04&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf |title=THREE YEAR PRODUCTION SECTOR DEVELOPMENT PLAN |publisher=RAKAI DISTRICT LOCAL GOVERNMENT |location=Uganda |pages=6, 8, 14, 15 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109045109/http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Waxay leedahay dhererka ugu badan oo ah {{Convert|20|km|mi|abbr=off}} iyo ballac ah {{Convert|3.5|km|mi|abbr=off}}.&lt;ref name=&quot;:43&quot;&gt;{{Cite book |last=Dismas |first=Mbabazi |url=https://core.ac.uk/download/pdf/78049050.pdf |title=Rapid assessment of the fish biodiversity of the Mburo-Nakivali wetland systems and Opeta-Bisina wetland systems, Uganda |date=1 January 2009 |publisher=Nature Uganda |location=Uganda |pages=76, 77, 80 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522131044/https://core.ac.uk/download/pdf/78049050.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Webiga Ruizi waxa uu ka soo qulqulaa degmada Bushenyi wuxuuna dhex maraa Harada Kachera iyo Harada Kijanebalola ka hor inta uusan gelin [[Lake Mburo|Harada Mburo]] uuna ku dhammaan Harada Fiktooriya.&lt;ref name=&quot;:32&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Habari |date=5 January 2023 |title=Attractions in Mbarara {{!}} Mbarara City Tour {{!}} Uganda Safaris Tours |url=https://www.habariugandatours.com/attractions-in-mbarara/ |access-date=22 May 2024 |website=www.habariugandatours.com |language=en-US |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522131044/https://www.habariugandatours.com/attractions-in-mbarara/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Waxa uu biyaheeda ugu shubaa dhanka Harada Fiktooriya isagoo maraya [[Kagera River|Webiga Kagera]] oo ah webiga kaliya ee harada ka baxa.&lt;ref name=&quot;:43&quot; /&gt;

[[River Rwizi|Webiga Rwizi]] sidoo kale waxa uu biyihiisa ku shubaa Harada Fiktooriya isagoo sii maraya Harada Kachera oo ah nidaamka bullaacadaha ee Harada Fiktooriya.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=12 September 2021 |title=River Rwizi on the verge of drying up |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/oped/letters/river-rwizi-on-the-verge-of-drying-up-3547386 |access-date=22 May 2024 |website=Monitor |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 July 2020 |title=Conservationists walk 330 kilometres to save River Rwizi |url=https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/conservationists-walk-330-kilometres-to-save-river-rwizi-1879882 |access-date=22 May 2024 |website=Monitor |language=en |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522162023/https://www.monitor.co.ug/uganda/news/national/conservationists-walk-330-kilometres-to-save-river-rwizi-1879882 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mbarara: A city choking on plastic waste |url=https://www.newvision.co.ug/articledetails/NV_160763 |access-date=22 May 2024 |website=New Vision |language=en }}&lt;/ref&gt;

== Deegaanka ==
Harada Kachera waxay leedahay noocyo kala duwan oo shimbiro, kalluun, dhir iyo xayawaan ah.&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf |title=THREE YEAR PRODUCTION SECTOR DEVELOPMENT PLAN |publisher=RAKAI DISTRICT LOCAL GOVERNMENT |location=Uganda |pages=6, 8, 14, 15 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109045109/http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Noocyada kalluunka ===
Harada Kachera waxay leedahay noocyo kala duwan oo kalluun ah oo ay ka mid yihiin; tallabiyaal (Nile tilapia), ''[[Oreochromis esculentus]]'', (oo maxalli ahaan loo yaqaan engege), iyo noocyada kala ah ''[[Astatoreochromis]]'', ''[[Astatotilapia]]'', ''[[Clarias]]'', ''[[Haragachromis]]'', iyo ''[[Protopterus]]''.&lt;ref name=&quot;:23&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:02&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Cite book |last=Dismas |first=Mbabazi |url=https://core.ac.uk/download/pdf/78049050.pdf |title=Rapid assessment of the fish biodiversity of the Mburo-Nakivali wetland systems and Opeta-Bisina wetland systems, Uganda |date=1 January 2009 |publisher=Nature Uganda |location=Uganda |pages=76, 77, 80 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522131044/https://core.ac.uk/download/pdf/78049050.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Harada Kachera waxay leedahay kalluun u dhashay deegaanka oo aan ahayn [[cichlid fish|nooca cichlid]] kuwaas oo ay ka mid yihiin; ''[[Clarias gariepinus]]'', ''[[Clarias liocephalus]]'', iyo ''[[Protopterus aethiopicus]]''.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Cite book |last1=Eric O. |first1=Odada |url=https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/7987/environment_development.pdf |title=Environment for Development: An Ecosystems Assessment of Lake Victoria Basin Environmental and Socio-economic Status, Trends and Human Vulnerabilities |last2=Daniel O. |first2=Olago |last3=Washington O. |first3=Ochola |date=2006 |publisher=United Nations Environment Programme (UNEP) and Pan African START Secretariat (PASS) |location=Kenya |pages=79, 83, 93, 98, 102, 104, 109, 110, 111 |access-date=10 July 2024 |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522131044/https://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/7987/environment_development.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

=== Noocyada dhirta ===
Dhirta ku taal xariiq xeobeedka Harada Kachera waxay leedahay ''[[Cyperus papyrus]]'', ''[[Cyperus esculentus]]'', ''[[Phragmites mauritianus]]'', xoogaa kaymo ah, iyo beeraha mooska.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:62&quot;/&gt;

==== Noocyada ajgaha (algae) ====
Harada Kachera waxay leedahay wadar ahaan 47 taxa oo ay ku jiraan; [[Cyanophyta]] (17), [[Chlorophyta]] (19), [[Bacillariophyta]] (5), [[Euglenophyta]] (3), [[Pyrrophyta]] (1), [[Chrysophyta]] (1), iyo [[Cryptophyta]] (1).&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

=== Noocyada xayawaanka ===

==== Zooplankton ====
Harada Kachera waxay leedahay 22 zooplankton taxa. Waxaa jira wakiilo ka tirsan [[Diplostraca]]; ''[[Ceriodaphnia cornuta]]'', ''[[Moina micrura]]'', ''[[Eucyclops]]'', ''[[Mesocyclops]]'', ''[[Toronaeus incisus]]'', iyo ''[[Toronaeus neglectus]]'', iyo [[Rotifera]], oo ay ku jiraan; ''[[Asplanchna]]'', ''[[Brachionus angularis]]'', ''[[Brachionus bidentatus]]'', ''[[Brachionus budapestinensis]]'', ''[[Brachionus quadridentatus]]'', ''[[Brachionus calyciflorus]]'', ''[[Brachionus falcatus]]'', ''[[Brachionus patulus]]'', ''[[Filinia longiseta]]'', ''[[Filinia opoliensis]]'', ''[[Hexarthra]]'', ''[[Keratella tropica]]'', ''[[Lecane bulla]]'', ''[[Polyarthra vulgaris]]'', ''[[Synchaeta pectinata]]'', iyo ''[[Trichocerca cylindrica]]''.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

==== Beribiyoodka ====
Harada Kachera waxay leedahay 8 nooc oo xayawaanka beribiyoodka ah kuwaas oo ay ka mid yihiin; ''[[Bufo gutturalis]]'' (guttural toad), ''[[Hyperolius acuticeps]]'' (sharp-nosed reed frog), ''[[Hyperolius kivuensis]] kivuensis'' (Kivu reed frog), ''[[Hyperolius viridiflavus]] bayoni'', iyo ''Hyperolius viridiflavus viridiflavus'' (common reed frog), ''[[Phrynobatrachus natalensis]]'' (Natal dwarf puddle frog), ''[[Ptychadena mascareniensis]]'' (Mascarene grassland frog), ''[[Ptychadena oxyrhynchus]]'' (Kaffirland grassland frog), ''[[Ptychadena porissisima]]'' (Ethiopia grassland frog), iyo ''[[Xenopus victorianus]]'' (Lake Victoria clawed frog).&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

==== Xamaaratada ====
Harada Kachera waxay leedahay 7 nooc oo xamaarato ah oo ay ka mid yihiin; ''[[Agama atricollis]]'' (common tree agama), ''Cocodylus niloticus'' ([[Nile crocodile|Yaxaska Niilka]]), ''[[Mabuya maculilabris]]'' (speckle-lipped skink), ''[[Mabuya striata]]'' (common striped skink), ''[[Naja melanoleuca]]'' (water cobra), ''[[Python sebae]]'' (rock python), iyo ''[[Varanus niloticus]]'' (Nile monitor).&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

==== Naasleyda ====
Harada Kachera waxay leedahay 5 nooc oo naasley ah oo ay ka mid yihiin; ''[[Atilax paludinosus]]'' (marsh mongoose), ''[[Hippopotamus amphibius]]'' (jeerta), ''[[Lophuromys sikapusi]]'' (common brush-furred bat), ''[[Lutra maculicollis]]'' (spot-necked otter), iyo ''[[Praomys jacksoni]]'' (Jackson's soft-furred rat).&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

== Dhaqaalaha iyo hawlaha aadanaha ==
Kalluumaysiga, ka shaqaynta kalluunka, dalxiiska, beeraha, xoolo-dhaqashada, iyo beerashada isku-dhafan ayaa ka mid ah hawlaha dhaqaale ee laga fuliyo agagaarka Harada Kachera.&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:06&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf |title=THREE YEAR PRODUCTION SECTOR DEVELOPMENT PLAN |publisher=RAKAI DISTRICT LOCAL GOVERNMENT |location=Uganda |pages=6, 8, 14, 15 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109045109/http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:44&quot;&gt;{{Cite book |last=Dismas |first=Mbabazi |url=https://core.ac.uk/download/pdf/78049050.pdf |title=Rapid assessment of the fish biodiversity of the Mburo-Nakivali wetland systems and Opeta-Bisina wetland systems, Uganda |date=1 January 2009 |publisher=Nature Uganda |location=Uganda |pages=76, 77, 80 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522131044/https://core.ac.uk/download/pdf/78049050.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |last=HULME |first=D. |url=https://hummedia.manchester.ac.uk/institutes/gdi/publications/workingpapers/archive/cc/cc_wp03.pdf |title=COMMUNITY CONSERVATION IN PRACTICE: A CASE STUDY OF LAKE MBURO NATIONAL PARK |date=1998 |publisher=Institute for Development Policy and Management, University of Manchester |isbn=1-900728915 |location=Crawford House, Precinct Centre, Oxford Road, MANCHESTER M13 9GH |pages=14, 30, 36 |language=en }}&lt;/ref&gt;

== Dhowrista ==
Maamulka degmada Rakai waxay u ololeeyaan kalluumaysi waara iyagoo siiya kalluumaysatada tilmaamo iyo samaynta xeerar iyo nidaamyo cusub sida xaddididda kalluumaysiga ee goobaha qaar ee laga soo dego, xiridda kuwa ka qaybqaata hawlaha kalluumaysiga sharci-darrada ah iyadoo loo marayo dhowrista biyaha iyo ilaalada dhulka iyo sidoo kale iskaashi lala yeesho hay'adaha dawladda Uganda iyo ururada bulshada kalluumaysatada (BMU).&lt;ref name=&quot;:12&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:05&quot;&gt;{{Cite book |url=http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf |title=THREE YEAR PRODUCTION SECTOR DEVELOPMENT PLAN |publisher=RAKAI DISTRICT LOCAL GOVERNMENT |location=Uganda |pages=6, 8, 14, 15 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109045109/http://www.umb.no/statisk/e-bok/document/Rakai_development_plan.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://archive.gazettes.africa/archive/ug/2010/ug-government-gazette-dated-2010-09-03-no-53.pdf |title=The Uganda Gazette |publisher=Uganda Printing and Publishing Corporation (UPPC) |year=2010 |series=53 |volume=CIII |location=Uganda |publication-date=3 September 2010 |pages=195, 196, 214 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=15 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615190216/https://archive.gazettes.africa/archive/ug/2010/ug-government-gazette-dated-2010-09-03-no-53.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://budget.finance.go.ug/sites/default/files/Indivisual%20LG%20Budgets/LG%20%20Annual%20Workplan_201314_Rakai.pdf |title=Local government Workplan for 2013/14, Vote: 549 Rakai District |date= |publisher=Ministry of Finance, Government of Uganda |year= |location=Uganda |pages=45, 46, 100 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522162019/https://budget.finance.go.ug/sites/default/files/Indivisual%20LG%20Budgets/LG%20%20Annual%20Workplan_201314_Rakai.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;

Laga soo bilaabo 2017 ilaa 2020, [[National Environment Management Authority of Uganda|Maamulka Maareynta Deegaanka Qaranka ee Uganda (NEMA)]] wuxuu dib u soo celiyay 200 oo hektar oo ka mid ah nidaamka deegaanka dhulka qoyan ee xeebta Harada Kachera ee xumaaday ee degmada Kiruhura iyada oo loo marayo calaamadaynta aagga dhowrsan, beeridda geedaha iyo ka saarista dhismayaasha sharciga darrada ah ee aaggaas, iyo wacyigelinta bulshada ee ku saabsan maareynta nidaamka deegaanka.&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.nema.go.ug/sites/default/files/NEMA%20Annual%20Report%20FY%202018-19_0.pdf |title=ANNUALCORPORATE REPORT FOR 2018/19 |date=2019 |publisher=National Environment Management Authority (NEMA) |location=Uganda |publication-date=2019 |pages=17, 18, 44 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=22 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522162020/https://www.nema.go.ug/sites/default/files/NEMA%20Annual%20Report%20FY%202018-19_0.pdf |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.mwe.go.ug/sites/default/files/library/SPR%20FINAL%20BOOK%202019.pdf |title=Water and Environment Sector Performance Report 2019 |publisher=Ministry of Water and Environment, Government of Uganda |year=2019 |location=Uganda |pages=122, 152, 153 |language=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book |url=https://www.globalwaters.org/sites/default/files/spr-20-final-combined.pdf |title=Water and Environment Sector Performance Report 2020 |publisher=Ministry of Water and Environment, Government of Uganda |year=2020 |location=Uganda |page=196 |language=en |access-date=10 July 2024 |archive-date=19 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230819221145/https://www.globalwaters.org/sites/default/files/spr-20-final-combined.pdf |url-status=usurped }}&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>fpfwrpm22q4hg6ui8suts7rflh2bdi9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Chahafi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48293</id>
    <revision>
      <id>300194</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1181" sha1="5p38pcsommry5fcataojvpp8qk7y6wg" xml:space="preserve">'''Harada Chahafi''' waa haro foolkaano (crater lake) oo ku taal [[Kisoro District|Degmada Kisoro]] ee koonfur-galbeed Uganda.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Visit Lake Chahafi |url=https://www.insidemgahinganationalpark.com/visit-lake-chahafi.html |access-date=2024-06-06 |website=Inside Mgahinga National Park }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2018-04-06 |title=Lake Chahafi - Nearby Places to Visit {{!}} Mgahinga National Park |url=https://www.mgahinganationalpark.com/places/lake-chahafi.html |access-date=2024-06-06 }}&lt;/ref&gt;

Haradu waxay Uganda u soo xero gelisaa dakhli lacagaha qalaad ah iyadoo loo marayo dalxiiska, taas oo gacan ka geysata horumarka dhaqaalaha. Haradu waxay ku taal gobol loogu yeero &quot;Iswisarland-ka Uganda&quot; marka loo eego dabeecaddeeda oo ay ku hareereysan yihiin silsiladaha buuraleyda ee [[Rwenzori Mountains|Rwenzori]] iyadoo leh [[Mediterranean climate|cimilada badda dhexe]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Visit Lake Chahafi |url=https://www.insidemgahinganationalpark.com/visit-lake-chahafi.html |access-date=2024-06-06 |website=Inside Mgahinga National Park }}&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

{{coord|1|20|46|S|29|46|23|E|display=title|region:UG_type:waterbody}}</text>
      <sha1>5p38pcsommry5fcataojvpp8qk7y6wg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Bujuku</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48294</id>
    <revision>
      <id>300195</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:18:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2088" sha1="cvwo01844l0j4j53wv62jvcwlucx6fs" xml:space="preserve">[[File:Ruwenzori Lake Bujuku 2.jpg|alt=Lake Bujuku|thumb|Harada Bujuku]]
[[File:Mount Speke Lake Bujuku.jpg|thumb|Buurta Speke Harada Bujuku]]
'''Harada Bujuku''' waa haro foolkaano oo ku taal [[Rwenzori Mountains|Buuraleyda Rwenzori]], [[Kasese District|Degmada Kasese]], galbeedka [[Uganda]].&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2023-02-22 |title=Lake Bujuku {{!}} Rwenzori Expeditions |url=https://www.rwenzoriexpeditions.com/things-to-do/lake-bujuku/ |access-date=2024-06-03 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Waa goob dalxiis.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Tours |first=Bujuku Eco |title=Lake Bujuku {{!}} Gorilla trekking, Wildlife safaris, Rwenzori mountains climbing, Chimpanzee tracking, Uganda safaris Bujuku Eco Tours |url=https://bujukuecotours.com/destination/lake-bujuku/ |access-date=2024-06-03 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |date=2021-12-21 |title=Lake Bujuku - Places to Visit - Rwenzori National Park |url=https://www.rwenzorinationalpark.com/places/lake-bujuku/ |access-date=2024-06-03 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Jidka lugta lagu maro ee aada Harada Bujuku wuxuu qaadanayaa ugu yaraan 3 maalmood.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Haradu waxay dhererkeedu yahay {{convert|1.37|km}} waxayna ku taal dherer ah {{convert|3963|m}} ka sarreeya heerka badda, madaxa dooxada Bujuku.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Lake Bujuku, Bujuku Lake on Mountain Rwenzori National Park |url=https://www.insiderwenzorimountainsnationalpark.com/lake-bujuku.html |access-date=2024-06-03 |website=Inside Rwenzori Mountains National Park |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Makanga |first=Samuel |date=2023-08-03 |title=The Lakes of Mount Rwenzori National Park |url=https://www.mountainrwenzorinationalparkuganda.com/attractions/lakes/ |access-date=2024-06-03 |website=Rwenzori Mountains National Park |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ruwenzori Lake Bujuku 1.jpg|alt=Lake Bujuku Flora and Fauna|thumb|Dhirta iyo Xayawaanka Harada Bujuku]]

== Eeg sidoo kale ==
* [[Harada Chahafi]]
* [[Harada Edward]]
* [[Harada Kamunzuku]]

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

{{coord|0.3767|29.8934|format=dms|type:waterbody_region:UG|display=title}}</text>
      <sha1>cvwo01844l0j4j53wv62jvcwlucx6fs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Bunyonyi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48295</id>
    <revision>
      <id>300196</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:22:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12379" sha1="3lksb12wfc8eeojrjxqkv3at2433jb6" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Harada Bunyonyi
| image = Lake Bunyonyi (8146148093).jpg
| caption = 
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
|pushpin_map=Uganda
| location = Koonfur-galbeed [[Uganda]]
| coords ={{coord|1|17|S|29|55|E|region:UG_type:waterbody|display=inline,title}}
| type = [[fresh water|biyo macaan]]
| inflow = 
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = [[Uganda]]
| length = {{convert|25|km|abbr=on}}
| width = {{convert|7|km|abbr=on}}
| area = {{convert|46|km2|abbr=on}}{{sfn|UNEMA|2009|p=94}}
| depth = {{convert|39|m|abbr=on}}{{sfn|UNEMA|2009|p=94}}
| max-depth = {{cvt|40|m|ft}}&lt;ref name=Green2009/&gt;&lt;ref name=Denny1972/&gt;&lt;ref name=Tibihika2016/&gt;{{sfn|Visser|1962|p=81}} (mararka qaar waxaa lagu sheegaa inay aad uga qotodheer tahay, eeg qoraalka)
| volume = 
| residence_time = 
| shore = {{convert|186|km|abbr=on}}{{sfn|UNEMA|2009|p=94}}
| elevation = {{convert|1,962|m|abbr=on}}
| islands = 
| cities = 
}}
[[File:Rivers of South West Uganda.png|thumb|Webiyada iyo harooyinka koonfur-galbeed Uganda. Bunyonyi waa harada ugu weyn harooyinka ku yaal caarada fog ee koonfur-galbeed Uganda, oo si toos ah uga soo horjeedda (khariidaddan) [[Lake Burera|Harada Burera]] ee Rwanda oo cabir ahaan la mid ah.]]

'''Harada Bunyonyi''' (&quot;Goobtii shimbiraha yaryar ee badan&quot;) waxay ku taal koonfur-galbeed [[Uganda]] inta u dhaxaysa [[Kisoro]] iyo [[Kabale]],&lt;ref name=&quot;denny73a&quot;&gt;{{Cite journal|last=Denny|first=Patrick|date=April 1973|title=Lakes of south-western Uganda: II. Vegetation studies on Lake Bunyonyi|journal=Freshwater Biology|volume=3|issue=2|pages=123–135|doi=10.1111/j.1365-2427.1973.tb00067.x|issn=0046-5070}}&lt;/ref&gt; meel u dhow xadka [[Rwanda]]. Haradu waxay u dhexaysay sannadihii 2004 ilaa 2009 lacagta [[Ugandan shilling|Shilinka Uganda]] ee warqadda {{shilingi|5,000}} iyadoo ku qoran magaca &quot;Harada Bunyonyi iyo qotomaheeda&quot;.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.banknote.ws/COLLECTION/countries/AFR/UGA/UGA0044.htm|title=5.000 Shillings banknote of Uganda|website=banknote.ws|language=en|access-date=2019-09-13}}&lt;/ref&gt; &quot;Suugaanta&quot; sayniska badankeedu waxay xustaa qoto-dheereynta ugu badan oo ah {{cvt|40|m|ft}},&lt;ref name=Green2009/&gt;&lt;ref name=Denny1972&gt;{{cite journal | author=Denny, Patrick | year=1972 | title=The significance of a pygnocline in tropical lakes | journal=The African Journal of Tropical Hydrobiology and Fisheries | volume=2 | issue=2 | pages=85–89 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=Tibihika2016&gt;{{cite journal | author1=Tibihika, P.D.M. | author2=W. Okello | author3=A. Barekye | author4=D. Mbabazi | author5=J. Omony | author6=V. Kiggundu | year=2016 | title=Status of Kigezi minor Lakes: A limnological survey in the Lakes of Kisoro, Kabale and Rukungiri Districts | journal=International Journal of Water Resources | volume=8 | issue=5 | pages=60–73 }}&lt;/ref&gt;{{sfn|Visser|1962|p=81}} laakiin hagayaasha dalxiiska iyo dadka deegaanka qaarkood waxay ku adkaystaan inay aad uga qotodheer tahay, qiyaastii {{cvt|900|m|ft}}, taas oo ka dhigi lahayd [[List of lakes by depth|harada labaad ee ugu qotoda dheer]] Afrika.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.bunyonyi.org/|title=Lake Bunyonyi Islands Guide, Where To Stay, Getting There, Activities Attractions|website=Lake Bunyonyi|language=en-US|access-date=2019-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lakebunyonyiuganda.com/|title=LAKE BUNYONYI UGANDA|website=Lake Bunyonyi Uganda|language=en|access-date=2019-05-09}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.monitor.co.ug/News/National/Africa-s-second-deepest-lake--Bunyonyi-decreases-by-two-metres/688334-3918038-bvvyj2z/index.html|title=Africa's second deepest lake, Bunyonyi decreases by two metres|website=Daily Monitor|language=en|access-date=2019-05-09}}&lt;/ref&gt;

Magaalooyinka ku yaal xeebteeda waxaa ka mid ah [[Kyevu]] iyo [[Muko, Uganda|Muko]], halka 29-keeda jasiiradood ay ka mid yihiin Jasiiradda Ciqaabta (Punishment Island) iyo Jasiiradda Bushara.

== Juqraafiga ==
[[File:Market day in Uganda.jpg|thumb|left|Maalinta suuqyada ee agagaarka harada Bunyonyi]]
Harada Bunyonyi waa jidh biyo ah oo ku yaal [[Kabale District|Degmada Kabale]] qiyaastiina {{convert|7|km|mi}} dhanka galbeed ka xigta magaalada Kabale.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Maclean, Ilya.|title=Social and economic use of wetland resources : a case study from Lake Bunyonyi, Uganda|date=2003|publisher=Centre for Social and Economic Research on the Global Environment|oclc=1064481271}}&lt;/ref&gt; Waa tan ugu weyn uguna sarreysa saddexda haro ee yaryar (kuwa kale waa [[Lake Mutanda|Harada Mutanda]] iyo [[Lake Mulehe|Harada Mulehe]]) ee ku yaal dhulka sare ee Kigezi kuwaas oo qayb ka ah dooxada [[Nile|Niilka]].&lt;ref name=Green2009&gt;{{cite book| author1=Green, J. | year=2009 | chapter=Nilotic Lakes of the Western Rift | pages=263–286 | editor=H.J. Dumont | title=The Nile | series=Monographiae Biologicae | volume=89 | publisher=Springer Science + Business Media B.V | isbn=978-1-4020-9725-6 }}&lt;/ref&gt;

Haradu waxay samaysantay qiyaastii 18,000 oo sano ka hor ka dib markii qarax foolkaano uu xannibay dooxada buuraleyda Rukiga oo u dhow tuulada maanta ee Muko oo ku taal caarada waqooyi-galbeed ee harada.&lt;ref name=&quot;denny72a&quot;&gt;{{Cite journal| doi = 10.1111/j.1365-2427.1972.tb00367.x| issn = 0046-5070| volume = 2| issue = 2| pages = 143–158| last = Denny| first = Patrick| title = Lakes of south-western Uganda: I. Physical and chemical studies on Lake Bunyonyi| journal = Freshwater Biology| access-date = 2023-01-17| date = 1972| url = https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-2427.1972.tb00367.x| url-access = subscription}}&lt;/ref&gt; Meesha ay haradu hadda ka dhiqi weydo waa il biyo oo yar oo iyaduna ku taal Muko oo ku qulqusha dhiiqada Ruvuma (tani waxay iyaduna ku qulqushaa webiga Ruhezaminda ee ku dhammaada Harada Mutanda). Haradu waxay dhererkeedu yahay qiyaastii 22 km halka ballaceeda meesha ugu ballaaran uu yahay 6 km, waxayna ku taal dherer dhab ah oo ah 1973 m.&lt;ref name=Green2009/&gt; Waxaa ku hareereysan buuro gaaraya dherer dhab ah oo ah 600 m ka sarreeya harada.&lt;ref name=&quot;denny72a&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book| publisher = Blackwell Scientific Publications| pages = 180–181| editor-first1 = H.|editor-last1= Luther |editor-first2=J.|editor-last2=Rzóska| last = Denny| first = Patrick| title = Project Aqua, I.B.P. Handbook No. 21| date=1971|chapter = The Kigezi Lakes, Uganda| location = Oxford}}&lt;/ref&gt;

== Jasiiradaha ugu muhiimsan ==
=== Akampene (Jasiiradda Ciqaabta) ===
[[File:Punishment Island.jpg|thumb|Jasiiradda Ciqaabta ee ku taal Harada Bunyonyi]]

Bakiga waxay ahaan jireen kuwo gabdhaha uurka qaada iyagoon la guursan uga taga jasiiraddan yar - si ay ugu dhimato gaajo ama inta ay isku deyeyso inay u dabaalato dhanka dhulka weyn (xirfadaha dabaasha waxay ahaayeen kuwo naadir ah).&lt;ref name=Atuhaire&gt;{{cite news | date=24 April 2017 | title=Uganda's Punishment Island: 'I was left to die on an island for getting pregnant' | url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-39576510 | work=BBC | access-date=24 April 2017}}&lt;/ref&gt; Tani waxay ahayd si looga cabsiiyo inta kale, si loo tuso inaanay samayn wax la mid ah. Nin aan haysan lo' uu ku bixiyo yaradkii guurka ayaa aadi kara jasiiradda si uu u kaxaysto gabadha.&lt;ref name=Atuhaire /&gt; Dhaqankan waa laga tagay qeybtii hore ee qarnigii 20-aad.&lt;ref name=Atuhaire /&gt;

[[File:Lake Bunyonyi camp (8218595593).jpg|thumb|Xero ku taal xeebta Harada Bunyonyi]]

=== Bwama iyo Njuyeera (Jasiiradda Sharp) ===
Sannadkii 1921, adeegayaal diimeed oo Ingiriis ah oo la oron jiray [[Leonard Sharp (doctor)|Leonard Sharp]] ayaa yimid qaybtan Uganda, sannadkii 1931-na wuxuu xarun daawaynta jadafka (leprosy) ka aasaasay jasiiraddii markaas marnayd ee Bwama.&lt;ref&gt;Not a gap year but a lifetime. Katherine Makower. 2008. Apologia Publications, Eastbourne, UK.&lt;/ref&gt; Kaniisad, deegaannadii bukaanada (tuulooyin tusaale ah), iyo xarun caafimaad ayaa la dhisay, halka Sharp uu degay Jasiiradda Njuyeera (malaha la dhaho &quot;guri yar oo cad&quot; ka dib markii gurigiisa cad ee yar uu u dhowaaday gurigii aabihii ee ku yaallay [[Shanklin]], hadda ah The White House Hotel). Sababta gumeysiga jadafka waxay ahayd &quot;kala gooni yeelid ikhtiyaari ah&quot;, halka bixinta bulsho faraxsan oo lagu noolaado ay soo jiidanayso dadka la dhibaataysan jadafka, sidaasna looga saarayo bulshooyinka halkas oo ay laga yaabo inay dad kale qaadsiiyaan.&lt;ref&gt;Island of miracles. Leonard Sharp. 2nd Ed. Battley Brothers Limited, Queensgate Press, Clapham Park, SW4&lt;/ref&gt;

== Deegaanka ==
Marka laga reebo shimbiraha biyaha, noocyo yar oo xayawaanka biyaha ah ayaa si dabiici ah ugu dhex jira haradan dhulka sare ee go'doonsan. Biyoheedu waa kuwo aad u [[Lake stratification|lakabaysan]] iyadoo xadka ogsajiinta uu ku yaal qoto-dheer qiyaastii {{cvt|7|m|ft}}.&lt;ref name=Green2009/&gt;

Xayawaanka dhabarta leh ee u dhashay deegaanka waxaa ka mid ah [[De Witte's clawed frog]], [[Lake Victoria clawed frog]] (nooca &quot;''bunyoniensis''&quot;), [[African clawless otter]] iyo [[spotted-necked otter]], laakiin rahimka hore oo kaliya ayaa weli ku badan harada.&lt;ref name=Green2009/&gt; Afar nooc oo [[Endemism|gaar u ah]] harada oo ah aargoosatada ''[[Caridina]]'' ayaa laga helaa harada;&lt;ref&gt;{{cite journal | author1=Richard, J. | author2=P.F. Clark | year=2005 | title=Caridina nilotica (P. Roux, 1833) (Crustacea: Decapoda: Caridea: Atyidae) from East Africa, with descriptions of four new species | journal=Proceedings of the Biological Society of Washington | volume=118 | issue=4 | pages=706–730 | doi=10.2988/0006-324X(2005)118[706:CNPRCD]2.0.CO;2 | s2cid=85970173 }}&lt;/ref&gt; waxaa jira tilmaamo muujinaya inay sidoo ama ka dhici karaan [[Lake Mutanda|Harada Mutanda]].&lt;ref name=Green2009/&gt; Markii hore, ma jirin wax kalluun ah ama carsaanyada webiga ah harada dhexdeeda, laakiin silkooraha ''[[Clarias]] liocephalus'', tallabiyada (Nile tilapia), Singida tilapia, haplochromine cichlids oo asal ahaan ka yimid [[Lake Victoria|Harada Fiktooriya]] iyo aargoosatada cas ee dhiiqada ayaa la [[Introduced species|keenay]].&lt;ref name=Green2009/&gt;

Dhirta biyaha ayaa meelaha qaar ku badan waxaana ka mid ah noocyada sida [[Cyperus papyrus|bambada]], [[swamp sawgrass]] (nooca hoose ee ''jamaicense'') iyo [[Nymphaea caerulea|ubaxa buluugga ah]].&lt;ref name=Green2009/&gt;
[[File:Pied kingfisher (Ceryle robots) - Lake Bunyonyi 11.jpg|thumb|300x300px|Pied kingfisher (Ceryle robots) - Harada Bunyonyi |center]]

== Dalxiiska ==
Harada Bunyonyi waxay caan ku tahay buuraheeda cagaaran ee qotoma ee ay ku dhex nool yihiin in ka badan 200 oo nooc oo shimbiraha ah. Goobtu waxay isku dhex daraysaa farshaxanka shimbiraha biyaha iyo qaar ka mid ah shimbiraha guura. Tani waxay ka dhigeysaa mid ku habboon dadka jecel shimbiraha. Quusidda dhiiqada Nyombi waxay muujineysaa noocyo kala duwan oo shimbiraha ah. Marka laga reebo [[birdwatching|daawashada shimbiraha]], goobtu waxay sidoo kale soo bandhigaysaa fursado kale. Kuwaas waxaa ka mid ah ciyaaraha sida dabaasha iyo sidoo kale dhexmarista doonta iyo raacidda. Deegaanka waxaa sidoo kale lagu gartaa lugeyn kala duwan iyo socodka dabeecadda, kuwaas oo dhamaantood bixiya wax ka badan dabeecadda iyo raaxada. Dareen dhaqameed dhaqameed ayaa sidoo kale laga dareemayaa inta lagu guda jiro socodka bulshada, maadaama qofku uu istaagi karo [https://ugandatourismcenter.com/place/cultural-museum-of-the-bakiga/ Matxafka Dhaqanka ee Bakiga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208174858/https://ugandatourismcenter.com/place/cultural-museum-of-the-bakiga/ |date=2022-12-08 }} iyo sidoo kale goobaha tumaalada. Wixii tacabur dhaqameed oo kale ah, qofku wuxuu booqan karaa tuulada [[Bufuka]] si uu u arko khibradaha [[Batwa]] iyo [[Bakiga]].

== Tixraacyo ==
{{reflist}}

== Ilaha ==
{{refbegin|33em}}
* {{citation |title=Uganda: Atlas of our Changing Environment |date=2009 |publisher=Uganda National Environment Management Authority |last1=UNEMA |page=94 |url=https://na.unep.net/atlas/uganda/downloads/uganda-atlas-2009.pdf }}
* {{citation |first1=S.A. |last1=Visser |date=1962 |title=Chemical Investigations into a System of Lakes, Rivers and Swamps in S.W. Kigezi, Uganda |journal=East African Agricultural and Forestry Journal |volume=28 |issue=2 |pages=81–86 |doi=10.1080/00128325.1962.11661848 }}
{{refend}}

== Xiriirinta dibadda==
{{Commons category}}
* https://www.youtube.com/watch?v=459-IrnCR5Y - muuqaal qurux badan oo ku saabsan harada Bunyonyi
* http://www.bunyonyi.org - Hagaha Harada Bunyonyi</text>
      <sha1>3lksb12wfc8eeojrjxqkv3at2433jb6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Bisina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48296</id>
    <revision>
      <id>300198</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:25:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13044" sha1="bvaz7w0tlgb58sifpmyobiclpgomsuv" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harada Bisina
| image              = Kyoga Lake Complex OSM.jpg
| alt                = 
| caption            = Nidaamka Harada Kyoga oo ay la socoto Bisina (midig)
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
| pushpin_map        = Uganda
| location           = 
| coords             = {{coord|1|36|28|N|33|57|43|E|region:UG_type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = 
| inflow             = Dhulka dhiiqada ah ee Webiga Apedura iyo durdurrada xilliyeedka ah ee ka yimaada aagga biyo-qabatinada ee ku xeeran&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;
| outflow            = Waxay u qulqushaa dhanka galbeed batalaqyada iyo marinnada ku wajahan Harada Kyoga&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |pages=44–45}}&lt;/ref&gt;
| catchment          = 
| basin_countries    = [[Uganda]]
| agency             = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent lakes --&gt;
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent lakes --&gt;
| length             = {{convert|32|km|mi}}&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |page=68}}&lt;/ref&gt;
| width              = {{convert|6|km|mi}}&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt;
| area               = 
| depth              = 
| max-depth          = {{convert|5.0|m}} (lagu diiwangeliyey goobaha muunadda, 2008–2009)&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot;&gt;{{cite journal |last=Gidudu |first=Brian |last2=Copeland |first2=R. S. |last3=Wanda |first3=F. |last4=Ochaya |first4=H. |last5=Cuda |first5=J. P. |last6=Overholt |first6=W. A. |title=Distribution, interspecific associations and abundance of aquatic plants in Lake Bisina, Uganda |journal=Journal of Aquatic Plant Management |volume=49 |year=2011 |pages=19–27 |url=https://apms.org/wp-content/uploads/japm-49-01-009.pdf |access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|1,050|m}} ka sarreeya heerka badda&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| cities             = Mbale
| reference          = 
| extra              = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = Lake Bisina Wetland System
 | designation1_date = 15 September 2006
 | designation1_number = 1633&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lake Bisina Wetland System|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1633|access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
| other_name         = Lake Salisbury, Lake Bisinia
}}
'''Harada Bisina''', oo sidoo kale loo yaqaano '''Harada Salisbury''' iyo '''Harada Bisinia''', waa haro biyo macaan leh oo ku taal bariga [[Uganda]]. Waa haro ku xiran [[Lake Kyoga|Harada Kyoga]], oo ay u qulqusho, labadooduna ilaa xaddi go'an waxay si toos ah isugu xiran yihiin batalaqyada [[Cyperus papyrus|bambada]].&lt;ref name=Green2009&gt;{{cite book| author=Green, J. | year=2009 | chapter=The Kyoga Catchment | pages=205–214 | editor=H.J. Dumont | title=The Nile | series=Monographiae Biologicae | volume=89 | publisher=Springer Science + Business Media B.V | isbn=978-1-4020-9725-6 }}&lt;/ref&gt; Inta lagu jiro xilliga roobka ee biyuhu sarraysaan, Harada Bisina qotodeedu waxay gaari kartaa ilaa {{cvt|6|m}} waxayna badanaa si toos ah ula xirantaa [[Lake Opeta|Harada Opeta]] oo ka yar, laakiin xilliga abaarta labadoodu si cad ayay u kala baxaan.&lt;ref name=Mbabazi2009&gt;{{cite book | author= Mbabazi, D. | year=2009 | chapter=Rapid assessment of the fish biodiversity of the Mburo-Nakivali wetland systems and Opeta-Bisina wetland systems, Uganda | pages=75–84 | editor1=M.O. Opige | editor2=A. Byaruhanga | title=Ecological baseline surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali wetlands systems | publisher=Kampala, Uganda, Nature Uganda }}&lt;/ref&gt;

==Ilaalinta iyo deegaanka==
Harada Bisina waa mid ka mid ah 33-da goobood ee [[Important Bird Area|Aagga Shimbiraha Muhiimka ah]] ee Uganda, tan iyo 2006-diina waxay ahayd dhul qoyan oo muhiimad caalami ah leh oo ku qoran heshiiska [[Ramsar Convention|Ramsar]].&lt;ref name=&quot;Ramsar 12&quot;&gt;{{cite web|last=Ramsar Convention on Wetlands |title=The Annotated Ramsar List: Uganda |url=http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |accessdate=28 June 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130107023855/http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |archivedate= 7 January 2013 }}&lt;/ref&gt;

Haradu waxay muhiim u tahay kalluunka, gaar ahaan dhowr nooc oo khatar ku jira oo ah kuyuunka [[haplochromine]] sida ''[[Haplochromis orthostoma]]'',&lt;ref&gt;{{FishBase| genus=Haplochromis | species=orthostoma | month=September | year=2019 }}&lt;/ref&gt; ''[[Haplochromis argenteus|H. argenteus]]'' (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), ''[[Haplochromis latifasciatus|H. latifasciatus]]'', ''[[Haplochromis lividus|H. lividus]]'', ''[[Haplochromis martini|H. martini]]'' (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), ''[[Haplochromis maxillaris|H. maxillaris]]'', ''[[Haplochromis nubilus|H. nubilus]]'', ''[[Haplochromis parvidens|H. parvidens]]'', ''[[Haplochromis phytophagus|H. phytophagus]]'' iyo dhowr nooc oo [[undescribed species|aan weli la sharxin]].&lt;ref name=Wanda2011&gt;{{cite journal | author1=Wanda, F. | author2=B. Gidudu | author3=S. Wandera | author4=R.S. Copeland | author5=J.P. Cuda | author6=W.A. Overholt | year=2011 | title=Herbivory of Hydrilla verticillata by Cichlid Fish in Lake Bisina, Uganda | journal=Journal of East African Natural History | volume=100 | issue=1&amp;2 | pages=113–121 }}&lt;/ref&gt; Inkastoo [[Nile perch|Kalluunka Nile perch]] lagu [[Introduced species|soo kordhiyey]] Harada Bisina horaantii 1970-aadkii, cilmi-baaristii ugu dambeysay ma aysan helin noocan, kaas oo lala xiriiriyey dabar-goynta kuyuunno badan oo haplochromine ah meelo kale.&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt; Dhowr nooc oo tallabiya (tilapia) ah ayaa sidoo kale la keenay Harada Bisina kuwaas oo weli jooga, oo ay la socdaan noocyada u dhashay deegaanka ee [[Oreochromis esculentus|Singida]] iyo tallabiyada Fiktooriya.&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt;&lt;ref name=Wanda2011/&gt; Kalluunka kale ee aadka u baahsan ee laga helo Harada Bisina waxaa ka mid ah silkooraha neefsada (marbled lungfish), iyo noocyo kala duwan oo silkoorayaal ah (catfish), [[Alestidae|tetras-ka Afrika]] iyo [[Mormyridae|kalluunka maroodiga ah]].&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt;
[[File:Lake Bisinia along Soroti Mbale Highway.jpg|alt=Lake Bisinia along Soroti Mbale Highway,|thumb|'''Harada Bisinia oo ku dhow Waddada Weyn ee Soroti Mbale''']]

Cilmi-baarista dhirta biyaha ee Harada Bisina waxay diiwangelisay 15 nooc oo dhirta biyaha ah oo xididdada leh iyo waliba ''Chara'' spp. (nooc ka mid ah algae-ga cagaaran ee unugyada badan).&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt; Isla daraasaddan waxay khariidataysay hababka dhirta biyaha ee harada oo dhan waxayna sheegtay bulshooyinka dhirta ee la xiriira qoto-dheerida iyo caddaan-ka biyaha.&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt;

Dhulka qoyan ee Harada Bisina wuxuu masruufaa shimbiraha gaarka u ah dhulka qoyan. Baaritaannada NatureUganda waxay xuseen waxqabadka taranka iyo muhiimadda ilaalinta ee batalaqyada [[Cyperus papyrus|bambada]] iyo deegaannada dhulka qoyan ee xilliyada qaarkood aadka u daata ee ku yaal biyo-qabatinka Bisina.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt; Warbixin baaris oo u gaar ah waxay diiwangelisay shimbirta [[Fox's weaver|Fox's Weaver]] (''Ploceus spekeoides'') inay tahay nooc deegaankiisu aad u xaddidan yahay oo ku xiran dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata ee waqooyi-bariga Uganda, oo ay ku jiraan biyo-qabatinka iyo hareeraha Harada Bisina.&lt;ref name=&quot;FoxWeaver2019&quot;&gt;{{cite report |title=Fox’s Weaver Survey Report (2019) |publisher=NatureUganda |year=2019 |url=https://natureuganda.org/wp-content/uploads/2023/06/Foxs-Weaver-Survey-Report-2019.pdf
 |access-date=2025-12-18 |page=2}}&lt;/ref&gt;

Warbixinta rasmiga ah ee NatureUganda waxay muujineysaa in culaysyada ka dhasha beerashada, daaqsinka, beddelka dhulka qoyan iyo wasakhda carrada ay yihiin khataraha ugu waaweyn ee saameeya shaqada dhulka qoyan iyo kala-duwanaanshaha noolaha ee nidaamka dhulka qoyan ee Bisina–Opeta.&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt; Warbixinnada garoonka ee diiradda saaraya noocyada gaarka ah waxay sidoo kale farta ku fiiqayaan lumitaanka deegaanka iyo wax-ka-beddelka dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata inay tahay khatarta udub-dhexaadka u ah shimbiraha dhulka qoyan ee deegaankoodu xaddidan yahay ee laga helay biyo-qabatinka weyn ee Harada Bisina.&lt;ref name=&quot;FoxWeaver2019&quot; /&gt;

== Juqraafiga iyo biyaha ==
Harada Bisina waxay qiyaastii 15 km dhanka waqooyi ka xigta magaalada [[Kumi Town|Kumi]] qiyaastiina 20 km dhanka bariga ka xigta Soroti.&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt; Haradu waxay ku fadhidaa aag dhan qiyaastii 192 km2 waxayna ku taal meel qiyaastii 1,050 m ka sarreysa heerka badda.&lt;ref name=&quot;NU2009site&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |page=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt; Waxaa ku hareereysan batalaqa bambada iyo dhul ballaran oo daadadku saameeyaan oo ku xiran Webiga Apedura, kaas oo biyo ka soo qaada qaybo ka mid ah [[Karamoja]] kuna shuba nidaamka harada.&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt;

Haradu waa mid gacmeed ah. Baaritaannadii garoonka ee u dhaxeeyey Febraayo 2008 iyo Ogosto 2009, qotoda meelaha muunadda laga qaaday waxay u dhaxeysay 0.6 ilaa 5.0 m, iyadoo celcelisku ahaa 2.89 m.&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt;

== Heerka Ramsar iyo Aagga Shimbiraha Muhiimka ah ==
'''Nidaamka Dhulka Qoyan ee Harada Bisina''' waxaa loo aqoonsaday goob [[Ramsar Convention|Ramsar]] ah 15-kii September 2006. Goobtan [[Ramsar Convention|Ramsar]] waxay ku fadhidaa 54,229 ha waxaana loo diiwangeliyey degmooyinka [[Kumi District|Kumi]], [[Katakwi District|Katakwi]] iyo [[Soroti District|Soroti]].&lt;ref name=&quot;RamsarList2024&quot;&gt;{{cite report |title=The List of Wetlands of International Importance (Ramsar Sites) |publisher=Ramsar Convention Secretariat |date=2024-11-22 |url=https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf |access-date=2025-12-18 |page=50}}&lt;/ref&gt; Harada Bisina iyo guud ahaan aduunka qoyan ee Bisina–Opeta waxaa sidoo kale lagu sifeeyay Aagagga Shimbiraha Muhiimka ah ee shaqada ilaalinta deegaanka ee Uganda.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt;

== Dadka iyo hab-nololeedka ==
Bulshooyinka ku xeeran nidaamka Bisina–Opeta waxay ku tiirsan yihiin kheyraadka dhulka qoyan. Isticmaalka dadka deegaanka ee lagu diiwangeliyey shaqada aasaasiga ah waxaa ka mid ah kalluumeysiga, waraabinta xoolaha, iyo goosashada qalabka dhulka qoyan, iyadoo ay weheliso ballaarinta deegaanka iyo beerashada ee aagga hareeraha dhulka qoyan.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt; Warbixinnada aasaasiga ah waxay sidoo kale xiriiriyeen kororka carrada fadhida iyo hoos u dhaca shaqada ka hortagga daadadka culaysyada dhulka iyo biyo-qabatinka, oo ay ku jirto xaalad xumaanta ka jirta biyo-qabatinada sare ee quudiya nidaamka.&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt;

==Eeg sidoo kale==
*[[File:Lake Bisinia Swamp with Papyrus along Soroti Mbale Highway.jpg|alt=Lake Bisinia|thumb|Sawirka Batalaqa Harada Bisinia]][[Kapir Atiira]], tuulo ku dhow Harada Bisina
*[[Harada Kyoga]]
*[[Harada Opeta]]

== Xiriirinta dibadda==

*NatureUganda (2009) baseline report (PDF): https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download

*Ramsar Sites List (22 November 2024) (PDF): https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf

==Tixraacyo==
{{Reflist}}


{{DEFAULTSORT:Bisina}}</text>
      <sha1>bvaz7w0tlgb58sifpmyobiclpgomsuv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Tunis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48297</id>
    <revision>
      <id>300199</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:28:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16571" sha1="t1aqpjm8fms03bi3oyihir31ix832yj" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harada Bisina
| image              = Kyoga Lake Complex OSM.jpg
| alt                = 
| caption            = Nidaamka Harada Kyoga oo ay la socoto Bisina (midig)
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
| pushpin_map        = Uganda
| location           = 
| coords             = {{coord|1|36|28|N|33|57|43|E|region:UG_type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = 
| inflow             = Dhulka dhiiqada ah ee Webiga Apedura iyo durdurrada xilliyeedka ah ee ka yimaada aagga biyo-qabatinada ee ku xeeran&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;
| outflow            = Waxay u qulqushaa dhanka galbeed batalaqyada iyo marinnada ku wajahan Harada Kyoga&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |pages=44–45}}&lt;/ref&gt;
| catchment          = 
| basin_countries    = [[Uganda]]
| agency             = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent lakes --&gt;
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent lakes --&gt;
| length             = {{convert|32|km|mi}}&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |page=68}}&lt;/ref&gt;
| width              = {{convert|6|km|mi}}&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt;
| area               = 
| depth              = 
| max-depth          = {{convert|5.0|m}} (lagu diiwangeliyey goobaha muunadda, 2008–2009)&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot;&gt;{{cite journal |last=Gidudu |first=Brian |last2=Copeland |first2=R. S. |last3=Wanda |first3=F. |last4=Ochaya |first4=H. |last5=Cuda |first5=J. P. |last6=Overholt |first6=W. A. |title=Distribution, interspecific associations and abundance of aquatic plants in Lake Bisina, Uganda |journal=Journal of Aquatic Plant Management |volume=49 |year=2011 |pages=19–27 |url=https://apms.org/wp-content/uploads/japm-49-01-009.pdf |access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|1,050|m}} ka sarreeya heerka badda&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| cities             = Mbale
| reference          = 
| extra              = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = Lake Bisina Wetland System
 | designation1_date = 15 September 2006
 | designation1_number = 1633&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lake Bisina Wetland System|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1633|access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
| other_name         = Lake Salisbury, Lake Bisinia
}}
'''Harada Bisina''', oo sidoo kale loo yaqaano '''Harada Salisbury''' iyo '''Harada Bisinia''', waa haro biyo macaan leh oo ku taal bariga [[Uganda]]. It is a satellite lake of [[Lake Kyoga|Harada Kyoga]], oo ay u qulqusho, labadooduna ilaa xaddi go'an waxay si toos ah isugu xiran yihiin batalaqyada [[Cyperus papyrus|bambada]].&lt;ref name=Green2009&gt;{{cite book| author=Green, J. | year=2009 | chapter=The Kyoga Catchment | pages=205–214 | editor=H.J. Dumont | title=The Nile | series=Monographiae Biologicae | volume=89 | publisher=Springer Science + Business Media B.V | isbn=978-1-4020-9725-6 }}&lt;/ref&gt; Inta lagu jiro xilliga roobka ee biyuhu sarraysaan, Harada Bisina qotodeedu waxay gaari kartaa ilaa {{cvt|6|m}} waxayna badanaa si toos ah ula xirantaa [[Lake Opeta|Harada Opeta]] oo ka yar, laakiin xilliga abaarta labadoodu si cad ayay u kala baxaan.&lt;ref name=Mbabazi2009&gt;{{cite book | author= Mbabazi, D. | year=2009 | chapter=Rapid assessment of the fish biodiversity of the Mburo-Nakivali wetland systems and Opeta-Bisina wetland systems, Uganda | pages=75–84 | editor1=M.O. Opige | editor2=A. Byaruhanga | title=Ecological baseline surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali wetlands systems | publisher=Kampala, Uganda, Nature Uganda }}&lt;/ref&gt;

==Ilaalinta iyo deegaanka==
Harada Bisina waa mid ka mid ah 33-da goobood ee [[Important Bird Area|Aagga Shimbiraha Muhiimka ah]] ee Uganda, tan iyo 2006-diina waxay ahayd dhul qoyan oo muhiimad caalami ah leh oo ku qoran heshiiska [[Ramsar Convention|Ramsar]].&lt;ref name=&quot;Ramsar 12&quot;&gt;{{cite web|last=Ramsar Convention on Wetlands |title=The Annotated Ramsar List: Uganda |url=http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |accessdate=28 June 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130107023855/http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |archivedate= 7 January 2013 }}&lt;/ref&gt;

Haradu waxay muhiim u tahay kalluunka, gaar ahaan dhowr nooc oo khatar ku jira oo ah kuyuunka [[haplochromine]] sida ''[[Haplochromis orthostoma]]'',&lt;ref&gt;{{FishBase| genus=Haplochromis | species=orthostoma | month=September | year=2019 }}&lt;/ref&gt; ''[[Haplochromis argenteus|H. argenteus]]'' (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), ''[[Haplochromis latifasciatus|H. latifasciatus]]'', ''[[Haplochromis lividus|H. lividus]]'', ''[[Haplochromis martini|H. martini]]'' (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), ''[[Haplochromis maxillaris|H. maxillaris]]'', ''[[Haplochromis nubilus|H. nubilus]]'', ''[[Haplochromis parvidens|H. parvidens]]'', ''[[Haplochromis phytophagus|H. phytophagus]]'' iyo dhowr nooc oo [[undescribed species|aan weli la sharxin]].&lt;ref name=Wanda2011&gt;{{cite journal | author1=Wanda, F. | author2=B. Gidudu | author3=S. Wandera | author4=R.S. Copeland | author5=J.P. Cuda | author6=W.A. Overholt | year=2011 | title=Herbivory of Hydrilla verticillata by Cichlid Fish in Lake Bisina, Uganda | journal=Journal of East African Natural History | volume=100 | issue=1&amp;2 | pages=113–121 }}&lt;/ref&gt; Inkastoo [[Nile perch|Kalluunka Nile perch]] lagu [[Introduced species|soo kordhiyey]] Harada Bisina horaantii 1970-aadkii, cilmi-baaristii ugu dambeysay ma aysan helin noocan, kaas oo lala xiriiriyey dabar-goynta kuyuunno badan oo haplochromine ah meelo kale.&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt; Dhowr nooc oo tallabiya (tilapia) ah ayaa sidoo kale la keenay Harada Bisina kuwaas oo weli jooga, oo ay la socdaan noocyada u dhashay deegaanka ee [[Oreochromis esculentus|Singida]] iyo tallabiyada Fiktooriya.&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt;&lt;ref name=Wanda2011/&gt; Kalluunka kale ee aadka u baahsan ee laga helo Harada Bisina waxaa ka mid ah silkoorera neefsada (marbled lungfish), iyo noocyo kala duwan oo silkoorayaal ah (catfish), [[Alestidae|tetras-ka Afrika]] iyo [[Mormyridae|kalluunka maroodiga ah]].&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt;
[[File:Lake Bisinia along Soroti Mbale Highway.jpg|alt=Lake Bisinia along Soroti Mbale Highway,|thumb|'''Harada Bisinia oo ku dhow Waddada Weyn ee Soroti Mbale''']]

Cilmi-baarista dhirta biyaha ee Harada Bisina waxay diiwangelisay 15 nooc oo dhirta biyaha ah oo xididdada leh iyo waliba ''Chara'' spp. (nooc ka mid ah algae-ga cagaaran ee unugyada badan).&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt; Isla daraasaddan waxay khariidataysay hababka dhirta biyaha ee harada oo dhan waxayna sheegtay bulshooyinka dhirta ee la xiriira qoto-dheerida iyo caddaan-ka biyaha.&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt;

Dhulka qoyan ee Harada Bisina wuxuu masruufaa shimbiraha gaarka u ah dhulka qoyan. Baaritaannada NatureUganda waxay xuseen waxqabadka taranka iyo muhiimadda ilaalinta ee batalaqyada [[Cyperus papyrus|bambada]] iyo deegaannada dhulka qoyan ee xilliyada qaarkood aadka u daata ee ku yaal biyo-qabatinka Bisina.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt; Warbixin baaris oo u gaar ah waxay diiwangelisay shimbirta [[Fox's weaver|Fox's Weaver]] (''Ploceus spekeoides'') inay tahay nooc deegaankiisu aad u xaddidan yahay oo ku xiran dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata ee waqooyi-bariga Uganda, oo ay ku jiraan biyo-qabatinka iyo hareeraha Harada Bisina.&lt;ref name=&quot;FoxWeaver2019&quot;&gt;{{cite report |title=Fox’s Weaver Survey Report (2019) |publisher=NatureUganda |year=2019 |url=https://natureuganda.org/wp-content/uploads/2023/06/Foxs-Weaver-Survey-Report-2019.pdf
 |access-date=2025-12-18 |page=2}}&lt;/ref&gt;

Warbixinta rasmiga ah ee NatureUganda waxay muujineysaa in culaysyada ka dhasha beerashada, daaqsinka, beddelka dhulka qoyan iyo wasakhda carrada ay yihiin khataraha ugu waaweyn ee saameeya shaqada dhulka qoyan iyo kala-duwanaanshaha noolaha ee nidaamka dhulka qoyan ee Bisina–Opeta.&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt; Warbixinnada garoonka ee diiradda saaraya noocyada gaarka ah waxay sidoo kale farta ku fiiqayaan lumitaanka deegaanka iyo wax-ka-beddelka dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata inay tahay khatarta udub-dhexaadka u ah shimbiraha dhulka qoyan ee deegaankoodu xaddidan yahay ee laga helay biyo-qabatinka weyn ee Harada Bisina.&lt;ref name=&quot;FoxWeaver2019&quot; /&gt;

== Juqraafiga iyo biyaha ==
Harada Bisina waxay qiyaastii 15 km dhanka waqooyi ka xigta magaalada [[Kumi Town|Kumi]] qiyaastiina 20 km dhanka bariga ka xigta Soroti.&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt; Haradu waxay ku fadhidaa aag dhan qiyaastii 192 km2 waxayna ku taal meel qiyaastii 1,050 m ka sarreysa heerka badda.&lt;ref name=&quot;NU2009site&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |page=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt; Waxaa ku hareereysan batalaqa bambada iyo dhul ballaran oo daadadku saameeyaan oo ku xiran Webiga Apedura, kaas oo biyo ka soo qaada qaybo ka mid ah [[Karamoja]] kuna shuba nidaamka harada.&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt;

Haradu waa mid gacmeed ah. Baaritaannadii garoonka ee u dhaxeeyey Febraayo 2008 iyo Ogosto 2009, qotoda meelaha muunadda laga qaaday waxay u dhaxeysay 0.6 ilaa 5.0 m, iyadoo celcelisku ahaa 2.89 m.&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt;

== Heerka Ramsar iyo Aagga Shimbiraha Muhiimka ah ==
'''Nidaamka Dhulka Qoyan ee Harada Bisina''' waxaa loo aqoonsaday goob [[Ramsar Convention|Ramsar]] ah 15-kii September 2006. Goobtan [[Ramsar Convention|Ramsar]] waxay ku fadhidaa 54,229 ha waxaana loo diiwangeliyey degmooyinka [[Kumi District|Kumi]], [[Katakwi District|Katakwi]] iyo [[Soroti District|Soroti]].&lt;ref name=&quot;RamsarList2024&quot;&gt;{{cite report |title=The List of Wetlands of International Importance (Ramsar Sites) |publisher=Ramsar Convention Secretariat |date=2024-11-22 |url=https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf |access-date=2025-12-18 |page=50}}&lt;/ref&gt; Harada Bisina iyo guud ahaan aduunka qoyan ee Bisina–Opeta waxaa sidoo kale lagu sifeeyay Aagagga Shimbiraha Muhiimka ah ee shaqada ilaalinta deegaanka ee Uganda.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt;

== Dadka iyo hab-nololeedka ==
Bulshooyinka ku xeeran nidaamka Bisina–Opeta waxay ku tiirsan yihiin kheyraadka dhulka qoyan. Isticmaalka dadka deegaanka ee lagu diiwangeliyey shaqada aasaasiga ah waxaa ka mid ah kalluumeysiga, waraabinta xoolaha, iyo goosashada qalabka dhulka qoyan, iyadoo ay weheliso ballaarinta deegaanka iyo beerashada ee aagga hareeraha dhulka qoyan.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt; Warbixinnada aasaasiga ah waxay sidoo kale xiriiriyeen kororka carrada fadhida iyo hoos u dhaca shaqada ka hortagga daadadka culaysyada dhulka iyo biyo-qabatinka, oo ay ku jirto xaalad xumaanta ka jirta biyo-qabatinada sare ee quudiya nidaamka.&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt;

==Eeg sidoo kale==
*[[File:Lake Bisinia Swamp with Papyrus along Soroti Mbale Highway.jpg|alt=Lake Bisinia|thumb|Sawirka Batalaqa Harada Bisinia]][[Kapir Atiira]], tuulo ku dhow Harada Bisina
*[[Lake Kyoga]]
*[[Lake Opeta]]

== Links-ka dibadda ==

*NatureUganda (2009) baseline report (PDF): https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download

*Ramsar Sites List (22 November 2024) (PDF): https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf

==References==
{{Reflist}}

{{Hydrography of Uganda}}
{{Protected Areas of Uganda}}

{{DEFAULTSORT:Bisina}}
[[Category:Lake Kyoga Complex|Bisina]]
[[Category:Ramsar sites in Uganda]]
[[Category:Important Bird Areas of Uganda]]
[[Category:Lakes of Uganda]]

{{Designation list
| designation1 = Ramsar
| designation1_offname = Complexe Lac de Tunis
| designation1_date = 23 January 2013
| designation1_number = 2096&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complexe Lac de Tunis|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2096|accessdate=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
[[File:Tunis satellite.jpg|thumb|300px|right|Sawirka dayax-gacmeedka ee Tunis]]
[[File:Lac de Tunis 1.jpg|thumb|300px|right|Harada Tunis]]

'''Harada Tunis''' ({{Langx|ar|بحيرة تونس}} ''Buḥayra Tūnis''; {{Langx|fr|Lac de Tunis}}) waa [[lagoon|haro-gacmeed]] dabiici ah oo ku taal inta u dhaxaysa caasimadda [[Tunisia]] ee [[Tunis]] iyo [[Gulf of Tunis|Gacanka Tunis]] ([[Mediterranean Sea|Badda Dhexe]]). Haradu waxay ku fadhidaa wadar ahaan 37 kiilo mitir oo laba jibbaaran, marka loo eego baaxaddeeda qotodeedu waa mid aad u gacmeed ah. Beri waxay ahaan jirtay dekedda dabiiciga ah ee Tunis.

== Taariikhda ==
[[File:La Vera descrittione del sito della citta di Tunisi et della Goleta sua fortezza, con il novo forte fatto dalli Turchi nell'assedio di essa nel mese d'Agosto 1574.jpg|thumb|left|Tunis sannadkii 1574, iyadoo ay la socoto harada, marinka iyo La Goulette.]]
Xiriirka Tunis iyo [[Carthage]] wuxuu aad muhiim ugu ahaa [[Roman Empire|Roomaanka]], maadaama ay la micno ahayd xakameynta dhulka barwaaqada ah ee gudaha ku yaal. Harada waqooyi waxay bixisaa jasiiradda [[Chikly]], oo beri hoy u ahayd saldhig Roomaan iyo mid [[Spain|Isbaanish]] ah, haddana (tan iyo 1993) waa aag dabiici ah oo la ilaaliyo. Haradu waxay badda kula xirantaa marin ku yaal [[La Goulette]].

Sida uu sheegay taariikhyahan [[Prudencio de Sandoval]], haradu waxay ururin jirtay qashinka Tunis waxayna ahayd mid aad u gacmeed ah oo nin dheer uu dhex lugeyn karo. Maraakiibta yaryar oo kaliya ayaa geli karay, iyagoo ka faa'iideysanaya marin qoto dheer oo laga qoday La Goulette ilaa xeebta ka soo horjeedda laguna calaamadeeyay tiirar alwaax ah. Doonyaha waaweyn (Galleys) waxay geli kareen harada, laakiin waxaa jiidayay ragg kaliya. Intii lagu guda jiray [[Conquest of Tunis (1535)|qabsashadii Tunis]], admiraalkii Cusmaaniyiinta ee [[Hayreddin Barbarossa]] wuxuu inta badan gadiidkiisa badda ku xoreeyay harada gudaheeda, isagoo madaafiicdooda ku caawinayay dhowrka Goulette, inkastoo aakhirkii dhammaantood la qabsaday.&lt;ref&gt;[[Prudencio de Sandoval]], ''[https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/historia-de-la-vida-y-hechos-del-emperador-carlos-v--2/html/feecfcca-82b1-11df-acc7-002185ce6064_41.htm Historia de la vida y hechos del emperador Carlos V]''&lt;/ref&gt;

Haradu waxay sii wadday inay [[aggradation|carro-buuxanto]] (korodhka dhererka dhulka, xaaladdan oo ah salka harada, sababtoo ah fadhiisashada carrada) intii lagu guda jiray qarnigii 19-aad. Ciidamadii gumeysiga ee [[France|Faransiiska]] ayaa harada dhex mariyey kanaal dhererkiisu yahay 10 kiilo mitir, ballaciisuna yahay 450 mitir, qotodiisuna tahay 6 mitir. Biyo-xireenkeeda waxaa maanta loo isticmaalaa waddo weyn oo ay maraan baabuurta iyo khadka tareenka oo ku xira Tunis dekedda, La Goulette, iyo magaalooyinka xeebta leh ee Carthage, [[Sidi Bou Said]], iyo [[La Marsa]].

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

{{Coord|36|49|N|10|15|E|type:waterbody|display=title}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Lake Of Tunis}}</text>
      <sha1>t1aqpjm8fms03bi3oyihir31ix832yj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300200</id>
      <parentid>300199</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16570" sha1="c5hflg44ukosz6j8b4o05ra3tx8q1w9" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harada Bisina
| image              = Kyoga Lake Complex OSM.jpg
| alt                = 
| caption            = Nidaamka Harada Kyoga oo ay la socoto Bisina (midig)
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
| pushpin_map        = Uganda
| location           = 
| coords             = {{coord|1|36|28|N|33|57|43|E|region:UG_type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = 
| inflow             = Dhulka dhiiqada ah ee Webiga Apedura iyo durdurrada xilliyeedka ah ee ka yimaada aagga biyo-qabatinada ee ku xeeran&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;
| outflow            = Waxay u qulqushaa dhanka galbeed batalaqyada iyo marinnada ku wajahan Harada Kyoga&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |pages=44–45}}&lt;/ref&gt;
| catchment          = 
| basin_countries    = [[Uganda]]
| agency             = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent lakes --&gt;
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent lakes --&gt;
| length             = {{convert|32|km|mi}}&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |page=68}}&lt;/ref&gt;
| width              = {{convert|6|km|mi}}&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt;
| area               = 
| depth              = 
| max-depth          = {{convert|5.0|m}} (lagu diiwangeliyey goobaha muunadda, 2008–2009)&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot;&gt;{{cite journal |last=Gidudu |first=Brian |last2=Copeland |first2=R. S. |last3=Wanda |first3=F. |last4=Ochaya |first4=H. |last5=Cuda |first5=J. P. |last6=Overholt |first6=W. A. |title=Distribution, interspecific associations and abundance of aquatic plants in Lake Bisina, Uganda |journal=Journal of Aquatic Plant Management |volume=49 |year=2011 |pages=19–27 |url=https://apms.org/wp-content/uploads/japm-49-01-009.pdf |access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|1,050|m}} ka sarreeya heerka badda&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| cities             = Mbale
| reference          = 
| extra              = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = Lake Bisina Wetland System
 | designation1_date = 15 September 2006
 | designation1_number = 1633&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lake Bisina Wetland System|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1633|access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
| other_name         = Lake Salisbury, Lake Bisinia
}}
'''Harada Bisina''', oo sidoo kale loo yaqaano '''Harada Salisbury''' iyo '''Harada Bisinia''', waa haro biyo macaan leh oo ku taal bariga [[Uganda]]. It is a satellite lake of [[Lake Kyoga|Harada Kyoga]], oo ay u qulqusho, labadooduna ilaa xaddi go'an waxay si toos ah isugu xiran yihiin batalaqyada [[Cyperus papyrus|bambada]].&lt;ref name=Green2009&gt;{{cite book| author=Green, J. | year=2009 | chapter=The Kyoga Catchment | pages=205–214 | editor=H.J. Dumont | title=The Nile | series=Monographiae Biologicae | volume=89 | publisher=Springer Science + Business Media B.V | isbn=978-1-4020-9725-6 }}&lt;/ref&gt; Inta lagu jiro xilliga roobka ee biyuhu sarraysaan, Harada Bisina qotodeedu waxay gaari kartaa ilaa {{cvt|6|m}} waxayna badanaa si toos ah ula xirantaa [[Lake Opeta|Harada Opeta]] oo ka yar, laakiin xilliga abaarta labadoodu si cad ayay u kala baxaan.&lt;ref name=Mbabazi2009&gt;{{cite book | author= Mbabazi, D. | year=2009 | chapter=Rapid assessment of the fish biodiversity of the Mburo-Nakivali wetland systems and Opeta-Bisina wetland systems, Uganda | pages=75–84 | editor1=M.O. Opige | editor2=A. Byaruhanga | title=Ecological baseline surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali wetlands systems | publisher=Kampala, Uganda, Nature Uganda }}&lt;/ref&gt;

==Ilaalinta iyo deegaanka==
Harada Bisina waa mid ka mid ah 33-da goobood ee [[Important Bird Area|Aagga Shimbiraha Muhiimka ah]] ee Uganda, tan iyo 2006-diina waxay ahayd dhul qoyan oo muhiimad caalami ah leh oo ku qoran heshiiska [[Ramsar Convention|Ramsar]].&lt;ref name=&quot;Ramsar 12&quot;&gt;{{cite web|last=Ramsar Convention on Wetlands |title=The Annotated Ramsar List: Uganda |url=http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |accessdate=28 June 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130107023855/http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |archivedate= 7 January 2013 }}&lt;/ref&gt;

Haradu waxay muhiim u tahay kalluunka, gaar ahaan dhowr nooc oo khatar ku jira oo ah kuyuunka [[haplochromine]] sida ''[[Haplochromis orthostoma]]'',&lt;ref&gt;{{FishBase| genus=Haplochromis | species=orthostoma | month=September | year=2019 }}&lt;/ref&gt; ''[[Haplochromis argenteus|H. argenteus]]'' (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), ''[[Haplochromis latifasciatus|H. latifasciatus]]'', ''[[Haplochromis lividus|H. lividus]]'', ''[[Haplochromis martini|H. martini]]'' (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), ''[[Haplochromis maxillaris|H. maxillaris]]'', ''[[Haplochromis nubilus|H. nubilus]]'', ''[[Haplochromis parvidens|H. parvidens]]'', ''[[Haplochromis phytophagus|H. phytophagus]]'' iyo dhowr nooc oo [[undescribed species|aan weli la sharxin]].&lt;ref name=Wanda2011&gt;{{cite journal | author1=Wanda, F. | author2=B. Gidudu | author3=S. Wandera | author4=R.S. Copeland | author5=J.P. Cuda | author6=W.A. Overholt | year=2011 | title=Herbivory of Hydrilla verticillata by Cichlid Fish in Lake Bisina, Uganda | journal=Journal of East African Natural History | volume=100 | issue=1&amp;2 | pages=113–121 }}&lt;/ref&gt; Inkastoo [[Nile perch|Kalluunka Nile perch]] lagu [[Introduced species|soo kordhiyey]] Harada Bisina horaantii 1970-aadkii, cilmi-baaristii ugu dambeysay ma aysan helin noocan, kaas oo lala xiriiriyey dabar-goynta kuyuunno badan oo haplochromine ah meelo kale.&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt; Dhowr nooc oo tallabiya (tilapia) ah ayaa sidoo kale la keenay Harada Bisina kuwaas oo weli jooga, oo ay la socdaan noocyada u dhashay deegaanka ee [[Oreochromis esculentus|Singida]] iyo tallabiyada Fiktooriya.&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt;&lt;ref name=Wanda2011/&gt; Kalluunka kale ee aadka u baahsan ee laga helo Harada Bisina waxaa ka mid ah silkoorera neefsada (marbled lungfish), iyo noocyo kala duwan oo silkoorayaal ah (catfish), [[Alestidae|tetras-ka Afrika]] iyo [[Mormyridae|kalluunka maroodiga ah]].&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt;
[[File:Lake Bisinia along Soroti Mbale Highway.jpg|alt=Lake Bisinia along Soroti Mbale Highway,|thumb|'''Harada Bisinia oo ku dhow Waddada Weyn ee Soroti Mbale''']]

Cilmi-baarista dhirta biyaha ee Harada Bisina waxay diiwangelisay 15 nooc oo dhirta biyaha ah oo xididdada leh iyo waliba ''Chara'' spp. (nooc ka mid ah algae-ga cagaaran ee unugyada badan).&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt; Isla daraasaddan waxay khariidataysay hababka dhirta biyaha ee harada oo dhan waxayna sheegtay bulshooyinka dhirta ee la xiriira qoto-dheerida iyo caddaan-ka biyaha.&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt;

Dhulka qoyan ee Harada Bisina wuxuu masruufaa shimbiraha gaarka u ah dhulka qoyan. Baaritaannada NatureUganda waxay xuseen waxqabadka taranka iyo muhiimadda ilaalinta ee batalaqyada [[Cyperus papyrus|bambada]] iyo deegaannada dhulka qoyan ee xilliyada qaarkood aadka u daata ee ku yaal biyo-qabatinka Bisina.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt; Warbixin baaris oo u gaar ah waxay diiwangelisay shimbirta [[Fox's weaver|Fox's Weaver]] (''Ploceus spekeoides'') inay tahay nooc deegaankiisu aad u xaddidan yahay oo ku xiran dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata ee waqooyi-bariga Uganda, oo ay ku jiraan biyo-qabatinka iyo hareeraha Harada Bisina.&lt;ref name=&quot;FoxWeaver2019&quot;&gt;{{cite report |title=Fox’s Weaver Survey Report (2019) |publisher=NatureUganda |year=2019 |url=https://natureuganda.org/wp-content/uploads/2023/06/Foxs-Weaver-Survey-Report-2019.pdf
 |access-date=2025-12-18 |page=2}}&lt;/ref&gt;

Warbixinta rasmiga ah ee NatureUganda waxay muujineysaa in culaysyada ka dhasha beerashada, daaqsinka, beddelka dhulka qoyan iyo wasakhda carrada ay yihiin khataraha ugu waaweyn ee saameeya shaqada dhulka qoyan iyo kala-duwanaanshaha noolaha ee nidaamka dhulka qoyan ee Bisina–Opeta.&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt; Warbixinnada garoonka ee diiradda saaraya noocyada gaarka ah waxay sidoo kale farta ku fiiqayaan lumitaanka deegaanka iyo wax-ka-beddelka dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata inay tahay khatarta udub-dhexaadka u ah shimbiraha dhulka qoyan ee deegaankoodu xaddidan yahay ee laga helay biyo-qabatinka weyn ee Harada Bisina.&lt;ref name=&quot;FoxWeaver2019&quot; /&gt;

== Juqraafiga iyo biyaha ==
Harada Bisina waxay qiyaastii 15 km dhanka waqooyi ka xigta magaalada [[Kumi Town|Kumi]] qiyaastiina 20 km dhanka bariga ka xigta Soroti.&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt; Haradu waxay ku fadhidaa aag dhan qiyaastii 192 km2 waxayna ku taal meel qiyaastii 1,050 m ka sarreysa heerka badda.&lt;ref name=&quot;NU2009site&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |page=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt; Waxaa ku hareereysan batalaqa bambada iyo dhul ballaran oo daadadku saameeyaan oo ku xiran Webiga Apedura, kaas oo biyo ka soo qaada qaybo ka mid ah [[Karamoja]] kuna shuba nidaamka harada.&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt;

Haradu waa mid gacmeed ah. Baaritaannadii garoonka ee u dhaxeeyey Febraayo 2008 iyo Ogosto 2009, qotoda meelaha muunadda laga qaaday waxay u dhaxeysay 0.6 ilaa 5.0 m, iyadoo celcelisku ahaa 2.89 m.&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt;

== Heerka Ramsar iyo Aagga Shimbiraha Muhiimka ah ==
'''Nidaamka Dhulka Qoyan ee Harada Bisina''' waxaa loo aqoonsaday goob [[Ramsar Convention|Ramsar]] ah 15-kii September 2006. Goobtan [[Ramsar Convention|Ramsar]] waxay ku fadhidaa 54,229 ha waxaana loo diiwangeliyey degmooyinka [[Kumi District|Kumi]], [[Katakwi District|Katakwi]] iyo [[Soroti District|Soroti]].&lt;ref name=&quot;RamsarList2024&quot;&gt;{{cite report |title=The List of Wetlands of International Importance (Ramsar Sites) |publisher=Ramsar Convention Secretariat |date=2024-11-22 |url=https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf |access-date=2025-12-18 |page=50}}&lt;/ref&gt; Harada Bisina iyo guud ahaan aduunka qoyan ee Bisina–Opeta waxaa sidoo kale lagu sifeeyay Aagagga Shimbiraha Muhiimka ah ee shaqada ilaalinta deegaanka ee Uganda.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt;

== Dadka iyo hab-nololeedka ==
Bulshooyinka ku xeeran nidaamka Bisina–Opeta waxay ku tiirsan yihiin kheyraadka dhulka qoyan. Isticmaalka dadka deegaanka ee lagu diiwangeliyey shaqada aasaasiga ah waxaa ka mid ah kalluumeysiga, waraabinta xoolaha, iyo goosashada qalabka dhulka qoyan, iyadoo ay weheliso ballaarinta deegaanka iyo beerashada ee aagga hareeraha dhulka qoyan.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt; Warbixinnada aasaasiga ah waxay sidoo kale xiriiriyeen kororka carrada fadhida iyo hoos u dhaca shaqada ka hortagga daadadka culaysyada dhulka iyo biyo-qabatinka, oo ay ku jirto xaalad xumaanta ka jirta biyo-qabatinada sare ee quudiya nidaamka.&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt;

==Eeg sidoo kale==
*[[File:Lake Bisinia Swamp with Papyrus along Soroti Mbale Highway.jpg|alt=Lake Bisinia|thumb|Sawirka Batalaqa Harada Bisinia]][[Kapir Atiira]], tuulo ku dhow Harada Bisina
*[[Lake Kyoga]]
*[[Lake Opeta]]

== Links-ka dibadda ==

*NatureUganda (2009) baseline report (PDF): https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download

*Ramsar Sites List (22 November 2024) (PDF): https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf

==Tixraacyo==
{{Reflist}}

{{Hydrography of Uganda}}
{{Protected Areas of Uganda}}

{{DEFAULTSORT:Bisina}}
[[Category:Lake Kyoga Complex|Bisina]]
[[Category:Ramsar sites in Uganda]]
[[Category:Important Bird Areas of Uganda]]
[[Category:Lakes of Uganda]]

{{Designation list
| designation1 = Ramsar
| designation1_offname = Complexe Lac de Tunis
| designation1_date = 23 January 2013
| designation1_number = 2096&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complexe Lac de Tunis|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2096|accessdate=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
[[File:Tunis satellite.jpg|thumb|300px|right|Sawirka dayax-gacmeedka ee Tunis]]
[[File:Lac de Tunis 1.jpg|thumb|300px|right|Harada Tunis]]

'''Harada Tunis''' ({{Langx|ar|بحيرة تونس}} ''Buḥayra Tūnis''; {{Langx|fr|Lac de Tunis}}) waa [[lagoon|haro-gacmeed]] dabiici ah oo ku taal inta u dhaxaysa caasimadda [[Tunisia]] ee [[Tunis]] iyo [[Gulf of Tunis|Gacanka Tunis]] ([[Mediterranean Sea|Badda Dhexe]]). Haradu waxay ku fadhidaa wadar ahaan 37 kiilo mitir oo laba jibbaaran, marka loo eego baaxaddeeda qotodeedu waa mid aad u gacmeed ah. Beri waxay ahaan jirtay dekedda dabiiciga ah ee Tunis.

== Taariikhda ==
[[File:La Vera descrittione del sito della citta di Tunisi et della Goleta sua fortezza, con il novo forte fatto dalli Turchi nell'assedio di essa nel mese d'Agosto 1574.jpg|thumb|left|Tunis sannadkii 1574, iyadoo ay la socoto harada, marinka iyo La Goulette.]]
Xiriirka Tunis iyo [[Carthage]] wuxuu aad muhiim ugu ahaa [[Roman Empire|Roomaanka]], maadaama ay la micno ahayd xakameynta dhulka barwaaqada ah ee gudaha ku yaal. Harada waqooyi waxay bixisaa jasiiradda [[Chikly]], oo beri hoy u ahayd saldhig Roomaan iyo mid [[Spain|Isbaanish]] ah, haddana (tan iyo 1993) waa aag dabiici ah oo la ilaaliyo. Haradu waxay badda kula xirantaa marin ku yaal [[La Goulette]].

Sida uu sheegay taariikhyahan [[Prudencio de Sandoval]], haradu waxay ururin jirtay qashinka Tunis waxayna ahayd mid aad u gacmeed ah oo nin dheer uu dhex lugeyn karo. Maraakiibta yaryar oo kaliya ayaa geli karay, iyagoo ka faa'iideysanaya marin qoto dheer oo laga qoday La Goulette ilaa xeebta ka soo horjeedda laguna calaamadeeyay tiirar alwaax ah. Doonyaha waaweyn (Galleys) waxay geli kareen harada, laakiin waxaa jiidayay ragg kaliya. Intii lagu guda jiray [[Conquest of Tunis (1535)|qabsashadii Tunis]], admiraalkii Cusmaaniyiinta ee [[Hayreddin Barbarossa]] wuxuu inta badan gadiidkiisa badda ku xoreeyay harada gudaheeda, isagoo madaafiicdooda ku caawinayay dhowrka Goulette, inkastoo aakhirkii dhammaantood la qabsaday.&lt;ref&gt;[[Prudencio de Sandoval]], ''[https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/historia-de-la-vida-y-hechos-del-emperador-carlos-v--2/html/feecfcca-82b1-11df-acc7-002185ce6064_41.htm Historia de la vida y hechos del emperador Carlos V]''&lt;/ref&gt;

Haradu waxay sii wadday inay [[aggradation|carro-buuxanto]] (korodhka dhererka dhulka, xaaladdan oo ah salka harada, sababtoo ah fadhiisashada carrada) intii lagu guda jiray qarnigii 19-aad. Ciidamadii gumeysiga ee [[France|Faransiiska]] ayaa harada dhex mariyey kanaal dhererkiisu yahay 10 kiilo mitir, ballaciisuna yahay 450 mitir, qotodiisuna tahay 6 mitir. Biyo-xireenkeeda waxaa maanta loo isticmaalaa waddo weyn oo ay maraan baabuurta iyo khadka tareenka oo ku xira Tunis dekedda, La Goulette, iyo magaalooyinka xeebta leh ee Carthage, [[Sidi Bou Said]], iyo [[La Marsa]].

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

{{Coord|36|49|N|10|15|E|type:waterbody|display=title}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Lake Of Tunis}}</text>
      <sha1>c5hflg44ukosz6j8b4o05ra3tx8q1w9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300201</id>
      <parentid>300200</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* Xiriirinta dibadda */</comment>
      <origin>300201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16571" sha1="776srdp1tuy32vqpa9e8ymm7hqfh81f" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harada Bisina
| image              = Kyoga Lake Complex OSM.jpg
| alt                = 
| caption            = Nidaamka Harada Kyoga oo ay la socoto Bisina (midig)
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
| pushpin_map        = Uganda
| location           = 
| coords             = {{coord|1|36|28|N|33|57|43|E|region:UG_type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = 
| inflow             = Dhulka dhiiqada ah ee Webiga Apedura iyo durdurrada xilliyeedka ah ee ka yimaada aagga biyo-qabatinada ee ku xeeran&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;
| outflow            = Waxay u qulqushaa dhanka galbeed batalaqyada iyo marinnada ku wajahan Harada Kyoga&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |pages=44–45}}&lt;/ref&gt;
| catchment          = 
| basin_countries    = [[Uganda]]
| agency             = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent lakes --&gt;
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent lakes --&gt;
| length             = {{convert|32|km|mi}}&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |page=68}}&lt;/ref&gt;
| width              = {{convert|6|km|mi}}&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt;
| area               = 
| depth              = 
| max-depth          = {{convert|5.0|m}} (lagu diiwangeliyey goobaha muunadda, 2008–2009)&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot;&gt;{{cite journal |last=Gidudu |first=Brian |last2=Copeland |first2=R. S. |last3=Wanda |first3=F. |last4=Ochaya |first4=H. |last5=Cuda |first5=J. P. |last6=Overholt |first6=W. A. |title=Distribution, interspecific associations and abundance of aquatic plants in Lake Bisina, Uganda |journal=Journal of Aquatic Plant Management |volume=49 |year=2011 |pages=19–27 |url=https://apms.org/wp-content/uploads/japm-49-01-009.pdf |access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|1,050|m}} ka sarreeya heerka badda&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| cities             = Mbale
| reference          = 
| extra              = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = Lake Bisina Wetland System
 | designation1_date = 15 September 2006
 | designation1_number = 1633&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lake Bisina Wetland System|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1633|access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
| other_name         = Lake Salisbury, Lake Bisinia
}}
'''Harada Bisina''', oo sidoo kale loo yaqaano '''Harada Salisbury''' iyo '''Harada Bisinia''', waa haro biyo macaan leh oo ku taal bariga [[Uganda]]. It is a satellite lake of [[Lake Kyoga|Harada Kyoga]], oo ay u qulqusho, labadooduna ilaa xaddi go'an waxay si toos ah isugu xiran yihiin batalaqyada [[Cyperus papyrus|bambada]].&lt;ref name=Green2009&gt;{{cite book| author=Green, J. | year=2009 | chapter=The Kyoga Catchment | pages=205–214 | editor=H.J. Dumont | title=The Nile | series=Monographiae Biologicae | volume=89 | publisher=Springer Science + Business Media B.V | isbn=978-1-4020-9725-6 }}&lt;/ref&gt; Inta lagu jiro xilliga roobka ee biyuhu sarraysaan, Harada Bisina qotodeedu waxay gaari kartaa ilaa {{cvt|6|m}} waxayna badanaa si toos ah ula xirantaa [[Lake Opeta|Harada Opeta]] oo ka yar, laakiin xilliga abaarta labadoodu si cad ayay u kala baxaan.&lt;ref name=Mbabazi2009&gt;{{cite book | author= Mbabazi, D. | year=2009 | chapter=Rapid assessment of the fish biodiversity of the Mburo-Nakivali wetland systems and Opeta-Bisina wetland systems, Uganda | pages=75–84 | editor1=M.O. Opige | editor2=A. Byaruhanga | title=Ecological baseline surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali wetlands systems | publisher=Kampala, Uganda, Nature Uganda }}&lt;/ref&gt;

==Ilaalinta iyo deegaanka==
Harada Bisina waa mid ka mid ah 33-da goobood ee [[Important Bird Area|Aagga Shimbiraha Muhiimka ah]] ee Uganda, tan iyo 2006-diina waxay ahayd dhul qoyan oo muhiimad caalami ah leh oo ku qoran heshiiska [[Ramsar Convention|Ramsar]].&lt;ref name=&quot;Ramsar 12&quot;&gt;{{cite web|last=Ramsar Convention on Wetlands |title=The Annotated Ramsar List: Uganda |url=http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |accessdate=28 June 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130107023855/http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |archivedate= 7 January 2013 }}&lt;/ref&gt;

Haradu waxay muhiim u tahay kalluunka, gaar ahaan dhowr nooc oo khatar ku jira oo ah kuyuunka [[haplochromine]] sida ''[[Haplochromis orthostoma]]'',&lt;ref&gt;{{FishBase| genus=Haplochromis | species=orthostoma | month=September | year=2019 }}&lt;/ref&gt; ''[[Haplochromis argenteus|H. argenteus]]'' (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), ''[[Haplochromis latifasciatus|H. latifasciatus]]'', ''[[Haplochromis lividus|H. lividus]]'', ''[[Haplochromis martini|H. martini]]'' (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), ''[[Haplochromis maxillaris|H. maxillaris]]'', ''[[Haplochromis nubilus|H. nubilus]]'', ''[[Haplochromis parvidens|H. parvidens]]'', ''[[Haplochromis phytophagus|H. phytophagus]]'' iyo dhowr nooc oo [[undescribed species|aan weli la sharxin]].&lt;ref name=Wanda2011&gt;{{cite journal | author1=Wanda, F. | author2=B. Gidudu | author3=S. Wandera | author4=R.S. Copeland | author5=J.P. Cuda | author6=W.A. Overholt | year=2011 | title=Herbivory of Hydrilla verticillata by Cichlid Fish in Lake Bisina, Uganda | journal=Journal of East African Natural History | volume=100 | issue=1&amp;2 | pages=113–121 }}&lt;/ref&gt; Inkastoo [[Nile perch|Kalluunka Nile perch]] lagu [[Introduced species|soo kordhiyey]] Harada Bisina horaantii 1970-aadkii, cilmi-baaristii ugu dambeysay ma aysan helin noocan, kaas oo lala xiriiriyey dabar-goynta kuyuunno badan oo haplochromine ah meelo kale.&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt; Dhowr nooc oo tallabiya (tilapia) ah ayaa sidoo kale la keenay Harada Bisina kuwaas oo weli jooga, oo ay la socdaan noocyada u dhashay deegaanka ee [[Oreochromis esculentus|Singida]] iyo tallabiyada Fiktooriya.&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt;&lt;ref name=Wanda2011/&gt; Kalluunka kale ee aadka u baahsan ee laga helo Harada Bisina waxaa ka mid ah silkoorera neefsada (marbled lungfish), iyo noocyo kala duwan oo silkoorayaal ah (catfish), [[Alestidae|tetras-ka Afrika]] iyo [[Mormyridae|kalluunka maroodiga ah]].&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt;
[[File:Lake Bisinia along Soroti Mbale Highway.jpg|alt=Lake Bisinia along Soroti Mbale Highway,|thumb|'''Harada Bisinia oo ku dhow Waddada Weyn ee Soroti Mbale''']]

Cilmi-baarista dhirta biyaha ee Harada Bisina waxay diiwangelisay 15 nooc oo dhirta biyaha ah oo xididdada leh iyo waliba ''Chara'' spp. (nooc ka mid ah algae-ga cagaaran ee unugyada badan).&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt; Isla daraasaddan waxay khariidataysay hababka dhirta biyaha ee harada oo dhan waxayna sheegtay bulshooyinka dhirta ee la xiriira qoto-dheerida iyo caddaan-ka biyaha.&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt;

Dhulka qoyan ee Harada Bisina wuxuu masruufaa shimbiraha gaarka u ah dhulka qoyan. Baaritaannada NatureUganda waxay xuseen waxqabadka taranka iyo muhiimadda ilaalinta ee batalaqyada [[Cyperus papyrus|bambada]] iyo deegaannada dhulka qoyan ee xilliyada qaarkood aadka u daata ee ku yaal biyo-qabatinka Bisina.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt; Warbixin baaris oo u gaar ah waxay diiwangelisay shimbirta [[Fox's weaver|Fox's Weaver]] (''Ploceus spekeoides'') inay tahay nooc deegaankiisu aad u xaddidan yahay oo ku xiran dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata ee waqooyi-bariga Uganda, oo ay ku jiraan biyo-qabatinka iyo hareeraha Harada Bisina.&lt;ref name=&quot;FoxWeaver2019&quot;&gt;{{cite report |title=Fox’s Weaver Survey Report (2019) |publisher=NatureUganda |year=2019 |url=https://natureuganda.org/wp-content/uploads/2023/06/Foxs-Weaver-Survey-Report-2019.pdf
 |access-date=2025-12-18 |page=2}}&lt;/ref&gt;

Warbixinta rasmiga ah ee NatureUganda waxay muujineysaa in culaysyada ka dhasha beerashada, daaqsinka, beddelka dhulka qoyan iyo wasakhda carrada ay yihiin khataraha ugu waaweyn ee saameeya shaqada dhulka qoyan iyo kala-duwanaanshaha noolaha ee nidaamka dhulka qoyan ee Bisina–Opeta.&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt; Warbixinnada garoonka ee diiradda saaraya noocyada gaarka ah waxay sidoo kale farta ku fiiqayaan lumitaanka deegaanka iyo wax-ka-beddelka dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata inay tahay khatarta udub-dhexaadka u ah shimbiraha dhulka qoyan ee deegaankoodu xaddidan yahay ee laga helay biyo-qabatinka weyn ee Harada Bisina.&lt;ref name=&quot;FoxWeaver2019&quot; /&gt;

== Juqraafiga iyo biyaha ==
Harada Bisina waxay qiyaastii 15 km dhanka waqooyi ka xigta magaalada [[Kumi Town|Kumi]] qiyaastiina 20 km dhanka bariga ka xigta Soroti.&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt; Haradu waxay ku fadhidaa aag dhan qiyaastii 192 km2 waxayna ku taal meel qiyaastii 1,050 m ka sarreysa heerka badda.&lt;ref name=&quot;NU2009site&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |page=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt; Waxaa ku hareereysan batalaqa bambada iyo dhul ballaran oo daadadku saameeyaan oo ku xiran Webiga Apedura, kaas oo biyo ka soo qaada qaybo ka mid ah [[Karamoja]] kuna shuba nidaamka harada.&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt;

Haradu waa mid gacmeed ah. Baaritaannadii garoonka ee u dhaxeeyey Febraayo 2008 iyo Ogosto 2009, qotoda meelaha muunadda laga qaaday waxay u dhaxeysay 0.6 ilaa 5.0 m, iyadoo celcelisku ahaa 2.89 m.&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt;

== Heerka Ramsar iyo Aagga Shimbiraha Muhiimka ah ==
'''Nidaamka Dhulka Qoyan ee Harada Bisina''' waxaa loo aqoonsaday goob [[Ramsar Convention|Ramsar]] ah 15-kii September 2006. Goobtan [[Ramsar Convention|Ramsar]] waxay ku fadhidaa 54,229 ha waxaana loo diiwangeliyey degmooyinka [[Kumi District|Kumi]], [[Katakwi District|Katakwi]] iyo [[Soroti District|Soroti]].&lt;ref name=&quot;RamsarList2024&quot;&gt;{{cite report |title=The List of Wetlands of International Importance (Ramsar Sites) |publisher=Ramsar Convention Secretariat |date=2024-11-22 |url=https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf |access-date=2025-12-18 |page=50}}&lt;/ref&gt; Harada Bisina iyo guud ahaan aduunka qoyan ee Bisina–Opeta waxaa sidoo kale lagu sifeeyay Aagagga Shimbiraha Muhiimka ah ee shaqada ilaalinta deegaanka ee Uganda.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt;

== Dadka iyo hab-nololeedka ==
Bulshooyinka ku xeeran nidaamka Bisina–Opeta waxay ku tiirsan yihiin kheyraadka dhulka qoyan. Isticmaalka dadka deegaanka ee lagu diiwangeliyey shaqada aasaasiga ah waxaa ka mid ah kalluumeysiga, waraabinta xoolaha, iyo goosashada qalabka dhulka qoyan, iyadoo ay weheliso ballaarinta deegaanka iyo beerashada ee aagga hareeraha dhulka qoyan.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt; Warbixinnada aasaasiga ah waxay sidoo kale xiriiriyeen kororka carrada fadhida iyo hoos u dhaca shaqada ka hortagga daadadka culaysyada dhulka iyo biyo-qabatinka, oo ay ku jirto xaalad xumaanta ka jirta biyo-qabatinada sare ee quudiya nidaamka.&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt;

==Eeg sidoo kale==
*[[File:Lake Bisinia Swamp with Papyrus along Soroti Mbale Highway.jpg|alt=Lake Bisinia|thumb|Sawirka Batalaqa Harada Bisinia]][[Kapir Atiira]], tuulo ku dhow Harada Bisina
*[[Lake Kyoga]]
*[[Lake Opeta]]

== Xiriirinta dibadda==

*NatureUganda (2009) baseline report (PDF): https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download

*Ramsar Sites List (22 November 2024) (PDF): https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf

==Tixraacyo==
{{Reflist}}

{{Hydrography of Uganda}}
{{Protected Areas of Uganda}}

{{DEFAULTSORT:Bisina}}
[[Category:Lake Kyoga Complex|Bisina]]
[[Category:Ramsar sites in Uganda]]
[[Category:Important Bird Areas of Uganda]]
[[Category:Lakes of Uganda]]

{{Designation list
| designation1 = Ramsar
| designation1_offname = Complexe Lac de Tunis
| designation1_date = 23 January 2013
| designation1_number = 2096&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complexe Lac de Tunis|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2096|accessdate=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
[[File:Tunis satellite.jpg|thumb|300px|right|Sawirka dayax-gacmeedka ee Tunis]]
[[File:Lac de Tunis 1.jpg|thumb|300px|right|Harada Tunis]]

'''Harada Tunis''' ({{Langx|ar|بحيرة تونس}} ''Buḥayra Tūnis''; {{Langx|fr|Lac de Tunis}}) waa [[lagoon|haro-gacmeed]] dabiici ah oo ku taal inta u dhaxaysa caasimadda [[Tunisia]] ee [[Tunis]] iyo [[Gulf of Tunis|Gacanka Tunis]] ([[Mediterranean Sea|Badda Dhexe]]). Haradu waxay ku fadhidaa wadar ahaan 37 kiilo mitir oo laba jibbaaran, marka loo eego baaxaddeeda qotodeedu waa mid aad u gacmeed ah. Beri waxay ahaan jirtay dekedda dabiiciga ah ee Tunis.

== Taariikhda ==
[[File:La Vera descrittione del sito della citta di Tunisi et della Goleta sua fortezza, con il novo forte fatto dalli Turchi nell'assedio di essa nel mese d'Agosto 1574.jpg|thumb|left|Tunis sannadkii 1574, iyadoo ay la socoto harada, marinka iyo La Goulette.]]
Xiriirka Tunis iyo [[Carthage]] wuxuu aad muhiim ugu ahaa [[Roman Empire|Roomaanka]], maadaama ay la micno ahayd xakameynta dhulka barwaaqada ah ee gudaha ku yaal. Harada waqooyi waxay bixisaa jasiiradda [[Chikly]], oo beri hoy u ahayd saldhig Roomaan iyo mid [[Spain|Isbaanish]] ah, haddana (tan iyo 1993) waa aag dabiici ah oo la ilaaliyo. Haradu waxay badda kula xirantaa marin ku yaal [[La Goulette]].

Sida uu sheegay taariikhyahan [[Prudencio de Sandoval]], haradu waxay ururin jirtay qashinka Tunis waxayna ahayd mid aad u gacmeed ah oo nin dheer uu dhex lugeyn karo. Maraakiibta yaryar oo kaliya ayaa geli karay, iyagoo ka faa'iideysanaya marin qoto dheer oo laga qoday La Goulette ilaa xeebta ka soo horjeedda laguna calaamadeeyay tiirar alwaax ah. Doonyaha waaweyn (Galleys) waxay geli kareen harada, laakiin waxaa jiidayay ragg kaliya. Intii lagu guda jiray [[Conquest of Tunis (1535)|qabsashadii Tunis]], admiraalkii Cusmaaniyiinta ee [[Hayreddin Barbarossa]] wuxuu inta badan gadiidkiisa badda ku xoreeyay harada gudaheeda, isagoo madaafiicdooda ku caawinayay dhowrka Goulette, inkastoo aakhirkii dhammaantood la qabsaday.&lt;ref&gt;[[Prudencio de Sandoval]], ''[https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/historia-de-la-vida-y-hechos-del-emperador-carlos-v--2/html/feecfcca-82b1-11df-acc7-002185ce6064_41.htm Historia de la vida y hechos del emperador Carlos V]''&lt;/ref&gt;

Haradu waxay sii wadday inay [[aggradation|carro-buuxanto]] (korodhka dhererka dhulka, xaaladdan oo ah salka harada, sababtoo ah fadhiisashada carrada) intii lagu guda jiray qarnigii 19-aad. Ciidamadii gumeysiga ee [[France|Faransiiska]] ayaa harada dhex mariyey kanaal dhererkiisu yahay 10 kiilo mitir, ballaciisuna yahay 450 mitir, qotodiisuna tahay 6 mitir. Biyo-xireenkeeda waxaa maanta loo isticmaalaa waddo weyn oo ay maraan baabuurta iyo khadka tareenka oo ku xira Tunis dekedda, La Goulette, iyo magaalooyinka xeebta leh ee Carthage, [[Sidi Bou Said]], iyo [[La Marsa]].

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

{{Coord|36|49|N|10|15|E|type:waterbody|display=title}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Lake Of Tunis}}</text>
      <sha1>776srdp1tuy32vqpa9e8ymm7hqfh81f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300202</id>
      <parentid>300201</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T13:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16570" sha1="7vmpb80xgbnbxrybydxjt6vittpftfm" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harada Bisina
| image              = Kyoga Lake Complex OSM.jpg
| alt                = 
| caption            = Nidaamka Harada Kyoga oo ay la socoto Bisina (midig)
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
| pushpin_map        = Uganda
| location           = 
| coords             = {{coord|1|36|28|N|33|57|43|E|region:UG_type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = 
| inflow             = Dhulka dhiiqada ah ee Webiga Apedura iyo durdurrada xilliyeedka ah ee ka yimaada aagga biyo-qabatinada ee ku xeeran&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;
| outflow            = Waxay u qulqushaa dhanka galbeed batalaqyada iyo marinnada ku wajahan Harada Kyoga&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |pages=44–45}}&lt;/ref&gt;
| catchment          = 
| basin_countries    = [[Uganda]]
| agency             = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent lakes --&gt;
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent lakes --&gt;
| length             = {{convert|32|km|mi}}&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |page=68}}&lt;/ref&gt;
| width              = {{convert|6|km|mi}}&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt;
| area               = 
| depth              = 
| max-depth          = {{convert|5.0|m}} (lagu diiwangeliyey goobaha muunadda, 2008–2009)&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot;&gt;{{cite journal |last=Gidudu |first=Brian |last2=Copeland |first2=R. S. |last3=Wanda |first3=F. |last4=Ochaya |first4=H. |last5=Cuda |first5=J. P. |last6=Overholt |first6=W. A. |title=Distribution, interspecific associations and abundance of aquatic plants in Lake Bisina, Uganda |journal=Journal of Aquatic Plant Management |volume=49 |year=2011 |pages=19–27 |url=https://apms.org/wp-content/uploads/japm-49-01-009.pdf |access-date=2025-12-18}}&lt;/ref&gt;
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|1,050|m}} ka sarreeya heerka badda&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| cities             = Mbale
| reference          = 
| extra              = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = Lake Bisina Wetland System
 | designation1_date = 15 September 2006
 | designation1_number = 1633&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lake Bisina Wetland System|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1633|access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
| other_name         = Lake Salisbury, Lake Bisinia
}}
'''Harada Bisina''', oo sidoo kale loo yaqaano '''Harada Salisbury''' iyo '''Harada Bisinia''', waa haro biyo macaan leh oo ku taal bariga [[Uganda]]. It is a satellite lake of [[Lake Kyoga|Harada Kyoga]], oo ay u qulqusho, labadooduna ilaa xaddi go'an waxay si toos ah isugu xiran yihiin batalaqyada [[Cyperus papyrus|bambada]].&lt;ref name=Green2009&gt;{{cite book| author=Green, J. | year=2009 | chapter=The Kyoga Catchment | pages=205–214 | editor=H.J. Dumont | title=The Nile | series=Monographiae Biologicae | volume=89 | publisher=Springer Science + Business Media B.V | isbn=978-1-4020-9725-6 }}&lt;/ref&gt; Inta lagu jiro xilliga roobka ee biyuhu sarraysaan, Harada Bisina qotodeedu waxay gaari kartaa ilaa {{cvt|6|m}} waxayna badanaa si toos ah ula xirantaa [[Lake Opeta|Harada Opeta]] oo ka yar, laakiin xilliga abaarta labadoodu si cad ayay u kala baxaan.&lt;ref name=Mbabazi2009&gt;{{cite book | author= Mbabazi, D. | year=2009 | chapter=Rapid assessment of the fish biodiversity of the Mburo-Nakivali wetland systems and Opeta-Bisina wetland systems, Uganda | pages=75–84 | editor1=M.O. Opige | editor2=A. Byaruhanga | title=Ecological baseline surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali wetlands systems | publisher=Kampala, Uganda, Nature Uganda }}&lt;/ref&gt;

==Ilaalinta iyo deegaanka==
Harada Bisina waa mid ka mid ah 33-da goobood ee [[Important Bird Area|Aagga Shimbiraha Muhiimka ah]] ee Uganda, tan iyo 2006-diina waxay ahayd dhul qoyan oo muhiimad caalami ah leh oo ku qoran heshiiska [[Ramsar Convention|Ramsar]].&lt;ref name=&quot;Ramsar 12&quot;&gt;{{cite web|last=Ramsar Convention on Wetlands |title=The Annotated Ramsar List: Uganda |url=http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |accessdate=28 June 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130107023855/http://www.ramsar.org/cda/en/ramsar-pubs-notes-annotated-ramsar-15873/main/ramsar/1-30-168%5E15873_4000_0__ |archivedate= 7 January 2013 }}&lt;/ref&gt;

Haradu waxay muhiim u tahay kalluunka, gaar ahaan dhowr nooc oo khatar ku jira oo ah kuyuunka [[haplochromine]] sida ''[[Haplochromis orthostoma]]'',&lt;ref&gt;{{FishBase| genus=Haplochromis | species=orthostoma | month=September | year=2019 }}&lt;/ref&gt; ''[[Haplochromis argenteus|H. argenteus]]'' (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), ''[[Haplochromis latifasciatus|H. latifasciatus]]'', ''[[Haplochromis lividus|H. lividus]]'', ''[[Haplochromis martini|H. martini]]'' (u muuqda inuu ka dabar-go'ay deegaankiisii ugu weynaa ee Harada Fiktooriya), ''[[Haplochromis maxillaris|H. maxillaris]]'', ''[[Haplochromis nubilus|H. nubilus]]'', ''[[Haplochromis parvidens|H. parvidens]]'', ''[[Haplochromis phytophagus|H. phytophagus]]'' iyo dhowr nooc oo [[undescribed species|aan weli la sharxin]].&lt;ref name=Wanda2011&gt;{{cite journal | author1=Wanda, F. | author2=B. Gidudu | author3=S. Wandera | author4=R.S. Copeland | author5=J.P. Cuda | author6=W.A. Overholt | year=2011 | title=Herbivory of Hydrilla verticillata by Cichlid Fish in Lake Bisina, Uganda | journal=Journal of East African Natural History | volume=100 | issue=1&amp;2 | pages=113–121 }}&lt;/ref&gt; Inkastoo [[Nile perch|Kalluunka Nile perch]] lagu [[Introduced species|soo kordhiyey]] Harada Bisina horaantii 1970-aadkii, cilmi-baaristii ugu dambeysay ma aysan helin noocan, kaas oo lala xiriiriyey dabar-goynta kuyuunno badan oo haplochromine ah meelo kale.&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt; Dhowr nooc oo tallabiya (tilapia) ah ayaa sidoo kale la keenay Harada Bisina kuwaas oo weli jooga, oo ay la socdaan noocyada u dhashay deegaanka ee [[Oreochromis esculentus|Singida]] iyo tallabiyada Fiktooriya.&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt;&lt;ref name=Wanda2011/&gt; Kalluunka kale ee aadka u baahsan ee laga helo Harada Bisina waxaa ka mid ah silkoorera neefsada (marbled lungfish), iyo noocyo kala duwan oo silkoorayaal ah (catfish), [[Alestidae|tetras-ka Afrika]] iyo [[Mormyridae|kalluunka maroodiga ah]].&lt;ref name=Mbabazi2009/&gt;
[[File:Lake Bisinia along Soroti Mbale Highway.jpg|alt=Lake Bisinia along Soroti Mbale Highway,|thumb|'''Harada Bisinia oo ku dhow Waddada Weyn ee Soroti Mbale''']]

Cilmi-baarista dhirta biyaha ee Harada Bisina waxay diiwangelisay 15 nooc oo dhirta biyaha ah oo xididdada leh iyo waliba ''Chara'' spp. (nooc ka mid ah algae-ga cagaaran ee unugyada badan).&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt; Isla daraasaddan waxay khariidataysay hababka dhirta biyaha ee harada oo dhan waxayna sheegtay bulshooyinka dhirta ee la xiriira qoto-dheerida iyo caddaan-ka biyaha.&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt;

Dhulka qoyan ee Harada Bisina wuxuu masruufaa shimbiraha gaarka u ah dhulka qoyan. Baaritaannada NatureUganda waxay xuseen waxqabadka taranka iyo muhiimadda ilaalinta ee batalaqyada [[Cyperus papyrus|bambada]] iyo deegaannada dhulka qoyan ee xilliyada qaarkood aadka u daata ee ku yaal biyo-qabatinka Bisina.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt; Warbixin baaris oo u gaar ah waxay diiwangelisay shimbirta [[Fox's weaver|Fox's Weaver]] (''Ploceus spekeoides'') inay tahay nooc deegaankiisu aad u xaddidan yahay oo ku xiran dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata ee waqooyi-bariga Uganda, oo ay ku jiraan biyo-qabatinka iyo hareeraha Harada Bisina.&lt;ref name=&quot;FoxWeaver2019&quot;&gt;{{cite report |title=Fox’s Weaver Survey Report (2019) |publisher=NatureUganda |year=2019 |url=https://natureuganda.org/wp-content/uploads/2023/06/Foxs-Weaver-Survey-Report-2019.pdf
 |access-date=2025-12-18 |page=2}}&lt;/ref&gt;

Warbixinta rasmiga ah ee NatureUganda waxay muujineysaa in culaysyada ka dhasha beerashada, daaqsinka, beddelka dhulka qoyan iyo wasakhda carrada ay yihiin khataraha ugu waaweyn ee saameeya shaqada dhulka qoyan iyo kala-duwanaanshaha noolaha ee nidaamka dhulka qoyan ee Bisina–Opeta.&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt; Warbixinnada garoonka ee diiradda saaraya noocyada gaarka ah waxay sidoo kale farta ku fiiqayaan lumitaanka deegaanka iyo wax-ka-beddelka dhulalka qoyan ee xilliyada qaarkood daata inay tahay khatarta udub-dhexaadka u ah shimbiraha dhulka qoyan ee deegaankoodu xaddidan yahay ee laga helay biyo-qabatinka weyn ee Harada Bisina.&lt;ref name=&quot;FoxWeaver2019&quot; /&gt;

== Juqraafiga iyo biyaha ==
Harada Bisina waxay qiyaastii 15 km dhanka waqooyi ka xigta magaalada [[Kumi Town|Kumi]] qiyaastiina 20 km dhanka bariga ka xigta Soroti.&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt; Haradu waxay ku fadhidaa aag dhan qiyaastii 192 km2 waxayna ku taal meel qiyaastii 1,050 m ka sarreysa heerka badda.&lt;ref name=&quot;NU2009site&quot;&gt;{{cite report |last=Odull |first=Michael Opige |last2=Byaruhanga |first2=Achilles |title=Ecological Baseline Surveys of Lake Bisina, Lake Opeta, Lake Mburo and Nakivali Wetlands Systems |publisher=NatureUganda (The East Africa Natural History Society) |year=2009 |url=https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download |access-date=2025-12-18 |page=16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt; Waxaa ku hareereysan batalaqa bambada iyo dhul ballaran oo daadadku saameeyaan oo ku xiran Webiga Apedura, kaas oo biyo ka soo qaada qaybo ka mid ah [[Karamoja]] kuna shuba nidaamka harada.&lt;ref name=&quot;NU2009birds&quot; /&gt;

Haradu waa mid gacmeed ah. Baaritaannadii garoonka ee u dhaxeeyey Febraayo 2008 iyo Ogosto 2009, qotoda meelaha muunadda laga qaaday waxay u dhaxeysay 0.6 ilaa 5.0 m, iyadoo celcelisku ahaa 2.89 m.&lt;ref name=&quot;Gidudu2011&quot; /&gt;

== Heerka Ramsar iyo Aagga Shimbiraha Muhiimka ah ==
'''Nidaamka Dhulka Qoyan ee Harada Bisina''' waxaa loo aqoonsaday goob [[Ramsar Convention|Ramsar]] ah 15-kii September 2006. Goobtan [[Ramsar Convention|Ramsar]] waxay ku fadhidaa 54,229 ha waxaana loo diiwangeliyey degmooyinka [[Kumi District|Kumi]], [[Katakwi District|Katakwi]] iyo [[Soroti District|Soroti]].&lt;ref name=&quot;RamsarList2024&quot;&gt;{{cite report |title=The List of Wetlands of International Importance (Ramsar Sites) |publisher=Ramsar Convention Secretariat |date=2024-11-22 |url=https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf |access-date=2025-12-18 |page=50}}&lt;/ref&gt; Harada Bisina iyo guud ahaan aduunka qoyan ee Bisina–Opeta waxaa sidoo kale lagu sifeeyay Aagagga Shimbiraha Muhiimka ah ee shaqada ilaalinta deegaanka ee Uganda.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt;

== Dadka iyo hab-nololeedka ==
Bulshooyinka ku xeeran nidaamka Bisina–Opeta waxay ku tiirsan yihiin kheyraadka dhulka qoyan. Isticmaalka dadka deegaanka ee lagu diiwangeliyey shaqada aasaasiga ah waxaa ka mid ah kalluumeysiga, waraabinta xoolaha, iyo goosashada qalabka dhulka qoyan, iyadoo ay weheliso ballaarinta deegaanka iyo beerashada ee aagga hareeraha dhulka qoyan.&lt;ref name=&quot;NU2009intro&quot; /&gt; Warbixinnada aasaasiga ah waxay sidoo kale xiriiriyeen kororka carrada fadhida iyo hoos u dhaca shaqada ka hortagga daadadka culaysyada dhulka iyo biyo-qabatinka, oo ay ku jirto xaalad xumaanta ka jirta biyo-qabatinada sare ee quudiya nidaamka.&lt;ref name=&quot;NU2009plants&quot; /&gt;

==Eeg sidoo kale==
*[[File:Lake Bisinia Swamp with Papyrus along Soroti Mbale Highway.jpg|alt=Lake Bisinia|thumb|Sawirka Batalaqa Harada Bisinia]][[Kapir Atiira]], tuulo ku dhow Harada Bisina
*[[Lake Kyoga]]
*[[Lake Opeta]]

== Xiriirinta dibadda==

*NatureUganda (2009) baseline report (PDF): https://nru.uncst.go.ug/bitstreams/ee4e416b-eb8d-4ae3-bf41-981de1adeae7/download

*Ramsar Sites List (22 November 2024) (PDF): https://medwet.org/wp-content/uploads/2025/01/RamsarSitesList_22November2024.pdf

==Tixraacyo==
{{Reflist}}

{{Hydrography of Uganda}}
{{Protected Areas of Uganda}}

{{DEFAULTSORT:Bisina}}
[[Category:Lake Kyoga Complex|Bisina]]
[[Category:Ramsar sites in Uganda]]
[[Category:Important Bird Areas of Uganda]]
[[Category:Lakes of Uganda]]

{{Designation list
| designation1 = Ramsar
| designation1_offname = Complexe Lac de Tunis
| designation1_date = 23 January 2013
| designation1_number = 2096&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complexe Lac de Tunis|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2096|accessdate=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
[[File:Tunis satellite.jpg|thumb|300px|right|Sawirka dayax-gacmeedka ee Tunis]]
[[File:Lac de Tunis 1.jpg|thumb|300px|right|Harada Tunis]]

'''Harada Tunis''' ({{Langx|ar|بحيرة تونس}} ''Buḥayra Tūnis''; {{Langx|fr|Lac de Tunis}}) waa [[lagoon|haro-gacmeed]] dabiici ah oo ku taal inta u dhaxaysa caasimadda [[Tunisia]] ee [[Tunis]] iyo [[Gulf of Tunis|Gacanka Tunis]] ([[Mediterranean Sea|Badda Dhexe]]). Haradu waxay ku fadhidaa wadar ahaan 37 kiilo mitir oo laba jibbaaran, marka loo eego baaxaddeeda qotodeedu waa mid aad u gacmeed ah. Beri waxay ahaan jirtay dekedda dabiiciga ah ee Tunis.

== Taariikhda ==
[[File:La Vera descrittione del sito della citta di Tunisi et della Goleta sua fortezza, con il novo forte fatto dalli Turchi nell'assedio di essa nel mese d'Agosto 1574.jpg|thumb|left|Tunis sannadkii 1574, iyadoo ay la socoto harada, marinka iyo La Goulette.]]
Xiriirka Tunis iyo [[Carthage]] wuxuu aad muhiim ugu ahaa [[Roman Empire|Roomaanka]], maadaama ay la micno ahayd xakameynta dhulka barwaaqada ah ee gudaha ku yaal. Harada waqooyi waxay bixisaa jasiiradda [[Chikly]], oo beri hoy u ahayd saldhig Roomaan iyo mid [[Spain|Isbaanish]] ah, haddana (tan iyo 1993) waa aag dabiici ah oo la ilaaliyo. Haradu waxay badda kula xirantaa marin ku yaal [[La Goulette]].

Sida uu sheegay taariikhyahan [[Prudencio de Sandoval]], haradu waxay ururin jirtay qashinka Tunis waxayna ahayd mid aad u gacmeed ah oo nin dheer uu dhex lugeyn karo. Maraakiibta yaryar oo kaliya ayaa geli karay, iyagoo ka faa'iideysanaya marin qoto dheer oo laga qoday La Goulette ilaa xeebta ka soo horjeedda laguna calaamadeeyay tiirar alwaax ah. Doonyaha waaweyn (Galleys) waxay geli kareen harada, laakiin waxaa jiidayay ragg kaliya. Intii lagu guda jiray [[Conquest of Tunis (1535)|qabsashadii Tunis]], admiraalkii Cusmaaniyiinta ee [[Hayreddin Barbarossa]] wuxuu inta badan gadiidkiisa badda ku xoreeyay harada gudaheeda, isagoo madaafiicdooda ku caawinayay dhowrka Goulette, inkastoo aakhirkii dhammaantood la qabsaday.&lt;ref&gt;[[Prudencio de Sandoval]], ''[https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/historia-de-la-vida-y-hechos-del-emperador-carlos-v--2/html/feecfcca-82b1-11df-acc7-002185ce6064_41.htm Historia de la vida y hechos del emperador Carlos V]''&lt;/ref&gt;

Haradu waxay sii wadday inay [[aggradation|carro-buuxanto]] (korodhka dhererka dhulka, xaaladdan oo ah salka harada, sababtoo ah fadhiisashada carrada) intii lagu guda jiray qarnigii 19-aad. Ciidamadii gumeysiga ee [[France|Faransiiska]] ayaa harada dhex mariyey kanaal dhererkiisu yahay 10 kiilo mitir, ballaciisuna yahay 450 mitir, qotodiisuna tahay 6 mitir. Biyo-xireenkeeda waxaa maanta loo isticmaalaa waddo weyn oo ay maraan baabuurta iyo khadka tareenka oo ku xira Tunis dekedda, La Goulette, iyo magaalooyinka xeebta leh ee Carthage, [[Sidi Bou Said]], iyo [[La Marsa]].

== Qoraallo ==
{{Reflist}}

{{Coord|36|49|N|10|15|E|type:waterbody|display=title}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Lake Of Tunis}}</text>
      <sha1>7vmpb80xgbnbxrybydxjt6vittpftfm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300286</id>
      <parentid>300202</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:06:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3324" sha1="8j8zjxjymkds9a2mlkrra49h4ux0qhv" xml:space="preserve">{{Designation list
| designation1 = Ramsar
| designation1_offname = Complexe Lac de Tunis
| designation1_date = 23 January 2013
| designation1_number = 2096&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Complexe Lac de Tunis|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2096|accessdate=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
[[File:Tunis satellite.jpg|thumb|300px|right|Sawirka dayax-gacmeedka ee Tunis]]
[[File:Lac de Tunis 1.jpg|thumb|300px|right|Harada Tunis]]

'''Harada Tunis''' ({{Langx|ar|بحيرة تونس}} ''Buḥayra Tūnis''; {{Langx|fr|Lac de Tunis}}) waa [[lagoon]] dabiici ah oo ku taal inta u dhaxaysa caasimadda [[Tunisia]] ee [[Tunis]] iyo [[Gulf of Tunis|Gacanka Tunis]] ([[Mediterranean Sea|Badda Mediteraaniyanka]]). Haradu waxay ku fidsan tahay bed dhan 37 kiilo mitir oo labajibbaaran, marka la barbar dhigo baaxaddeeda dhowrkeedu waa mid aad u gabaabsig ah. Waxay ahaan jirtay dekedda dabiiciga ah ee Tunis.

== Taariikhda ==
[[File:La Vera descrittione del sito della citta di Tunisi et della Goleta sua fortezza, con il novo forte fatto dalli Turchi nell'assedio di essa nel mese d'Agosto 1574.jpg|thumb|left|Tunis sanadkii 1574, iyadoo wadata harada, kanaalka iyo La Goulette.]]
Xiriirka Tunis iyo [[Carthage]] wuxux aad ugu muhiimsanaa [[Roman Empire|Xukunkii Roomaanka]], maadaama ay la macno ahayd xakameynta dhulka barwaaqada ah ee gudaha ku yaal. Harada waqooyi waxay ku dartay jasiiradda [[Chikly]], oo beri hoy u ahayd qalcaddii Roomaanka iyo [[Spain|Isbaanishka]], haddana (tan iyo 1993) ah meel dabiici ah oo la ilaaliyo. Haradu waxay ku xirantay badda kanaal ku yaal [[La Goulette]].

Sida uu sheegay taariikhyahan [[Prudencio de Sandoval]], haradu waxay qaadi jirtay qashinka Tunis waxayna ahayd mid gabaabsig ah oo nin dheer uu lug ku dhex mari karay. Kaliya maraakiibta yaryar ayaa geli karay, iyagoo ka faa'iidaysanaya kanaal ka qoto dheer oo laga qoday La Goulette ilaa xeebta ka soo horjeedda kaas oo lagu calaamadeeyay tiirar alwaax ah. Doonyaha dagaalka ee galyada ah waa ay geli kareen harada, laakiin kaliya iyadoo ay rag jiidayaan. Intii lagu guda jiray [[Conquest of Tunis (1535)|qabsashadii Tunis]], admiraalkii Cusmaaniyiinta [[Hayreddin Barbarossa]] wuxuu inta badan gogoshiisa u dhigay gudaha harada, isagoo ka caawinaya qalcaddii Goulette madaafiicdooda, inkastoo ugu dambeyntii dhamaantood la qabsaday.&lt;ref&gt;[[Prudencio de Sandoval]], ''[https://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/historia-de-la-vida-y-hechos-del-emperador-carlos-v--2/html/feecfcca-82b1-11df-acc7-002185ce6064_41.htm Historia de la vida y hechos del emperador Carlos V]''&lt;/ref&gt;

Haradu waxay sii wadday inay [[aggradation|buuxsanto dhoobo]] (kor u kaca heerka dhulka, xaaladdan oo ah salka harada, sababo la xiriira dhoobada iyo ciidda fadhiisata) intii lagu jiray qarnigii 19-aad. Ciidamadii gumeysiga [[France|Faransiiska]] ayaa harada ka gooyay kanaal dhererkiisu yahay 10 kiilo mitir, ballaciisuna yahay 450 mitir, qotadiisuna tahay 6 mitir. Boodhkeeda waxaa maanta loo isticmaalaa jidka weyn ee baabuurta iyo jidka tareenka ee isku xira Tunis iyo dekedda, La Goulette, iyo magaalooyinka xeebta ah ee Carthage, [[Sidi Bou Said]], iyo [[La Marsa]].

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

{{Coord|36|49|N|10|15|E|type:waterbody|display=title}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Lake Of Tunis}}</text>
      <sha1>8j8zjxjymkds9a2mlkrra49h4ux0qhv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Tritonis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48298</id>
    <revision>
      <id>300206</id>
      <timestamp>2026-06-28T13:34:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8653" sha1="a9f3b3w48dz4if847ve0clxnsqe52mw" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harada Tritonis
| type               = Haro biyo macaan oo qadiimi ah
| location           = Libya-dii Qadiimiga ahayd (Waqooyiga Afrika)
| basin_countries    = Tunisia
| reference          = Herodotus; Diodorus Siculus; Periplus of Pseudo-Scylax
| islands            = Phla, Mene
}}

'''Harada Tritonis''' ({{langx|el|Τριτωνίδα λίμνην}}) waxay ahayd aag ballaran oo biyo macaan ah oo ku yaallay [[North Africa|Waqooyiga Afrika]] ama lagu sharaxay qoraallo badan oo qadiimi ah. Qorayaashii Giriigga ee xilligii hererka caadiga ah waxay haradan dhigeen [[Ancient Libya|Libya-dii Qadiimiga ahayd]]. Faahfaahinta khuraafaadkii dambe iyo u kuur-galkii shakhsiyadeed ee ay akhriyeen taariikhyahannadan, waxaa la sheegay in harada loogu magac daray [[Triton (mythology)|Triton]]. Sida uu sheegay Herodotus waxay lahayd laba jasiiradood, [[Phla (island)|Phla]], oo ay ahaan jirtay in [[Laconia (ancient region)|Lacedaemonians]]-ku ay gumeystaan, marka loo eego tixraac wax sii sheegid ah, iyo [[Mene (island)|Mene]].

==Goobta==
Goobta ay ku taallay ma cdda. Harada waxaa lagu xusay inay ku taal [[Ancient Libya|Libya]], dhul ay Giriigga qadiimiga ahi aaminsanaayeen inuu ku xeeran yahay adduunka, &quot;oo ay baddii ka dhaqday dhinac kasta&quot;, Herodotus ayaa yiri,&lt;ref&gt;Herodotus, iv. 42 ([http://www.fordham.edu/halsall/ancient/herod-libya1.html on-line text]).&lt;/ref&gt; &quot;marka laga reebo meesha ay ku xiran tahay Aasiya&quot;. &quot;Aqoontooda, Libya waxay ka fidsanayd [[Ancient Egypt|Masartii Qadiimiga ahayd]], [[Nile Valley|Dooxada Niil]] iyo biyo-qabatinkeeda, Aljeeriya iyo agagaarka koonfurta Masartii Qadiimiga ahayd.&quot;

Labadaba [[Herodotus]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;&quot;Herodotus, iv. 179.&quot;&lt;/ref&gt; qarnigii shanaad C.H. iyo [[Diodorus]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;&quot;Diodorus, iii,55.&quot;&lt;/ref&gt; qarnigii koobaad C.D. ayaa sharaxay harada. Gudaha ''[[Periplus of Pseudo-Scylax]]'', oo loo malaynayo inay taariikhdeedu dib u dhacdo bartamihii qarnigii 4-aad C.H., waxaa lagu sheegay inay leedahay wareeg dhan 1000 stades, taasoo siinaysa aag dhan qiyaastii 2,300&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (900&amp;nbsp;mi&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;), ama, kala badh baaxadda gobolka casriga ah ee Rhode Island ee dalka Mareykanka.&lt;ref&gt;[https://topostext.org/work/102 ''Periplus of Pseudo-Scylax'' § 110.]&lt;/ref&gt; Herodotus wuxulu u qaatay inay jiri doonto webi weyn oo ku qulqula, kaas oo uu ugu yeeray Triton.&lt;ref&gt;Herodotus, iv. 179; &quot;he supposed it to be a lake like any other, and that a lake of such extent should have a large river as its feeder was but a natural assumption&quot; remarked Edward Herbert Bunbury, ''A History of Ancient Geography among the Greeks and Romans'' vol. I (1883) note S, p. 315.&lt;/ref&gt;

==Taariikhda==

Magaca harada wuxuu ka muuqdaa doodaha ku saabsan juqraafiga la xiriira [[Greek mythology|khuraafaadka Giriigga]].

Marka [[Athena]] loogu yeero ''Athene Tritogeneia'' (&quot;ku dhalatay Trito&quot;),&lt;ref&gt;As when [[Diomedes]] addresses her in prayer, ''[[Iliad]]'' x; see also ''Iliad'' iv. 515, viii. 839.&lt;/ref&gt; magac-sharafta qadiimiga ah waxaa lagu sharaxay dhacdadii, markii ay si buuxda u samaysan uga soo boodday madaxa&amp;mdash;ama bawdada&amp;mdash;[[Zeus]]&amp;mdash;kaas oo liqay hooyadeed oo uur leh si uu uga hortago inuu ka dhaco xukunka hadda ee ilaahyada Giriigga sababo la xiriira dhalanteedkeeda, sidii la pro saadaaliyey&amp;mdash;ilaahadda waxaa loo gelbiyey '''Harada Trito''' waxaana daryeelay nymphs (hablo-ilaahyo qadiimi ah).&lt;ref&gt;Some authors of antiquity explain the ancient epithet in other ways, [[Pausanias (geographer)|Pausanias]] for one relating it both to a torrent in [[Boeotia]] or to a spring in [[Arcadia (ancient region)|Arcadia]]; there are other explanations (Liddell-Scott-Jones ref).&lt;/ref&gt; Fasiraad ka duwan, iyadoo la tixgelinayo khuraafaadkii aad u horreeyey ee Giriigga iyo Minoan, waxay u horseedday turjumaan [[Robert Graves]] inuu soo jeediyo in jihada beddelka ah ee saameynta diimeed ay dhacday, iyadoo [[Neith]] ay ahayd ilaahadda saameynta ku yeelatay horumarka fekerka Giriigga ee ku saabsan ilaahadda Athene. Neith waxay ahayd ilaah qadiimi ah markii ugu horreysay ee ay ka muuqato nidaamkii ugu horreeyey ee ilaahyada Masar.{{Citation needed|date=May 2026}} 

Sheekada [[Argonauts]] waxay dhigeysaa guriga Triton xeebta [[Mediterranean coast|Badda Dhexe]] ee Libya. Kahor epiga ''Argonautika'' ee Apollonius, Herodotus wuxuu ogaa dhaqankan Jason, kaas oo dabayshu
&lt;blockquote&gt;&quot;ay ka qaadday wadadiisii oo ay u gaysay xeebta Libya; halkaas oo, ka hor intaanu dhulka helin, uu dhex galay meelaha gacmeedka ah ee Harada Tritonis. Markii uu maskaxda ku hayey sida uu ku heli lahaa waddo uu kaga baxo, Triton (waxay dhahaan) ayaa u muuqday, wuxuuna u soo jeediyay inuu u muujiyo marinka, oo uu u sugo dib u gurasho ammaan ah, haddii uu siinayo saddex-lugoodka (tripod). Jason oo u hoggaansamay, waxaa Triton u muujiyey marinka dhex mara meelaha gacmeedka ah; ka dib markay taasi dhacday ilaahii wuxuu qaatay saddex-lugoodkii, wuxuuna u qaaday macbadkiisa, wuxuu ku fadhiistay korkiisa, isagoo ka buuxa cadho wax sii sheegid ah, wuxuu u sheegay Jason iyo saaxiibbadiis saadaal dheer. &quot;Markii farac&quot;, ayuu yiri, &quot;oo ka mid ah shaqaalaha Argo uu qabsan doono oo uu qaadi doono saddex-lugoodka naxaasta ah, markaas masiirka aan laga baaqsan karin wuxuu keeni doonaa in boqol magaalo oo Giriig ah laga dhiso hareeraha Harada Tritonis&quot;. Dadkii reer Libya ee gobolkaas, markay ngheereen erayada wax sii sheegidda, waxay la tageen saddex-lugoodkii waana qariyeen. &quot; &lt;ref&gt;''Histories'', iv. 179.&lt;/ref&gt;&lt;/blockquote&gt;

Sida uu [[Apollonius of Rhodes]] u sheegay, markii Argo lagu kaxeeyey xeebta Lesser Syrtes duufaan xooggan awgeed iyadoo ka soo laabanaysa [[Colchis]], Argonauts-ku waxay isku arkeen &quot;aag ay ku hareeraysan yihiin ciid&quot;. Waxay [[portage|xambaareen]] markabkooda laba iyo toban maalmood ilaa Harada Tritonis, laakiin biyaha harada waxay ahaayeen kuwo cusbo leh oo aan la cabbi karin. Maadaama ay waayeen wax laga baxo oo ka geeya Harada Tritonis ilaa badda, waxba ma ay qaban karin. Markaasay ilaahyadii raalli-geliyeen iyagoo dhigay saddex-lugood dahab ah oo [[sacrificial tripod|allabari ah]] xeebta, Triton oo ahaa ilaahii deegaanka ayaa u muuqday iyaga oo u eg nin dhallinyaro ah, si uu u muujiyo marin qarsoon oo badda u baxa.&lt;ref&gt;[[Apollonius of Rhodes]], iv. 1552.&lt;/ref&gt;

Khuraafaadkan dambe wuxuu sheegay in [[nymphs|nymph haro]] oo magaceeda la yiraahdo Tritonis ay harada ka dhigatay gurigeeda, marka loo eego dhaqan qadiimi ah, waxay ahayd hooyadii Athena oo uu dhalay [[Poseidon]]. ([[Herodotus]], iv. 180; [[Pindar]]. Pytli. iv. 20.) Iyada oo loo marayo [[Amphithemis]], waxay noqotay hooyadii [[Nasamon]] iyo [[Cephalion (mythology)|Caphaurus]].&lt;ref&gt;Apollonius of Rhodes, iv. 1495.&lt;/ref&gt;

==Xitaa==
&lt;references/&gt;

==Xigashooyin==
*[http://www.asu.cas.cz/%7Ejklokocn/AJG_2017_Sahara.pdf A support for the existence of paleolakes and paleorivers buried under Saharan sand by means of Bgravitational signal from EIGEN 6C4]
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20051217025109/http://www.ancientlibrary.com/smith-bio/3509.html Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, p. 1175]}}
*[https://web.archive.org/web/20171207203139/http://www.metrum.org/mapping/argo.htm Mapping argo] (la kaydiyey)
*[https://web.archive.org/web/20051205094959/http://homepage.mac.com/cparada/GML/Cyrene.html Cyrene]
*[http://www.timelessmyths.com/classical/argonauts.html#Libya Libya] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607103514/http://www.timelessmyths.com/classical/argonauts.html#Libya |date=7 June 2011 }}
*[https://www.amazon.com/gp/phrase?phrase=Lake%20Tritonis Amazon.com: Phrase: &quot;Lake Tritonis&quot;]
*[https://web.archive.org/web/20060524002233/http://www.net4you.net/user/poellauerg/Amazons/Tun2005e.html Southern Tunisia - research campaign 2005]
*[http://lexicorient.com/tunisia/chott_el_jerid.htm CHOTT EL JERID: Dry salt lake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803095327/http://www.lexicorient.com/tunisia/chott_el_jerid.htm |date=3 August 2020 }}
*[https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/lexindex?entry=*tritoge/neia Liddell-Scott-Jones ''Lexicon of Classical Greek'']
*[http://www.southampton.ac.uk/~imw/sabkha.htm Geology of Wessex Coast]
*[http://www.finelinesciencepress.com/chap_28.pdf Chapter 28] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304074607/http://www.finelinesciencepress.com/chap_28.pdf |date=4 March 2016 }}
*[http://www.finelinesciencepress.com/chap_27.pdf Chapter 27] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304093632/http://www.finelinesciencepress.com/chap_27.pdf |date=4 March 2016 }}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Lake Tritonis}}</text>
      <sha1>a9f3b3w48dz4if847ve0clxnsqe52mw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sebkhet el Kourzia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48299</id>
    <revision>
      <id>300214</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:00:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2923" sha1="noq4zdjqmfkg80es7tp709nf56xen5g" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Sebkhet el Kourzia
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_name         = 
&lt;!--    Images     --&gt;
| image              = 
| alt                = 
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
&lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Tunisia]]
| group              = 
| coordinates        = {{coord|36|25|57|N|9|46|14|E|region:TN_type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = [[ Intermittent lake|Haro xilliyeed ah]]
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = 
| rivers             = 
| outflow            = 
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt; 
| width              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| area               = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = 
&lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map             = Tunisia
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = Location of the intermittent lake in Tunisia.
| pushpin_map_caption     = 
&lt;!--   Below       --&gt;  
| website            = 
| reference          = 
}}
'''Sebkhet el Kourzia''' waa [[ Intermittent lake|haro xilliyeed ah]] oo ku taal [[Tunisia]] meel u dhow [[Jebel Zebes]] iyo [[Koudiat er Roha]].&lt;ref&gt;[http://mapcarta.com/17285006  Sebkhet el Kourzia, Tunisia - Geographical Names, map, geographic ].&lt;/ref&gt; Waxay ku taal {{coord|36|25|57|N|9|46|14|E|region:TN_type:waterbody|display=inline}}.&lt;ref&gt;[http://www.geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1031274&amp;fid=6141&amp;c=tunisia  Sebkhet el Kourzia Map - Tunisia - Mapcarta].&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://translate.google.com.au/translate?hl=en&amp;sl=ca&amp;u=http://www.wikigeo.eu/Sebkhet-el-Kourzia/map/2469664/&amp;prev=search  Sebkhet the Kourzia, Tunisia Map ]&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{reflist|2}}</text>
      <sha1>noq4zdjqmfkg80es7tp709nf56xen5g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Shatt al Gharsah</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48300</id>
    <revision>
      <id>300215</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:02:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1489" sha1="a8ybtl54689smqnutof48vy1872ft1i" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Shatt al Gharsah
| image = Chottelgharsa2.jpg
| pushpin_map = Tunisia
| pushpin_map_caption = Shatt al Gharsah oo ku taal [[Tunisia]]
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = 
| coords = {{coord|34.07|N|7.52|E|type:waterbody_region:TN|display=inline,title}}
| type = [[Salt lake|Haro cusbo leh]], [[sedimentary basin|biya-qabatinka fadhiisiga ah]]
| inflow = roobka
| outflow = terminal [[Evaporation|Uumi-bax]]
| catchment = 
| basin_countries = Tunisia
| length ={{convert|50|km|abbr=on}}
| width ={{convert|20|km|abbr=on}}
| area = {{convert|1000|km2|abbr=on}}
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|−17|m|abbr=on}}
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
}}
{{Commons category|Chott el Gharsa}}
'''Shatt al Gharsah''', '''Chott el Gharsa''' ({{langx|ar|شط الغرسة}}) waa [[sedimentary basin|biya-qabatinka fadhiisiga ah]] iyo sidoo kale haro xilliyeed [[salt lake|cusbo leh]] (a [[chott]]) oo ku taal [[Tunisia]], meel u dhow xadka ay la wadaagto [[Algeria]]. Waxay leedahay ballac dhan {{Convert|20|km}} iyo dherer dhan {{Convert|50|km}}. Marka la joogo {{Convert|17|m}} oo ka hooseysa heerka badda waxay ku taal meesha ugu hooseysa dalka.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Chott El-Jarid lake, Tunisia|url=https://www.britannica.com/place/Chott-El-Jarid|website=Encyclopedia Britannica|accessdate=20 February 2018|language=en}}&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>a8ybtl54689smqnutof48vy1872ft1i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sebkhet Cherita</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48301</id>
    <revision>
      <id>300216</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:05:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1107" sha1="557uav9gyotjmypusriiotoiqjs9fzy" xml:space="preserve">[[File:Oued Zeroud Merguellil Nebhana drainage basin-fr.svg|thumb|right|map of Sebkhet Cherita.]]The '''Sebkhet Cherita''' is a [[salt lake]] [[wetland]] in the [[Sousse Governorate]] of [[Tunisia]], 25 [[kilometer]]s southwest of the city of [[Sousse]] and 25 [[kilometer]]s southeast of the city of [[Kairouan]].&lt;ref&gt;Sylvie Franquet ,  Tunisia (Mair Dumont Spirallo, 2009 ) [https://books.google.com/books?id=QS1auRPKrPcC&amp;dq=Sebkhet+Cherita&amp;pg=PA181 p181.]&lt;/ref&gt; It covers an area of 11600[[hectare]]s and is 17 by 9 kilometers wide. Fueled by several [[wadi]]s, such as the [[Oued Merguellil]], [[Oued Nebhana]] and [[Oued Zeroud]].&lt;ref&gt;R. H. Hughes, A Directory of African Wetlands.(IUCN, 1992) [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;dq=Sebkhet+Cherita&amp;pg=PA80   p80].&lt;/ref&gt;

Although the lake is in the [[Sahel]], it supports diverse [[flora]] ecosystems and diverse range of [[water bird]]s.   The catchment system area is 360&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; and the system empties into the [[Mediterranean Sea]].

==Tixraacyo==
{{reflist}}

{{coord|35.345|10.316|type:waterbody_region:TN|display=title}}</text>
      <sha1>557uav9gyotjmypusriiotoiqjs9fzy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300217</id>
      <parentid>300216</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:06:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1467" sha1="s0od9qfp3vcrhx25q7adqqufmpgdbch" xml:space="preserve">{{Short description|Haro ku taal Tunisia}}
[[File:Oued Zeroud Merguellil Nebhana drainage basin-fr.svg|thumb|right|khariidadda Sebkhet Cherita.]]'''Sebkhet Cherita''' waa dhul qoyan oo [[salt lake|haro cusbo leh]] ah oo ku yaal [[Sousse Governorate|Gobolka Sousse]] ee [[Tunisia]], 25 [[kilometer|kiiloomitir]] koonfur-galbeed ka xiga magaalada [[Sousse]] iyo 25 [[kilometer|kiiloomitir]] koonfur-bari ka xiga magaalada [[Kairouan]].&lt;ref&gt;Sylvie Franquet ,  Tunisia (Mair Dumont Spirallo, 2009 ) [https://books.google.com/books?id=QS1auRPKrPcC&amp;dq=Sebkhet+Cherita&amp;pg=PA181 p181.]&lt;/ref&gt; Waxay ku fadhidaa aag dhan 11600 [[hectare|hektar]] waxayna leedahay ballac dhan 17 iyo 9 kiiloomitir. Waxaa ku shuba dhowr [[wadi|togag/webiyo xilliyeed ah]], sida [[Oued Merguellil]], [[Oued Nebhana]] iyo [[Oued Zeroud]].&lt;ref&gt;R. H. Hughes, A Directory of African Wetlands.(IUCN, 1992) [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;dq=Sebkhet+Cherita&amp;pg=PA80   p80].&lt;/ref&gt;

Inkastoo haradu ku taal deegaanka [[Sahel]], waxay masruuftaa nidaamyo deegaan oo [[flora|dhir]] kala duwan leh iyo noocyo badan oo [[water bird|shimbiraha biyaha]] ah. Aagga nidaamka biyo-qabatinka waa 360&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; nidaamkuna wuxuu ku dhowshaa [[Mediterranean Sea|Badda Dhexe]].

==References==
{{reflist}}

{{coord|35.345|10.316|type:waterbody_region:TN|display=title}}

[[Category:Harooyinka Tunisia]]

==Tixraacyo==
{{reflist}}

{{coord|35.345|10.316|type:waterbody_region:TN|display=title}}</text>
      <sha1>s0od9qfp3vcrhx25q7adqqufmpgdbch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300218</id>
      <parentid>300217</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:06:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1424" sha1="1agahyrm3o94w3zetp0bhgvijx3ifsk" xml:space="preserve">[[File:Oued Zeroud Merguellil Nebhana drainage basin-fr.svg|thumb|right|khariidadda Sebkhet Cherita.]]'''Sebkhet Cherita''' waa dhul qoyan oo [[salt lake|haro cusbo leh]] ah oo ku yaal [[Sousse Governorate|Gobolka Sousse]] ee [[Tunisia]], 25 [[kilometer|kiiloomitir]] koonfur-galbeed ka xiga magaalada [[Sousse]] iyo 25 [[kilometer|kiiloomitir]] koonfur-bari ka xiga magaalada [[Kairouan]].&lt;ref&gt;Sylvie Franquet ,  Tunisia (Mair Dumont Spirallo, 2009 ) [https://books.google.com/books?id=QS1auRPKrPcC&amp;dq=Sebkhet+Cherita&amp;pg=PA181 p181.]&lt;/ref&gt; Waxay ku fadhidaa aag dhan 11600 [[hectare|hektar]] waxayna leedahay ballac dhan 17 iyo 9 kiiloomitir. Waxaa ku shuba dhowr [[wadi|togag/webiyo xilliyeed ah]], sida [[Oued Merguellil]], [[Oued Nebhana]] iyo [[Oued Zeroud]].&lt;ref&gt;R. H. Hughes, A Directory of African Wetlands.(IUCN, 1992) [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;dq=Sebkhet+Cherita&amp;pg=PA80   p80].&lt;/ref&gt;

Inkastoo haradu ku taal deegaanka [[Sahel]], waxay masruuftaa nidaamyo deegaan oo [[flora|dhir]] kala duwan leh iyo noocyo badan oo [[water bird|shimbiraha biyaha]] ah. Aagga nidaamka biyo-qabatinka waa 360&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; nidaamkuna wuxuu ku dhowshaa [[Mediterranean Sea|Badda Dhexe]].

==References==
{{reflist}}

{{coord|35.345|10.316|type:waterbody_region:TN|display=title}}

[[Category:Harooyinka Tunisia]]

==Tixraacyo==
{{reflist}}

{{coord|35.345|10.316|type:waterbody_region:TN|display=title}}</text>
      <sha1>1agahyrm3o94w3zetp0bhgvijx3ifsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300219</id>
      <parentid>300218</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:07:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1422" sha1="1bd94quw41uzb3vvok16oik0kv560x6" xml:space="preserve">[[File:Oued Zeroud Merguellil Nebhana drainage basin-fr.svg|thumb|right|khariidadda Sebkhet Cherita.]]'''Sebkhet Cherita''' waa dhul qoyan oo [[salt lake|haro cusbo leh]] ah oo ku yaal [[Sousse Governorate|Gobolka Sousse]] ee [[Tunisia]], 25 [[kilometer|kiiloomitir]] koonfur-galbeed ka xiga magaalada [[Sousse]] iyo 25 [[kilometer|kiiloomitir]] koonfur-bari ka xiga magaalada [[Kairouan]].&lt;ref&gt;Sylvie Franquet ,  Tunisia (Mair Dumont Spirallo, 2009 ) [https://books.google.com/books?id=QS1auRPKrPcC&amp;dq=Sebkhet+Cherita&amp;pg=PA181 p181.]&lt;/ref&gt; Waxay ku fadhidaa aag dhan 11600 [[hectare|hektar]] waxayna leedahay ballac dhan 17 iyo 9 kiiloomitir. Waxaa ku shuba dhowr [[wadi|togag/webiyo xilliyeed ah]], sida [[Oued Merguellil]], [[Oued Nebhana]] iyo [[Oued Zeroud]].&lt;ref&gt;R. H. Hughes, A Directory of African Wetlands.(IUCN, 1992) [https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;dq=Sebkhet+Cherita&amp;pg=PA80   p80].&lt;/ref&gt;

Inkastoo haradu ku taal deegaanka [[Sahel]], waxay masruuftaa nidaamyo deegaan oo [[flora|dhir]] kala duwan leh iyo noocyo badan oo [[water bird|shimbiraha biyaha]] ah. Aagga nidaamka biyo-qabatinka waa 360&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; nidaamkuna wuxuu ku dhowshaa [[Mediterranean Sea|Badda Dhexe]].

==Tixraacyo==
{{reflist}}

{{coord|35.345|10.316|type:waterbody_region:TN|display=title}}

[[Category:Harooyinka Tunisia]]

==Qoraallo==
{{reflist}}

{{coord|35.345|10.316|type:waterbody_region:TN|display=title}}</text>
      <sha1>1bd94quw41uzb3vvok16oik0kv560x6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sebkha Sidi El Hani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48302</id>
    <revision>
      <id>300222</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:09:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3851" sha1="274w76i8smw2bkfgw61ywayiia0dbvo" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Sebkhet de Sidi El Hani
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_name         = 
&lt;!--    Images     --&gt;
| image              = Sebkhet Sidi Alhani Colours.jpg
| alt                = 
| caption            = Midabada Sebkhet Sidi Alhani.
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
&lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Sousse Governorate|Gobolka Sousse]], [[Tunisia]]
| group              = 
| coordinates        = {{coord|35.55|10.41|type:waterbody_region:TN_dim:30000|display=inline,title}}&lt;!-- {{coord|DD|MM|SS|N|DD|MM|SS|W|region:ZZ_type:waterbody|display =inline,title}} --&gt;
| type               = [[salt lake|haro cusbo leh]]
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = 
| rivers             = 
| outflow            = 
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt; 
| width              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| area               = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = 
&lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map             = Tunisia
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt         = Location of the salt lake in Tunisia.
| pushpin_map_caption     = 
&lt;!--   Below       --&gt;  
| website            = 
| reference          = 
}}
{{Designation list
| designation1 = Ramsar
| designation1_offname = Sebkhet Sidi Elhani
| designation1_date = 2 February 2012
| designation1_number = 2019&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sebkhet Sidi Elhani|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/2019|accessdate=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}

'''Sebkha Sidi El Hani''' ({{lang|tg-Arab|سبخة سيدي الهاني}}) waa [[salt lake|haro cusbo leh]] oo ku taal [[Sousse Governorate|Gobolka Sousse]] ee [[Tunisia]], {{convert|25|km}} dhanka [[southwest|koonfur-galbeed]] ka xigta magaalada [[Sousse]] iyo {{convert|25|km}} koonfur-bari ka xigta magaalada [[Kairouan]]. Waxay ku fadhidaa aag dhan 36,000 oo [[hectare|hektar]] waxayna ka kooban tahay saddex niyad-jab (godad): Sidi El Hani sebkha stricto sensu, Sebkha Souassi iyo Sekha Dkhila. Waxaa ku shuba dhowr [[wadi|togag/webiyo xilliyeed ah]], sida Wadi Chrita, Wadi Mansoura iyo Wadi Oum El Mellah, waxayna biyaha ceshataa sanadka oo dhan mararka qaarkood oo kaliya. Aagga biyo-qabatinka waa {{convert|360|km2}} nidaamkuna wuxuu ku dhowshaa [[Mediterranean Sea|Badda Dhexe]].

[[File:Oued Zeroud Merguellil Nebhana drainage basin-fr.svg|thumb|right|Khariidadda Sebkhet de Sidi El Hani]]
&lt;gallery&gt;
File:Sebkhet Sidi Alhani Salt.jpg|Meesha carradii cusbada ee Sebkhet Sidi Alhani
file:Sebkhet Sidi Alhani Structure.jpg|Qaab-dhismeedka Sebkhet Sidi Alhani
&lt;/gallery&gt;

==Tixraacyo==
{{reflist}}</text>
      <sha1>274w76i8smw2bkfgw61ywayiia0dbvo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sebkha Kelbia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48303</id>
    <revision>
      <id>300224</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:11:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1556" sha1="8rtqn6xpb1jm1stiiitbtindtb3sofd" xml:space="preserve">{{Designation list
| designation1 = Ramsar
| designation1_offname = Sebkhet Kelbia
| designation1_date = 7 November 2007
| designation1_number = 1710&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Sebkhet Kelbia|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1710|access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
[[file:Sebkhat Kelbia Kondar Tunesien 2009.jpg|thumb|right|Sebkhat Kelbia, 2009.]]
'''Sebkha Kelbia''' (سبخة الكلبية) waa haro xilliyeed ku taal [[Tunisia]] oo ku fadhida 8000 oo [[hectare|hektar]] gudaha [[Sousse Governorate|Gobolka Sousse]], halka ay coordinates-keedu yihiin 35°50'34&quot;[[North|Waqooyi]], 10°16'18&quot;[[East|Bari]], dhanka [[south|koonfureed]] ee [[Kondar, Tunisia|Kondar]].

Waxaa loo tixgeliyaa dhulka qoyan ee labaad ee ugu muhiimsan dalka marka laga reebo [[Lake Ichkeul|Harada Ichkeul]], waxaana loo qoondeeyay [[nature reserve|hagaag dabiici ah]] wareegto ka soo baxday Wasaaradda Beeraha 18-kii December 1993. Webiyada [[Oued Nebhana]], [[Oued Merguellil]] iyo [[Oued Zeroud]] waxay ku qulqulaan salka harada ee qallalan xilliga [[rainfall|roobka]], laakiin hadda waxaa maamula biyo-xireenno ka ilaalinaya dhulka siman [[flood|daadadka]]. Biyo-xireennada oo ay weheliso hawlgalka nidaamyo waaweyn oo waraabka beeraha ah waxay saameyn deegaan ku yeesheen sebkha-da, taas oo aan ilaa hadda la darsin. Dadka beeralayda ah ee ku nool hareeraha Sebkha Kelbia waxaa lagu qiyaasaa 23,000 oo qof.
 
==Tixraacyo==
{{Reflist}}

{{Authority control}}

{{Coord|35.8427|N|10.2716|E|source:wikidata|display=title}}</text>
      <sha1>8rtqn6xpb1jm1stiiitbtindtb3sofd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Gafsa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48304</id>
    <revision>
      <id>300225</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:13:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3465" sha1="n8rirmka7qe7jartzsg8jwl7af46nst" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Lac de Gafsa
| image = 
| image_caption = 
| alt = 
| location = Gafsa agagaarkeeda, Tunisia
| coords = 
| type = Endorheic lake
| inflow = Underground water source
| outflow = Evaporation
| catchment = 
| basin_countries = Tunisia
| length = 
| width = 
| area = 
| depth = {{convert|18|-|20|m|ft|sp=us}}
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = 
| islands = 
| website = 
}}

'''Lac de Gafsa''', oo kale loogu yeero 'Harada Mucjisada ah', waxay si lama filaan ah u soo muuqatay sanadkii 2014 iyadoo dhinac taal Waddada Om Laryes, oo 25 kiiloomitir u jirta magaalada [[Gafsa]] ee [[Tunisia]]. Asalka ama samaysanka haradan ma cdda. Sharaxaadda ugu dhow ayaa ah in [[earthquake|dhulgariir]] yar uu dillaaciyey dhagaxa ka sarreeya [[water table|heerka biyaha dhulka hoostiisa]], taasoo keentay in malaayiin cubic mitir oo biyo ah ay u soo kacaan dusha sarre.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.amusingplanet.com/2015/11/lac-de-gafsa-tunisias-mysterious-lake.html|title=Lac de Gafsa: Tunisia's Mysterious Lake That Appeared Overnight|website=www.amusingplanet.com|access-date=2017-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian&quot;&gt;{{cite web|title=Mysterious lake in Tunisian desert turns from turquoise to green sludge|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/01/mysterious-lake-tunisian-desert-turquoise-green-sludge|website=The Guardian|accessdate=2 August 2014}}&lt;/ref&gt;

==Falcelinnada==

Tan iyo markii ay harada helen xoolo-dhaqatada saxaraha, Lac de Gafsa waxay u noqotay wax lala yaabo dadka deegaanka, waxayna si dhakhso ah u noqotay [[Tourist attraction|soo-jiidasho dalxiis]] oo caalami ah. Boorqorayaal qof ayaa aaday kaliya inay arkaan harada, inay ka soo boodaan dhagaxyada bilicda leh oo ay ku dabaashaan harada, iyo/ama ay ku dhex quusaan tan iyo markii la helay.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://observers.france24.com/content/20140731-gafsa-beach-tunisia-mysterious-lake|title=&quot;Gafsa Beach&quot;: Tunisia's mysterious new lake|work=The France 24 Observers|access-date=2017-05-16|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Dadka Tunisian-ka ah ee ku nool aagga saxaraha ah ee ay abaartu ku habsatay ee Lac de Gafsa waxay samaysankeeda iyo soo muuqashadeeda ku sheegeen mucjiso ama habaar.&lt;ref name=&quot;guardian&quot;/&gt;

==Tijaabooyinka radioactivity-ga==

Aaggu wuxuu qani ku yahay [[phosphate]] waxaana jira cabsi laga qabo in biyuhu ay noqon karaan kuwo [[carcinogen|kansar keena]] maadaama ay ku jiri karaan haraaga [[Radioactive contamination|shucaaca radioactive-ka]]. {{as of|2014}}, biyaha waxaa tijaabo ku samaynayay khubaro si loo ogaado wasakhaysnaanta; si kastaba ha ahaatee, wakhtigaas ma jirin mamnuucid rasmi ah oo ku saabsan in lagu dabaasho harada cusub.{{update inline|date=January 2018}} Harada, oo lagu qiyaasay inay u dhaxayso {{convert|18|and|20|m|ft|sp=us}} moolkeedu, waxay ka beddelantay midabkeedii buluugga turquoise-ka caddaa (sidii lagu helay) una beddelantay cagaar xoogaa madow ah, taas oo macnaheedu yahay in socodkii biyaha cusbaa uu istaagay oo biyuhu hadda yihiin kuwo [[Water stagnation|fadhiya]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/08/01/gafsa-beach-lake-appears-tunisia-desert_n_5638776.html|title=Mysterious Lake Appears In The Middle Of Tunisian Desert|last=Gates|first=Sara|date=2014-08-01|work=Huffington Post|access-date=2017-05-16|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{reflist}}

{{coord|34.4174|N|8.5323|E|source:wikidata-and-enwiki-cat-tree_region:TN|display=title}}

{{DEFAULTSORT:Gafsa}}</text>
      <sha1>n8rirmka7qe7jartzsg8jwl7af46nst</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300226</id>
      <parentid>300225</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:14:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3465" sha1="gck0ezxt8u96657kgnm6fafs20ofs5g" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Harada Gafsa
| image = 
| image_caption = 
| alt = 
| location = Gafsa agagaarkeeda, Tunisia
| coords = 
| type = Endorheic lake
| inflow = Underground water source
| outflow = Evaporation
| catchment = 
| basin_countries = Tunisia
| length = 
| width = 
| area = 
| depth = {{convert|18|-|20|m|ft|sp=us}}
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = 
| islands = 
| website = 
}}

'''Harada Gafsa''', oo kale loogu yeero 'Harada Mucjisada ah', waxay si lama filaan ah u soo muuqatay sanadkii 2014 iyadoo dhinac taal Waddada Om Laryes, oo 25 kiiloomitir u jirta magaalada [[Gafsa]] ee [[Tunisia]]. Asalka ama samaysanka haradan ma cdda. Sharaxaadda ugu dhow ayaa ah in [[earthquake|dhulgariir]] yar uu dillaaciyey dhagaxa ka sarreeya [[water table|heerka biyaha dhulka hoostiisa]], taasoo keentay in malaayiin cubic mitir oo biyo ah ay u soo kacaan dusha sarre.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.amusingplanet.com/2015/11/lac-de-gafsa-tunisias-mysterious-lake.html|title=Lac de Gafsa: Tunisia's Mysterious Lake That Appeared Overnight|website=www.amusingplanet.com|access-date=2017-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian&quot;&gt;{{cite web|title=Mysterious lake in Tunisian desert turns from turquoise to green sludge|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/01/mysterious-lake-tunisian-desert-turquoise-green-sludge|website=The Guardian|accessdate=2 August 2014}}&lt;/ref&gt;

==Falcelinnada==

Tan iyo markii ay harada helen xoolo-dhaqatada saxaraha, Lac de Gafsa waxay u noqotay wax lala yaabo dadka deegaanka, waxayna si dhakhso ah u noqotay [[Tourist attraction|soo-jiidasho dalxiis]] oo caalami ah. Boorqorayaal qof ayaa aaday kaliya inay arkaan harada, inay ka soo boodaan dhagaxyada bilicda leh oo ay ku dabaashaan harada, iyo/ama ay ku dhex quusaan tan iyo markii la helay.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://observers.france24.com/content/20140731-gafsa-beach-tunisia-mysterious-lake|title=&quot;Gafsa Beach&quot;: Tunisia's mysterious new lake|work=The France 24 Observers|access-date=2017-05-16|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Dadka Tunisian-ka ah ee ku nool aagga saxaraha ah ee ay abaartu ku habsatay ee Lac de Gafsa waxay samaysankeeda iyo soo muuqashadeeda ku sheegeen mucjiso ama habaar.&lt;ref name=&quot;guardian&quot;/&gt;

==Tijaabooyinka radioactivity-ga==

Aaggu wuxuu qani ku yahay [[phosphate]] waxaana jira cabsi laga qabo in biyuhu ay noqon karaan kuwo [[carcinogen|kansar keena]] maadaama ay ku jiri karaan haraaga [[Radioactive contamination|shucaaca radioactive-ka]]. {{as of|2014}}, biyaha waxaa tijaabo ku samaynayay khubaro si loo ogaado wasakhaysnaanta; si kastaba ha ahaatee, wakhtigaas ma jirin mamnuucid rasmi ah oo ku saabsan in lagu dabaasho harada cusub.{{update inline|date=January 2018}} Harada, oo lagu qiyaasay inay u dhaxayso {{convert|18|and|20|m|ft|sp=us}} moolkeedu, waxay ka beddelantay midabkeedii buluugga turquoise-ka caddaa (sidii lagu helay) una beddelantay cagaar xoogaa madow ah, taas oo macnaheedu yahay in socodkii biyaha cusbaa uu istaagay oo biyuhu hadda yihiin kuwo [[Water stagnation|fadhiya]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/08/01/gafsa-beach-lake-appears-tunisia-desert_n_5638776.html|title=Mysterious Lake Appears In The Middle Of Tunisian Desert|last=Gates|first=Sara|date=2014-08-01|work=Huffington Post|access-date=2017-05-16|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{reflist}}

{{coord|34.4174|N|8.5323|E|source:wikidata-and-enwiki-cat-tree_region:TN|display=title}}

{{DEFAULTSORT:Gafsa}}</text>
      <sha1>gck0ezxt8u96657kgnm6fafs20ofs5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300227</id>
      <parentid>300226</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:14:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tijaabooyinka firfircoonida shucaaca */</comment>
      <origin>300227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3471" sha1="47nviqfv59uxhw9no4o098cah018fo4" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Harada Gafsa
| image = 
| image_caption = 
| alt = 
| location = Gafsa agagaarkeeda, Tunisia
| coords = 
| type = Endorheic lake
| inflow = Underground water source
| outflow = Evaporation
| catchment = 
| basin_countries = Tunisia
| length = 
| width = 
| area = 
| depth = {{convert|18|-|20|m|ft|sp=us}}
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = 
| islands = 
| website = 
}}

'''Harada Gafsa''', oo kale loogu yeero 'Harada Mucjisada ah', waxay si lama filaan ah u soo muuqatay sanadkii 2014 iyadoo dhinac taal Waddada Om Laryes, oo 25 kiiloomitir u jirta magaalada [[Gafsa]] ee [[Tunisia]]. Asalka ama samaysanka haradan ma cdda. Sharaxaadda ugu dhow ayaa ah in [[earthquake|dhulgariir]] yar uu dillaaciyey dhagaxa ka sarreeya [[water table|heerka biyaha dhulka hoostiisa]], taasoo keentay in malaayiin cubic mitir oo biyo ah ay u soo kacaan dusha sarre.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.amusingplanet.com/2015/11/lac-de-gafsa-tunisias-mysterious-lake.html|title=Lac de Gafsa: Tunisia's Mysterious Lake That Appeared Overnight|website=www.amusingplanet.com|access-date=2017-05-16}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;guardian&quot;&gt;{{cite web|title=Mysterious lake in Tunisian desert turns from turquoise to green sludge|url=https://www.theguardian.com/world/2014/aug/01/mysterious-lake-tunisian-desert-turquoise-green-sludge|website=The Guardian|accessdate=2 August 2014}}&lt;/ref&gt;

==Falcelinnada==

Tan iyo markii ay harada helen xoolo-dhaqatada saxaraha, Lac de Gafsa waxay u noqotay wax lala yaabo dadka deegaanka, waxayna si dhakhso ah u noqotay [[Tourist attraction|soo-jiidasho dalxiis]] oo caalami ah. Boorqorayaal qof ayaa aaday kaliya inay arkaan harada, inay ka soo boodaan dhagaxyada bilicda leh oo ay ku dabaashaan harada, iyo/ama ay ku dhex quusaan tan iyo markii la helay.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://observers.france24.com/content/20140731-gafsa-beach-tunisia-mysterious-lake|title=&quot;Gafsa Beach&quot;: Tunisia's mysterious new lake|work=The France 24 Observers|access-date=2017-05-16|language=en-US}}&lt;/ref&gt; Dadka Tunisian-ka ah ee ku nool aagga saxaraha ah ee ay abaartu ku habsatay ee Lac de Gafsa waxay samaysankeeda iyo soo muuqashadeeda ku sheegeen mucjiso ama habaar.&lt;ref name=&quot;guardian&quot;/&gt;

==Tijaabooyinka firfircoonida shucaaca==

Aaggu wuxuu qani ku yahay [[phosphate]] waxaana jira cabsi laga qabo in biyuhu ay noqon karaan kuwo [[carcinogen|kansar keena]] maadaama ay ku jiri karaan haraaga [[Radioactive contamination|shucaaca radioactive-ka]]. {{as of|2014}}, biyaha waxaa tijaabo ku samaynayay khubaro si loo ogaado wasakhaysnaanta; si kastaba ha ahaatee, wakhtigaas ma jirin mamnuucid rasmi ah oo ku saabsan in lagu dabaasho harada cusub.{{update inline|date=January 2018}} Harada, oo lagu qiyaasay inay u dhaxayso {{convert|18|and|20|m|ft|sp=us}} moolkeedu, waxay ka beddelantay midabkeedii buluugga turquoise-ka caddaa (sidii lagu helay) una beddelantay cagaar xoogaa madow ah, taas oo macnaheedu yahay in socodkii biyaha cusbaa uu istaagay oo biyuhu hadda yihiin kuwo [[Water stagnation|fadhiya]].&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2014/08/01/gafsa-beach-lake-appears-tunisia-desert_n_5638776.html|title=Mysterious Lake Appears In The Middle Of Tunisian Desert|last=Gates|first=Sara|date=2014-08-01|work=Huffington Post|access-date=2017-05-16|language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{reflist}}

{{coord|34.4174|N|8.5323|E|source:wikidata-and-enwiki-cat-tree_region:TN|display=title}}

{{DEFAULTSORT:Gafsa}}</text>
      <sha1>47nviqfv59uxhw9no4o098cah018fo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chott el Fejej</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48305</id>
    <revision>
      <id>300228</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:16:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6259" sha1="sgudyzi46cm2pi8fbc47qe6oxzsf10d" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name = Chott el Fejej
| image = 
| caption = 
| pushpin_map = Tunisia  
| pushpin_map_caption =  Chott el Fejej oo ku taal [[Tunisia]]
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = 
| coords = {{coord|33|52|N|9|13|E|type:waterbody_source:kolossus-ptwiki|display=title,inline}}
| type = [[salt lake|haro cusbo leh]]
| inflow = biyaha dhulka hoostiisa
| outflow = Terminal [[Evaporation|Uumi-bax]]
| catchment = 
| basin_countries = Tunisia
| length ={{convert|110|km|abbr=on}}
| width ={{convert|32|km|abbr=on}}
| area = 
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = 
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
}}
'''Chott el Fejej''', oo sidoo kale loo yaqaano '''Chott el Fedjedj''' iyo '''Chott el Fejaj''', waa marin dheer oo cidhiidhi ah oo ka tirsan harada [[endorheic]]-ga ah ee [[salt lake|cusbada leh]] ee [[Chott el Djerid]] ee koonfurta [[Tunisia]].&lt;ref name=&quot;DK Eyewitness&quot;&gt;{{cite book |last1=Lisowscy |first1=Andrzej |last2=Lisowscy |first2=Elżbieta |title=DK Eyewitness Travel Guide: Tunisia |url=https://books.google.com/books?id=veua-AI1Q-wC |accessdate=16 December 2012 |year= 2011 |publisher=Penguin |location=New York |isbn=978-0756684792 }}&lt;/ref&gt;

==Taariikhda iyo juqraafiga==
Salka Chott el Fejej wuxuu ka hooseeyaa [[sea level|heerka badda]] wuxuuna marin cidhiidhi ah uga baxaa qaybta weyn ee Chott el Djerid ilaa uu ka gaaro [[oasis|atbaalka]] saxaraha Tunisia ee [[El Hamma]], meel u dhow [[Gulf of Gabès|Gacanka Gabès]] ee [[Mediterranean Sea|Badda Dhexe]]. Masaafada u dhaxaysa meesha uu Chott el Fejej ku biiro Chott el Djerid ilaa dhammaadkiisa meel u dhow El Hamma waa qiyaastii {{convert|70|mi|km}}. Dhererkiisa oo dhan, Chott el Fejej waligiis kama ballarto wax ka badan {{convert|20|mi|km}} meelo badanna aad buu uga sii cidhiidhiyahay.&lt;ref name=&quot;Lonely Planet Tunisia&quot;&gt;{{cite book |last1=Wheeler |first1=Donna |last2=Clammer |first2=Paul |last3=Filou |first3=Emilie |title=Tunisia |url=https://archive.org/details/isbn_9781741790016 |url-access=registration |accessdate= 16 December 2012 |edition= 5th|year= 2010 |publisher=Lonely Planet |location=Oakland, CA |isbn=978-1741790016 }}&lt;/ref&gt; Dhamaadka bari ee Chott el Fejej waxaa badda Mediterranean-ka ka saaraya dhabar ciid ah oo ballaciisu yahay qiyaastii {{convert|13|mi|km}} meel u dhow El Hamma.&lt;ref name=&quot;National Waterways&quot;&gt;{{cite journal |last1=Plummer |first1=Harry Chapin |year=1913 |title=A Sea in the Sahara |journal=National Waterways: A Magazine of Transportation |volume=1 |issue=2 |pages=131–138 |publisher=National Rivers and Harbors Congress |url=https://books.google.com/books?id=80-GYpTlVMsC |accessdate=16 December 2012}}&lt;/ref&gt;

Dhabarkan ciidda ah ee cidhiidhiga ah, ee kala saara Chott el Fejej iyo Badda Dhexe, ayaa soo jiitay indhaha juqraafiyadanno, injineero iyo diblomaasiyiin kala duwan. Shakhsiyaadkani waxay doonayeen inay abuuraan &quot;[[Sahara Sea|Bad Saxare ah]]&quot; oo gudaha ah iyagoo marinaya biyaha badda Mediterranean-ka godadka Saxaraha weyn ee ka hooseeya heerka badda. Soo jeedin caan ah oo arrintan ku saabsan waxaa dabayaaqadii 1800-meeyadii soo bandhigay juqraafiyandkii u dhashay dalka Faransiiska ee [[François Élie Roudaire]] iyo naqshadeeyihii [[Suez Canal|Kanaalka Suez]], [[Ferdinand de Lesseps]], laakiin way istaagtay ka dib markii dawladda Faransiisku ay kala laabatay maalgelintii.&lt;ref name=&quot;National Waterways&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;African Ecology&quot;&gt;{{cite book |last=Spinage |first=Clive Alfred |title=African Ecology: Benchmarks and Historical Perspectives |url=https://books.google.com/books?id=d3vOHF8PNKkC |accessdate=16 December 2012 |edition=Illustrated |series=Springer Geography |year=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-3642228711 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Geographical Review&quot;&gt;{{cite journal |last1=McKay |first1=Donald Vernon |year=1943 |title=Colonialism in the French geographical movement 1871-1881 |journal=Geographical Review |volume=33 |issue=2 |pages=214–232 |publisher=American Geographical Society |doi= 10.2307/209775|jstor=209775}}&lt;/ref&gt; Soo jeedino dambe, oo loo sameeyey qayb ka mid ah [[Operation Plowshare]],&lt;ref name=&quot;Plowshare&quot;&gt;{{cite conference| first =Michael| last =Barletta| title =Pernicious ideas in world politics: &quot;Peaceful nuclear explosives&quot;| publisher =Annual Meeting of the American Political Science Association| date =August 2001| location =San Francisco, CA| url =http://web.mst.edu/~rogersda/umrcourses/ge342/Miltary%20Geo%20Presentations/Nick%20Nazarko/Swords%20Into%20Plowshares/019013BarlettaMi.pdf| accessdate = 16 December 2012}}&lt;/ref&gt; waxay qabeen in [[peaceful nuclear explosions|qaraxyo nukliyeer ah oo nabdoon]] loo isticmaali karo in lagu qodo kanaalka la soo jeediyey ee ka yimaada Mediterranean-ka ilaa Chott el Fejej iyo godadka kale ee Saxaraha ee ka hooseeya heerka badda; soo jeedimahani sidoo kale ma noqon kuwo guulaysta.&lt;ref name=&quot;Globetrotter Tunisia&quot;&gt;{{cite book |last1=Jousiffe |first1=Ann |title=Tunisia |url=https://books.google.com/books?id=Boo4GQdE-bcC |accessdate= 16 December 2012 |edition= 4th |series=Globetrotter: Guide and Map Series |year= 2010 |publisher=New Holland Publishers |location=London |isbn=978-1845378646 }}&lt;/ref&gt;

==Juqraafiyada dhagaxa (Geology)==
Chott el Fejej waa [[chott]] caadi ah, ama haro qallalan, oo Saxaraha ah. Waxay si kastaba ha ahaatee ku fadhidaa [[anticline]] weyn oo loo yaqaano [[Fejej Dome]]. Anticline-kan iyo qaab-dhismeedyada kale ee ku xeeran waxaa lagu doodayaa inay yihiin natiirada [[rifting|kala dillaaca dhulka]] ee xilligii [[Cretaceous]].&lt;ref name=&quot;Journal of African Earth Sciences&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gharbi |first1=Mohamed |last2=Masrouhi |first2=Amara |last3=Espurt |first3=Nicolas |last4=Bellier |first4=Olivier |last5=Amari |first5=El Amjed |last6=Ben Youssef |first6=Mohamed |last7=Ghanmi |first7=Mohamed|date= March 2013|title=New tectono-sedimentary evidences for Aptian to Santonian extension of the Cretaceous rifting in the Northern Chotts range (Southern Tunisia) |journal=Journal of African Earth Sciences |volume= 79 |pages= 58–73 |publisher= Elsevier Ltd. |doi= 10.1016/j.jafrearsci.2012.09.017 |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01837215/file/Gharbi_JAES_2013.pdf }}&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>sgudyzi46cm2pi8fbc47qe6oxzsf10d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300229</id>
      <parentid>300228</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6250" sha1="slo53pydbackhtvd7xtnk8htu13qia0" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name = Chott el Fejej
| image = 
| caption = 
| pushpin_map = Tunisia  
| pushpin_map_caption =  Chott el Fejej oo ku taal [[Tunisia]]
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = 
| coords = {{coord|33|52|N|9|13|E|type:waterbody_source:kolossus-ptwiki|display=title,inline}}
| type = [[salt lake|haro cusbo leh]]
| inflow = biyaha dhulka hoostiisa
| outflow = Terminal [[Evaporation|Uumi-bax]]
| catchment = 
| basin_countries = Tunisia
| length ={{convert|110|km|abbr=on}}
| width ={{convert|32|km|abbr=on}}
| area = 
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = 
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
}}
'''Chott el Fejej''', oo sidoo kale loo yaqaano '''Chott el Fedjedj''' iyo '''Chott el Fejaj''', waa marin dheer oo cidhiidhi ah oo ka tirsan harada [[endorheic]]-ga ah ee [[salt lake|cusbada leh]] ee [[Chott el Djerid]] ee koonfurta [[Tunisia]].&lt;ref name=&quot;DK Eyewitness&quot;&gt;{{cite book |last1=Lisowscy |first1=Andrzej |last2=Lisowscy |first2=Elżbieta |title=DK Eyewitness Travel Guide: Tunisia |url=https://books.google.com/books?id=veua-AI1Q-wC |accessdate=16 December 2012 |year= 2011 |publisher=Penguin |location=New York |isbn=978-0756684792 }}&lt;/ref&gt;

==Taariikhda iyo juqraafiga==
Salka Chott el Fejej wuxuu ka hooseeyaa [[sea level|heerka badda]] wuxuuna marin cidhiidhi ah uga baxaa qaybta weyn ee Chott el Djerid ilaa uu ka gaaro [[oasis|atbaalka]] saxaraha Tunisia ee [[El Hamma]], meel u dhow [[Gulf of Gabès|Gacanka Gabès]] ee [[Mediterranean Sea|Badda Dhexe]]. Masaafada u dhaxaysa meesha uu Chott el Fejej ku biiro Chott el Djerid ilaa dhammaadkiisa meel u dhow El Hamma waa qiyaastii {{convert|70|mi|km}}. Dhererkiisa oo dhan, Chott el Fejej waligiis kama ballarto wax ka badan {{convert|20|mi|km}} meelo badanna aad buu uga sii cidhiidhiyahay.&lt;ref name=&quot;Lonely Planet Tunisia&quot;&gt;{{cite book |last1=Wheeler |first1=Donna |last2=Clammer |first2=Paul |last3=Filou |first3=Emilie |title=Tunisia |url=https://archive.org/details/isbn_9781741790016 |url-access=registration |accessdate= 16 December 2012 |edition= 5th|year= 2010 |publisher=Lonely Planet |location=Oakland, CA |isbn=978-1741790016 }}&lt;/ref&gt; Dhamaadka bari ee Chott el Fejej waxaa badda Mediterranean-ka ka saaraya dhabar ciid ah oo ballaciisu yahay qiyaastii {{convert|13|mi|km}} meel u dhow El Hamma.&lt;ref name=&quot;National Waterways&quot;&gt;{{cite journal |last1=Plummer |first1=Harry Chapin |year=1913 |title=A Sea in the Sahara |journal=National Waterways: A Magazine of Transportation |volume=1 |issue=2 |pages=131–138 |publisher=National Rivers and Harbors Congress |url=https://books.google.com/books?id=80-GYpTlVMsC |accessdate=16 December 2012}}&lt;/ref&gt;

Dhabarkan ciidda ah ee cidhiidhiga ah, ee kala saara Chott el Fejej iyo Badda Dhexe, ayaa soo jiitay indhaha juqraafiyadanno, injineero iyo diblomaasiyiin kala duwan. Shakhsiyaadkani waxay doonayeen inay abuuraan &quot;[[Sahara Sea|Bad Saxare ah]]&quot; oo gudaha ah iyagoo marinaya biyaha badda Mediterranean-ka godadka Saxaraha weyn ee ka hooseeya heerka badda. Soo jeedin caan ah oo arrintan ku saabsan waxaa dabayaaqadii 1800-meeyadii soo bandhigay juqraafiyandkii u dhashay dalka Faransiiska ee [[François Élie Roudaire]] iyo naqshadeeyihii [[Suez Canal|Kanaalka Suez]], [[Ferdinand de Lesseps]], laakiin way istaagtay ka dib markii dawladda Faransiisku ay kala laabatay maalgelintii.&lt;ref name=&quot;National Waterways&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;African Ecology&quot;&gt;{{cite book |last=Spinage |first=Clive Alfred |title=African Ecology: Benchmarks and Historical Perspectives |url=https://books.google.com/books?id=d3vOHF8PNKkC |accessdate=16 December 2012 |edition=Illustrated |series=Springer Geography |year=2012 |publisher=Springer |location=New York |isbn=978-3642228711 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Geographical Review&quot;&gt;{{cite journal |last1=McKay |first1=Donald Vernon |year=1943 |title=Colonialism in the French geographical movement 1871-1881 |journal=Geographical Review |volume=33 |issue=2 |pages=214–232 |publisher=American Geographical Society |doi= 10.2307/209775|jstor=209775}}&lt;/ref&gt; Soo jeedino dambe, oo loo sameeyey qayb ka mid ah [[Operation Plowshare]],&lt;ref name=&quot;Plowshare&quot;&gt;{{cite conference| first =Michael| last =Barletta| title =Pernicious ideas in world politics: &quot;Peaceful nuclear explosives&quot;| publisher =Annual Meeting of the American Political Science Association| date =August 2001| location =San Francisco, CA| url =http://web.mst.edu/~rogersda/umrcourses/ge342/Miltary%20Geo%20Presentations/Nick%20Nazarko/Swords%20Into%20Plowshares/019013BarlettaMi.pdf| accessdate = 16 December 2012}}&lt;/ref&gt; waxay qabeen in [[peaceful nuclear explosions|qaraxyo nukliyeer ah oo nabdoon]] loo isticmaali karo in lagu qodo kanaalka la soo jeediyey ee ka yimaada Mediterranean-ka ilaa Chott el Fejej iyo godadka kale ee Saxaraha ee ka hooseeya heerka badda; soo jeedimahani sidoo kale ma noqon kuwo guulaysta.&lt;ref name=&quot;Globetrotter Tunisia&quot;&gt;{{cite book |last1=Jousiffe |first1=Ann |title=Tunisia |url=https://books.google.com/books?id=Boo4GQdE-bcC |accessdate= 16 December 2012 |edition= 4th |series=Globetrotter: Guide and Map Series |year= 2010 |publisher=New Holland Publishers |location=London |isbn=978-1845378646 }}&lt;/ref&gt;

==Juqraafiyada dhagaxa ==
Chott el Fejej waa [[chott]] caadi ah, ama haro qallalan, oo Saxaraha ah. Waxay si kastaba ha ahaatee ku fadhidaa [[anticline]] weyn oo loo yaqaano [[Fejej Dome]]. Anticline-kan iyo qaab-dhismeedyada kale ee ku xeeran waxaa lagu doodayaa inay yihiin natiirada [[rifting|kala dillaaca dhulka]] ee xilligii [[Cretaceous]].&lt;ref name=&quot;Journal of African Earth Sciences&quot;&gt;{{cite journal |last1=Gharbi |first1=Mohamed |last2=Masrouhi |first2=Amara |last3=Espurt |first3=Nicolas |last4=Bellier |first4=Olivier |last5=Amari |first5=El Amjed |last6=Ben Youssef |first6=Mohamed |last7=Ghanmi |first7=Mohamed|date= March 2013|title=New tectono-sedimentary evidences for Aptian to Santonian extension of the Cretaceous rifting in the Northern Chotts range (Southern Tunisia) |journal=Journal of African Earth Sciences |volume= 79 |pages= 58–73 |publisher= Elsevier Ltd. |doi= 10.1016/j.jafrearsci.2012.09.017 |url=https://hal-amu.archives-ouvertes.fr/hal-01837215/file/Gharbi_JAES_2013.pdf }}&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>slo53pydbackhtvd7xtnk8htu13qia0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chott el Djerid</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48306</id>
    <revision>
      <id>300230</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:21:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9787" sha1="ggvi5w7fo6765il5p20z276eokcasfx" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Chott el Djerid
| image = Chott Djerid 003.jpg
| alt = Photograph showing a flat sandy landscape. In the foreground a red flag flies from a broken old boat. Behind it, another red flag is anchored in the ground by a solid looking piece of metal machinery. The flags may be position markers for times with more water.
| caption = Xilliga xagaaga Chott el Djerid gabi ahaanba way engegtaa, sida ka muuqata sawirkan la qaaday May 2021.
| pushpin_map = Tunisia
| pushpin_map_caption = Chott al-Djarid oo ku taal [[Tunisia]]
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = 
| coords = {{coord|33.7|N|8.43|E|type:waterbody_region:TN|display=inline,title}}
| type = [[Salt lake|Haro cusbo leh]], [[endorheic basin|biya-qabatinka endorheic-ga ah]]
| inflow = biyaha dhulka hoostiisa
| outflow = terminal [[Evaporation|Uumi-bax]]
| catchment = 
| basin_countries = Tunisia
| length ={{convert|250|km|abbr=on}}
| width ={{convert|20|km|abbr=on}}
| area = {{convert|7,000|km2|abbr=on}}
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = +{{convert|10|-|25|m|abbr=on}}
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
 | embedded = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_date = 7 November 2007
 | designation1_number = 1699&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chott El Jerid|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1699|access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
}}
'''Chott el Djerid''' ({{langx|ar|شط الجريد}} ''{{Transliteration|ar|DIN|Šoṭṭ el-Jarīd}}'') sidoo kale loo qoro ''Sciott Gerid'' iyo ''Shott el Jerid'',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1030236&amp;fid=6152&amp;c=tunisia |title=Shaţţ al Jarīd: Tunisia |work=Geographical Names |access-date=2011-05-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1028284&amp;fid=6130&amp;c=tunisia |title=Sciott Gerid: Tunisia |work=Geographical Names |access-date=2011-05-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=12050&amp;fid=6147&amp;c=tunisia |title=Chott el Jerid: Tunisia |work=Geographical Names |access-date=2011-05-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1030305&amp;fid=6143&amp;c=tunisia |title=Shott el Jerid: Tunisia |work=Geographical Names |access-date=2011-05-23}}&lt;/ref&gt; waa [[chott]], waana [[salt lake|haro cusbo leh]] oo weyn oo nooceedu yahay [[endorheic basin|endorheic]] oo ku taal bartamaha [[Tunisia]]. Magaca waxaa laga soo turjumi karaa Af-Carabiga isagoo noqonaya &quot;Harta Dhulka Timirta&quot;.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association, Inc|year=1980|isbn=0-89577-087-3|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|pages=125–126|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

==Juqraafiyada==
Salka Chott el Djerid wuxuu ku yaallaa inta u dhaxaysa 15 iyo 25 mitir (qiyaastii 50 ilaa 80 cagood) ka sarreeya [[sea level|heerka badda]].&lt;ref&gt;
{{Cite web |url=https://www.dcode.fr/earth-elevation |title=GPS Elevation Calculator - Online Location (Lat/Long) Altitude Finder }}&lt;/ref&gt; Ballaca haradu si weyn ayuu u kala duwan yahay; meesha ugu cidhiidhsan, waa kaliya {{convert|20|km|mi|abbr=on}} oo ballac ah, marka la barbardhigo dhererkeeda guud oo ah {{convert|250|km|mi|abbr=on}}. Mararka qaarkood, qaybo ka mid ah waxay u muuqdaan midabyo kala duwan oo isugu jira caddaan, cagaar iyo guduud.&lt;ref name=&quot;tixit&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ar.tixik.com/jezero-chott-el-jerid-2365605.htm |title=البحيرة شط ايل الجريد - تونس |work=Tixik.com |access-date=2011-05-23 }}&lt;/ref&gt; Marinka cidhiidhiga ah ee dhanka [[east|bari]] u jeeda ee chott-ka waxaa sidoo kale loo yaqaanaa [[Chott el Fejej]].

Waa [[Salt pan (geology)|banaan-cusbadeedka]] ugu weyn ee [[Sahara Desert|Saxaraha weyn]], wuxuuna leeyahay baaxad ka weyn 7,000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (ilo wareedyada qaar waxay sheegaan 5,000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). Goobtu waxay leedahay [[hot desert climate|cimilada saxaraha ee kulul]] oo caadi ah. Sababtuna tahay cimilada adag ee leh celcelis ahaan roobka sannadlaha ah oo ka yar 100&amp;nbsp;mm iyo [[temperature|heerkulka]] maalintii oo mararka qaarkood gaara 50&amp;nbsp;°C ama ka badan xilliga xagaaga oo ay weheliso [[solar radiation|shucaaca qorraxda]] oo xooggan, biyuhu waxay ka uumi-baxaan harada. Xilliga xagaaga Chott el Djerid gabi ahaanba way engegtaa, waxaana ka dhaca [[Fata Morgana (mirage)|dhalanteedyo]] badan oo dhulka ah. Waxay ku taal {{coord|33|42|N|8|26|E|display=inline}} ee badhtamaha-galbeed ee dalka, inta u dhaxaysa magaalooyinka [[Tozeur]] iyo [[Kebili]].

Xilliga [[winter|jiilaalka]], [[tributaries|laamo biyeed]] yaryar ayaa la arki karaa iyagoo ku shubmaya harada.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.al-hakawati.net/arabic/environment/env13.asp |title=شـط الجـريد |work=Al-hakawati |access-date=2011-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110505051112/http://www.al-hakawati.net/arabic/environment/env13.asp |archive-date=2011-05-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Sababtoo ah aagga ay daadadku qaadaan aad ayuu u kala duwan yahay, qiyamka loo soo bandhigo baaxadda harada (ama baaxadeeda, oo inta badan qallalan) aad ayay u kala duwanaan karaan. Ilo wareedyada qaar waxay bixiyaan qiyamka baaxadda dusha sare oo gaaraya ilaa 10,000&amp;nbsp;km².

Xilligan, nidaamyo waraab oo [[freshwater|biyo macaan]] ah ayaa laga fulinayaa gobolka si looga caawiyo ciribtirka cusbada ee carrada iyo si loo kordhiyo dhulka wax soo saarka leh.

Koonfurta Chott el Djerid, waxaa ka bilaabma saxaraha [[Grand Erg Oriental]]. Magaalooyinka [[Kebili]] iyo [[Douz]] waxay ku yaallaan koonfurta harada, magaalada [[Tozeur]]-na waxay ku taal dhanka waqooyi-galbeed.

==Gidgalka==
Harada waxaa lagu gudbi karaa lug iyo xitaa baabuur, laakiin tani waa mid aad u khatar ah maadaama qolofta cusbadu aysan had iyo jeer adkayn.

Xilliga jiilaalka, marka ay haradu buuxdo, waxaa lagu gudbi karaa dooni. Tuulmooyinka cusbada ee ku yaal geesaha harada waxaa loo ururiyaa habka wax-soo-saarka cusbada.&lt;ref name=&quot;tixit&quot; /&gt;

==Fauna (Duur-joogta)==
Degaano ka haray [[West African crocodile|Yaxaaska Galbeedka Afrika]] ayaa ku sii raagay Chott el Djerid ilaa bilowgii qarnigii 20-aad.&lt;ref&gt;&quot;[http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0014734 Crocodiles in the Sahara Desert: An Update of Distribution, Habitats and Population Status for Conservation Planning in Mauritania]&quot;. ''[[PLOS ONE]]''. February 25, 2011.&lt;/ref&gt; [[Flamingo|Shimbiraha Flamingo-ga ee casaanka ah]] ayaa la ogaaday inay u isticmaalaan xeebaha harada goobo ay buulal ka samaystaan xilliga gu'ga.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;

==Magaac-wadaagga==
Chott el Djerid waa magac-wadaagga '''Jerid Lacuna''', oo ah haro hydrocarbon ah oo [[endorheic]] ah oo ku taal dayaxa [[Saturn]] ee [[Titan (moon)|Titan]]. Haradaas waxay ku taal 66.7°N iyo 221°W waxayna ka kooban tahay [[liquid|dareere]] [[methane]] iyo [[ethane]] ah halkii ay biyo ka koobnaan lahayd.&lt;ref name=&quot;Coustenis2008&quot;&gt;{{cite book|last1=Coustenis | first1 = A. | last2 = Taylor |first2 = F. W.|title=Titan: Exploring an Earthlike World|url=https://books.google.com/books?id=j3O47dxrDAQC&amp;pg=PA154|date=21 July 2008|publisher=World Scientific|pages= 154–155|isbn= 978-981-281-161-5}}&lt;/ref&gt;

==Mashruuca daadgandinta==
Waxaa jiray xiiso sii kordhayay oo ku saabsan in si joogto ah loogu xiro Chott el Djerid badda [[Mediterranean]]-ka si loo abuuro [[Sahara Sea|Bad Saxare ah]] tan iyo bartamihii 2010-maadkii iyadoo la aas-aasay ururka Cooperation Road kaas oo sanadkii 2018 helay ogolaanshaha dawladda Tunisia.

Mashruuc kan la mid ah ayaa sidoo kale la tixgeliyey qarnigii 19-aad iyo 20-aad oo ay [[France|Faransiisku]] ka rabeen gobolkii [[French Tunisia|Tunisia-dii Faransiiska]].&lt;ref name=&quot;Globetrotter Tunisia&quot;&gt;{{cite book |last1=Jousiffe |first1=Ann |title=Tunisia |url=https://books.google.com/books?id=Boo4GQdE-bcC |accessdate= 16 December 2012 |edition= 4th |series=Globetrotter: Guide and Map Series |year= 2010 |publisher=New Holland Publishers |location=London |isbn=978-1845378646 }}&lt;/ref&gt;

==Dhaqanka caanka ah==
[[File:Chott el Djerid - Lars homestead.jpg|thumb|Goobtii Lars Homestead ee filimka ''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'' oo ku taal Chott el Djerid.]]

Chott el Djerid waxaa loo isticmaalay goob ahaan in lagu duubo qaybaha filimka ''[[Star Wars]]'', iyo kuwa kaleba.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.movie-locations.com/movies/s/starwars.html |title=Star Wars Episode IV: A New Hope film locations |work=The Worldwide Guide to Movie Locations: Exploring film locations around the world |publisher=movie-locations.com |access-date=2011-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704234318/http://www.movie-locations.com/movies/s/starwars.html |archive-date=2012-07-04 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Sida ay sheegayso khuraafaad qadiimi ah, waxay ahayd meeshii ay ku dhalatay ilaahadda Giriigga ee [[Athena]].&lt;ref&gt;[[Herodotus]] iv,180. Cf. [[Lake Tritonis]].&lt;/ref&gt;

Waxaa lagu sharaxay buuggii ugu dambeeyey ee [[Jules Verne]], ee ''[[Invasion of the Sea]]''.

Haradu waa goobta uu ku saabsan yahay buugga [[Frank Heller]] ee ''The Thousand and Second Night, An Arabesque''.

Buugga ''In The Desert'' ee uu qoray mufakirka reer Jarmal ee [[Karl May]] wuxuu ka bilaabmaa meel u dhow harada wuxuuna sharaxayaa isku day gudbid oo khatar ah.
==Tixraacyo==
{{Reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
* {{Commons category-inline}}
* [http://lexicorient.com/tunisia/chott_el_jerid.htm Chott el Djerid at Lexicorient] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803095327/http://www.lexicorient.com/tunisia/chott_el_jerid.htm |date=2020-08-03 }}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>ggvi5w7fo6765il5p20z276eokcasfx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300231</id>
      <parentid>300230</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:21:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* Duur-joogta */</comment>
      <origin>300231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9779" sha1="1b4g3rahrjzx4wuku7gfnawb25d3653" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Chott el Djerid
| image = Chott Djerid 003.jpg
| alt = Photograph showing a flat sandy landscape. In the foreground a red flag flies from a broken old boat. Behind it, another red flag is anchored in the ground by a solid looking piece of metal machinery. The flags may be position markers for times with more water.
| caption = Xilliga xagaaga Chott el Djerid gabi ahaanba way engegtaa, sida ka muuqata sawirkan la qaaday May 2021.
| pushpin_map = Tunisia
| pushpin_map_caption = Chott al-Djarid oo ku taal [[Tunisia]]
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = 
| coords = {{coord|33.7|N|8.43|E|type:waterbody_region:TN|display=inline,title}}
| type = [[Salt lake|Haro cusbo leh]], [[endorheic basin|biya-qabatinka endorheic-ga ah]]
| inflow = biyaha dhulka hoostiisa
| outflow = terminal [[Evaporation|Uumi-bax]]
| catchment = 
| basin_countries = Tunisia
| length ={{convert|250|km|abbr=on}}
| width ={{convert|20|km|abbr=on}}
| area = {{convert|7,000|km2|abbr=on}}
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = +{{convert|10|-|25|m|abbr=on}}
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
 | embedded = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_date = 7 November 2007
 | designation1_number = 1699&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Chott El Jerid|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/1699|access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
}}
'''Chott el Djerid''' ({{langx|ar|شط الجريد}} ''{{Transliteration|ar|DIN|Šoṭṭ el-Jarīd}}'') sidoo kale loo qoro ''Sciott Gerid'' iyo ''Shott el Jerid'',&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1030236&amp;fid=6152&amp;c=tunisia |title=Shaţţ al Jarīd: Tunisia |work=Geographical Names |access-date=2011-05-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1028284&amp;fid=6130&amp;c=tunisia |title=Sciott Gerid: Tunisia |work=Geographical Names |access-date=2011-05-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=12050&amp;fid=6147&amp;c=tunisia |title=Chott el Jerid: Tunisia |work=Geographical Names |access-date=2011-05-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://geographic.org/geographic_names/name.php?uni=-1030305&amp;fid=6143&amp;c=tunisia |title=Shott el Jerid: Tunisia |work=Geographical Names |access-date=2011-05-23}}&lt;/ref&gt; waa [[chott]], waana [[salt lake|haro cusbo leh]] oo weyn oo nooceedu yahay [[endorheic basin|endorheic]] oo ku taal bartamaha [[Tunisia]]. Magaca waxaa laga soo turjumi karaa Af-Carabiga isagoo noqonaya &quot;Harta Dhulka Timirta&quot;.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot;&gt;{{Cite book|title=Natural Wonders of the World|publisher=Reader's Digest Association, Inc|year=1980|isbn=0-89577-087-3|editor-last=Scheffel|editor-first=Richard L.|location=United States of America|pages=125–126|editor-last2=Wernet|editor-first2=Susan J.}}&lt;/ref&gt;

==Juqraafiyada==
Salka Chott el Djerid wuxuu ku yaallaa inta u dhaxaysa 15 iyo 25 mitir (qiyaastii 50 ilaa 80 cagood) ka sarreeya [[sea level|heerka badda]].&lt;ref&gt;
{{Cite web |url=https://www.dcode.fr/earth-elevation |title=GPS Elevation Calculator - Online Location (Lat/Long) Altitude Finder }}&lt;/ref&gt; Ballaca haradu si weyn ayuu u kala duwan yahay; meesha ugu cidhiidhsan, waa kaliya {{convert|20|km|mi|abbr=on}} oo ballac ah, marka la barbardhigo dhererkeeda guud oo ah {{convert|250|km|mi|abbr=on}}. Mararka qaarkood, qaybo ka mid ah waxay u muuqdaan midabyo kala duwan oo isugu jira caddaan, cagaar iyo guduud.&lt;ref name=&quot;tixit&quot;&gt;{{Cite web|url=http://ar.tixik.com/jezero-chott-el-jerid-2365605.htm |title=البحيرة شط ايل الجريد - تونس |work=Tixik.com |access-date=2011-05-23 }}&lt;/ref&gt; Marinka cidhiidhiga ah ee dhanka [[east|bari]] u jeeda ee chott-ka waxaa sidoo kale loo yaqaanaa [[Chott el Fejej]].

Waa [[Salt pan (geology)|banaan-cusbadeedka]] ugu weyn ee [[Sahara Desert|Saxaraha weyn]], wuxuuna leeyahay baaxad ka weyn 7,000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; (ilo wareedyada qaar waxay sheegaan 5,000&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;). Goobtu waxay leedahay [[hot desert climate|cimilada saxaraha ee kulul]] oo caadi ah. Sababtuna tahay cimilada adag ee leh celcelis ahaan roobka sannadlaha ah oo ka yar 100&amp;nbsp;mm iyo [[temperature|heerkulka]] maalintii oo mararka qaarkood gaara 50&amp;nbsp;°C ama ka badan xilliga xagaaga oo ay weheliso [[solar radiation|shucaaca qorraxda]] oo xooggan, biyuhu waxay ka uumi-baxaan harada. Xilliga xagaaga Chott el Djerid gabi ahaanba way engegtaa, waxaana ka dhaca [[Fata Morgana (mirage)|dhalanteedyo]] badan oo dhulka ah. Waxay ku taal {{coord|33|42|N|8|26|E|display=inline}} ee badhtamaha-galbeed ee dalka, inta u dhaxaysa magaalooyinka [[Tozeur]] iyo [[Kebili]].

Xilliga [[winter|jiilaalka]], [[tributaries|laamo biyeed]] yaryar ayaa la arki karaa iyagoo ku shubmaya harada.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.al-hakawati.net/arabic/environment/env13.asp |title=شـط الجـريد |work=Al-hakawati |access-date=2011-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110505051112/http://www.al-hakawati.net/arabic/environment/env13.asp |archive-date=2011-05-05 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Sababtoo ah aagga ay daadadku qaadaan aad ayuu u kala duwan yahay, qiyamka loo soo bandhigo baaxadda harada (ama baaxadeeda, oo inta badan qallalan) aad ayay u kala duwanaan karaan. Ilo wareedyada qaar waxay bixiyaan qiyamka baaxadda dusha sare oo gaaraya ilaa 10,000&amp;nbsp;km².

Xilligan, nidaamyo waraab oo [[freshwater|biyo macaan]] ah ayaa laga fulinayaa gobolka si looga caawiyo ciribtirka cusbada ee carrada iyo si loo kordhiyo dhulka wax soo saarka leh.

Koonfurta Chott el Djerid, waxaa ka bilaabma saxaraha [[Grand Erg Oriental]]. Magaalooyinka [[Kebili]] iyo [[Douz]] waxay ku yaallaan koonfurta harada, magaalada [[Tozeur]]-na waxay ku taal dhanka waqooyi-galbeed.

==Gidgalka==
Harada waxaa lagu gudbi karaa lug iyo xitaa baabuur, laakiin tani waa mid aad u khatar ah maadaama qolofta cusbadu aysan had iyo jeer adkayn.

Xilliga jiilaalka, marka ay haradu buuxdo, waxaa lagu gudbi karaa dooni. Tuulmooyinka cusbada ee ku yaal geesaha harada waxaa loo ururiyaa habka wax-soo-saarka cusbada.&lt;ref name=&quot;tixit&quot; /&gt;

==Duur-joogta==
Degaano ka haray [[West African crocodile|Yaxaaska Galbeedka Afrika]] ayaa ku sii raagay Chott el Djerid ilaa bilowgii qarnigii 20-aad.&lt;ref&gt;&quot;[http://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0014734 Crocodiles in the Sahara Desert: An Update of Distribution, Habitats and Population Status for Conservation Planning in Mauritania]&quot;. ''[[PLOS ONE]]''. February 25, 2011.&lt;/ref&gt; [[Flamingo|Shimbiraha Flamingo-ga ee casaanka ah]] ayaa la ogaaday inay u isticmaalaan xeebaha harada goobo ay buulal ka samaystaan xilliga gu'ga.&lt;ref name=&quot;readersnatural&quot; /&gt;

==Magaac-wadaagga==
Chott el Djerid waa magac-wadaagga '''Jerid Lacuna''', oo ah haro hydrocarbon ah oo [[endorheic]] ah oo ku taal dayaxa [[Saturn]] ee [[Titan (moon)|Titan]]. Haradaas waxay ku taal 66.7°N iyo 221°W waxayna ka kooban tahay [[liquid|dareere]] [[methane]] iyo [[ethane]] ah halkii ay biyo ka koobnaan lahayd.&lt;ref name=&quot;Coustenis2008&quot;&gt;{{cite book|last1=Coustenis | first1 = A. | last2 = Taylor |first2 = F. W.|title=Titan: Exploring an Earthlike World|url=https://books.google.com/books?id=j3O47dxrDAQC&amp;pg=PA154|date=21 July 2008|publisher=World Scientific|pages= 154–155|isbn= 978-981-281-161-5}}&lt;/ref&gt;

==Mashruuca daadgandinta==
Waxaa jiray xiiso sii kordhayay oo ku saabsan in si joogto ah loogu xiro Chott el Djerid badda [[Mediterranean]]-ka si loo abuuro [[Sahara Sea|Bad Saxare ah]] tan iyo bartamihii 2010-maadkii iyadoo la aas-aasay ururka Cooperation Road kaas oo sanadkii 2018 helay ogolaanshaha dawladda Tunisia.

Mashruuc kan la mid ah ayaa sidoo kale la tixgeliyey qarnigii 19-aad iyo 20-aad oo ay [[France|Faransiisku]] ka rabeen gobolkii [[French Tunisia|Tunisia-dii Faransiiska]].&lt;ref name=&quot;Globetrotter Tunisia&quot;&gt;{{cite book |last1=Jousiffe |first1=Ann |title=Tunisia |url=https://books.google.com/books?id=Boo4GQdE-bcC |accessdate= 16 December 2012 |edition= 4th |series=Globetrotter: Guide and Map Series |year= 2010 |publisher=New Holland Publishers |location=London |isbn=978-1845378646 }}&lt;/ref&gt;

==Dhaqanka caanka ah==
[[File:Chott el Djerid - Lars homestead.jpg|thumb|Goobtii Lars Homestead ee filimka ''[[Star Wars (film)|Star Wars]]'' oo ku taal Chott el Djerid.]]

Chott el Djerid waxaa loo isticmaalay goob ahaan in lagu duubo qaybaha filimka ''[[Star Wars]]'', iyo kuwa kaleba.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.movie-locations.com/movies/s/starwars.html |title=Star Wars Episode IV: A New Hope film locations |work=The Worldwide Guide to Movie Locations: Exploring film locations around the world |publisher=movie-locations.com |access-date=2011-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704234318/http://www.movie-locations.com/movies/s/starwars.html |archive-date=2012-07-04 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Sida ay sheegayso khuraafaad qadiimi ah, waxay ahayd meeshii ay ku dhalatay ilaahadda Giriigga ee [[Athena]].&lt;ref&gt;[[Herodotus]] iv,180. Cf. [[Lake Tritonis]].&lt;/ref&gt;

Waxaa lagu sharaxay buuggii ugu dambeeyey ee [[Jules Verne]], ee ''[[Invasion of the Sea]]''.

Haradu waa goobta uu ku saabsan yahay buugga [[Frank Heller]] ee ''The Thousand and Second Night, An Arabesque''.

Buugga ''In The Desert'' ee uu qoray mufakirka reer Jarmal ee [[Karl May]] wuxuu ka bilaabmaa meel u dhow harada wuxuuna sharaxayaa isku day gudbid oo khatar ah.
==Tixraacyo==
{{Reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
* {{Commons category-inline}}
* [http://lexicorient.com/tunisia/chott_el_jerid.htm Chott el Djerid at Lexicorient] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200803095327/http://www.lexicorient.com/tunisia/chott_el_jerid.htm |date=2020-08-03 }}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>1b4g3rahrjzx4wuku7gfnawb25d3653</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Bizerte</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48307</id>
    <revision>
      <id>300232</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:24:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3967" sha1="n7maaltgt2od26wy3zh32k159md0f7r" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Bizerte Lake
| image              = Lac de Bizerte 3.jpg
| location           = [[Bizerte Governorate]]
| basin_countries    = {{Flag|Tunisia}}
| type               = [[Lake|Haro]]
| area               = {{convert|120|km2|abbr=on}}
| depth              = {{convert|12|m|abbr=on}}
| alt                = A green field stretches towards a distant body of water under a clear blue sky.
}}

'''Bizerte Lake''' waa haro ku taal waqooyiga [[Tunisia]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=بنزرت |url=https://www.reseau-euromed.org/ar/ville-membre/%D8%A8%D9%86%D8%B2%D8%B1%D8%AA/ |access-date=2024-08-28 |website=Euromed |language=ar}}&lt;/ref&gt; Waxaa ku shuba dhowr webi oo ka yimaada biyo-qabatinka baaxadda weyn. Biyo-qabatinka waxaa sanadahaan dambe si weyn u saameeyey isbeddellada cimilada iyo kordhinta dhaqdhaqaaqyada dhaqaalaha, kuwaas oo ah qodobbada ugu waaweyn ee saameeya socodka biyaha ee ku qulqula harada.&lt;ref&gt;[[lofc:subjects/sh90001509.html|“Information about Lake Bizerte on id.loc.gov”. id.loc.gov.]] [https://web.archive.org/web/20201103221117/https://id.loc.gov/authorities/subjects/sh90001509.html Archived] from the original on 2020-11-03.&lt;/ref&gt;

Natiijo ahaan, haradu waxay la dhibtoonaysaa wasakhowga warshadaha. Intaa waxaa dheer, haradu waxay u adeegtaa sidii deked dhaqaale oo ay leedahay magaalada [[Bizerte Governorate|Bizerte]]. Haradu waxay ku fadhidaa aag dhan 120 kiiloomitir oo laba jibbaaran, celcelis ahaan moolkeeduna waa 7 mitir, iyadoo moolkeedu uu gaaro ilaa 12 mitir meelaha qaar.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Bizerte Parc d'activités économiques de Bizerte |url=https://www.paeb.tn/ar/bizerte.php |access-date=2024-08-28 |website=www.paeb.tn}}&lt;/ref&gt;

Harada Bizerte waxay hoy u tahay laba dekedood: tan koowaad waxay ku taal waqooyi-bari, halka tan labaadna ay ku taal koonfur-galbeed ee [[Menzel Bourguiba]], halkaas oo laga helo meelaha maraakiibta lagu farsameeyo. Intaa waxaa dheer, gobolku wuxuu ku hawlan yahay dhaqdhaqaaqyada aquaculture (taranka noolaha biyaha), in kasta oo kuwani ay si tartiib ah u horumareen. Dhanka waqooyi-galbeed, waxaa jira hawlgal [[fish farming|kalluun-taris]] ah, halka dhanka waqooyi-bari ay jirto warshad firfircoon oo soo ururisa qolofleyda, iyadoo soo saarta qiyaastii 120 tan oo [[Oyster|lohod]] iyo [[Mytilus (bivalve)|moolis]] ah sannadkii.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Haradu waxay ku dhex taal deegaan magaalo iyo mid warshadeed ah. Magaalooyinka [[Bizerte Governorate|Bizerte]], [[Menzel Bourguiba]], [[Menzel Abderrahmane|Menzel Abderrahman]], iyo [[Menzel Jemil]], oo ku yaal hareeraha xeebta harada, waxay wadajir u haysataa dalka in ka badan 200,000 oo dadka deegaanka ah. Dhaqaalaha gobolku wuxû ku salaysan yahay warshadaha. Kuwaas waxaa ka mid ah dhismaha birta ee [[Menzel Bourguiba]], [[oil refinery|shidaal sifayn]] oo ku taal Bizerte oo ay maamusho shirkadda STIR, xarun loogu talagalay habaynta saliidaha la isticmaalay oo ay leedahay shirkadda Sotulub, iyo warshadda sibidhka (Bizerte Cement). Intaa waxaa dheer, aag ganacsi oo xor ah ayaa ku yaal hareeraha xeebaha harada.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=&quot;إتفاق بحيرة بنزرت&quot; خطوة نحو تحقيق التنمية المستدامة مبادرة أفق 2020 تعزز مشاركة أصحاب المصلحة من أجل الإدارة المتكاملة لبحيرة بنزرت في تونس |url=https://www.h2020.net/ar/news-and-events/news/415-the-lake-bizerte-charter-a-step-towards-its-sustainable-development-horizon-2020-enhances-stakeholder-participation-for-the-integrated-management-of-lake-bizerte-in-tunisia |access-date=2024-08-28 |website=www.h2020.net}}&lt;/ref&gt;
[[File:Lacs Tunis, Bizerte, Ichkeul.jpg|center|thumb|542x542px|Sawirka dayax-gacmeedka oo muujinaya Harada Bizerte (bartamaha sare) ee waqooyi-bari Tunisia]]

== Sidoo kale eeg==
{{Portal bar|Lakes|Geography}}

== Tixraacyo ==
{{reflist}}

{{coord|37|11|18|N|9|51|14|E|display=title|region:TN_type:waterbody}}</text>
      <sha1>n7maaltgt2od26wy3zh32k159md0f7r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Rukwa</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48308</id>
    <revision>
      <id>300233</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:26:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5419" sha1="8bgkarrpyvwk9p2eo0q2bdykxzfxad8" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
 | name = Harada Rukwa
 | image = Lake Rukwa.png
 | alt = Satellite image of Lake Rukwa.
 | caption = Harada Rukwa, marka laga arko hawada sare.
 | image_bathymetry = Lake Rukwa Basin OSM.png
 | alt_bathymetry = Lake Rukwa in center with Lake Tanganyika to left. Four rivers flowing into Rukwa two in north west and two in south.
 | caption_bathymetry = 
 | location = [[Rukwa Region|Gobolka Rukwa]], [[Songwe Region|Gobolka Songwe]] iyo [[Katavi Region|Gobolka Katavi]], Tanzania
 | coords = {{coord|8|00|S|32|25|E|region:TZ_type:waterbody|display=inline,title}}
 | type = [[alkaline lake|alkaline (biyo-ashitada yar)]]
 | inflow = 
 | outflow = 
 |pushpin_map=Tanzania
 | pushpin_map_alt = Located in south west Tanzania near Lake Tanganyika.
 | catchment = {{convert|88000|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;ref&gt;[http://www.lakerukwabasin.co.tz/Lake%20Rukwa_Bathymetry_Survey_Final_Report.pdf Lake Rukwa Bathymetry Survey Final Report 2014]&lt;/ref&gt;
 | basin_countries = Tanzania
 | length = 
 | width = 
 | area = 
 | depth = 
 | max-depth = 
 | volume = 
 | residence_time = 
 | shore = 
 | elevation = {{convert|800|m|ft}}
 | islands = 
 | cities = 
}}
'''Harada Rukwa''' waa haro [[endorheic]] ah oo ku taal dooxada [[Rukwa Valley]] ee [[Rukwa Region|Gobolka Rukwa]], [[Songwe Region|Gobolka Songwe]] iyo [[Katavi Region|Gobolka Katavi]] ee dalka koonfur-galbeed [[Tanzania]]. Haradan waa biyaha labaad ee ugu weyn gudaha dalka.

== Juqraafiyada ==
Harada alkaline-ka ah ee Rukwa waxay ku taal inta u dhaxaysa [[Lake Tanganyika]] iyo [[Lake Malawi]] iyadoo leh dherer qiyaastii {{convert|800|m|ft}} ah, waxayna ku taal laan barbar socota nidaamka rift-iga. Ku dhawaad kala badh harada waxay ku taal gudaha deegaanka dabiiciga ah ee [[Uwanda Game Reserve]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.utalii.com/Rukwa/Uwanda_Game_Reserve.htm|title=Rukwa Uwanda Game Reserve|publisher=Utalii Travel and Safari|access-date=29 October 2010|archive-date=22 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111122200601/http://www.utalii.com/Rukwa/Uwanda_Game_Reserve.htm}}&lt;/ref&gt;

== Hydrology ==
Haradu waxay aragtay isbeddello waaweyn oo dhinaca baaxadeeda ah sannadihii la soo dhaafay, sababtoo ah isbeddelka qulqulka durdurrada biyaha. Hadda dhererkeedu waa qiyaastii {{convert|180|km|mi}} celcelis ahaanna ballaceedu waa qiyaastii {{convert|32|km|mi}}, taasoo ka dhigaysa baaxadeeda qiyaastii {{convert|5760|km2|mi2}}.&lt;ref&gt;Google Earth accessed 6 February 2007&lt;/ref&gt; Sanadkii 1929 waxay ahayd oo keliya qiyaastii {{convert|48|km|mi}} oo dherer ah, laakiin sanadkii 1939 waxay ahayd qiyaastii {{convert|128|km|mi}} oo dherer ah iyo {{convert|40|km|mi}} oo ballac ah.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/512554/Lake Encyclopædia Britannica Online/Lake Rukwa]&lt;/ref&gt; Intii lagu guda jiray dillaacii hore ee qaybtaan Afrika, biyo-qabatinka Harada Rukwa waxaa laga yaabaa inay mararka qaar qayb ka ahayd biyo-qabatinka aad u weyn oo ay sidoo kale ku jireen biyo-qabatinka Harada Tanganyika iyo Harada Malawi; xeebaha qadiimiga ah waxay soo jeedinayaan taariikhda u dambaysa ee ay ku kor qulqushay Harada Tanganyika inay ahayd 33,000&amp;nbsp;{{abbrlink|BP|Before Present}}.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lévêque |first=Christian |title=Biodiversity Dynamics and Conservation: The Freshwater Fish of Tropical Africa |year=1997 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=110}}&lt;/ref&gt; Si ay taasi mar kale u dhacdo, dhererka harada wuxuu u baahan yahay inuu ka sarreeyo 900 mitir. Ku kor qulqulka Harada Malawi hadda suurtogal ma aha, maadaama marinka u dhexeeya labada biyo-qabatinka uu yahay mid ka sarreeya dhererka 2000 mitir.&lt;ref&gt;Google Maps&lt;/ref&gt; (Haddana Harada Tanganyika ama Harada Malawi midna kuma kor qulquli karaan Harada Rukwa maadaama ay mar hore ku kala shubmaan badaha Atlantic-ga iyo Badweynta Hindiya siday u kala horreeyaan.)

Waxaa jira urursanaan [[heavy metals|biraha culus]] ah sida zinc, meerkuri, naxaas, rasas, chromium, iyo nickel ee ku jira fadhiisiga, biyaha, iyo unugyada hilibka ee [[Clarias gariepinus|''Clarias gariepinus'' (Kalluunka shamiitada ee Afrika)]] iyo [[Oreochromis esculentus|''Oreochromis esculentus'' (Singida tilapia)]] ee gudaha Harada Rukwa.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mapenzi|first1=Levinus Leonard|last2=Shimba|first2=Moses Joel|last3=Moto|first3=Edward Angelo|last4=Maghembe|first4=Reuben Silas|last5=Mmochi|first5=Aviti John|date=January 2020|title=Heavy metals bio-accumulation in tilapia and catfish species in Lake Rukwa ecosystem Tanzania|journal=Journal of Geochemical Exploration|volume=208|article-number=106413|doi=10.1016/j.gexplo.2019.106413|issn=0375-6742|doi-access=}}&lt;/ref&gt;

==Helium discovery==
Sanadkii 2016, mug lagu qiyaasay 1.53 bilyan oo cubic mitir (54.2 bilyan oo cubic feet oo caadiga ah) oo gaaska [[helium]] ah ayaa laga helay Harada Rukwa kaas oo qiimihiisu ku kacayo $3.5 bilyan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecitizen.co.tz/News/Helium--could-earn-Tanzania--3-5bn-/-/1840340/3284646/-/awfffj/-/index.html|title=Helium 'could earn Tanzania $3.5bn'|work=www.thecitizen.co.tz|date=July 8, 2016|access-date=July 10, 2016|archive-date=August 28, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828202951/http://www.thecitizen.co.tz/News/Helium--could-earn-Tanzania--3-5bn-/-/1840340/3284646/-/awfffj/-/index.html}}&lt;/ref&gt;

==Sidoo kale eeg==
* [[Rift Valley lakes]]

==Tixraacyo ==
{{Reflist|30em}}

{{DEFAULTSORT:Rukwa}}</text>
      <sha1>8bgkarrpyvwk9p2eo0q2bdykxzfxad8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300234</id>
      <parentid>300233</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:27:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5419" sha1="c0gc5m9f201kymmq8v2e9as7v7evksn" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
 | name = Harada Rukwa
 | image = Lake Rukwa.png
 | alt = Satellite image of Lake Rukwa.
 | caption = Harada Rukwa, marka laga arko hawada sare.
 | image_bathymetry = Lake Rukwa Basin OSM.png
 | alt_bathymetry = Lake Rukwa in center with Lake Tanganyika to left. Four rivers flowing into Rukwa two in north west and two in south.
 | caption_bathymetry = 
 | location = [[Rukwa Region|Gobolka Rukwa]], [[Songwe Region|Gobolka Songwe]] iyo [[Katavi Region|Gobolka Katavi]], Tanzania
 | coords = {{coord|8|00|S|32|25|E|region:TZ_type:waterbody|display=inline,title}}
 | type = [[alkaline lake|alkaline (biyo-ashitada yar)]]
 | inflow = 
 | outflow = 
 |pushpin_map=Tanzania
 | pushpin_map_alt = Located in south west Tanzania near Lake Tanganyika.
 | catchment = {{convert|88000|km2|sqmi|abbr=on}}&lt;ref&gt;[http://www.lakerukwabasin.co.tz/Lake%20Rukwa_Bathymetry_Survey_Final_Report.pdf Lake Rukwa Bathymetry Survey Final Report 2014]&lt;/ref&gt;
 | basin_countries = Tanzania
 | length = 
 | width = 
 | area = 
 | depth = 
 | max-depth = 
 | volume = 
 | residence_time = 
 | shore = 
 | elevation = {{convert|800|m|ft}}
 | islands = 
 | cities = 
}}
'''Harada Rukwa''' waa haro [[endorheic]] ah oo ku taal dooxada [[Rukwa Valley]] ee [[Rukwa Region|Gobolka Rukwa]], [[Songwe Region|Gobolka Songwe]] iyo [[Katavi Region|Gobolka Katavi]] ee dalka koonfur-galbeed [[Tanzania]]. Haradan waa biyaha labaad ee ugu weyn gudaha dalka.

== Juqraafiyada ==
Harada alkaline-ka ah ee Rukwa waxay ku taal inta u dhaxaysa [[Lake Tanganyika]] iyo [[Lake Malawi]] iyadoo leh dherer qiyaastii {{convert|800|m|ft}} ah, waxayna ku taal laan barbar socota nidaamka rift-iga. Ku dhawaad kala badh harada waxay ku taal gudaha deegaanka dabiiciga ah ee [[Uwanda Game Reserve]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.utalii.com/Rukwa/Uwanda_Game_Reserve.htm|title=Rukwa Uwanda Game Reserve|publisher=Utalii Travel and Safari|access-date=29 October 2010|archive-date=22 November 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111122200601/http://www.utalii.com/Rukwa/Uwanda_Game_Reserve.htm}}&lt;/ref&gt;

== Hydrology ==
Haradu waxay aragtay isbeddello waaweyn oo dhinaca baaxadeeda ah sannadihii la soo dhaafay, sababtoo ah isbeddelka qulqulka durdurrada biyaha. Hadda dhererkeedu waa qiyaastii {{convert|180|km|mi}} celcelis ahaanna ballaceedu waa qiyaastii {{convert|32|km|mi}}, taasoo ka dhigaysa baaxadeeda qiyaastii {{convert|5760|km2|mi2}}.&lt;ref&gt;Google Earth accessed 6 February 2007&lt;/ref&gt; Sanadkii 1929 waxay ahayd oo keliya qiyaastii {{convert|48|km|mi}} oo dherer ah, laakiin sanadkii 1939 waxay ahayd qiyaastii {{convert|128|km|mi}} oo dherer ah iyo {{convert|40|km|mi}} oo ballac ah.&lt;ref name=&quot;Britannica&quot;&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/512554/Lake Encyclopædia Britannica Online/Lake Rukwa]&lt;/ref&gt; Intii lagu guda jiray dillaacii hore ee qaybtaan Afrika, biyo-qabatinka Harada Rukwa waxaa laga yaabaa inay mararka qaar qayb ka ahayd biyo-qabatinka aad u weyn oo ay sidoo kale ku jireen biyo-qabatinka Harada Tanganyika iyo Harada Malawi; xeebaha qadiimiga ah waxay soo jeedinayaan taariikhda u dambaysa ee ay ku kor qulqushay Harada Tanganyika inay ahayd 33,000&amp;nbsp;{{abbrlink|BP|Before Present}}.&lt;ref&gt;{{cite book |last=Lévêque |first=Christian |title=Biodiversity Dynamics and Conservation: The Freshwater Fish of Tropical Africa |year=1997 |publisher=[[Cambridge University Press]] |page=110}}&lt;/ref&gt; Si ay taasi mar kale u dhacdo, dhererka harada wuxuu u baahan yahay inuu ka sarreeyo 900 mitir. Ku kor qulqulka Harada Malawi hadda suurtogal ma aha, maadaama marinka u dhexeeya labada biyo-qabatinka uu yahay mid ka sarreeya dhererka 2000 mitir.&lt;ref&gt;Google Maps&lt;/ref&gt; (Haddana Harada Tanganyika ama Harada Malawi midna kuma kor qulquli karaan Harada Rukwa maadaama ay mar hore ku kala shubmaan badaha Atlantic-ga iyo Badweynta Hindiya siday u kala horreeyaan.)

Waxaa jira urursanaan [[heavy metals|biraha culus]] ah sida zinc, meerkuri, naxaas, rasas, chromium, iyo nickel ee ku jira fadhiisiga, biyaha, iyo unugyada hilibka ee [[Clarias gariepinus|''Clarias gariepinus'' (Kalluunka shamiitada ee Afrika)]] iyo [[Oreochromis esculentus|''Oreochromis esculentus'' (Singida tilapia)]] ee gudaha Harada Rukwa.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Mapenzi|first1=Levinus Leonard|last2=Shimba|first2=Moses Joel|last3=Moto|first3=Edward Angelo|last4=Maghembe|first4=Reuben Silas|last5=Mmochi|first5=Aviti John|date=January 2020|title=Heavy metals bio-accumulation in tilapia and catfish species in Lake Rukwa ecosystem Tanzania|journal=Journal of Geochemical Exploration|volume=208|article-number=106413|doi=10.1016/j.gexplo.2019.106413|issn=0375-6742|doi-access=}}&lt;/ref&gt;

==Daahfurka Helium==
Sanadkii 2016, mug lagu qiyaasay 1.53 bilyan oo cubic mitir (54.2 bilyan oo cubic feet oo caadiga ah) oo gaaska [[helium]] ah ayaa laga helay Harada Rukwa kaas oo qiimihiisu ku kacayo $3.5 bilyan.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thecitizen.co.tz/News/Helium--could-earn-Tanzania--3-5bn-/-/1840340/3284646/-/awfffj/-/index.html|title=Helium 'could earn Tanzania $3.5bn'|work=www.thecitizen.co.tz|date=July 8, 2016|access-date=July 10, 2016|archive-date=August 28, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160828202951/http://www.thecitizen.co.tz/News/Helium--could-earn-Tanzania--3-5bn-/-/1840340/3284646/-/awfffj/-/index.html}}&lt;/ref&gt;

==Sidoo kale eeg==
* [[Rift Valley lakes]]

==Tixraacyo ==
{{Reflist|30em}}

{{DEFAULTSORT:Rukwa}}</text>
      <sha1>c0gc5m9f201kymmq8v2e9as7v7evksn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Natron</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48309</id>
    <revision>
      <id>300235</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:31:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14199" sha1="83p6rjjhipoolxpnxyyk1jvevpx27zi" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Lake Natron (Medusa lake)
| image = Lake Natron (Tanzania) – 2017-03-06 (very early in rainy season) – satellite image (cropped).jpg
| alt = Satellite image of lake.
| caption = Harada oo ku taariikhaysan 6 March 2017 (sawirka dayax-gacmeedka)
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location =[[Ngorongoro District]], [[Arusha Region|Gobolka Arusha]], [[Tanzania]], &lt;br&gt;[[Kajiado County]], [[Narok County]], [[Kenya]]
| coords = {{Coord|02|25|S|36|00|E|region:TZ_type:waterbody|display=inline,title}}
| pushpin_map = Tanzania
| pushpin_map_alt = Located in Northern Tanzania near Kenya border.
| lake_type = [[saline lake|saline (cusbo leh)]]
| inflow = 
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = [[Tanzania]]
| length = 
| width = 
| area = {{cvt|850|-|1,040|km2}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Lake That Turns Animals to Stone? Not Quite : DNews|url = http://news.discovery.com/earth/photographer-rick-brandt-lake-natron-131003.htm|website = DNews|access-date = 2016-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beachsafari.com/en/kb/lake-natron|title=Lake Natron|website=Beach Safari}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.keybiodiversityareas.org/site/factsheet/6994|title=Key Biodiversity Areas|website=www.keybiodiversityareas.org}}&lt;/ref&gt;
| depth = 
| max-depth = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|600|m}}&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt;
| islands = 
| cities = 
| frozen = 
| embedded = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = ''Lake Natron Basin''
 | designation1_date = 4 July 2001
 | designation1_number = 1080&lt;ref name=ramsar&gt;{{Cite web |title=Lake Natron Basin |website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service |url=https://rsis.ramsar.org/ris/1080 |access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:LakeNatron satellite labelled.jpg|thumb|right|Kala badhka koonfureed ee Harada Natron (sare). [[Fault scarp]]s iyo [[Gelai Volcano]] sidoo kale waa la arki karaa. &quot;Doonyo&quot; badan oo qolof-cusbo ah oo u dhow caddaan ayaa daxalaystay qaybaha ugu gabaabsiga ah ee harada (inset).]]

'''Harada Natron''' waa haro cusbo leh oo aad u [[soda lake|alkaline]] ah oo ku taal woqooyiga [[Ngorongoro District]] ee [[Arusha Region|Gobolka Arusha]] ee [[Tanzania]] iyadoo cidhifkeeda fog ee woqooyi uu u gudbo [[Kajiado County]] iyo [[Narok County]] ee [[Kenya]]. Waxay ku taal [[Gregory Rift]], oo ah laanta bari ee [[East African Rift]].&lt;ref name=&quot;WWF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/ecoregions/at0901|title=Eastern Africa: Northern Tanzania, on the border with Kenya|work=World Wildlife Fund}}&lt;/ref&gt; Haradu waxay ku dhex jirtaa [[Lake Natron Basin]], oo ah dhul qoyan oo [[Ramsar Convention|Heshiiska Ramsar]] ah oo muhiimad caalami ah leh.&lt;ref name=ramsar/&gt;

== Sharaxaad ==
Haradan waxaa inta badan ku shubma Webiga [[Southern Ewaso Ng'iro]], oo ka soo bilaabma badhtamaha [[Kenya]], iyo ilo biyo kulul oo qani ku ah macdanta.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Waa mid aad u gabaabsi ah, moolkeedu wuxuu ka yar yahay {{convert|3|m|ft|spell=in}}, ballaceeduna wuxuu u isbedbelaa hadba heerka biyaheeda. Haradu dhererkeeda ugu sarreeya waa {{convert|57|km}} ballaceeduna waa {{convert|22|km}}.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Deegaanka ku xeeran wuxuu helaa roob xilliyeed aan joogto ahayn, inta badanna u dhaxeeya Diseembar iyo May oo wadartoodu tahay {{convert|800|mm|in}} sannadkii.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Heerkulka harada wuxuu inta badan ka sarreeyaa {{convert|40|°C|°F}}.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt;

Heerka sare ee uumi-baxa wuxuu ka tagey [[natron]] (sodium carbonate decahydrate) iyo [[trona]] (sodium sesquicarbonate dihydrate). Alkalinity-ga harada wuxuu gaari karaa pH ka sarreeya 12. Sida laga soo xigtay Live Science, alkalinity-ga sare ee harada waxaa sababa sodium carbonate iyo macdano kale oo biyo dhex mara oo ka yimaada deegaanka ku xeeran. Dhagaxa hoose ee ku xeeran wuxuu ka kooban yahay lofaha [[trachyte]] ee alkaline-ka ah ee ay ku badan tahay sodium-ta oo la dhigay xilligii Pleistocene. Lofahan waxay leeyihiin xaddi badan oo kaarboonayt ah laakiin waxay leeyihiin xaddi hoose oo calcium iyo magnesium ah, taas oo u oggolaatay harada inay isu beddesho biyo-cusbo oo alkaline ah oo guba. Xaaladahan kiimiko ee ba'an waxay abuuraan deegaan adag oo ay ku noolaan karaan oo keliya noolaha ku takhasusay.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News |first=Marc Lallanilla published in |date=2013-10-02 |title=Lake That Turns Animals to Stone? Not Quite |url=https://www.livescience.com/40135-photographer-rick-brandt-lake-natron.html |access-date=2026-05-07 |website=Live Science |language=en}}&lt;/ref&gt;

Astaamaha kiimiko ee biyaha ayaa la ogaaday inay [[calcification|shubaan oo dhagaxaan ka dhigaan]] haraaga jirka ee wax kasta oo nool oo dhex dhiman harada.&lt;ref&gt;{{cite magazine| title=This Alkaline African Lake Turns Animals into Stone |author=Joseph Stromberg |date=2 October 2013 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/this-alkaline-african-lake-turns-animals-into-stone-445359/ |magazine=Smithsonian Magazine |access-date=11 May 2023}}&lt;/ref&gt;

==Flora (Dhirta)==
Midabka haradu waa mid caado u ah meelaha ay ka dhacaan heerarka [[evaporation|uumi-baxa]] ee aadka u sarreeya. Marka biyuhu uumi-baxaan xilliga abaarta, heerka cusbadu wuxuu kor u kacaa ilaa meel ay noolaha [[microorganism|yaryar]] ee cusbada jecel ay bilaabaan inay ku barwaaqoobaan. Noolahaas [[halophile]]-ka ah waxaa ka mid ah qaar ka mid ah [[cyanobacteria]] kuwaas oo samaysta cuntadooda iyagoo isticmaalaya [[photosynthesis]] sids dhirtu ay samayso. Midabka cas ee caawiyaha u ah photosynthesis-ka ee ku jira cyanobacteria wuxuu soo saaraa casaan mool ah oo ku yaal biyaha furan ee harada iyo midabada liimiga ah ee qaybaha gabaabsiga ah ee harada. Qolofka alkali-ga cusbada ah ee dusha harada ayaa sidoo kale inta badan u midabaysan casaan ama casaan-khafiif ah sababtoo ah noolaha halophilic-ka ah ee halkaas ku nool.
[[Salt marsh|Dhoobada cusbada leh]] iyo dhulalka qoyan ee biyaha macaan ee hareeraha harada waxay taageeraan dhir kala duwan.

==Fauna (Duur-joogta)==
Inta badan xayawaanku waxay u arkaan heerkulka sare ee harada (ilaa {{convert|60|C|F|disp=sqbr}}) iyo xaddiga cusbada ee sarreeya ee isbedbeddela mid aan lagu noolaan karin.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Swancer |first=Brent |title=The Bizarre Medusa Lake of Africa |url=https://mysteriousuniverse.org/2015/04/the-bizarre-medusa-lake-of-africa/ |date=20 April 2015 |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt; Si kastaba ha ahaatee, Harada Natron waxay hoy u tahay qaar ka mid ah [[Endemism|ajbalka]] [[algae]], [[invertebrates]] (xayawaanka aan laf-dhabarta lahayn), iyo [[bird|shimbiraha]]. Biyaha cusbadoodu yarayso ee hareeraha, qaar ka mid ah kalluunka ayaa sidoo kale ku noolaan kara.

Haradu waa goobta qudhah ee xilliyada caadiga ah ay ku taran karaan Bariga Afrika shimbiraha 2.5&amp;nbsp;milyan ee [[lesser flamingo]]es ah, kuwaas oo xaaladdooda &quot;ku dhow khatarta&quot; ay ka dhalatay ku tiirsanaantooda goobtan keliya. Marka [[salinity|cusbadu]] kor u kacdo, waxaa sidoo kale kordha [[cyanobacteria]], haraduna waxay sidoo kale taageeri kartaa buulal badan. Flamingo-yaashan, oo ah rhaankooda weyn ee keliya ee Bariga Afrika, waxay isugu yimaadaan harooyinka cusbada leh ee dhow si ay u quutaan ''[[Spirulina (genus)|Spirulina]]'' (algae buluug-cagaar ah oo leh midabyo casaan ah). Harada Natron waa goob taran oo ammaan ah sababtoo ah deegaankeeda [[Corrosive substance|guba]] waxyaabaha wuxuu caqabad ku yahay [[Predation|ugaadhsadayaasha]] isku daya inay gaaraan buulashooda ku yaal jasiiradaha [[evaporite]] ee samaysma xilliyada qaarkood. [[Greater flamingo]]es-ka ayaa iyaguna ku tarma [[mud flats|dhulka dhoobada ah]].

Haradu waxay dhiirigelisay filimka documentary-ga dabeecadda ah ee ''[[The Crimson Wing: Mystery of the Flamingos]]'' ee ay sameysay [[Disneynature]], sababtoo ah xiriirka dhow ee ay la leedahay [[Lesser flamingo]]es oo ah goobta qudhah ee ay xilliyada caadiga ah ku tarmaan.

Laba nooc oo kalluun ah oo deegaanka u gaar ah, oo ah [[Alcolapia|alkaline tilapias]] ''[[Alcolapia latilabris]]'' iyo ''[[Alcolapia ndalalani|A. ndalalani]]'', ayaa iyaguna ku barwaaqooba biyaha ku yaal geesaha meelaha ay ka soo galaan ilaha kulul. ''[[Alcolapia alcalica|A. alcalica]]'' iyaduna waxay ku jirtaa harada, laakiin deegaanka ku mool ma aha oo keliya.

==Khataraha iyo dhowrista==
Aagga ku xeeran [[salt lake|harada cusbada leh]] ma ahan mid dadku deggen yihiin laakiin waxaa jira xoogaa xoolo dhaqasho ah iyo beerasho xilliyeed ah. Khataraha ku wajahan dheelitirka cusbada ee ka dhasha kordhinta qulqulka dhoobada ayaa ka imaan doona jaridda dhirta badan ee la saadaaliyay ee ka dhici doonta meelaha biyaha Natron iyo [[hydroelectric|warshadda korontada]] oo laga qorsheeyay [[Ewaso Ng'iro]] oo ku taal xadka dhanka [[Kenya]]. In kasta oo qorshayaasha horumarineed ay ku jiraan dhisidda dharbaaxo dhanka woqooyi ee harada si loo xaddido biyaha macaan, khatarta ah in lagu milmo goobtan taranka ayaa weli noqon karta mid halis ah. Ma jiro difaac rasmi ah.

Khatar cusub oo ku wajahan Harada Natron waa soo jeedinta horumarinta warshadda [[soda ash]] ee ku taal xeebteeda. Warshaddu waxay biyaha ka soo bammi doontaa harada waxayna ka soo saari doontaa sodium carbonate si loogu beddelo budada dharka lagu dhaqo si loo dhoofiyo. Waxaa wehelin doona warshadda guryo loogu talagalay in ka badan 1000 shaqaale ah, iyo saldhig koronto oo dhuxusha ku shaqeeya si uu u bixiyo tamarta adsummary-ga warshadda. Intaa waxaa dheer, waxaa jira suurtogal nimo ah in horumariyayaashu ay keenaan hybrid [[brine shrimp]] si loo kordhiyo waxtarka soo saarista.

Sida uu sheegay Chris Magin, oo ah sarkaalka caalamiga ah ee Afrika ee [[Royal Society for the Protection of Birds|RSPB]], &quot;Fursadda ay lesser flamingoes ku sii wadi karaan taranka marka ay wajahayaan qas caynkaas ah waa mid ku dhow eber. Horumarkani wuxuu ka tagi doonaa lesser flamingoes-ka Bariga Afrika iyagoo wajahaya dabar-goynta&quot;. Toddobaetan iyo shan boqolkiiba lesser flamingoes-ka adduunka waxay ku dhashaan Harada Natron.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Billock|first1=Jennifer|title=The Deadly Lake Where 75 Percent of the World's Lesser Flamingoes Are Born|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/flamingos-find-life-among-death-180959265/|access-date=17 June 2016|work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]]|date=14 June 2016}}&lt;/ref&gt; Hadda koox ka kooban wax ka badan konton hay'adood oo dhowrista iyo deegaanka Bariga Afrika ah ayaa wada olole caalami ah si loo joojiyo dhismaha la qorsheeyay ee warshadda soda ash oo ay rabeen shirkadda Tata Chemicals Ltd ee Mumbai, India, iyo National Development Corporation ee Tanzania. Kooxda hoos shaqaynaysa magaca dalladda Lake Natron Consultative Group waxaa isku dubariday [[Ken Mwathe]], Maareeyaha Barnaamijka Dhowrista ee Xoghaynta Afrika ee [[BirdLife International]].

Sida lagu sheegay xiriir la sameeyay Juun 2008, Tata Chemicals ma sii wadi doonto Mashruuca Natron, dib u eegista dambena ee mashruucan waxay ku xirnaan doontaa qorshaha Ramsar Wetlands, kaas oo hadda diyaarinta lagu jiro.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tatachemicals.com/downloads/Position%20Statement%20on%20the%20Lake%20Natron%20Project-13-06-08.pdf |title=Position Statement on the Lake Natron Project |date=13 June 2008 |access-date=7 October 2013 |publisher=Tata Chemicals |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005011839/http://www.tatachemicals.com/downloads/Position%20Statement%20on%20the%20Lake%20Natron%20Project-13-06-08.pdf |archive-date=5 October 2013 }}&lt;/ref&gt;

Sababtoo ah kala duwanaanshaheeda dabiiciga ah ee gaarka ah, Tanzania waxay u magacawday Lake Natron Basin [[Ramsar List of Wetlands of International Importance]] 4 July 2001. Haradu sidoo kale waa gobolka dabiiciga ah ee halophytics-ka Bariga Afrika ee [[World Wildlife Fund]].

==Booqashada aagga==
Waxaa jira dhowr goobood oo teendhooyinka laga dhisto oo u dhow harada, taas oo sidoo kale aasaas u ah fuulidda [[Ol Doinyo Lengai]]. Harada Natron waxay leedahay awoodo soo jiidasho dalxiis oo muhiim u ah horumarinta [[ecotourism]] (dalxiiska deegaanka). Si kastaba ha ahaatee, qorshe maamul oo guud oo la'aan ah, maalgelin aan ku filnayn heerka hawlgalka, habab la'aan lagu sugo qayb cadaalad ah oo ka mid ah faa'iidooyinka ecotourism-ka, iyo tas-hiilaadka kaabayaasha dalxiiska oo si liidata u horumaray si ay u taageeraan qaybaha kala duwan ee dalxiisayaasha ayaa loo aqoonsaday inay yihiin caqabadaha ugu waaweyn ee la xiriira maamulka ecotourism-ka ee aagga. Harada waxaa sidoo kale laga geli karaa Shompole Conservancy [[Kenya]].&lt;ref&gt;{{Citation|last=Shoo|first=Rehema Abeli|chapter=Ecotourism Potential and Challenges at Lake Natron Ramsar Site, Tanzania|date=2020|title=Protected Areas in Northern Tanzania|series=Geotechnologies and the Environment|volume=22|pages=75–90|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-030-43302-4_6|isbn=978-3-030-43301-7}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery|align=center
|File:Lake Natron satellite.JPG|Harada Natron sida lagu arko barnaamijka NASA ee [[World Wind]]
|File:NatronSouthSide.jpg|Harada oo ay la socdaan [[flamingo]]s
|File:Lengai from Natron.jpg|[[Ol Doinyo Lengai]] oo laga arkayo Harada Natron
}}

==Sidoo kale eeg==
* [[Rift Valley lakes]]
* [[The Crimson Wing: Mystery of the Flamingos]]

==Tixraacyo==
{{reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
{{commons category|Lake Natron}}
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20031024103822/http://www.worldlakes.org/lakedetails.asp?lakeid=9099 LakeNet Profile]}}
*[http://www.birdlife.org/action/campaigns/lake_natron_flamingos/index.html Think Pink – Save Africa's Flamingos]
*[http://www.nbcnews.com/science/bird-mummies-natron-lakes-toxic-waters-petrify-animals-fall-8C11322626 NBC article about Nick Brandt's photos of petrified animals at Natron lake]
*{{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |title=Lake Natron, Tanzania |work=[[NASA Earth Observatory|Earth Observatory Newsroom]] |access-date=17 April 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |archive-date=1 October 2006 }}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Natron, Lake}}</text>
      <sha1>83p6rjjhipoolxpnxyyk1jvevpx27zi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300236</id>
      <parentid>300235</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:32:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14204" sha1="ewmh449zzqr4fhdcw7u0pnpo0uife69" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Harada Natron (Harada Medusa )
| image = Lake Natron (Tanzania) – 2017-03-06 (very early in rainy season) – satellite image (cropped).jpg
| alt = Satellite image of lake.
| caption = Harada oo ku taariikhaysan 6 March 2017 (sawirka dayax-gacmeedka)
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location =[[Ngorongoro District]], [[Arusha Region|Gobolka Arusha]], [[Tanzania]], &lt;br&gt;[[Kajiado County]], [[Narok County]], [[Kenya]]
| coords = {{Coord|02|25|S|36|00|E|region:TZ_type:waterbody|display=inline,title}}
| pushpin_map = Tanzania
| pushpin_map_alt = Located in Northern Tanzania near Kenya border.
| lake_type = [[saline lake|saline (cusbo leh)]]
| inflow = 
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = [[Tanzania]]
| length = 
| width = 
| area = {{cvt|850|-|1,040|km2}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Lake That Turns Animals to Stone? Not Quite : DNews|url = http://news.discovery.com/earth/photographer-rick-brandt-lake-natron-131003.htm|website = DNews|access-date = 2016-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beachsafari.com/en/kb/lake-natron|title=Lake Natron|website=Beach Safari}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.keybiodiversityareas.org/site/factsheet/6994|title=Key Biodiversity Areas|website=www.keybiodiversityareas.org}}&lt;/ref&gt;
| depth = 
| max-depth = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|600|m}}&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt;
| islands = 
| cities = 
| frozen = 
| embedded = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = ''Lake Natron Basin''
 | designation1_date = 4 July 2001
 | designation1_number = 1080&lt;ref name=ramsar&gt;{{Cite web |title=Lake Natron Basin |website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service |url=https://rsis.ramsar.org/ris/1080 |access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:LakeNatron satellite labelled.jpg|thumb|right|Kala badhka koonfureed ee Harada Natron (sare). [[Fault scarp]]s iyo [[Gelai Volcano]] sidoo kale waa la arki karaa. &quot;Doonyo&quot; badan oo qolof-cusbo ah oo u dhow caddaan ayaa daxalaystay qaybaha ugu gabaabsiga ah ee harada (inset).]]

'''Harada Natron''' waa haro cusbo leh oo aad u [[soda lake|alkaline]] ah oo ku taal woqooyiga [[Ngorongoro District]] ee [[Arusha Region|Gobolka Arusha]] ee [[Tanzania]] iyadoo cidhifkeeda fog ee woqooyi uu u gudbo [[Kajiado County]] iyo [[Narok County]] ee [[Kenya]]. Waxay ku taal [[Gregory Rift]], oo ah laanta bari ee [[East African Rift]].&lt;ref name=&quot;WWF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/ecoregions/at0901|title=Eastern Africa: Northern Tanzania, on the border with Kenya|work=World Wildlife Fund}}&lt;/ref&gt; Haradu waxay ku dhex jirtaa [[Lake Natron Basin]], oo ah dhul qoyan oo [[Ramsar Convention|Heshiiska Ramsar]] ah oo muhiimad caalami ah leh.&lt;ref name=ramsar/&gt;

== Sharaxaad ==
Haradan waxaa inta badan ku shubma Webiga [[Southern Ewaso Ng'iro]], oo ka soo bilaabma badhtamaha [[Kenya]], iyo ilo biyo kulul oo qani ku ah macdanta.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Waa mid aad u gabaabsi ah, moolkeedu wuxuu ka yar yahay {{convert|3|m|ft|spell=in}}, ballaceeduna wuxuu u isbedbelaa hadba heerka biyaheeda. Haradu dhererkeeda ugu sarreeya waa {{convert|57|km}} ballaceeduna waa {{convert|22|km}}.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Deegaanka ku xeeran wuxuu helaa roob xilliyeed aan joogto ahayn, inta badanna u dhaxeeya Diseembar iyo May oo wadartoodu tahay {{convert|800|mm|in}} sannadkii.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Heerkulka harada wuxuu inta badan ka sarreeyaa {{convert|40|°C|°F}}.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt;

Heerka sare ee uumi-baxa wuxuu ka tagey [[natron]] (sodium carbonate decahydrate) iyo [[trona]] (sodium sesquicarbonate dihydrate). Alkalinity-ga harada wuxuu gaari karaa pH ka sarreeya 12. Sida laga soo xigtay Live Science, alkalinity-ga sare ee harada waxaa sababa sodium carbonate iyo macdano kale oo biyo dhex mara oo ka yimaada deegaanka ku xeeran. Dhagaxa hoose ee ku xeeran wuxuu ka kooban yahay lofaha [[trachyte]] ee alkaline-ka ah ee ay ku badan tahay sodium-ta oo la dhigay xilligii Pleistocene. Lofahan waxay leeyihiin xaddi badan oo kaarboonayt ah laakiin waxay leeyihiin xaddi hoose oo calcium iyo magnesium ah, taas oo u oggolaatay harada inay isu beddesho biyo-cusbo oo alkaline ah oo guba. Xaaladahan kiimiko ee ba'an waxay abuuraan deegaan adag oo ay ku noolaan karaan oo keliya noolaha ku takhasusay.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News |first=Marc Lallanilla published in |date=2013-10-02 |title=Lake That Turns Animals to Stone? Not Quite |url=https://www.livescience.com/40135-photographer-rick-brandt-lake-natron.html |access-date=2026-05-07 |website=Live Science |language=en}}&lt;/ref&gt;

Astaamaha kiimiko ee biyaha ayaa la ogaaday inay [[calcification|shubaan oo dhagaxaan ka dhigaan]] haraaga jirka ee wax kasta oo nool oo dhex dhiman harada.&lt;ref&gt;{{cite magazine| title=This Alkaline African Lake Turns Animals into Stone |author=Joseph Stromberg |date=2 October 2013 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/this-alkaline-african-lake-turns-animals-into-stone-445359/ |magazine=Smithsonian Magazine |access-date=11 May 2023}}&lt;/ref&gt;

==Flora (Dhirta)==
Midabka haradu waa mid caado u ah meelaha ay ka dhacaan heerarka [[evaporation|uumi-baxa]] ee aadka u sarreeya. Marka biyuhu uumi-baxaan xilliga abaarta, heerka cusbadu wuxuu kor u kacaa ilaa meel ay noolaha [[microorganism|yaryar]] ee cusbada jecel ay bilaabaan inay ku barwaaqoobaan. Noolahaas [[halophile]]-ka ah waxaa ka mid ah qaar ka mid ah [[cyanobacteria]] kuwaas oo samaysta cuntadooda iyagoo isticmaalaya [[photosynthesis]] sids dhirtu ay samayso. Midabka cas ee caawiyaha u ah photosynthesis-ka ee ku jira cyanobacteria wuxuu soo saaraa casaan mool ah oo ku yaal biyaha furan ee harada iyo midabada liimiga ah ee qaybaha gabaabsiga ah ee harada. Qolofka alkali-ga cusbada ah ee dusha harada ayaa sidoo kale inta badan u midabaysan casaan ama casaan-khafiif ah sababtoo ah noolaha halophilic-ka ah ee halkaas ku nool.
[[Salt marsh|Dhoobada cusbada leh]] iyo dhulalka qoyan ee biyaha macaan ee hareeraha harada waxay taageeraan dhir kala duwan.

==Fauna (Duur-joogta)==
Inta badan xayawaanku waxay u arkaan heerkulka sare ee harada (ilaa {{convert|60|C|F|disp=sqbr}}) iyo xaddiga cusbada ee sarreeya ee isbedbeddela mid aan lagu noolaan karin.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Swancer |first=Brent |title=The Bizarre Medusa Lake of Africa |url=https://mysteriousuniverse.org/2015/04/the-bizarre-medusa-lake-of-africa/ |date=20 April 2015 |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt; Si kastaba ha ahaatee, Harada Natron waxay hoy u tahay qaar ka mid ah [[Endemism|ajbalka]] [[algae]], [[invertebrates]] (xayawaanka aan laf-dhabarta lahayn), iyo [[bird|shimbiraha]]. Biyaha cusbadoodu yarayso ee hareeraha, qaar ka mid ah kalluunka ayaa sidoo kale ku noolaan kara.

Haradu waa goobta qudhah ee xilliyada caadiga ah ay ku taran karaan Bariga Afrika shimbiraha 2.5&amp;nbsp;milyan ee [[lesser flamingo]]es ah, kuwaas oo xaaladdooda &quot;ku dhow khatarta&quot; ay ka dhalatay ku tiirsanaantooda goobtan keliya. Marka [[salinity|cusbadu]] kor u kacdo, waxaa sidoo kale kordha [[cyanobacteria]], haraduna waxay sidoo kale taageeri kartaa buulal badan. Flamingo-yaashan, oo ah rhaankooda weyn ee keliya ee Bariga Afrika, waxay isugu yimaadaan harooyinka cusbada leh ee dhow si ay u quutaan ''[[Spirulina (genus)|Spirulina]]'' (algae buluug-cagaar ah oo leh midabyo casaan ah). Harada Natron waa goob taran oo ammaan ah sababtoo ah deegaankeeda [[Corrosive substance|guba]] waxyaabaha wuxuu caqabad ku yahay [[Predation|ugaadhsadayaasha]] isku daya inay gaaraan buulashooda ku yaal jasiiradaha [[evaporite]] ee samaysma xilliyada qaarkood. [[Greater flamingo]]es-ka ayaa iyaguna ku tarma [[mud flats|dhulka dhoobada ah]].

Haradu waxay dhiirigelisay filimka documentary-ga dabeecadda ah ee ''[[The Crimson Wing: Mystery of the Flamingos]]'' ee ay sameysay [[Disneynature]], sababtoo ah xiriirka dhow ee ay la leedahay [[Lesser flamingo]]es oo ah goobta qudhah ee ay xilliyada caadiga ah ku tarmaan.

Laba nooc oo kalluun ah oo deegaanka u gaar ah, oo ah [[Alcolapia|alkaline tilapias]] ''[[Alcolapia latilabris]]'' iyo ''[[Alcolapia ndalalani|A. ndalalani]]'', ayaa iyaguna ku barwaaqooba biyaha ku yaal geesaha meelaha ay ka soo galaan ilaha kulul. ''[[Alcolapia alcalica|A. alcalica]]'' iyaduna waxay ku jirtaa harada, laakiin deegaanka ku mool ma aha oo keliya.

==Khataraha iyo dhowrista==
Aagga ku xeeran [[salt lake|harada cusbada leh]] ma ahan mid dadku deggen yihiin laakiin waxaa jira xoogaa xoolo dhaqasho ah iyo beerasho xilliyeed ah. Khataraha ku wajahan dheelitirka cusbada ee ka dhasha kordhinta qulqulka dhoobada ayaa ka imaan doona jaridda dhirta badan ee la saadaaliyay ee ka dhici doonta meelaha biyaha Natron iyo [[hydroelectric|warshadda korontada]] oo laga qorsheeyay [[Ewaso Ng'iro]] oo ku taal xadka dhanka [[Kenya]]. In kasta oo qorshayaasha horumarineed ay ku jiraan dhisidda dharbaaxo dhanka woqooyi ee harada si loo xaddido biyaha macaan, khatarta ah in lagu milmo goobtan taranka ayaa weli noqon karta mid halis ah. Ma jiro difaac rasmi ah.

Khatar cusub oo ku wajahan Harada Natron waa soo jeedinta horumarinta warshadda [[soda ash]] ee ku taal xeebteeda. Warshaddu waxay biyaha ka soo bammi doontaa harada waxayna ka soo saari doontaa sodium carbonate si loogu beddelo budada dharka lagu dhaqo si loo dhoofiyo. Waxaa wehelin doona warshadda guryo loogu talagalay in ka badan 1000 shaqaale ah, iyo saldhig koronto oo dhuxusha ku shaqeeya si uu u bixiyo tamarta adsummary-ga warshadda. Intaa waxaa dheer, waxaa jira suurtogal nimo ah in horumariyayaashu ay keenaan hybrid [[brine shrimp]] si loo kordhiyo waxtarka soo saarista.

Sida uu sheegay Chris Magin, oo ah sarkaalka caalamiga ah ee Afrika ee [[Royal Society for the Protection of Birds|RSPB]], &quot;Fursadda ay lesser flamingoes ku sii wadi karaan taranka marka ay wajahayaan qas caynkaas ah waa mid ku dhow eber. Horumarkani wuxuu ka tagi doonaa lesser flamingoes-ka Bariga Afrika iyagoo wajahaya dabar-goynta&quot;. Toddobaetan iyo shan boqolkiiba lesser flamingoes-ka adduunka waxay ku dhashaan Harada Natron.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Billock|first1=Jennifer|title=The Deadly Lake Where 75 Percent of the World's Lesser Flamingoes Are Born|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/flamingos-find-life-among-death-180959265/|access-date=17 June 2016|work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]]|date=14 June 2016}}&lt;/ref&gt; Hadda koox ka kooban wax ka badan konton hay'adood oo dhowrista iyo deegaanka Bariga Afrika ah ayaa wada olole caalami ah si loo joojiyo dhismaha la qorsheeyay ee warshadda soda ash oo ay rabeen shirkadda Tata Chemicals Ltd ee Mumbai, India, iyo National Development Corporation ee Tanzania. Kooxda hoos shaqaynaysa magaca dalladda Lake Natron Consultative Group waxaa isku dubariday [[Ken Mwathe]], Maareeyaha Barnaamijka Dhowrista ee Xoghaynta Afrika ee [[BirdLife International]].

Sida lagu sheegay xiriir la sameeyay Juun 2008, Tata Chemicals ma sii wadi doonto Mashruuca Natron, dib u eegista dambena ee mashruucan waxay ku xirnaan doontaa qorshaha Ramsar Wetlands, kaas oo hadda diyaarinta lagu jiro.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tatachemicals.com/downloads/Position%20Statement%20on%20the%20Lake%20Natron%20Project-13-06-08.pdf |title=Position Statement on the Lake Natron Project |date=13 June 2008 |access-date=7 October 2013 |publisher=Tata Chemicals |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005011839/http://www.tatachemicals.com/downloads/Position%20Statement%20on%20the%20Lake%20Natron%20Project-13-06-08.pdf |archive-date=5 October 2013 }}&lt;/ref&gt;

Sababtoo ah kala duwanaanshaheeda dabiiciga ah ee gaarka ah, Tanzania waxay u magacawday Lake Natron Basin [[Ramsar List of Wetlands of International Importance]] 4 July 2001. Haradu sidoo kale waa gobolka dabiiciga ah ee halophytics-ka Bariga Afrika ee [[World Wildlife Fund]].

==Booqashada aagga==
Waxaa jira dhowr goobood oo teendhooyinka laga dhisto oo u dhow harada, taas oo sidoo kale aasaas u ah fuulidda [[Ol Doinyo Lengai]]. Harada Natron waxay leedahay awoodo soo jiidasho dalxiis oo muhiim u ah horumarinta [[ecotourism]] (dalxiiska deegaanka). Si kastaba ha ahaatee, qorshe maamul oo guud oo la'aan ah, maalgelin aan ku filnayn heerka hawlgalka, habab la'aan lagu sugo qayb cadaalad ah oo ka mid ah faa'iidooyinka ecotourism-ka, iyo tas-hiilaadka kaabayaasha dalxiiska oo si liidata u horumaray si ay u taageeraan qaybaha kala duwan ee dalxiisayaasha ayaa loo aqoonsaday inay yihiin caqabadaha ugu waaweyn ee la xiriira maamulka ecotourism-ka ee aagga. Harada waxaa sidoo kale laga geli karaa Shompole Conservancy [[Kenya]].&lt;ref&gt;{{Citation|last=Shoo|first=Rehema Abeli|chapter=Ecotourism Potential and Challenges at Lake Natron Ramsar Site, Tanzania|date=2020|title=Protected Areas in Northern Tanzania|series=Geotechnologies and the Environment|volume=22|pages=75–90|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-030-43302-4_6|isbn=978-3-030-43301-7}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery|align=center
|File:Lake Natron satellite.JPG|Harada Natron sida lagu arko barnaamijka NASA ee [[World Wind]]
|File:NatronSouthSide.jpg|Harada oo ay la socdaan [[flamingo]]s
|File:Lengai from Natron.jpg|[[Ol Doinyo Lengai]] oo laga arkayo Harada Natron
}}

==Sidoo kale eeg==
* [[Rift Valley lakes]]
* [[The Crimson Wing: Mystery of the Flamingos]]

==Tixraacyo==
{{reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
{{commons category|Lake Natron}}
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20031024103822/http://www.worldlakes.org/lakedetails.asp?lakeid=9099 LakeNet Profile]}}
*[http://www.birdlife.org/action/campaigns/lake_natron_flamingos/index.html Think Pink – Save Africa's Flamingos]
*[http://www.nbcnews.com/science/bird-mummies-natron-lakes-toxic-waters-petrify-animals-fall-8C11322626 NBC article about Nick Brandt's photos of petrified animals at Natron lake]
*{{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |title=Lake Natron, Tanzania |work=[[NASA Earth Observatory|Earth Observatory Newsroom]] |access-date=17 April 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |archive-date=1 October 2006 }}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Natron, Lake}}</text>
      <sha1>ewmh449zzqr4fhdcw7u0pnpo0uife69</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300237</id>
      <parentid>300236</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14208" sha1="1ndvb2r0hwafllfq2vva3lk7sm2h6hw" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Harada Natron (Harada Medusa )
| image = Lake Natron (Tanzania) – 2017-03-06 (very early in rainy season) – satellite image (cropped).jpg
| alt = Satellite image of lake.
| caption = Harada oo ku taariikhaysan 6 March 2017 (sawirka dayax-gacmeedka)
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location =[[Ngorongoro District]], [[Arusha Region|Gobolka Arusha]], [[Tanzania]], &lt;br&gt;[[Kajiado County]], [[Narok County]], [[Kenya]]
| coords = {{Coord|02|25|S|36|00|E|region:TZ_type:waterbody|display=inline,title}}
| pushpin_map = Tanzania
| pushpin_map_alt = Located in Northern Tanzania near Kenya border.
| lake_type = [[saline lake|saline (cusbo leh)]]
| inflow = 
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = [[Tanzania]]
| length = 
| width = 
| area = {{cvt|850|-|1,040|km2}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Lake That Turns Animals to Stone? Not Quite : DNews|url = http://news.discovery.com/earth/photographer-rick-brandt-lake-natron-131003.htm|website = DNews|access-date = 2016-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beachsafari.com/en/kb/lake-natron|title=Lake Natron|website=Beach Safari}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.keybiodiversityareas.org/site/factsheet/6994|title=Key Biodiversity Areas|website=www.keybiodiversityareas.org}}&lt;/ref&gt;
| depth = 
| max-depth = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|600|m}}&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt;
| islands = 
| cities = 
| frozen = 
| embedded = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = ''Lake Natron Basin''
 | designation1_date = 4 July 2001
 | designation1_number = 1080&lt;ref name=ramsar&gt;{{Cite web |title=Lake Natron Basin |website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service |url=https://rsis.ramsar.org/ris/1080 |access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:LakeNatron satellite labelled.jpg|thumb|right|Kala badhka koonfureed ee Harada Natron (sare). [[Fault scarp]]s iyo [[Gelai Volcano]] sidoo kale waa la arki karaa. &quot;Doonyo&quot; badan oo qolof-cusbo ah oo u dhow caddaan ayaa daxalaystay qaybaha ugu gabaabsiga ah ee harada (inset).]]

'''Harada Natron''' waa haro cusbo leh oo aad u [[soda lake|alkaline]] ah oo ku taal woqooyiga [[Ngorongoro District]] ee [[Arusha Region|Gobolka Arusha]] ee [[Tanzania]] iyadoo cidhifkeeda fog ee woqooyi uu u gudbo [[Kajiado County]] iyo [[Narok County]] ee [[Kenya]]. Waxay ku taal [[Gregory Rift]], oo ah laanta bari ee [[Rift-ka Bariga Afrika]].&lt;ref name=&quot;WWF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/ecoregions/at0901|title=Eastern Africa: Northern Tanzania, on the border with Kenya|work=World Wildlife Fund}}&lt;/ref&gt; Haradu waxay ku dhex jirtaa [[Lake Natron Basin]], oo ah dhul qoyan oo [[Ramsar Convention|Heshiiska Ramsar]] ah oo muhiimad caalami ah leh.&lt;ref name=ramsar/&gt;

== Sharaxaad ==
Haradan waxaa inta badan ku shubma Webiga [[Southern Ewaso Ng'iro]], oo ka soo bilaabma badhtamaha [[Kenya]], iyo ilo biyo kulul oo qani ku ah macdanta.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Waa mid aad u gabaabsi ah, moolkeedu wuxuu ka yar yahay {{convert|3|m|ft|spell=in}}, ballaceeduna wuxuu u isbedbelaa hadba heerka biyaheeda. Haradu dhererkeeda ugu sarreeya waa {{convert|57|km}} ballaceeduna waa {{convert|22|km}}.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Deegaanka ku xeeran wuxuu helaa roob xilliyeed aan joogto ahayn, inta badanna u dhaxeeya Diseembar iyo May oo wadartoodu tahay {{convert|800|mm|in}} sannadkii.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Heerkulka harada wuxuu inta badan ka sarreeyaa {{convert|40|°C|°F}}.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt;

Heerka sare ee uumi-baxa wuxuu ka tagey [[natron]] (sodium carbonate decahydrate) iyo [[trona]] (sodium sesquicarbonate dihydrate). Alkalinity-ga harada wuxuu gaari karaa pH ka sarreeya 12. Sida laga soo xigtay Live Science, alkalinity-ga sare ee harada waxaa sababa sodium carbonate iyo macdano kale oo biyo dhex mara oo ka yimaada deegaanka ku xeeran. Dhagaxa hoose ee ku xeeran wuxuu ka kooban yahay lofaha [[trachyte]] ee alkaline-ka ah ee ay ku badan tahay sodium-ta oo la dhigay xilligii Pleistocene. Lofahan waxay leeyihiin xaddi badan oo kaarboonayt ah laakiin waxay leeyihiin xaddi hoose oo calcium iyo magnesium ah, taas oo u oggolaatay harada inay isu beddesho biyo-cusbo oo alkaline ah oo guba. Xaaladahan kiimiko ee ba'an waxay abuuraan deegaan adag oo ay ku noolaan karaan oo keliya noolaha ku takhasusay.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News |first=Marc Lallanilla published in |date=2013-10-02 |title=Lake That Turns Animals to Stone? Not Quite |url=https://www.livescience.com/40135-photographer-rick-brandt-lake-natron.html |access-date=2026-05-07 |website=Live Science |language=en}}&lt;/ref&gt;

Astaamaha kiimiko ee biyaha ayaa la ogaaday inay [[calcification|shubaan oo dhagaxaan ka dhigaan]] haraaga jirka ee wax kasta oo nool oo dhex dhiman harada.&lt;ref&gt;{{cite magazine| title=This Alkaline African Lake Turns Animals into Stone |author=Joseph Stromberg |date=2 October 2013 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/this-alkaline-african-lake-turns-animals-into-stone-445359/ |magazine=Smithsonian Magazine |access-date=11 May 2023}}&lt;/ref&gt;

==Flora (Dhirta)==
Midabka haradu waa mid caado u ah meelaha ay ka dhacaan heerarka [[evaporation|uumi-baxa]] ee aadka u sarreeya. Marka biyuhu uumi-baxaan xilliga abaarta, heerka cusbadu wuxuu kor u kacaa ilaa meel ay noolaha [[microorganism|yaryar]] ee cusbada jecel ay bilaabaan inay ku barwaaqoobaan. Noolahaas [[halophile]]-ka ah waxaa ka mid ah qaar ka mid ah [[cyanobacteria]] kuwaas oo samaysta cuntadooda iyagoo isticmaalaya [[photosynthesis]] sids dhirtu ay samayso. Midabka cas ee caawiyaha u ah photosynthesis-ka ee ku jira cyanobacteria wuxuu soo saaraa casaan mool ah oo ku yaal biyaha furan ee harada iyo midabada liimiga ah ee qaybaha gabaabsiga ah ee harada. Qolofka alkali-ga cusbada ah ee dusha harada ayaa sidoo kale inta badan u midabaysan casaan ama casaan-khafiif ah sababtoo ah noolaha halophilic-ka ah ee halkaas ku nool.
[[Salt marsh|Dhoobada cusbada leh]] iyo dhulalka qoyan ee biyaha macaan ee hareeraha harada waxay taageeraan dhir kala duwan.

==Fauna (Duur-joogta)==
Inta badan xayawaanku waxay u arkaan heerkulka sare ee harada (ilaa {{convert|60|C|F|disp=sqbr}}) iyo xaddiga cusbada ee sarreeya ee isbedbeddela mid aan lagu noolaan karin.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Swancer |first=Brent |title=The Bizarre Medusa Lake of Africa |url=https://mysteriousuniverse.org/2015/04/the-bizarre-medusa-lake-of-africa/ |date=20 April 2015 |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt; Si kastaba ha ahaatee, Harada Natron waxay hoy u tahay qaar ka mid ah [[Endemism|ajbalka]] [[algae]], [[invertebrates]] (xayawaanka aan laf-dhabarta lahayn), iyo [[bird|shimbiraha]]. Biyaha cusbadoodu yarayso ee hareeraha, qaar ka mid ah kalluunka ayaa sidoo kale ku noolaan kara.

Haradu waa goobta qudhah ee xilliyada caadiga ah ay ku taran karaan Bariga Afrika shimbiraha 2.5&amp;nbsp;milyan ee [[lesser flamingo]]es ah, kuwaas oo xaaladdooda &quot;ku dhow khatarta&quot; ay ka dhalatay ku tiirsanaantooda goobtan keliya. Marka [[salinity|cusbadu]] kor u kacdo, waxaa sidoo kale kordha [[cyanobacteria]], haraduna waxay sidoo kale taageeri kartaa buulal badan. Flamingo-yaashan, oo ah rhaankooda weyn ee keliya ee Bariga Afrika, waxay isugu yimaadaan harooyinka cusbada leh ee dhow si ay u quutaan ''[[Spirulina (genus)|Spirulina]]'' (algae buluug-cagaar ah oo leh midabyo casaan ah). Harada Natron waa goob taran oo ammaan ah sababtoo ah deegaankeeda [[Corrosive substance|guba]] waxyaabaha wuxuu caqabad ku yahay [[Predation|ugaadhsadayaasha]] isku daya inay gaaraan buulashooda ku yaal jasiiradaha [[evaporite]] ee samaysma xilliyada qaarkood. [[Greater flamingo]]es-ka ayaa iyaguna ku tarma [[mud flats|dhulka dhoobada ah]].

Haradu waxay dhiirigelisay filimka documentary-ga dabeecadda ah ee ''[[The Crimson Wing: Mystery of the Flamingos]]'' ee ay sameysay [[Disneynature]], sababtoo ah xiriirka dhow ee ay la leedahay [[Lesser flamingo]]es oo ah goobta qudhah ee ay xilliyada caadiga ah ku tarmaan.

Laba nooc oo kalluun ah oo deegaanka u gaar ah, oo ah [[Alcolapia|alkaline tilapias]] ''[[Alcolapia latilabris]]'' iyo ''[[Alcolapia ndalalani|A. ndalalani]]'', ayaa iyaguna ku barwaaqooba biyaha ku yaal geesaha meelaha ay ka soo galaan ilaha kulul. ''[[Alcolapia alcalica|A. alcalica]]'' iyaduna waxay ku jirtaa harada, laakiin deegaanka ku mool ma aha oo keliya.

==Khataraha iyo dhowrista==
Aagga ku xeeran [[salt lake|harada cusbada leh]] ma ahan mid dadku deggen yihiin laakiin waxaa jira xoogaa xoolo dhaqasho ah iyo beerasho xilliyeed ah. Khataraha ku wajahan dheelitirka cusbada ee ka dhasha kordhinta qulqulka dhoobada ayaa ka imaan doona jaridda dhirta badan ee la saadaaliyay ee ka dhici doonta meelaha biyaha Natron iyo [[hydroelectric|warshadda korontada]] oo laga qorsheeyay [[Ewaso Ng'iro]] oo ku taal xadka dhanka [[Kenya]]. In kasta oo qorshayaasha horumarineed ay ku jiraan dhisidda dharbaaxo dhanka woqooyi ee harada si loo xaddido biyaha macaan, khatarta ah in lagu milmo goobtan taranka ayaa weli noqon karta mid halis ah. Ma jiro difaac rasmi ah.

Khatar cusub oo ku wajahan Harada Natron waa soo jeedinta horumarinta warshadda [[soda ash]] ee ku taal xeebteeda. Warshaddu waxay biyaha ka soo bammi doontaa harada waxayna ka soo saari doontaa sodium carbonate si loogu beddelo budada dharka lagu dhaqo si loo dhoofiyo. Waxaa wehelin doona warshadda guryo loogu talagalay in ka badan 1000 shaqaale ah, iyo saldhig koronto oo dhuxusha ku shaqeeya si uu u bixiyo tamarta adsummary-ga warshadda. Intaa waxaa dheer, waxaa jira suurtogal nimo ah in horumariyayaashu ay keenaan hybrid [[brine shrimp]] si loo kordhiyo waxtarka soo saarista.

Sida uu sheegay Chris Magin, oo ah sarkaalka caalamiga ah ee Afrika ee [[Royal Society for the Protection of Birds|RSPB]], &quot;Fursadda ay lesser flamingoes ku sii wadi karaan taranka marka ay wajahayaan qas caynkaas ah waa mid ku dhow eber. Horumarkani wuxuu ka tagi doonaa lesser flamingoes-ka Bariga Afrika iyagoo wajahaya dabar-goynta&quot;. Toddobaetan iyo shan boqolkiiba lesser flamingoes-ka adduunka waxay ku dhashaan Harada Natron.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Billock|first1=Jennifer|title=The Deadly Lake Where 75 Percent of the World's Lesser Flamingoes Are Born|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/flamingos-find-life-among-death-180959265/|access-date=17 June 2016|work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]]|date=14 June 2016}}&lt;/ref&gt; Hadda koox ka kooban wax ka badan konton hay'adood oo dhowrista iyo deegaanka Bariga Afrika ah ayaa wada olole caalami ah si loo joojiyo dhismaha la qorsheeyay ee warshadda soda ash oo ay rabeen shirkadda Tata Chemicals Ltd ee Mumbai, India, iyo National Development Corporation ee Tanzania. Kooxda hoos shaqaynaysa magaca dalladda Lake Natron Consultative Group waxaa isku dubariday [[Ken Mwathe]], Maareeyaha Barnaamijka Dhowrista ee Xoghaynta Afrika ee [[BirdLife International]].

Sida lagu sheegay xiriir la sameeyay Juun 2008, Tata Chemicals ma sii wadi doonto Mashruuca Natron, dib u eegista dambena ee mashruucan waxay ku xirnaan doontaa qorshaha Ramsar Wetlands, kaas oo hadda diyaarinta lagu jiro.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tatachemicals.com/downloads/Position%20Statement%20on%20the%20Lake%20Natron%20Project-13-06-08.pdf |title=Position Statement on the Lake Natron Project |date=13 June 2008 |access-date=7 October 2013 |publisher=Tata Chemicals |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005011839/http://www.tatachemicals.com/downloads/Position%20Statement%20on%20the%20Lake%20Natron%20Project-13-06-08.pdf |archive-date=5 October 2013 }}&lt;/ref&gt;

Sababtoo ah kala duwanaanshaheeda dabiiciga ah ee gaarka ah, Tanzania waxay u magacawday Lake Natron Basin [[Ramsar List of Wetlands of International Importance]] 4 July 2001. Haradu sidoo kale waa gobolka dabiiciga ah ee halophytics-ka Bariga Afrika ee [[World Wildlife Fund]].

==Booqashada aagga==
Waxaa jira dhowr goobood oo teendhooyinka laga dhisto oo u dhow harada, taas oo sidoo kale aasaas u ah fuulidda [[Ol Doinyo Lengai]]. Harada Natron waxay leedahay awoodo soo jiidasho dalxiis oo muhiim u ah horumarinta [[ecotourism]] (dalxiiska deegaanka). Si kastaba ha ahaatee, qorshe maamul oo guud oo la'aan ah, maalgelin aan ku filnayn heerka hawlgalka, habab la'aan lagu sugo qayb cadaalad ah oo ka mid ah faa'iidooyinka ecotourism-ka, iyo tas-hiilaadka kaabayaasha dalxiiska oo si liidata u horumaray si ay u taageeraan qaybaha kala duwan ee dalxiisayaasha ayaa loo aqoonsaday inay yihiin caqabadaha ugu waaweyn ee la xiriira maamulka ecotourism-ka ee aagga. Harada waxaa sidoo kale laga geli karaa Shompole Conservancy [[Kenya]].&lt;ref&gt;{{Citation|last=Shoo|first=Rehema Abeli|chapter=Ecotourism Potential and Challenges at Lake Natron Ramsar Site, Tanzania|date=2020|title=Protected Areas in Northern Tanzania|series=Geotechnologies and the Environment|volume=22|pages=75–90|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-030-43302-4_6|isbn=978-3-030-43301-7}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery|align=center
|File:Lake Natron satellite.JPG|Harada Natron sida lagu arko barnaamijka NASA ee [[World Wind]]
|File:NatronSouthSide.jpg|Harada oo ay la socdaan [[flamingo]]s
|File:Lengai from Natron.jpg|[[Ol Doinyo Lengai]] oo laga arkayo Harada Natron
}}

==Sidoo kale eeg==
* [[Rift Valley lakes]]
* [[The Crimson Wing: Mystery of the Flamingos]]

==Tixraacyo==
{{reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
{{commons category|Lake Natron}}
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20031024103822/http://www.worldlakes.org/lakedetails.asp?lakeid=9099 LakeNet Profile]}}
*[http://www.birdlife.org/action/campaigns/lake_natron_flamingos/index.html Think Pink – Save Africa's Flamingos]
*[http://www.nbcnews.com/science/bird-mummies-natron-lakes-toxic-waters-petrify-animals-fall-8C11322626 NBC article about Nick Brandt's photos of petrified animals at Natron lake]
*{{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |title=Lake Natron, Tanzania |work=[[NASA Earth Observatory|Earth Observatory Newsroom]] |access-date=17 April 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |archive-date=1 October 2006 }}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Natron, Lake}}</text>
      <sha1>1ndvb2r0hwafllfq2vva3lk7sm2h6hw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300238</id>
      <parentid>300237</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14200" sha1="b7xmd1s796r70eqi6215ka50pi3wprf" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Harada Natron (Harada Medusa )
| image = Lake Natron (Tanzania) – 2017-03-06 (very early in rainy season) – satellite image (cropped).jpg
| alt = Satellite image of lake.
| caption = Harada oo ku taariikhaysan 6 March 2017 (sawirka dayax-gacmeedka)
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location =[[Ngorongoro District]], [[Arusha Region|Gobolka Arusha]], [[Tanzania]], &lt;br&gt;[[Kajiado County]], [[Narok County]], [[Kenya]]
| coords = {{Coord|02|25|S|36|00|E|region:TZ_type:waterbody|display=inline,title}}
| pushpin_map = Tanzania
| pushpin_map_alt = Located in Northern Tanzania near Kenya border.
| lake_type = [[saline lake|saline (cusbo leh)]]
| inflow = 
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = [[Tanzania]]
| length = 
| width = 
| area = {{cvt|850|-|1,040|km2}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Lake That Turns Animals to Stone? Not Quite : DNews|url = http://news.discovery.com/earth/photographer-rick-brandt-lake-natron-131003.htm|website = DNews|access-date = 2016-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beachsafari.com/en/kb/lake-natron|title=Lake Natron|website=Beach Safari}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.keybiodiversityareas.org/site/factsheet/6994|title=Key Biodiversity Areas|website=www.keybiodiversityareas.org}}&lt;/ref&gt;
| depth = 
| max-depth = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|600|m}}&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt;
| islands = 
| cities = 
| frozen = 
| embedded = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = ''Lake Natron Basin''
 | designation1_date = 4 July 2001
 | designation1_number = 1080&lt;ref name=ramsar&gt;{{Cite web |title=Lake Natron Basin |website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service |url=https://rsis.ramsar.org/ris/1080 |access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:LakeNatron satellite labelled.jpg|thumb|right|Kala badhka koonfureed ee Harada Natron (sare). [[Fault scarp]]s iyo [[Gelai Volcano]] sidoo kale waa la arki karaa. &quot;Doonyo&quot; badan oo qolof-cusbo ah oo u dhow caddaan ayaa daxalaystay qaybaha ugu gabaabsiga ah ee harada (inset).]]

'''Harada Natron''' waa haro cusbo leh oo aad u [[soda lake|alkaline]] ah oo ku taal woqooyiga [[Ngorongoro District]] ee [[Arusha Region|Gobolka Arusha]] ee [[Tanzania]] iyadoo cidhifkeeda fog ee woqooyi uu u gudbo [[Kajiado County]] iyo [[Narok County]] ee [[Kenya]]. Waxay ku taal [[Gregory Rift]], oo ah laanta bari ee [[Rift-ka Bariga Afrika]].&lt;ref name=&quot;WWF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/ecoregions/at0901|title=Eastern Africa: Northern Tanzania, on the border with Kenya|work=World Wildlife Fund}}&lt;/ref&gt; Haradu waxay ku dhex jirtaa [[Lake Natron Basin]], oo ah dhul qoyan oo [[Ramsar Convention|Heshiiska Ramsar]] ah oo muhiimad caalami ah leh.&lt;ref name=ramsar/&gt;

== Sharaxaad ==
Haradan waxaa inta badan ku shubma Webiga [[Southern Ewaso Ng'iro]], oo ka soo bilaabma badhtamaha [[Kenya]], iyo ilo biyo kulul oo qani ku ah macdanta.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Waa mid aad u gabaabsi ah, moolkeedu wuxuu ka yar yahay {{convert|3|m|ft|spell=in}}, ballaceeduna wuxuu u isbedbelaa hadba heerka biyaheeda. Haradu dhererkeeda ugu sarreeya waa {{convert|57|km}} ballaceeduna waa {{convert|22|km}}.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Deegaanka ku xeeran wuxuu helaa roob xilliyeed aan joogto ahayn, inta badanna u dhaxeeya Diseembar iyo May oo wadartoodu tahay {{convert|800|mm|in}} sannadkii.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Heerkulka harada wuxuu inta badan ka sarreeyaa {{convert|40|°C|°F}}.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt;

Heerka sare ee uumi-baxa wuxuu ka tagey [[natron]] (sodium carbonate decahydrate) iyo [[trona]] (sodium sesquicarbonate dihydrate). Alkalinity-ga harada wuxuu gaari karaa pH ka sarreeya 12. Sida laga soo xigtay Live Science, alkalinity-ga sare ee harada waxaa sababa sodium carbonate iyo macdano kale oo biyo dhex mara oo ka yimaada deegaanka ku xeeran. Dhagaxa hoose ee ku xeeran wuxuu ka kooban yahay lofaha [[trachyte]] ee alkaline-ka ah ee ay ku badan tahay sodium-ta oo la dhigay xilligii Pleistocene. Lofahan waxay leeyihiin xaddi badan oo kaarboonayt ah laakiin waxay leeyihiin xaddi hoose oo calcium iyo magnesium ah, taas oo u oggolaatay harada inay isu beddesho biyo-cusbo oo alkaline ah oo guba. Xaaladahan kiimiko ee ba'an waxay abuuraan deegaan adag oo ay ku noolaan karaan oo keliya noolaha ku takhasusay.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News |first=Marc Lallanilla published in |date=2013-10-02 |title=Lake That Turns Animals to Stone? Not Quite |url=https://www.livescience.com/40135-photographer-rick-brandt-lake-natron.html |access-date=2026-05-07 |website=Live Science |language=en}}&lt;/ref&gt;

Astaamaha kiimiko ee biyaha ayaa la ogaaday inay [[calcification|shubaan oo dhagaxaan ka dhigaan]] haraaga jirka ee wax kasta oo nool oo dhex dhiman harada.&lt;ref&gt;{{cite magazine| title=This Alkaline African Lake Turns Animals into Stone |author=Joseph Stromberg |date=2 October 2013 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/this-alkaline-african-lake-turns-animals-into-stone-445359/ |magazine=Smithsonian Magazine |access-date=11 May 2023}}&lt;/ref&gt;

==Flora (Dhirta)==
Midabka haradu waa mid caado u ah meelaha ay ka dhacaan heerarka [[evaporation|uumi-baxa]] ee aadka u sarreeya. Marka biyuhu uumi-baxaan xilliga abaarta, heerka cusbadu wuxuu kor u kacaa ilaa meel ay noolaha [[microorganism|yaryar]] ee cusbada jecel ay bilaabaan inay ku barwaaqoobaan. Noolahaas [[halophile]]-ka ah waxaa ka mid ah qaar ka mid ah [[cyanobacteria]] kuwaas oo samaysta cuntadooda iyagoo isticmaalaya [[photosynthesis]] sids dhirtu ay samayso. Midabka cas ee caawiyaha u ah photosynthesis-ka ee ku jira cyanobacteria wuxuu soo saaraa casaan mool ah oo ku yaal biyaha furan ee harada iyo midabada liimiga ah ee qaybaha gabaabsiga ah ee harada. Qolofka alkali-ga cusbada ah ee dusha harada ayaa sidoo kale inta badan u midabaysan casaan ama casaan-khafiif ah sababtoo ah noolaha halophilic-ka ah ee halkaas ku nool.
[[Salt marsh|Dhoobada cusbada leh]] iyo dhulalka qoyan ee biyaha macaan ee hareeraha harada waxay taageeraan dhir kala duwan.

==Duur-joogta==
Inta badan xayawaanku waxay u arkaan heerkulka sare ee harada (ilaa {{convert|60|C|F|disp=sqbr}}) iyo xaddiga cusbada ee sarreeya ee isbedbeddela mid aan lagu noolaan karin.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Swancer |first=Brent |title=The Bizarre Medusa Lake of Africa |url=https://mysteriousuniverse.org/2015/04/the-bizarre-medusa-lake-of-africa/ |date=20 April 2015 |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt; Si kastaba ha ahaatee, Harada Natron waxay hoy u tahay qaar ka mid ah [[Endemism|ajbalka]] [[algae]], [[invertebrates]] (xayawaanka aan laf-dhabarta lahayn), iyo [[bird|shimbiraha]]. Biyaha cusbadoodu yarayso ee hareeraha, qaar ka mid ah kalluunka ayaa sidoo kale ku noolaan kara.

Haradu waa goobta qudhah ee xilliyada caadiga ah ay ku taran karaan Bariga Afrika shimbiraha 2.5&amp;nbsp;milyan ee [[lesser flamingo]]es ah, kuwaas oo xaaladdooda &quot;ku dhow khatarta&quot; ay ka dhalatay ku tiirsanaantooda goobtan keliya. Marka [[salinity|cusbadu]] kor u kacdo, waxaa sidoo kale kordha [[cyanobacteria]], haraduna waxay sidoo kale taageeri kartaa buulal badan. Flamingo-yaashan, oo ah rhaankooda weyn ee keliya ee Bariga Afrika, waxay isugu yimaadaan harooyinka cusbada leh ee dhow si ay u quutaan ''[[Spirulina (genus)|Spirulina]]'' (algae buluug-cagaar ah oo leh midabyo casaan ah). Harada Natron waa goob taran oo ammaan ah sababtoo ah deegaankeeda [[Corrosive substance|guba]] waxyaabaha wuxuu caqabad ku yahay [[Predation|ugaadhsadayaasha]] isku daya inay gaaraan buulashooda ku yaal jasiiradaha [[evaporite]] ee samaysma xilliyada qaarkood. [[Greater flamingo]]es-ka ayaa iyaguna ku tarma [[mud flats|dhulka dhoobada ah]].

Haradu waxay dhiirigelisay filimka documentary-ga dabeecadda ah ee ''[[The Crimson Wing: Mystery of the Flamingos]]'' ee ay sameysay [[Disneynature]], sababtoo ah xiriirka dhow ee ay la leedahay [[Lesser flamingo]]es oo ah goobta qudhah ee ay xilliyada caadiga ah ku tarmaan.

Laba nooc oo kalluun ah oo deegaanka u gaar ah, oo ah [[Alcolapia|alkaline tilapias]] ''[[Alcolapia latilabris]]'' iyo ''[[Alcolapia ndalalani|A. ndalalani]]'', ayaa iyaguna ku barwaaqooba biyaha ku yaal geesaha meelaha ay ka soo galaan ilaha kulul. ''[[Alcolapia alcalica|A. alcalica]]'' iyaduna waxay ku jirtaa harada, laakiin deegaanka ku mool ma aha oo keliya.

==Khataraha iyo dhowrista==
Aagga ku xeeran [[salt lake|harada cusbada leh]] ma ahan mid dadku deggen yihiin laakiin waxaa jira xoogaa xoolo dhaqasho ah iyo beerasho xilliyeed ah. Khataraha ku wajahan dheelitirka cusbada ee ka dhasha kordhinta qulqulka dhoobada ayaa ka imaan doona jaridda dhirta badan ee la saadaaliyay ee ka dhici doonta meelaha biyaha Natron iyo [[hydroelectric|warshadda korontada]] oo laga qorsheeyay [[Ewaso Ng'iro]] oo ku taal xadka dhanka [[Kenya]]. In kasta oo qorshayaasha horumarineed ay ku jiraan dhisidda dharbaaxo dhanka woqooyi ee harada si loo xaddido biyaha macaan, khatarta ah in lagu milmo goobtan taranka ayaa weli noqon karta mid halis ah. Ma jiro difaac rasmi ah.

Khatar cusub oo ku wajahan Harada Natron waa soo jeedinta horumarinta warshadda [[soda ash]] ee ku taal xeebteeda. Warshaddu waxay biyaha ka soo bammi doontaa harada waxayna ka soo saari doontaa sodium carbonate si loogu beddelo budada dharka lagu dhaqo si loo dhoofiyo. Waxaa wehelin doona warshadda guryo loogu talagalay in ka badan 1000 shaqaale ah, iyo saldhig koronto oo dhuxusha ku shaqeeya si uu u bixiyo tamarta adsummary-ga warshadda. Intaa waxaa dheer, waxaa jira suurtogal nimo ah in horumariyayaashu ay keenaan hybrid [[brine shrimp]] si loo kordhiyo waxtarka soo saarista.

Sida uu sheegay Chris Magin, oo ah sarkaalka caalamiga ah ee Afrika ee [[Royal Society for the Protection of Birds|RSPB]], &quot;Fursadda ay lesser flamingoes ku sii wadi karaan taranka marka ay wajahayaan qas caynkaas ah waa mid ku dhow eber. Horumarkani wuxuu ka tagi doonaa lesser flamingoes-ka Bariga Afrika iyagoo wajahaya dabar-goynta&quot;. Toddobaetan iyo shan boqolkiiba lesser flamingoes-ka adduunka waxay ku dhashaan Harada Natron.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Billock|first1=Jennifer|title=The Deadly Lake Where 75 Percent of the World's Lesser Flamingoes Are Born|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/flamingos-find-life-among-death-180959265/|access-date=17 June 2016|work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]]|date=14 June 2016}}&lt;/ref&gt; Hadda koox ka kooban wax ka badan konton hay'adood oo dhowrista iyo deegaanka Bariga Afrika ah ayaa wada olole caalami ah si loo joojiyo dhismaha la qorsheeyay ee warshadda soda ash oo ay rabeen shirkadda Tata Chemicals Ltd ee Mumbai, India, iyo National Development Corporation ee Tanzania. Kooxda hoos shaqaynaysa magaca dalladda Lake Natron Consultative Group waxaa isku dubariday [[Ken Mwathe]], Maareeyaha Barnaamijka Dhowrista ee Xoghaynta Afrika ee [[BirdLife International]].

Sida lagu sheegay xiriir la sameeyay Juun 2008, Tata Chemicals ma sii wadi doonto Mashruuca Natron, dib u eegista dambena ee mashruucan waxay ku xirnaan doontaa qorshaha Ramsar Wetlands, kaas oo hadda diyaarinta lagu jiro.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tatachemicals.com/downloads/Position%20Statement%20on%20the%20Lake%20Natron%20Project-13-06-08.pdf |title=Position Statement on the Lake Natron Project |date=13 June 2008 |access-date=7 October 2013 |publisher=Tata Chemicals |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005011839/http://www.tatachemicals.com/downloads/Position%20Statement%20on%20the%20Lake%20Natron%20Project-13-06-08.pdf |archive-date=5 October 2013 }}&lt;/ref&gt;

Sababtoo ah kala duwanaanshaheeda dabiiciga ah ee gaarka ah, Tanzania waxay u magacawday Lake Natron Basin [[Ramsar List of Wetlands of International Importance]] 4 July 2001. Haradu sidoo kale waa gobolka dabiiciga ah ee halophytics-ka Bariga Afrika ee [[World Wildlife Fund]].

==Booqashada aagga==
Waxaa jira dhowr goobood oo teendhooyinka laga dhisto oo u dhow harada, taas oo sidoo kale aasaas u ah fuulidda [[Ol Doinyo Lengai]]. Harada Natron waxay leedahay awoodo soo jiidasho dalxiis oo muhiim u ah horumarinta [[ecotourism]] (dalxiiska deegaanka). Si kastaba ha ahaatee, qorshe maamul oo guud oo la'aan ah, maalgelin aan ku filnayn heerka hawlgalka, habab la'aan lagu sugo qayb cadaalad ah oo ka mid ah faa'iidooyinka ecotourism-ka, iyo tas-hiilaadka kaabayaasha dalxiiska oo si liidata u horumaray si ay u taageeraan qaybaha kala duwan ee dalxiisayaasha ayaa loo aqoonsaday inay yihiin caqabadaha ugu waaweyn ee la xiriira maamulka ecotourism-ka ee aagga. Harada waxaa sidoo kale laga geli karaa Shompole Conservancy [[Kenya]].&lt;ref&gt;{{Citation|last=Shoo|first=Rehema Abeli|chapter=Ecotourism Potential and Challenges at Lake Natron Ramsar Site, Tanzania|date=2020|title=Protected Areas in Northern Tanzania|series=Geotechnologies and the Environment|volume=22|pages=75–90|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-030-43302-4_6|isbn=978-3-030-43301-7}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery|align=center
|File:Lake Natron satellite.JPG|Harada Natron sida lagu arko barnaamijka NASA ee [[World Wind]]
|File:NatronSouthSide.jpg|Harada oo ay la socdaan [[flamingo]]s
|File:Lengai from Natron.jpg|[[Ol Doinyo Lengai]] oo laga arkayo Harada Natron
}}

==Sidoo kale eeg==
* [[Rift Valley lakes]]
* [[The Crimson Wing: Mystery of the Flamingos]]

==Tixraacyo==
{{reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
{{commons category|Lake Natron}}
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20031024103822/http://www.worldlakes.org/lakedetails.asp?lakeid=9099 LakeNet Profile]}}
*[http://www.birdlife.org/action/campaigns/lake_natron_flamingos/index.html Think Pink – Save Africa's Flamingos]
*[http://www.nbcnews.com/science/bird-mummies-natron-lakes-toxic-waters-petrify-animals-fall-8C11322626 NBC article about Nick Brandt's photos of petrified animals at Natron lake]
*{{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |title=Lake Natron, Tanzania |work=[[NASA Earth Observatory|Earth Observatory Newsroom]] |access-date=17 April 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |archive-date=1 October 2006 }}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Natron, Lake}}</text>
      <sha1>b7xmd1s796r70eqi6215ka50pi3wprf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300239</id>
      <parentid>300238</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14192" sha1="ftnnvlq80o2y73xq8c49g5fra22u0av" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Harada Natron (Harada Medusa )
| image = Lake Natron (Tanzania) – 2017-03-06 (very early in rainy season) – satellite image (cropped).jpg
| alt = Satellite image of lake.
| caption = Harada oo ku taariikhaysan 6 March 2017 (sawirka dayax-gacmeedka)
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location =[[Ngorongoro District]], [[Arusha Region|Gobolka Arusha]], [[Tanzania]], &lt;br&gt;[[Kajiado County]], [[Narok County]], [[Kenya]]
| coords = {{Coord|02|25|S|36|00|E|region:TZ_type:waterbody|display=inline,title}}
| pushpin_map = Tanzania
| pushpin_map_alt = Located in Northern Tanzania near Kenya border.
| lake_type = [[saline lake|saline (cusbo leh)]]
| inflow = 
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = [[Tanzania]]
| length = 
| width = 
| area = {{cvt|850|-|1,040|km2}}&lt;ref&gt;{{Cite web|title = Lake That Turns Animals to Stone? Not Quite : DNews|url = http://news.discovery.com/earth/photographer-rick-brandt-lake-natron-131003.htm|website = DNews|access-date = 2016-01-05}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://beachsafari.com/en/kb/lake-natron|title=Lake Natron|website=Beach Safari}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.keybiodiversityareas.org/site/factsheet/6994|title=Key Biodiversity Areas|website=www.keybiodiversityareas.org}}&lt;/ref&gt;
| depth = 
| max-depth = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|600|m}}&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt;
| islands = 
| cities = 
| frozen = 
| embedded = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = ''Lake Natron Basin''
 | designation1_date = 4 July 2001
 | designation1_number = 1080&lt;ref name=ramsar&gt;{{Cite web |title=Lake Natron Basin |website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service |url=https://rsis.ramsar.org/ris/1080 |access-date=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
}}

[[File:LakeNatron satellite labelled.jpg|thumb|right|Kala badhka koonfureed ee Harada Natron (sare). [[Fault scarp]]s iyo [[Gelai Volcano]] sidoo kale waa la arki karaa. &quot;Doonyo&quot; badan oo qolof-cusbo ah oo u dhow caddaan ayaa daxalaystay qaybaha ugu gabaabsiga ah ee harada (inset).]]

'''Harada Natron''' waa haro cusbo leh oo aad u [[soda lake|alkaline]] ah oo ku taal woqooyiga [[Ngorongoro District]] ee [[Arusha Region|Gobolka Arusha]] ee [[Tanzania]] iyadoo cidhifkeeda fog ee woqooyi uu u gudbo [[Kajiado County]] iyo [[Narok County]] ee [[Kenya]]. Waxay ku taal [[Gregory Rift]], oo ah laanta bari ee [[Rift-ka Bariga Afrika]].&lt;ref name=&quot;WWF&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.worldwildlife.org/ecoregions/at0901|title=Eastern Africa: Northern Tanzania, on the border with Kenya|work=World Wildlife Fund}}&lt;/ref&gt; Haradu waxay ku dhex jirtaa [[Lake Natron Basin]], oo ah dhul qoyan oo [[Ramsar Convention|Heshiiska Ramsar]] ah oo muhiimad caalami ah leh.&lt;ref name=ramsar/&gt;

== Sharaxaad ==
Haradan waxaa inta badan ku shubma Webiga [[Southern Ewaso Ng'iro]], oo ka soo bilaabma badhtamaha [[Kenya]], iyo ilo biyo kulul oo qani ku ah macdanta.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Waa mid aad u gabaabsi ah, moolkeedu wuxuu ka yar yahay {{convert|3|m|ft|spell=in}}, ballaceeduna wuxuu u isbedbelaa hadba heerka biyaheeda. Haradu dhererkeeda ugu sarreeya waa {{convert|57|km}} ballaceeduna waa {{convert|22|km}}.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Deegaanka ku xeeran wuxuu helaa roob xilliyeed aan joogto ahayn, inta badanna u dhaxeeya Diseembar iyo May oo wadartoodu tahay {{convert|800|mm|in}} sannadkii.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt; Heerkulka harada wuxuu inta badan ka sarreeyaa {{convert|40|°C|°F}}.&lt;ref name=&quot;WWF&quot;/&gt;

Heerka sare ee uumi-baxa wuxuu ka tagey [[natron]] (sodium carbonate decahydrate) iyo [[trona]] (sodium sesquicarbonate dihydrate). Alkalinity-ga harada wuxuu gaari karaa pH ka sarreeya 12. Sida laga soo xigtay Live Science, alkalinity-ga sare ee harada waxaa sababa sodium carbonate iyo macdano kale oo biyo dhex mara oo ka yimaada deegaanka ku xeeran. Dhagaxa hoose ee ku xeeran wuxuu ka kooban yahay lofaha [[trachyte]] ee alkaline-ka ah ee ay ku badan tahay sodium-ta oo la dhigay xilligii Pleistocene. Lofahan waxay leeyihiin xaddi badan oo kaarboonayt ah laakiin waxay leeyihiin xaddi hoose oo calcium iyo magnesium ah, taas oo u oggolaatay harada inay isu beddesho biyo-cusbo oo alkaline ah oo guba. Xaaladahan kiimiko ee ba'an waxay abuuraan deegaan adag oo ay ku noolaan karaan oo keliya noolaha ku takhasusay.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=News |first=Marc Lallanilla published in |date=2013-10-02 |title=Lake That Turns Animals to Stone? Not Quite |url=https://www.livescience.com/40135-photographer-rick-brandt-lake-natron.html |access-date=2026-05-07 |website=Live Science |language=en}}&lt;/ref&gt;

Astaamaha kiimiko ee biyaha ayaa la ogaaday inay [[calcification|shubaan oo dhagaxaan ka dhigaan]] haraaga jirka ee wax kasta oo nool oo dhex dhiman harada.&lt;ref&gt;{{cite magazine| title=This Alkaline African Lake Turns Animals into Stone |author=Joseph Stromberg |date=2 October 2013 |url=https://www.smithsonianmag.com/science-nature/this-alkaline-african-lake-turns-animals-into-stone-445359/ |magazine=Smithsonian Magazine |access-date=11 May 2023}}&lt;/ref&gt;

==Dhirta==
Midabka haradu waa mid caado u ah meelaha ay ka dhacaan heerarka [[evaporation|uumi-baxa]] ee aadka u sarreeya. Marka biyuhu uumi-baxaan xilliga abaarta, heerka cusbadu wuxuu kor u kacaa ilaa meel ay noolaha [[microorganism|yaryar]] ee cusbada jecel ay bilaabaan inay ku barwaaqoobaan. Noolahaas [[halophile]]-ka ah waxaa ka mid ah qaar ka mid ah [[cyanobacteria]] kuwaas oo samaysta cuntadooda iyagoo isticmaalaya [[photosynthesis]] sids dhirtu ay samayso. Midabka cas ee caawiyaha u ah photosynthesis-ka ee ku jira cyanobacteria wuxuu soo saaraa casaan mool ah oo ku yaal biyaha furan ee harada iyo midabada liimiga ah ee qaybaha gabaabsiga ah ee harada. Qolofka alkali-ga cusbada ah ee dusha harada ayaa sidoo kale inta badan u midabaysan casaan ama casaan-khafiif ah sababtoo ah noolaha halophilic-ka ah ee halkaas ku nool.
[[Salt marsh|Dhoobada cusbada leh]] iyo dhulalka qoyan ee biyaha macaan ee hareeraha harada waxay taageeraan dhir kala duwan.

==Duur-joogta==
Inta badan xayawaanku waxay u arkaan heerkulka sare ee harada (ilaa {{convert|60|C|F|disp=sqbr}}) iyo xaddiga cusbada ee sarreeya ee isbedbeddela mid aan lagu noolaan karin.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Swancer |first=Brent |title=The Bizarre Medusa Lake of Africa |url=https://mysteriousuniverse.org/2015/04/the-bizarre-medusa-lake-of-africa/ |date=20 April 2015 |access-date=1 June 2019}}&lt;/ref&gt; Si kastaba ha ahaatee, Harada Natron waxay hoy u tahay qaar ka mid ah [[Endemism|ajbalka]] [[algae]], [[invertebrates]] (xayawaanka aan laf-dhabarta lahayn), iyo [[bird|shimbiraha]]. Biyaha cusbadoodu yarayso ee hareeraha, qaar ka mid ah kalluunka ayaa sidoo kale ku noolaan kara.

Haradu waa goobta qudhah ee xilliyada caadiga ah ay ku taran karaan Bariga Afrika shimbiraha 2.5&amp;nbsp;milyan ee [[lesser flamingo]]es ah, kuwaas oo xaaladdooda &quot;ku dhow khatarta&quot; ay ka dhalatay ku tiirsanaantooda goobtan keliya. Marka [[salinity|cusbadu]] kor u kacdo, waxaa sidoo kale kordha [[cyanobacteria]], haraduna waxay sidoo kale taageeri kartaa buulal badan. Flamingo-yaashan, oo ah rhaankooda weyn ee keliya ee Bariga Afrika, waxay isugu yimaadaan harooyinka cusbada leh ee dhow si ay u quutaan ''[[Spirulina (genus)|Spirulina]]'' (algae buluug-cagaar ah oo leh midabyo casaan ah). Harada Natron waa goob taran oo ammaan ah sababtoo ah deegaankeeda [[Corrosive substance|guba]] waxyaabaha wuxuu caqabad ku yahay [[Predation|ugaadhsadayaasha]] isku daya inay gaaraan buulashooda ku yaal jasiiradaha [[evaporite]] ee samaysma xilliyada qaarkood. [[Greater flamingo]]es-ka ayaa iyaguna ku tarma [[mud flats|dhulka dhoobada ah]].

Haradu waxay dhiirigelisay filimka documentary-ga dabeecadda ah ee ''[[The Crimson Wing: Mystery of the Flamingos]]'' ee ay sameysay [[Disneynature]], sababtoo ah xiriirka dhow ee ay la leedahay [[Lesser flamingo]]es oo ah goobta qudhah ee ay xilliyada caadiga ah ku tarmaan.

Laba nooc oo kalluun ah oo deegaanka u gaar ah, oo ah [[Alcolapia|alkaline tilapias]] ''[[Alcolapia latilabris]]'' iyo ''[[Alcolapia ndalalani|A. ndalalani]]'', ayaa iyaguna ku barwaaqooba biyaha ku yaal geesaha meelaha ay ka soo galaan ilaha kulul. ''[[Alcolapia alcalica|A. alcalica]]'' iyaduna waxay ku jirtaa harada, laakiin deegaanka ku mool ma aha oo keliya.

==Khataraha iyo dhowrista==
Aagga ku xeeran [[salt lake|harada cusbada leh]] ma ahan mid dadku deggen yihiin laakiin waxaa jira xoogaa xoolo dhaqasho ah iyo beerasho xilliyeed ah. Khataraha ku wajahan dheelitirka cusbada ee ka dhasha kordhinta qulqulka dhoobada ayaa ka imaan doona jaridda dhirta badan ee la saadaaliyay ee ka dhici doonta meelaha biyaha Natron iyo [[hydroelectric|warshadda korontada]] oo laga qorsheeyay [[Ewaso Ng'iro]] oo ku taal xadka dhanka [[Kenya]]. In kasta oo qorshayaasha horumarineed ay ku jiraan dhisidda dharbaaxo dhanka woqooyi ee harada si loo xaddido biyaha macaan, khatarta ah in lagu milmo goobtan taranka ayaa weli noqon karta mid halis ah. Ma jiro difaac rasmi ah.

Khatar cusub oo ku wajahan Harada Natron waa soo jeedinta horumarinta warshadda [[soda ash]] ee ku taal xeebteeda. Warshaddu waxay biyaha ka soo bammi doontaa harada waxayna ka soo saari doontaa sodium carbonate si loogu beddelo budada dharka lagu dhaqo si loo dhoofiyo. Waxaa wehelin doona warshadda guryo loogu talagalay in ka badan 1000 shaqaale ah, iyo saldhig koronto oo dhuxusha ku shaqeeya si uu u bixiyo tamarta adsummary-ga warshadda. Intaa waxaa dheer, waxaa jira suurtogal nimo ah in horumariyayaashu ay keenaan hybrid [[brine shrimp]] si loo kordhiyo waxtarka soo saarista.

Sida uu sheegay Chris Magin, oo ah sarkaalka caalamiga ah ee Afrika ee [[Royal Society for the Protection of Birds|RSPB]], &quot;Fursadda ay lesser flamingoes ku sii wadi karaan taranka marka ay wajahayaan qas caynkaas ah waa mid ku dhow eber. Horumarkani wuxuu ka tagi doonaa lesser flamingoes-ka Bariga Afrika iyagoo wajahaya dabar-goynta&quot;. Toddobaetan iyo shan boqolkiiba lesser flamingoes-ka adduunka waxay ku dhashaan Harada Natron.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Billock|first1=Jennifer|title=The Deadly Lake Where 75 Percent of the World's Lesser Flamingoes Are Born|url=http://www.smithsonianmag.com/travel/flamingos-find-life-among-death-180959265/|access-date=17 June 2016|work=[[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]]|date=14 June 2016}}&lt;/ref&gt; Hadda koox ka kooban wax ka badan konton hay'adood oo dhowrista iyo deegaanka Bariga Afrika ah ayaa wada olole caalami ah si loo joojiyo dhismaha la qorsheeyay ee warshadda soda ash oo ay rabeen shirkadda Tata Chemicals Ltd ee Mumbai, India, iyo National Development Corporation ee Tanzania. Kooxda hoos shaqaynaysa magaca dalladda Lake Natron Consultative Group waxaa isku dubariday [[Ken Mwathe]], Maareeyaha Barnaamijka Dhowrista ee Xoghaynta Afrika ee [[BirdLife International]].

Sida lagu sheegay xiriir la sameeyay Juun 2008, Tata Chemicals ma sii wadi doonto Mashruuca Natron, dib u eegista dambena ee mashruucan waxay ku xirnaan doontaa qorshaha Ramsar Wetlands, kaas oo hadda diyaarinta lagu jiro.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.tatachemicals.com/downloads/Position%20Statement%20on%20the%20Lake%20Natron%20Project-13-06-08.pdf |title=Position Statement on the Lake Natron Project |date=13 June 2008 |access-date=7 October 2013 |publisher=Tata Chemicals |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005011839/http://www.tatachemicals.com/downloads/Position%20Statement%20on%20the%20Lake%20Natron%20Project-13-06-08.pdf |archive-date=5 October 2013 }}&lt;/ref&gt;

Sababtoo ah kala duwanaanshaheeda dabiiciga ah ee gaarka ah, Tanzania waxay u magacawday Lake Natron Basin [[Ramsar List of Wetlands of International Importance]] 4 July 2001. Haradu sidoo kale waa gobolka dabiiciga ah ee halophytics-ka Bariga Afrika ee [[World Wildlife Fund]].

==Booqashada aagga==
Waxaa jira dhowr goobood oo teendhooyinka laga dhisto oo u dhow harada, taas oo sidoo kale aasaas u ah fuulidda [[Ol Doinyo Lengai]]. Harada Natron waxay leedahay awoodo soo jiidasho dalxiis oo muhiim u ah horumarinta [[ecotourism]] (dalxiiska deegaanka). Si kastaba ha ahaatee, qorshe maamul oo guud oo la'aan ah, maalgelin aan ku filnayn heerka hawlgalka, habab la'aan lagu sugo qayb cadaalad ah oo ka mid ah faa'iidooyinka ecotourism-ka, iyo tas-hiilaadka kaabayaasha dalxiiska oo si liidata u horumaray si ay u taageeraan qaybaha kala duwan ee dalxiisayaasha ayaa loo aqoonsaday inay yihiin caqabadaha ugu waaweyn ee la xiriira maamulka ecotourism-ka ee aagga. Harada waxaa sidoo kale laga geli karaa Shompole Conservancy [[Kenya]].&lt;ref&gt;{{Citation|last=Shoo|first=Rehema Abeli|chapter=Ecotourism Potential and Challenges at Lake Natron Ramsar Site, Tanzania|date=2020|title=Protected Areas in Northern Tanzania|series=Geotechnologies and the Environment|volume=22|pages=75–90|publisher=Springer International Publishing|doi=10.1007/978-3-030-43302-4_6|isbn=978-3-030-43301-7}}&lt;/ref&gt;

{{Gallery|align=center
|File:Lake Natron satellite.JPG|Harada Natron sida lagu arko barnaamijka NASA ee [[World Wind]]
|File:NatronSouthSide.jpg|Harada oo ay la socdaan [[flamingo]]s
|File:Lengai from Natron.jpg|[[Ol Doinyo Lengai]] oo laga arkayo Harada Natron
}}

==Sidoo kale eeg==
* [[Rift Valley lakes]]
* [[The Crimson Wing: Mystery of the Flamingos]]

==Tixraacyo==
{{reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
{{commons category|Lake Natron}}
*{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20031024103822/http://www.worldlakes.org/lakedetails.asp?lakeid=9099 LakeNet Profile]}}
*[http://www.birdlife.org/action/campaigns/lake_natron_flamingos/index.html Think Pink – Save Africa's Flamingos]
*[http://www.nbcnews.com/science/bird-mummies-natron-lakes-toxic-waters-petrify-animals-fall-8C11322626 NBC article about Nick Brandt's photos of petrified animals at Natron lake]
*{{cite web|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |title=Lake Natron, Tanzania |work=[[NASA Earth Observatory|Earth Observatory Newsroom]] |access-date=17 April 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061001020850/http://earthobservatory.nasa.gov/Newsroom/NewImages/images.php3?img_id=17239 |archive-date=1 October 2006 }}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Natron, Lake}}</text>
      <sha1>ftnnvlq80o2y73xq8c49g5fra22u0av</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Momela</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48310</id>
    <revision>
      <id>300240</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:36:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17403" sha1="q6qt1ii2y6z4e71npvjenqrpwjb7yi3" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Big Momela
| native_name        = {{native name|sw|Momela Kubwa}} 
| native_name_lang   = 
| other_name         = 
&lt;!--    Images     --&gt;
| image              = Arusha National Park- Flamingos at Momella Lake.jpg
| alt                = Small lake with many flamingos.
| caption            = [[Flamingo]]s (Dhaamiye) ee Harada Momela
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
&lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Arusha National Park|Beerta Qaranka ee Arusha]], [[Tanzania]]
| group              = Momella Lakes
| coordinates        = {{coord|3|13|20|S|36|54|36|E|region:TZ_type:waterbody|display =inline}}
| type               = [[alkaline lake|alkaline (biyo-ashitada yar)]]
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = 
| rivers             = 
| outflow            = 
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt; 
| width              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| area               = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = 
&lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map             = Tanzania#Africa
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt    = Located in North Tanzania.
| pushpin_map_caption     = 
&lt;!--   Below       --&gt;  
| website            = 
| reference          = 
}}
{{Infobox body of water
| name               = Small Momela
| native_name        = {{native name|sw|Momela Ndogo}} 
| native_name_lang   = 
| other_name         = 
&lt;!--    Images     --&gt;
| image              = 
| alt                = 
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
&lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Arusha National Park|Beerta Qaranka ee Arusha]], [[Tanzania]]
| group              = Momella Lakes
| coordinates        = {{coord|3|13|38|S|36|53|45|E|region:TZ_type:waterbody|display =inline}}
| type               = alkaline lake
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = 
| rivers             = 
| outflow            = 
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt; 
| width              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| area               = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = 
&lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map             = Tanzania
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt    = Located in North Tanzania.
| pushpin_map_caption     = 
&lt;!--   Below       --&gt;  
| website            = 
| reference          = 
}}{{Infobox body of water
| name               = El Kekhotoito
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_name         = 
&lt;!--    Images     --&gt;
| image              = 
| alt                = 
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
&lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Arusha National Park|Beerta Qaranka ee Arusha]], [[Tanzania]]
| group              = Momella Lakes
| coordinates        = {{coord|3|14|2|S|36|52|40.9|E|region:TZ_type:waterbody|display =inline}}
| type               = alkaline lake
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = 
| rivers             = 
| outflow            = 
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt; 
| width              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| area               = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = 
&lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map             = Tanzania
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt    = Located in North Tanzania.
| pushpin_map_caption     = 
&lt;!--   Below       --&gt;  
| website            = 
| reference          = 
}}{{Infobox body of water
| name               = Kusare
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_name         = 
&lt;!--    Images     --&gt;
| image              = 
| alt                = 
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
&lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Arusha National Park|Beerta Qaranka ee Arusha]], [[Tanzania]]
| group              = Momella Lakes
| coordinates        = {{coord|3|13|35|S|36|52|50|E|region:TZ_type:waterbody|display =inline}}
| type               = alkaline lake
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = 
| rivers             = 
| outflow            = 
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt; 
| width              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| area               = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = 
&lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map             = Tanzania
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt    = Located in North Tanzania.
| pushpin_map_caption     = 
&lt;!--   Below       --&gt;  
| website            = 
| reference          = 
}}{{Infobox body of water
| name               = Rishateni
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_name         = 
&lt;!--    Images     --&gt;
| image              = 
| alt                = 
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
&lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Arusha National Park|Beerta Qaranka ee Arusha]], [[Tanzania]]
| group              = Momella Lakes
| coordinates        = {{coord|3|13|39.5|S|36|53|45.7|E|region:TZ_type:waterbody|display =it}}
| type               = alkaline lake
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = 
| rivers             = 
| outflow            = 
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt; 
| width              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| area               = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = 
&lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map             = Tanzania
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt    = Located in North Tanzania.
| pushpin_map_caption     = 
&lt;!--   Below       --&gt;  
| website            = 
| reference          = 
}}{{Infobox body of water
| name               = Lekandiro
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_name         = 
&lt;!--    Images     --&gt;
| image              = 
| alt                = 
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
&lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Arusha National Park|Beerta Qaranka ee Arusha]], [[Tanzania]]
| group              = Momella Lakes
| coordinates        = {{Coord|3|12|39|S|36|53|42|E|display=i}} 
| type               = [[alkaline lake|alkaline (biyo-ashitada yar)]]
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = 
| rivers             = 
| outflow            = 
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt; 
| width              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| area               = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = 
&lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map             = Tanzania
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt    = Located in North Tanzania.
| pushpin_map_caption     = 
&lt;!--   Below       --&gt;  
| website            = 
| reference          = 
}}
{{Infobox body of water
| name               = Tulusia
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_name         = 
&lt;!--    Images     --&gt;
| image              = 
| alt                = 
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
&lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Arusha National Park|Beerta Qaranka ee Arusha]], [[Tanzania]]
| group              = Momella Lakes
| coordinates        = {{Coord|3|12|40|S|36|54|25|E|display=i}}
| type               = alkaline lake
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = 
| rivers             = 
| outflow            = 
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt; 
| width              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| area               = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = 
&lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map             = Tanzania
| pushpin_label_position  = 
| pushpin_map_alt    = Located in North Tanzania.
| pushpin_map_caption     = 
&lt;!--   Below       --&gt;  
| website            = 
| reference          = 
}}

'''Harooyinka Momela (ama Momella)''' waa toddoba harooyin gabaabsig ah oo ku dhex yaal [[Arusha National Park|Beerta Qaranka ee Arusha]] kuwaas oo kala ah: Big Momela, Small Momela, El Kekhotoito, Kusare, Rishateni, Lekandiro iyo Tulusia.&lt;ref name=pp01&gt;{{cite web| url=https://www.exploring-africa.com/en/tanzania/arusha-national-park/momela-lakes|title=The ''Momela Lakes''|publisher=Exploring Africa}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.uvm.edu/rsenr/wfb175/arusha%20np%20map.pdf Arusha National Park], [[University of Vermont]]. Accessed 30 September 2022.&lt;/ref&gt; Laga soo galo beertan wuxuu ku yaal ''Tuulada Momella'', oo ka tirsan [[Meru District|Degmada Meru]] ee [[Arusha Region|Gobolka Arusha]], Tanzania&lt;ref&gt;{{coord|3|13|S|36|52|E|display=inline}}&lt;/ref&gt;

== Juqraafiyada ==
Harooyinkani waa kuwo alkaline ah oo ka dhashay haraagii foolkaanaha markii [[Mount Meru (Tanzania)|Buurta Meru]] ay qaraxday 250,000 sano ka hor.&lt;ref name=pp02&gt;{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=16--sm53nX4C&amp;pg=PA401 |title=Tanzania |publisher=[[Rough Guides]] |author=Jens Finke |date=2003 |accessdate=2 April 2019 }}&lt;/ref&gt; Maadaama harooyinku yihiin kuwo alkaline ah, xayawaanku kama cabbaan biyahooda,&lt;ref name=pp01 /&gt; laakiin waxaad ku arki kartaa dameer-farooyin iyo shimbiro hareerahooda.&lt;ref name=pp02 /&gt; Harooyinkani waa meelaha ugu caansan qaybta bari ee Beerta Qaranka ee Arusha,&lt;ref name=pp02/&gt; iyagoo daboosha kaynta Buurta Meru.

==Sidoo kale eeg==
* [[Wildlife of Tanzania]]
==Tixraacyo==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>q6qt1ii2y6z4e71npvjenqrpwjb7yi3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Manyara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48311</id>
    <revision>
      <id>300241</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:42:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14173" sha1="mio78dy54i25p593vj2x4ojsxq4w4rq" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Harada Manyara
| image = Overlook of Lake Manyara National Park.JPG
| alt = Large lake into horizon center and left, forested cliffs to right, forest in foreground.
| caption = Muqaalka guud ee Beerta Qaranka ee Harada Manyara.
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location =[[Monduli District|Degmada Monduli]], [[Arusha Region|Gobolka Arusha]], [[Tanzania]]
| coords = {{coord|3|35|S|35|50|E|region:TZ_type:waterbody|display=inline,title}}
| pushpin_map = Tanzania
| pushpin_map_alt = Located in Northern Tanzania.
| lake_type = [[Salinity|Cusbada leh]], [[Soda lake|alkaline]], [[endorheic]]
| inflow = Webiga Simba (ka yimaada waqooyiga), Webiga Makayuni (ka yimaada bariga)
| outflow = 
| catchment = 
| length = {{convert|40|km|abbr=on}} max
| width = {{convert|15|km|abbr=on}} max
| area = {{convert|181.5|sqmi|km2|0|abbr=on}}&lt;ref name=sourcebook&gt;{{cite web|title=Source book for the inland fisheries of Africa vol. 1|url=https://www.fao.org/docrep/005/t0473e/T0473E09.htm|publisher=FAO}}&lt;/ref&gt;
| depth = 
| max-depth = {{convert|3.7|m|abbr=on}}
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|1045|m|abbr=on}}
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
}}
[[File:Lake Manyara1.jpg|thumb|Harada Manyara, dusha sare ee jararka ka dib qorrax dhaca.|alt=Lake Manyara, the shores and cliff after dusk.]]

'''Harada Manyara''' oo sidoo kale loo yaqaan Harada Moya dhexdeeda [[Iraqw people|Dadka Iraqw]] waa haro ku taal [[Monduli District|Degmada Monduli]] ee [[Arusha Region|Gobolka Arusha]], [[Tanzania]] waana harada toddobaad ee ugu weyn Tanzania marka loo eego bedka dusha sare, taasoo gaaraysa {{convert|470|km2|sqmi|adj=mid}}.&lt;ref name=sourcebook/&gt; Waa haro gabaabsig ah oo alkaline ah oo ku taal qaybta Natron-Manyara-Balangida ee [[Dooxada Rift ee Bariga Afrika]].&lt;ref name=FosterEtAl1997&gt;{{cite journal|author=Foster, A. and C. Ebinger and E. Mbede and D. Rex|date=August 1997|title=Tectonic development of the northern Tanzanian sector of the East African Rift System|volume=154|number=4|pages=689–700|journal=Journal of the Geological Society|doi=10.1144/gsjgs.154.4.0689|s2cid=128697181}}&lt;/ref&gt; Rubaca waqooyi-galbeed ee harada (qiyaastii 200 sq. km.) &lt;ref name=tanz&gt;{{Cite web|url=https://www.tanzaniatourism.go.tz/en/destination/manyara-national-park|title=Lake Manyara National Park — - Tanzania Tourism|access-date=2019-04-24|archive-date=2022-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127152350/https://tanzaniatourism.go.tz/en/destination/manyara-national-park}}&lt;/ref&gt; waxay ku dhex jirtaa [[Lake Manyara National Park|Beerta Qaranka ee Harada Manyara]] waxayna qayb ka tahay [[Lake Manyara Biosphere Reserve|Kaydka Biosphere ee Harada Manyara]], kaas oo la aasasay 1981-kii iskaashiga UNESCO ee barnaamijkeeda Man and the Biosphere.&lt;ref&gt;&quot;Lake Manyara&quot;. UNESCO. Retrieved 16 June 2016.&lt;/ref&gt;

Waxaa jira sharraxaado kala duwan oo ku saabsan siday Harada Manyara ku qaatay magaceeda. Magaca Manyara wuxux ka imaan karaa ereyga [[Maasai language|Maasai]] &quot;emanyara&quot;, oo ah odayaal xodxodan oo difaac u ah agagaarka hoyga qoyska (boma). Waxaa suurtogal ah in jararka dooxada rift ee dhererkiisu yahay 600 m uu ku wareegsan yahay harada, sida deyrka ku wareegsan Maasai boma.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.tanzania.eu/showpage-tanzania-lake_manyara_national_park.html|title=Tanzania, Lake Manyara National Park}}&lt;/ref&gt; Aragti kale ayaa ah in qabiilka Mbugwe, ee ku nool agagaarka Harada Manyara, ay ugu magac dareen harada ereyga Mbugwe ee manyero, oo u taagan meel ay xooluhu biyaha ka cabbaan.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.jamiiforums.com/threads/maana-ya-manyara.60552/|title = Maana ya Manyara}}&lt;/ref&gt;

== Haydaraalajiga iyo dooxada ==
Harada Manyara waxay leedahay bedka biyaha ururiya oo qiyaastii ah 18,372&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; iyadoo dhererkeedu u dhaxeeyo 938 m iyo 3633 m ka sarreeya heerka badda. Haradu waxay ku taal doox xidhan oo aan lahayn meel biyo-bax ah, halkaas oo biyaha ku lumiyaan kaliya uumi-bax. Waxaa quudiya ilo dhulka hoose ah, laakiin inta ugu badan ee biyaha soo gala waxay ka yimaadaan roobabka ay xanbaarsan yihiin webiyada joogtada ah iyo kuwa xilliyeedka ah ee ka soo dega dhulka ku hufan.&lt;ref name=Deus2013&gt;{{cite journal |last1= Deus |first1= Dorothea |last2= Richard Gloaguen and Peter Krause |year=2013 |title= Water Balance Modeling in a Semi-Arid Environment with Limited in situ Data Using Remote Sensing in Lake Manyara, East African Rift, Tanzania |journal= Remote Sensing |volume=5 |issue= 4 |pages=1651–1680|doi= 10.3390/rs5041651 |bibcode= 2013RemS....5.1651D |doi-access= free }}&lt;/ref&gt; Dhowrka harada iyo bedka ay daboosho waxay isbedbeddelaan si weyn.&lt;ref name= Deus2013/&gt; Marka ay ugu badantahay, xilliga roobka, haradu waxay balladhankeedu yahay 40&amp;nbsp;km iyo 15&amp;nbsp;km iyadoo dhexroorkeeda ugu sarreeya uu yahay 3.7 m.&lt;ref name=sourcebook/&gt; Sannadkii 2010, sahlan bathymetry wuxuu muujiyay in haradu leedahay celcelis ahaan dhexroor 0.81 m, iyo dhexroorka ugu sarreeya oo ah qiyaastii 1.18 m.&lt;ref name=Deus2013/&gt; Xilliyada abaarta daran, bedka dusha sare ee harada wuu yassadaa maadaama biyuhu uumi-baxaan, mararka qaarkoodna haradu gabi ahaanba way qallashaa.&lt;ref name= Deus2013/&gt;
Harada Manyara waa haro soda ama alkaline ah oo leh pH u dhow 9.5,&lt;ref name=Hughes1992&gt;Hughes, R. H.; Hughes, J. S. (1992). A directory of African wetlands. UNEP. p. 255.&lt;/ref&gt; sidoo kale waxay hodan ku tahay cusbada kala milantay. Biyuhu waxay noqdaan kuwo sii cusboon xilliga abaarta marka biyuhu uumi-baxaan oo cusbadu isku ururto.&lt;ref name=lubber&gt;{{Cite web|url=https://www.lakelubbers.com/lake-manyara-1672/|title = Lake Manyara, Manyara, Tanzania Vacation Info - LakeLubbers}}&lt;/ref&gt; Xilliyada qallalan, dhul ballaaran oo dhoobo ah ayaa bannaanka usoo baxa xeebta hareeraheeda.&lt;ref name=Hughes1992/&gt; Dhulalkan alkaline-ka ah waxay isu beddelaan dhul daaqsimeed, iyagoo soo jiita xayawaanka daaqaya, oo ay ku jiraan lo'da duurjoogta ah ee waaweyn, gnu-da iyo dameer-farooyinka.&lt;ref name=tanz/&gt; Dhinaca galbeed ee harada waxaa ku hareeraysan jarar dhaadheer oo dooxada rift ah, dhanka waqooyi waxaa ku yaal dhulka sare ee Ngorongoro, halka bariga iyo koonfur-bari dhul fidsan oo leh buuro foolkaanaha ah uu isu beddelo dhul fidsan oo rito ah. Dhawr ilood, durdurro, dhulal qoyan iyo harooyin yaryar, oo joogto ah iyo xilliyeedba leh, ayaa ku shuba harada. Xeebaha harada cusbada leh waxay ku leedahay cidhifkeeda waqooyi magaalada Mto wa Mbu oo leh beerashada waraabka. Dhanka galbeed waxaa ku yaal kayn biyaha dhulka hoose ah oo fidsan inta u dhaxaysa xeebta harada iyo jaranjarada rift-ka ah, waxaana inta badan daboosha Beerta Qaranka ilaa laga gaaro kaynta Marang'. Dooxada rift-ka ee koonfurta harada, dhulal fidsan oo webiyadu ku daataan ayaa loo isticmaalaa beerashada waraabka. Dhulka sare ee qoyan ee waxsoosaarka leh ee ku yaal dooxada oo dhan waxaa inta badan u isticmaala beerashada ku tiirsan roobka qoomiyado kala duwan oo ku xiran guuritaanka taariikhiga ah iyo qaababka dib u định-galka. Savannas-ka qallalan ee aan la saadaalin karin waxaa u isticmaala daaqsinta xoolaha xoolo-dhaqatada (inta badan Maasai). Koonfur-bari ee LM beerta kale ee weyn ee caanka ah (Tarangire) ayaa ku taal. Sidoo kale, dhulka dooxada oo dhan waxaa ku yaal dhowr kayd oo ugaarta ah, aagagga dhowrista, kaydka kaymaha, aagagga maamulka duurjoogta iyo tuulooyin badan iyo kaabayaasha dalxiiska (waddooyin, hudheelo iyo xeryo teendhooyin leh).

== Khataraha iyo dhowrista ==
Harada Manyara waxay qayb ahaan ku dhowrsan tahay Beerta Qaranka ee Harada Manyara waana mid ka mid ah toddobada kayd ee UNESCO Man and Biosphere ee Tanzania. Nidaamka bulsho-deegaan ee dooxada weyn ee Harada Manyara wuxuu dhibaataysan yahay dhibaatooyin deegaan oo badan sababo la xiriira isticmaalka dhulka iyo biyaha oo aan waari karin.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Janssens de Bisthoven |first1=Luc |title=Social-ecological assessment of Lake Manyara basin, Tanzania: A mixed method approach |journal=Journal of Environmental Management |date=2020-08-01 |volume=267 |article-number=110594 |doi=10.1016/j.jenvman.2020.110594|pmid=32349949 |s2cid=217592412 |url=https://research.ou.nl/files/61859129/1_s2.0_S0301479720305272_main.pdf }}&lt;/ref&gt; Harada Manyara waxay la kulantay kor u kac guud ee heerka fadhiisiga dhoobada 120-kii sano ee la soo dhaafay iyadoo madaxyo muuqda la arkay 1960-gadii iyo 2010-kii.&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wynants |first1=Maarten |title=Determining tributary sources of increased sedimentation in East-African Rift Lakes |journal=Science of the Total Environment |date=2020-05-15 |volume=717 |article-number=137266 |doi=10.1016/j.scitotenv.2020.137266|pmid=32084693 |bibcode=2020ScTEn.717m7266W |s2cid=211246435 }}&lt;/ref&gt; Heerka kordhay ee fadhiisiga dhoobada wuxuu inta badan ka dhashay is-dhexgalka adblock ee u dhexeeya nabaad-guurka ciidda ee kordhay ka dib isbeddelada daboolka dhulka &lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Wynants |first1=Maarten |title=Pinpointing areas of increased soil erosion risk following land cover change in the Lake Manyara catchment, Tanzania |journal=International Journal of Applied Earth Observation and Geoinformation |date=2018-09-01 |volume=71 |pages=1–8 |doi=10.1016/j.jag.2018.05.008|bibcode=2018IJAEO..71....1W |hdl=10566/3835 |s2cid=51873764 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt; iyo isbedbeddelka roobka dabiiciga ah.
[[File:Manyara basin.jpg|thumb|509x509px|Khariidadda dooxada biyaha ee Manyara (khadka madow ee adblock) (laga soo qaatay Bachofer et al. 2014&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Bachofer |first1=Felix |last2=Quénéhervé |first2=Geraldine |last3=Märker |first3=Michael |date=2014 |title=The Delineation of Paleo-Shorelines in the Lake Manyara Basin Using TerraSAR-X Data |journal=Remote Sensing |language=en |volume=6 |issue=3 |pages=2195–2212 |doi=10.3390/rs6032195 |issn=2072-4292|doi-access=free |hdl=2158/911957 |hdl-access=free }}&lt;/ref&gt;)]]

== Kaluunka ==
Noocyada kalluunka ee ugu muhiimsan ee ku nool harada waa kuluunka bāwda (catfish) iyo tilapia.&lt;ref name=lubber/&gt; Waxaa jira jillaabasho yar, laakiin kalluunka waxaa badanaa laga helaa agagaarka meelaha biyuhu ka soo galaan, halkaas oo ururinta cusbadu ay hoosayso.&lt;ref name=sourcebook/&gt; Harada Manyara waa goobta nooca kalluunka khatarta ku jira ee ''[[Oreochromis amphimelas]]'', oo ah nooc ka mid ah qoyska cichlid, una dhashay Tanzania, lagana helo Harada Manyara iyo dhowr harooyin kale oo cusbo leh oo xidhan. Ka faa'iidaysiga waa ka mamnuuc qaybaha Harada Manyara ee ku dhex jira Beerta Qaranka, aagagga beerta ee dhowrsanna waxay bixiyaan kayd muhiim ah oo dib loogu soo celiyo dadka kalluunka la jillaabay.&lt;ref&gt;Bayona, J.D.R. 2006. Oreochromis amphimelas. The IUCN Red List of Threatened Species 2006: e.T60629A12388607. https://doi.org/10.2305/IUCN.UK.2006.RLTS.T60629A12388607.en. Downloaded on 24 April 2019.&lt;/ref&gt;

== Shimbiraha ==
Beerta Qaranka ee Harada Manyara waxaa lagu yaqaannaa raxan kumanaan flamingo ah oo quuta xeebta harada xilliga roobka. Mararka qaarkood, waxaa jirtay qiyaas ka badan 2 milyan oo shimbiraha biyaha ah oo noocyo kala duwan leh. Jadwalka soo socda wuxuu soo koobayaa noocyada ugu badan, marka loo eego xaashida macluumaadka [[Important Bird Areas]]: Lake Manyara.&lt;ref&gt;BirdLife International (2019) Important Bird Areas factsheet: Lake Manyara. Downloaded from https://www.birdlife.org on 24/04/2019&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Nooca !! Qaybta Liiska Cas ee IUCN ee Hada !! Xilliga !! Sannadka qiyaasta !!  Qiyaasta tirada !! 
|-
| Northern Shoveler (''[[Spatula clypeata]]'')|| LC || jiilaal || 1995 || 4,650 xabo
|-
| Greater Flamingo (''[[Phoeniconaias minor|Phoaniconaias minor]]'') || ELC	|| aan tarmin || - || 40,000 xabo
|-
| Lesser Flamingo (''[[Phoeniconaias minor]]'')|| NT || aan tarmin || 1991|| 1,900,000 xabo
|-
| Yellow-billed Stork (''[[Mycteria ibis]]'')|| LC || aan tarmin|| 1995 || 1,020 xabo
|-
| Great White Pelican (''[[Pelecanus onocrotalus]]'')|| LC || aan tarmin || 1991 || 200,000 xabo
|-
| Black-winged stilt (''[[Himantopus himantopus]]'') || NR || aan tarmin || 1995 || 8,367 xabo
|-
| Pied Avocet (''[[Recurvirostra avosetta]]'')|| LC || aan tarmin || 1995 || 4,940 xabo
|-
| Chestnut-banded Plover (''[[Charadrius pallidus]]'') || NT || aan tarmin || 1995 || 619 xabo
|-
| Caspian Plover (''[[Charadrius asiaticus]]'') || LC || jiilaal || 1995 || 3,302 xabo
|-
| Ruff (''[[Calidris pugnax]]'') || LC || jiilaal || 1995	|| 45,486 xabo
|-
| Little Stint ''([[Calidris minuta]])''|| LC	|| jiilaal	|| 1995	|| 78,675 xabo
|-
| Marsh Sandpiper ''([[Tringa stagnatilis]])''|| LC	|| jiilaal	|| 1995	|| 2,441 xabo
|-
| Common Gull-billed Tern (''[[Sterna nilotica]]'') || NR	|| jiilaal	|| 1995	|| 1,566 xabo
|-
| White-winged Tern (''[[Chlidonias leucopterus]]'')|| LC	|| jiilaal	|| 1995	|| 3,283 xabo
|-
| Kooxda Noocyada - shimbiraha biyaha || n/a|| aan tarmin	|| 1991–1995	||  1,000,000–2,499,999 xabo
|-
|}

== Booqashada Harada Manyara ==
Harada Manyara waxaa laga geli karaa Beerta Qaranka ee Harada Manyara. Iyadoo leh albaab laga galo oo hadana laga baxo, wadada dhexmarta beerta waa mid wareeg ah oo lagu mari karo jeep dhowr saacadood gudahood. Wadooyinka waxay dhex maraan kaymaha, dhulka baadiyaha ah iyo dhal qoyan, ka hor inta aan la gaarin xeebta harada. Jararka Dooxada Rift wuxuu bixiyaa muuqaal cajiib ah.

Magaalada u dhow ee Mto wa Mbu, iyada oo loo marayo Barnaamijka Dalxiiska Dhaqanka, waxaa suurtogal ah in la abaabulo safar dooni ah oo harada dhexdeeda ah, ama safar jillaabasho ah si loo barto hababka jillaabashada ee hiddaha ah. Safarrada baaskiilka ee dhanka xeebta bari ee harada iyagana waa la qabanqaabin karaa.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://mtoculturalprogramme.tripod.com/id3.html |title=Catalog |website=mtoculturalprogramme.tripod.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20180131130915/http://mtoculturalprogramme.tripod.com/id3.html |archive-date=2018-01-31}} &lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{Reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
* [https://web.archive.org/web/20090123235557/http://tanzaniatouristboard.com/places_to_go/national_parks_and_reserves/lake_manyara Lake Manyara at Tanzania Tourist Board (a government tourism agency)]

{{Authority control}}</text>
      <sha1>mio78dy54i25p593vj2x4ojsxq4w4rq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Eyasi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48312</id>
    <revision>
      <id>300242</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:46:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5475" sha1="804swx0im002tbwlqmv4y2hnq3qngng" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Harada Eyasi
| image = lake eyasi.jpg
| alt = Satellite image of portion of lake with clouds in forground.
| caption = Harada Eyasi oo laga arko hawada sare, Maajo 1993, iyadoo ku dhowaad ka maran biyo. Waqooyigu waa kor. Xeebta koonfur-bari ee daloosha waxaa ka buuxsamay dhoobo.
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = unknown
| location =[[Karatu District|Degmada Karatu]], [[Arusha Region|Gobolka Arusha]], [[Tanzania]]
| coords = {{coord|3|35|S|35|0|E|type:waterbody_region:TZ|display=inline,title}}
| pushpin_map = Tanzania
| pushpin_map_alt = Located in Northern Tanzania.
| type = [[Salinity|Cusbada leh]], [[alkaline]], [[endorheic]]
| inflow = [[Sibiti River|Webiga Sibiti]] (dhamaadka koonfur-galbeed), Baray (halka uu ku dhufto dhanka galbeed), webiyo yaryar oo xilliyeed ah
| outflow = none
| catchment = 
| basin_countries = Tanzania
| length = 
| width = 
| area = 
| depth = 
| max-depth = unknown
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|1030|m|abbr=on}}
| frozen = 
| islands = none
| cities = 
}}

'''Harada Eyasi''' ({{langx|sw|Ziwa Eyasi}}; dhowaanahan {{langx|de|Njarasasee}}, &quot;Harada Njarasa&quot;, iyo ''Hohenlohesee'', &quot;Harada [[Hohenlohe]]&quot;) waa haro ku taal [[Karatu District|Degmada Karatu]] ee [[Arusha Region|Gobolka Arusha]] ee waqooyiga [[Tanzania]]. Harada Eyasi waa kaydka biyaha ugu weyn ee gobolka Arusha. Waa haro xilliyeed gabaabsig ah oo [[endorheic basin|endorheic]] ah isla markaana [[salt lake|haro cusbo leh]] oo ku taal salka [[East African Rift|Dooxada Weyn ee Rift]] ee hoos timaada [[Serengeti|Dhulka Sare ee Serengeti]], wax yar koonfur ka xigta [[Serengeti National Park|Beerta Qaranka ee Serengeti]] iyo isla markiiba koonfur-galbeed ka xigta [[Ngorongoro Crater|Godka Ngorongoro]] ee ku yaal [[Crater Highlands|Dhulka Sare ee Godka]] ee [[Tanzania]]. Haradu waa mid dheer, oo u jeedda koonfur-galbeed ilaa waqooyi-bari, waxayna ku taal qaybta Eyasi-[[Wembere River|Wembere]] ee Dooxada Weyn ee Rift.&lt;ref name=FosterEtAl1997&gt;{{cite journal|author=Foster, A. and C. Ebinger and E. Mbede and D. Rex|date=August 1997|title=Tectonic development of the northern Tanzanian sector of the East African Rift System|volume=154|number=4|pages=689–700|journal=Journal of the Geological Society|doi=10.1144/gsjgs.154.4.0689}}&lt;/ref&gt;

[[File:Lake Eyasi, Tanzania satellite image.png|thumb|left|250px|Sawir laga qaaday Harada Eyasi oo laga soo xigtay [[World Wind|WorldWind]] ee [[NASA]].]]
Biyaha ugu muhiimsan ee soo gala waa [[Sibiti River|Webiga Sibiti]], kaas oo ka soo gala dhanka koonfur-galbeed. Webigu wuxuu sii wadid karaa inuu socdo sanadka oo dhan, ugu yaraan sanadaha roobka badan; biyaha kale ee soo gala dhanna waa kuwo xilliyeed ah. Biyaha labaad ee ugu weyn ee soo gala waa Baray, dhanka waqooyi-bari. Biyaha uu sido Baray ayaa kordhay sanadahan dambe sababo la xiriira xaalufinta dhirta ee Dhulka Sare ee Godka. Dhanka koonfur-galbeed ee [[Mount Oldeani|Buurta Oldeani]], oo mid ka mid ah foolkaanaha Ngorongoro ah, waxay si toos ah ugu shubtaa dhamaadka waqooyi-bari ee harada. Socodka biyaha ee Webiga Budahaya / Udahaya, kaas oo ku shuba [[Yaeda Swamp|Dhafarada Yaeda]] ee koonfur-bari ee harada, ayaa barigii ahaa kii labaad, laakiin wuxuu hoos u dhacay sababo la xiriira weecinta biyaha ee [[Mbulu Highlands|Dhulka Sare ee Mbulu]]. Socodka biyaha ee ka yimaada Serengeti waa mid yar; durdurka ugu weyn waa Sayu.

Isbedbeddelka heerka biyaha xilliyeed ee harada waa mid aad u weyn, in kasta oo xeebta waqooyi-galbeed ay ku xaddidan tahay jaranjarooyinka dhal fidsan ee Serengeti. Xilliga abaarta haradu waxay qallali kartaa gabi ahaanba, gaar ahaan sanadaha qallalan, si xoolo-dhaqatada [[Datooga people|Datooga]] iyo ugaarsatada [[Hadza people|Hadza]] ay harada ugu gudbaan lug, laakiin sanadaha [[El Niño]] waxay ku fatihi kartaa xeebaha waxayna soo jiidan kartaa [[hippopotamus|jeeriyaal]] ka yimaada Serengeti. Waa meel xilliyeed ay u istaagaan [[flamingo|gorgorrada dumarka]] ee guuraya. Haradu waxay taageertaa jillaabasho yar oo maxalli ah sanadaha roobka, laakiin inta badan [[catfish|kalluunka bāwda]] iyo [[lungfish|kalluunka sambabada leh]] ayaa laga soo qabtaa durdurrada iyo ilaha quudiya harada. Xitaa xilliyada roobka, dhowrka harada badanaa wuxuu ka yar yahay hal mitir.&lt;ref name=&quot;africanwetlands&quot;&gt;{{cite book |last1 = Hughes |first1 = R. H. |last2 = Hughes |first2 = J. S. |title = A directory of African wetlands |page=253 |publisher = [[UNEP]] |year = 1992}}&lt;/ref&gt;

[[Hadza people|Dadka Hadza]] waa dadka u dhashay deegaanka harada. Waxaa laga helaa agagaarka inta badan wareegga harada, in kasta oo xeryaha ay ku yar yihiin inta badan Serengeti, oo ah dhulka [[Maasai people|Dadka Maasai]]. [[Datooga people|Dadka Datooga]] waxay deegaan ku yihiin [[Yaeda Valley|Dooxada Yaeda]] ee dhanka koonfur-bari, [[Isanzu|Dadka Isanzu]] dhanka koonfurta, iyo [[Sukuma people|Dadka Sukuma]] ee ka gudba Webiga Sibiti ee koonfur-galbeed. [[Iraqw people|Dadka Iraqw]] dhaqan ahaan waxay ku noolaayeen dhinaca kale ee Yaeda, laakiin waxay tiro sii kordhaysa ku yimaadeen Baray, kaas oo hadda ah gobolka ugu weyn ee basal-beerashada ee Bariga Afrika.

[[Mumba Cave|Godka Mumba]] waa goob qadiimi ah oo ku taal xeebaha Harada Eyasi. Goobta waxaa laga helay dhowr qalab oo u dhexeeya [[Middle Stone Age|Arayadii Dhagaxa ee Dhexe]] iyo [[Late Stone Age|Arayadii Dhagaxa ee Dambe]].

==Tixraacyo==
{{Reflist}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Eyasi}}</text>
      <sha1>804swx0im002tbwlqmv4y2hnq3qngng</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Duluti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48313</id>
    <revision>
      <id>300243</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>Bog cusub: {{Infobox Lake | name = Harada Duluti | image = Lake Duluti.jpg | alt = Circular volcano crater lake with sharp tree covered cliff banks and other volcanos in background. | caption = Harada Duluti | image_bathymetry =  | caption_bathymetry =  | location = [[Arusha District|Degmada Arusha]] | coords = {{coord|-3.386|36.789|display=title}} | type = [[Natural freshwater lake|Haro biyo macaan oo dabiici ah]], [[volcanic crater lake|haro god foolkaano]] | inflow =  | outflow =  | push...</comment>
      <origin>300243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2504" sha1="51kgp3c4wpgm0vh103nqwr1po7bex93" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name = Harada Duluti
| image = Lake Duluti.jpg
| alt = Circular volcano crater lake with sharp tree covered cliff banks and other volcanos in background.
| caption = Harada Duluti
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = [[Arusha District|Degmada Arusha]]
| coords = {{coord|-3.386|36.789|display=title}}
| type = [[Natural freshwater lake|Haro biyo macaan oo dabiici ah]], [[volcanic crater lake|haro god foolkaano]]
| inflow = 
| outflow = 
| pushpin_map=Tanzania
| pushpin_map_alt = Located in Northern Tanzania near Kenya border.
| catchment = 
| basin_countries = [[Tanzania]]
| length = {{convert|1.11|km|mi|abbr=on}}
| width = {{convert|0.73|km|mi|abbr=on}}
| area = {{convert|0.6|km2|abbr=on}}&lt;ref&gt;Nancy P. Mduma, Hans C. Komakech, Jing Zhang and Alfred N. Muzuka, &quot;APPLICATION OF ISOTOPES AND WATER BALANCE ON LAKE DULUTI-GROUNDWATER INTERACTION, ARUSHA, TANZANIA,&quot; Manuscript under review for ''Hydrology and Earth System Sciences'', published 8 June 2016, p. 3, online at https://www.hydrol-earth-syst-sci-discuss.net/hess-2016-176/hess-2016-176.pdf .&lt;/ref&gt;
| depth = 
| max-depth = {{convert|9|m|abbr=on}}&lt;ref&gt;Mduma, et al., p. 3.&lt;/ref&gt;
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|1290|m|abbr=on}}&lt;ref&gt;Mduma, et al., p. 3.&lt;/ref&gt;
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
}}

'''Harada Duluti''' waa [[volcanic crater lake|haro god foolkaano]] ku taal [[Arusha Region|Gobolka Arusha]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://arusha.go.tz/|title=Arusha Region}}&lt;/ref&gt; ee [[Tanzania]], kuna taal cidhifka bari ee qaybta bari ee [[East African Rift|Dooxada Weyn ee Rift]]. Waxay ku taal [[Meru District|Degmada Meru]] oo u dhow magaalada [[Tengeru]] waxayna {{convert|14|km}} u jirtaa badhtamaha magaalada [[Arusha]] iyo {{convert|1.31|km}} waddada isku xirta Arusha iyo Moshi.

Harada Duluti waxay dabooshaa qiyaastii {{convert|63|ha|acre}}, iyadoo Kaydka Kaynta Duluti ee ku hareeraysan uu daboosho qiyaastii {{convert|19|ha|acre}} oo dhul ah. Qaybta ugu dhex dheer harada, oo ah badhtankeeda, dhexroorkeedu waa qiyaastii {{convert|9|m|abbr=on}}; qaybaha gabaabsiga ah waxay ku yaallaan xeebta harada, halkaas oo dhowrku uu ku kala duwan yahay dhinac ka dhinac. Waddo ka baxda jidka Arusha-Moshi ayaa horseedda makhaayad ku taal xeebta waqooyi ee harada, halkaas oo doonyaha gacanta laga kireysan karo.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lost-inafrica.blogspot.de/2012/04/lake-duluti-forest-reserve-19-63.html|title=lake duluti}}&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>51kgp3c4wpgm0vh103nqwr1po7bex93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Burigi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48314</id>
    <revision>
      <id>300244</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:51:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7497" sha1="3kgeza4chc25le1w4u5dnysitb8s8p1" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Lake Burigi
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_name         = Lueor-lo-Urigi
&lt;!--    Images     --&gt;| image              = Lake Burigi.jpg
| alt                = Satellite image of rift lake with Lake Victoria to the right.
| caption            = Harada Burigi
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = &lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Tanzania]]
| group              = 
| coordinates        = {{coord|-2.123|31.315|display=inline,title|region:TZ_type:waterbody_source:GNS-enwiki}}
| type               = 
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = [[Ruiza River|Webiga Ruiza]]
| rivers             = 
| outflow            = Mwisa oo ku shuba [[Kagera River|Webiga Kagera]]
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = {{convert|18|km}}
| width              = {{convert|4|km}}
| area               = {{convert|7000|ha}}
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = &lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map        = Tanzania
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt    = Location of the lake in Tanzania.
| pushpin_map_caption = &lt;!--   Below       --&gt;
| website            = 
| reference          = 
}}
'''Harada Burigi''' (asal ahaan '''Lueor-lo-Urigi''', oo la dhaho &quot;Harada Cad ee Urigi&quot;)&lt;ref name=&quot;Speke2006&quot;&gt;{{cite book|author=John Hanning Speke|title=The Discovery of the Source of the Nile|url=https://books.google.com/books?id=sz5xAOxILCsC&amp;pg=PA108|accessdate=24 September 2011|date=2 October 2006|publisher=Echo Library|isbn=978-1-4068-3008-8|pages=108–}}&lt;/ref&gt; waa haro ku taal degmada [[Karagwe]], [[Kagera Region|Gobolka Kagera]] ee [[Tanzania]]. Qaybo ka mid ah harada iyo xeebteeda waxay ku yaallaan gudaha [[Burigi-Chato National Park|Beerta Qaranka ee Burigi-Chato]].

== Taariikhda ==
Waxaa booqday safarkii Bariga Afrika ee Dr. [[Hans Meyer (geologist)|Hans Meyer]], magaceeda khariidadihii xilligaas wuxuu ahaa Urigi.&lt;ref name=&quot;York1912&quot;&gt;{{cite book|author=American Geographical Society of New York|title=Bulletin of the American Geographical Society|url=https://books.google.com/books?id=53Q9AAAAYAAJ&amp;pg=PA121|accessdate=24 September 2011|year=1912|edition=Now in the public domain.|publisher=American Geographical Society of New York|pages=121–}}&lt;/ref&gt; Helitaanka harada waxaa loo nisbeeyaa Capt. [[John Hanning Speke]], oo u bixiyay Lueor-lo-Urigi (&quot;Harada Cad ee Urigi&quot;).&lt;ref name=&quot;journal1864&quot;&gt;{{cite book|title=The American journal of science|url=https://books.google.com/books?id=Jz1QAAAAYAAJ&amp;pg=PA76|accessdate=24 September 2011|edition=Now in the public domain.|year=1864|publisher=J.D. &amp; E.S. Dana|pages=76–}}&lt;/ref&gt;

== Juqraafiga ==
Haradu waxay dhererkeedu yahay {{convert|18|km}} balladhankeeduna waa {{convert|4|km}}. Waxay leedahay qaab dheer, iyadoo fogaanta ugu weyn ee u dhaxaysa labada daraf ay tahay qiyaastii {{convert|30|km}}. Waa mid cidhiidhi ah oo dhinac walba dhinaca kale si cad looga arki karo. Biyaha haradu waxay leeyihiin midab buluug dhalaalaya ah.&lt;ref name=&quot;Casati1891&quot;&gt;{{cite book|author=Gaetano Casati|title=Ten years in Equatoria and the return with Emin Pasha|url=https://archive.org/details/tenyearsinequat02casagoog|accessdate=24 September 2011|edition=Now in the public domain.|year=1891|publisher=F. Warne|pages=[https://archive.org/details/tenyearsinequat02casagoog/page/n352 283]–}}&lt;/ref&gt;

Bedkeedu wuxuu cabirkiisu yahay qiyaastii {{convert|7000|ha}}. Waxaa quudiya webiyo ka yimaada buuraha ku xeeran, kuwaas oo ugu weyn yahay [[Ruiza River|Webiga Ruiza]]. Harada waxaa laga arki karaa Useni ama Kavari. Dhafarada [[Papyrus|bambaaniga]] iyo aagagga kaynta biyaha dhulka hoose ah ayaa ku yaal agagaarka harada. Buuraha ku xeeran waa kuwo midab bunni ah, oo leh duur cagaar madow ah oo firirsan. Biyaha sii yaraanaya waxay kaga tageen dhul fidsan oo ballaaran dhinacyada iyo agagaarka gacanka oo gudaha fog ugu jira dooxooyinka. Haradu waxay hoos ugu dhacday qiyaastii {{convert|1200|ft}} ka hooseeya celceliska heerka buuraha doogga ah ee qaawan ee ku xeeran. Waxaa jira doox cidhiidhi ah oo ku yaal madaxa harada.&lt;ref name=&quot;Stanley1890&quot; /&gt; Xeebteeda waxaa jebiyay dhowr meelood oo biyo-galeen ah.&lt;ref name=&quot;Casati1891&quot; /&gt;

Degmada Yanghiro, oo ku taal xeebta bari ee Urigi, waa gobol buuraley ah, oo ay ku firirsan yihiin tuulooyin iyo beero la fashay, iyo sidoo kale kaymo geedo moos ah ah.

Aagga daraasadda wuxuu helay celcelis ahaan roob dhan 964.36&amp;nbsp;mm sannadkii, iyadoo heerkii ugu sarreeyay la diiwangeliyay 1951-gii. Isbeddelka roobka wuxuu muujiyay in sanado badan ay heleen roob ka yar celceliska halka heerkulku la ogaaday inuu kor u kacayo sanadba sanadka ka dambeeya, xaaladaas oo muujinaysa jiritaanka isbeddelka cimilada ee aagga daraasadda.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Njiru|first1=Murithi|chapter=Increase in Anoxia in Lake Victoria and Its Effects on the Fishery|date=2012-01-05|title=Anoxia|publisher=InTech|isbn=978-953-307-664-5|last2=Nyamweya|first2=Chrisphine|last3=Gichuki|first3=John|last4=Mugidde|first4=Rose|last5=Mkumbo|first5=Oliva|last6=Witte|first6=Frans|doi=10.5772/27461|doi-access=free|hdl=1834/6915|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dhirta iyo xayawaanka ==
Xeebaha iyo biyaha harada waxaa doorbida shimbiraha, sida wiishashka, herons-ka, pelicans-ka, [[African jacana|shimbiraha jacana ee Afrika]], egrets-ka iyo shimbiraha lugeeya, kuwaas oo ka hela quudin aad u sarreysa meelaha ballaaran ee u dhow darafyada iyo xariiqda xeebta ee gacanka. Kuwani waxay daboosheen dhir isku raran oo ah nooca ''Pistia stratiotes rigl''. ''[[Kobus ellipsiprymnus]]'' iyo ''[[Hippopotamus amphibius|Jeerga]]'' ayaa inta badan yimaada aagga.&lt;ref name=&quot;HughesHughes1992&quot;&gt;{{cite book|author1=R. H. Hughes|author2=J. S. Hughes|title=A directory of African wetlands|url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;pg=PA256|accessdate=24 September 2011|year=1992|publisher=IUCN|isbn=978-2-88032-949-5|pages=240, 256–}}&lt;/ref&gt; Waxaa jira guutooyin kaneeco madow ah. Kalluunka harada waxaa ku dhacay gooryaanka guinea xilligii safarkii Stanley.&lt;ref name=&quot;Stanley1890&quot;&gt;{{cite book|last=Stanley|first=Henry Morton|authorlink=Henry Morton Stanley|title=In darkest Africa|url=https://archive.org/details/indarkestafrica09stangoog|accessdate=24 September 2011|edition=Now in the public domain.|year=1890|publisher=C. Scribner's sons|pages=[https://archive.org/details/indarkestafrica09stangoog/page/n324 300], 413, 414–}}&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>3kgeza4chc25le1w4u5dnysitb8s8p1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300245</id>
      <parentid>300244</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T14:51:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7499" sha1="2v4vah743e0bqw1kqt0z71njv0mtoys" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harada Burigi
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_name         = Lueor-lo-Urigi
&lt;!--    Images     --&gt;| image              = Lake Burigi.jpg
| alt                = Satellite image of rift lake with Lake Victoria to the right.
| caption            = Harada Burigi
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = &lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Tanzania]]
| group              = 
| coordinates        = {{coord|-2.123|31.315|display=inline,title|region:TZ_type:waterbody_source:GNS-enwiki}}
| type               = 
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = [[Ruiza River|Webiga Ruiza]]
| rivers             = 
| outflow            = Mwisa oo ku shuba [[Kagera River|Webiga Kagera]]
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = {{convert|18|km}}
| width              = {{convert|4|km}}
| area               = {{convert|7000|ha}}
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = &lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map        = Tanzania
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt    = Location of the lake in Tanzania.
| pushpin_map_caption = &lt;!--   Below       --&gt;
| website            = 
| reference          = 
}}
'''Harada Burigi''' (asal ahaan '''Lueor-lo-Urigi''', oo la dhaho &quot;Harada Cad ee Urigi&quot;)&lt;ref name=&quot;Speke2006&quot;&gt;{{cite book|author=John Hanning Speke|title=The Discovery of the Source of the Nile|url=https://books.google.com/books?id=sz5xAOxILCsC&amp;pg=PA108|accessdate=24 September 2011|date=2 October 2006|publisher=Echo Library|isbn=978-1-4068-3008-8|pages=108–}}&lt;/ref&gt; waa haro ku taal degmada [[Karagwe]], [[Kagera Region|Gobolka Kagera]] ee [[Tanzania]]. Qaybo ka mid ah harada iyo xeebteeda waxay ku yaallaan gudaha [[Burigi-Chato National Park|Beerta Qaranka ee Burigi-Chato]].

== Taariikhda ==
Waxaa booqday safarkii Bariga Afrika ee Dr. [[Hans Meyer (geologist)|Hans Meyer]], magaceeda khariidadihii xilligaas wuxuu ahaa Urigi.&lt;ref name=&quot;York1912&quot;&gt;{{cite book|author=American Geographical Society of New York|title=Bulletin of the American Geographical Society|url=https://books.google.com/books?id=53Q9AAAAYAAJ&amp;pg=PA121|accessdate=24 September 2011|year=1912|edition=Now in the public domain.|publisher=American Geographical Society of New York|pages=121–}}&lt;/ref&gt; Helitaanka harada waxaa loo nisbeeyaa Capt. [[John Hanning Speke]], oo u bixiyay Lueor-lo-Urigi (&quot;Harada Cad ee Urigi&quot;).&lt;ref name=&quot;journal1864&quot;&gt;{{cite book|title=The American journal of science|url=https://books.google.com/books?id=Jz1QAAAAYAAJ&amp;pg=PA76|accessdate=24 September 2011|edition=Now in the public domain.|year=1864|publisher=J.D. &amp; E.S. Dana|pages=76–}}&lt;/ref&gt;

== Juqraafiga ==
Haradu waxay dhererkeedu yahay {{convert|18|km}} balladhankeeduna waa {{convert|4|km}}. Waxay leedahay qaab dheer, iyadoo fogaanta ugu weyn ee u dhaxaysa labada daraf ay tahay qiyaastii {{convert|30|km}}. Waa mid cidhiidhi ah oo dhinac walba dhinaca kale si cad looga arki karo. Biyaha haradu waxay leeyihiin midab buluug dhalaalaya ah.&lt;ref name=&quot;Casati1891&quot;&gt;{{cite book|author=Gaetano Casati|title=Ten years in Equatoria and the return with Emin Pasha|url=https://archive.org/details/tenyearsinequat02casagoog|accessdate=24 September 2011|edition=Now in the public domain.|year=1891|publisher=F. Warne|pages=[https://archive.org/details/tenyearsinequat02casagoog/page/n352 283]–}}&lt;/ref&gt;

Bedkeedu wuxuu cabirkiisu yahay qiyaastii {{convert|7000|ha}}. Waxaa quudiya webiyo ka yimaada buuraha ku xeeran, kuwaas oo ugu weyn yahay [[Ruiza River|Webiga Ruiza]]. Harada waxaa laga arki karaa Useni ama Kavari. Dhafarada [[Papyrus|bambaaniga]] iyo aagagga kaynta biyaha dhulka hoose ah ayaa ku yaal agagaarka harada. Buuraha ku xeeran waa kuwo midab bunni ah, oo leh duur cagaar madow ah oo firirsan. Biyaha sii yaraanaya waxay kaga tageen dhul fidsan oo ballaaran dhinacyada iyo agagaarka gacanka oo gudaha fog ugu jira dooxooyinka. Haradu waxay hoos ugu dhacday qiyaastii {{convert|1200|ft}} ka hooseeya celceliska heerka buuraha doogga ah ee qaawan ee ku xeeran. Waxaa jira doox cidhiidhi ah oo ku yaal madaxa harada.&lt;ref name=&quot;Stanley1890&quot; /&gt; Xeebteeda waxaa jebiyay dhowr meelood oo biyo-galeen ah.&lt;ref name=&quot;Casati1891&quot; /&gt;

Degmada Yanghiro, oo ku taal xeebta bari ee Urigi, waa gobol buuraley ah, oo ay ku firirsan yihiin tuulooyin iyo beero la fashay, iyo sidoo kale kaymo geedo moos ah ah.

Aagga daraasadda wuxuu helay celcelis ahaan roob dhan 964.36&amp;nbsp;mm sannadkii, iyadoo heerkii ugu sarreeyay la diiwangeliyay 1951-gii. Isbeddelka roobka wuxuu muujiyay in sanado badan ay heleen roob ka yar celceliska halka heerkulku la ogaaday inuu kor u kacayo sanadba sanadka ka dambeeya, xaaladaas oo muujinaysa jiritaanka isbeddelka cimilada ee aagga daraasadda.&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Njiru|first1=Murithi|chapter=Increase in Anoxia in Lake Victoria and Its Effects on the Fishery|date=2012-01-05|title=Anoxia|publisher=InTech|isbn=978-953-307-664-5|last2=Nyamweya|first2=Chrisphine|last3=Gichuki|first3=John|last4=Mugidde|first4=Rose|last5=Mkumbo|first5=Oliva|last6=Witte|first6=Frans|doi=10.5772/27461|doi-access=free|hdl=1834/6915|hdl-access=free}}&lt;/ref&gt;

== Dhirta iyo xayawaanka ==
Xeebaha iyo biyaha harada waxaa doorbida shimbiraha, sida wiishashka, herons-ka, pelicans-ka, [[African jacana|shimbiraha jacana ee Afrika]], egrets-ka iyo shimbiraha lugeeya, kuwaas oo ka hela quudin aad u sarreysa meelaha ballaaran ee u dhow darafyada iyo xariiqda xeebta ee gacanka. Kuwani waxay daboosheen dhir isku raran oo ah nooca ''Pistia stratiotes rigl''. ''[[Kobus ellipsiprymnus]]'' iyo ''[[Hippopotamus amphibius|Jeerga]]'' ayaa inta badan yimaada aagga.&lt;ref name=&quot;HughesHughes1992&quot;&gt;{{cite book|author1=R. H. Hughes|author2=J. S. Hughes|title=A directory of African wetlands|url=https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;pg=PA256|accessdate=24 September 2011|year=1992|publisher=IUCN|isbn=978-2-88032-949-5|pages=240, 256–}}&lt;/ref&gt; Waxaa jira guutooyin kaneeco madow ah. Kalluunka harada waxaa ku dhacay gooryaanka guinea xilligii safarkii Stanley.&lt;ref name=&quot;Stanley1890&quot;&gt;{{cite book|last=Stanley|first=Henry Morton|authorlink=Henry Morton Stanley|title=In darkest Africa|url=https://archive.org/details/indarkestafrica09stangoog|accessdate=24 September 2011|edition=Now in the public domain.|year=1890|publisher=C. Scribner's sons|pages=[https://archive.org/details/indarkestafrica09stangoog/page/n324 300], 413, 414–}}&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{Reflist}}</text>
      <sha1>2v4vah743e0bqw1kqt0z71njv0mtoys</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Balangida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48315</id>
    <revision>
      <id>300246</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:53:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1208" sha1="qb2p2dle4azh9mb4g83139hrsmj78nh" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name=Harada Balangida
| coords={{coord|4|20|S|35|20|E|type:waterbody_region:TZ|display=inline,title}}
| type=[[alkaline]], [[salt lake|cusbada leh]]
| inflow= 
| pushpin_map=Tanzania
| pushpin_map_alt = Located in Northern Tanzania.
| outflow=none
| catchment= 
| basin_countries=Tanzania
| length={{convert|15.5|km|abbr=on}}
| width={{convert|3|km|abbr=on}}
| area={{convert|33|km2|abbr=on}}
| depth= 
| max-depth= 
| volume= 
| residence_time= 
| shore= 
| elevation={{convert|1947|m|abbr=on}}
| frozen= 
| islands=none
| cities= 
}}
'''Harada Balangida''' waa haro gabaabsig ah oo [[Soda lake|alkaline ah]] oo ku taal [[Hanang District|Degmada Hanang]] ee galbeedka [[Manyara Region|Gobolka Manyara]] ee qaybta Natron-Manyara-Balangida ee [[East African Rift|Dooxada Weyn ee Rift]] ee waqooyiga-badhtamaha [[Tanzania]].

Aagga ku xeeran Harada Balangida waxaa loo isticmaalaa beerashada iyo daaqsinka.&lt;ref&gt;{{Cite book|title=Wetlands of Tanzania: Proceedings of a Seminar on the Wetlands of Tanzania, Morogoro, Tanzania, 27-29 November, 1991|last=Kamukala|first=G.L.|last2=Crafter|first2=S.A.|publisher=IUCN|year=1993|isbn=|location=|pages=|quote=|via=}}&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>qb2p2dle4azh9mb4g83139hrsmj78nh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Babati</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48316</id>
    <revision>
      <id>300247</id>
      <timestamp>2026-06-28T14:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1380" sha1="krhcia506hblc8at290mnblf211dav5" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
 | name = Harada Babati
 | image = Morning sun, Lake Babati.jpg
 | caption = Cadceed soo baxa ka jira Harada Babati
 | image_bathymetry = 
 | pushpin_map=Tanzania
 | alt                = Lake with wooden canoe in foreground, mountain in distance.
 | pushpin_map_alt = Located in Northern Tanzania.
 | caption_bathymetry = 
 | location = 
 | coords = {{coord|4|15|S|35|44|E|display=title,inline|region:TZ_type:waterbody_source:GNS-enwiki}}
 | type = 
 | inflow = 
 | outflow = 
 | catchment = 
 | basin_countries = Tanzania
 | length = 
 | width = 
 | area = 
 | depth = 
 | max-depth = 
 | volume = 
 | residence_time = 
 | shore = 
 | elevation = 
 | islands = 
 | sections = 
 | cities = 
 | frozen = 
}}
'''Harada Babati''' waa haro ku taal [[Tanzania]] oo caan ku ah tirada [[hippo|jeergeeda]]. Abaarihii u dambeeyay ayaa horseeday hoos u dhac ku yimid tirada jeerga la arko, taas oo walaac ku abuurtay milkiilayaasha huteelada deegaanka.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.eturbonews.com/13335/hotel-operators-lake-babati-concerned-over-drought|title = Tourists favor farm resorts as safer and cheaper option – eTurboNews &amp;#124; Travel News &amp; more}}&lt;/ref&gt;

Haradu waxay ku taal meel u dhow magaalada [[Babati]], ee [[Babati Urban District|Degmada Magaalada Babati]] ee [[Manyara Region|Gobolka Manyara]].

==Tixraacyo==
{{Reflist}}

{{Authority control}}</text>
      <sha1>krhcia506hblc8at290mnblf211dav5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ayaa Irene Lokang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48317</id>
    <revision>
      <id>300259</id>
      <timestamp>2026-06-28T23:36:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <comment>Bog cusub: [[File:Ayaa_Irene.jpg|thumb|Ayaa Irene, Agaasimaha AMDISS oo jeedinaysa hadallada furitaanka ee aqoon-is-weydaarsiga Hannaanka Samaynta Dastuurka ee lagu qabtay Quality Hotel, Juba, Koonfurta Suudaan]] '''Ayaa Irene Lokang''' waa saxafiyad dumar ah oo u dhalatay [[Koonfurta Suudaan]] iyo u ololeeye xuquuqda warbaahinta. Waxay dhalatay 8 May 1985.  Ayaa Irene waxay hadda tahay Agaasimaha [[Association for Media Development in South Sudan]] (AMDISS),{{Cite web|date=2024-07-18|title...</comment>
      <origin>300259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7697" sha1="kmxn6j7wxfnmzimq1b7ellf3rlfn1t7" xml:space="preserve">[[File:Ayaa_Irene.jpg|thumb|Ayaa Irene, Agaasimaha AMDISS oo jeedinaysa hadallada furitaanka ee aqoon-is-weydaarsiga Hannaanka Samaynta Dastuurka ee lagu qabtay Quality Hotel, Juba, Koonfurta Suudaan]]
'''Ayaa Irene Lokang''' waa saxafiyad dumar ah oo u dhalatay [[Koonfurta Suudaan]] iyo u ololeeye xuquuqda warbaahinta. Waxay dhalatay 8 May 1985.

Ayaa Irene waxay hadda tahay Agaasimaha [[Association for Media Development in South Sudan]] (AMDISS),{{Cite web|date=2024-07-18|title=Director of the Association for Media Development in South Sudan, Ayaa Irene who also doubles as the Chairperson for the Female Journalists’ Network -FJN, officially inaugurated the second Annual General Meeting (#AGM) for the network. – AMDISS Media|url=https://amdissmedia.net/2024/07/18/director-of-the-association-for-media-development-in-south-sudan-ayaa-irene-who-also-doubles-as-the-chairperson-for-the-female-journalists-network-fjn-officially-inaugurated-the-second-annual-gen/|access-date=2025-05-08|language=en-US}}{{Cite web|title=Press Release/Articles – AMDISS Media|url=https://amdissmedia.net/news-and-events/|access-date=2024-06-19|language=en-US}}, oo ah urur qaran oo u ololeeya xuquuqda warbaahinta.{{Cite web|date=2025-01-30|title=AMDISS deeply concerned about deteriorating media space in South Sudan|url=https://www.africafex.org/country-highlights/amdiss-deeply-concerned-about-deteriorating-media-space-in-south-sudan|access-date=2025-05-08|website=African Freedom of Expression Exchange|language=en-US}}{{Cite web|title=Association for Media Development in South Sudan (AMDISS) concerned over confiscation of journalists' equipment|url=https://dr.211check.org/slug/association-for-media-development-in-south-sudan-amdiss-concerned-over-confiscation-of-journalists-equipment/|access-date=2025-05-08|website=Document Repository|language=en-US}}{{Cite web|last=Ninrew|first=Chany|date=2023-07-25|title=Media pundit cautions student journalists to &quot;fear AI&quot;|url=https://www.eyeradio.org/media-pundit-cautions-student-journalists-to-fear-ai/|access-date=2024-06-19|website=Eye Radio|language=en-US}} ilaa sannadka 2025.

== Waxbarashada ==
Ayaa Irene waxay waxbarashadeedii dugsiga sare ku qaadatay City View High School, kadibna waxay ku biirtay [[Kampala International University]] (KIU), halkaas oo ay sanadkii 2010 ka qaadatay shahaadada koowaad ee jaamacadda ee Isgaarsiinta Dadweynaha (Mass Communication).

Waxay haysataa shahaadada koowaad ee Isgaarsiinta Dadweynaha oo ay ka qaadatay [[Kampala International University]] (KIU), sidoo kalena waxay ka soo shaqeysay saxaafadda daabacan iyadoo ahayd saxafiyad madax-bannaan.

== Shaqada ==
Intii u dhaxaysay 2012 iyo 2017, Ayaa Irene waxay ahayd Sarkaalka Horumarinta Warbaahinta ee [[Association for Media Development in South Sudan]] (AMDISS).{{Cite web|title=Irene P. Lokang Ayaa – Kampala Geopolitics Conference|url=https://kampalageopolitics.com/speaker/irene-p-lokang-ayaa/|access-date=2025-05-08|language=en-US}}{{Cite web|title=Irene P. Lokang Ayaa – Kampala Geopolitics Conference|url=https://kampalageopolitics.com/speaker/irene-p-lokang-ayaa/|access-date=2024-06-19|language=en-US}}

Laga soo bilaabo 2018 ilaa 2019, waxay noqotay Ku-simaha Maamulaha Machadka Horumarinta Warbaahinta (Media Development Institute – MDI),{{Cite web|last=Network|first=Catholic Radio|date=2023-11-16|title=MDI grandaunts direct to practice journalism at the states|url=https://catholicradionetwork.org/2023/11/16/mdi-grandaunts-direct-to-practice-journalism-at-the-states/|access-date=2024-06-19|website=Catholic Radio Network for South Sudan and Nuba Mountains {{!}} CRN|language=en-US}} oo ah xarun tababar oo saxafiyiinta ah oo hoos timaadda [[Association for Media Development in South Sudan]] (AMDISS).

Sannadkii 2020, waxay noqotay Maamulaha Machadka Horumarinta Warbaahinta (MDI),{{Cite web|title=All candidates|url=https://www.ifexcouncilelection.org/|access-date=2024-06-19|website=www.ifexcouncilelection.org|language=en-US}} halkaas oo ay muddo ku dhow afar sano ka hoggaaminaysay tababarrada AMDISS.{{Cite web|last=Review|first=The City|date=2021-10-05|title=MPs under fire for barring media coverage on salaries|url=https://cityreviewss.com/mps-under-fire-for-barring-media-coverage-on-salaries/|access-date=2024-06-19|website=The City Review South Sudan|language=en-US}}
[[File:Ayaa_Irene_Lokang....jpg|thumb|Ayaa Irene, Agaasimaha AMDISS oo la hadlaysa SSBC intii lagu jiray tababarka saxafiyiinta ee Juba]]
Bishii Noofambar 2023, waxay noqotay Agaasimaha [[Association for Media Development in South Sudan]] (AMDISS).[https://amdissmedia.net/2024/07/18/director-of-the-association-for-media-development-in-south-sudan-ayaa-irene-who-also-doubles-as-the-chairperson-for-the-female-journalists-network-fjn-officially-inaugurated-the-second-annual-gen/]

Lokang waa aasaase wadaag, waxayna ahayd Guddoomiyihii ugu horreeyay ee Shabakadda Haweenka Saxafiyiinta (Female Journalists Network – FJN), oo ah shabakad ay ku mideysan yihiin haweenka ka shaqeeya warbaahinta si ay ugu ololeeyaan xuquuqda haweenka saxafiyiinta.{{Cite web|last=Chang|first=Koang|date=2023-08-15|title=Female journalists in South Sudan decry discrimination in newsgathering|url=https://www.eyeradio.org/female-journalists-in-south-sudan-decry-discrimination-in-newsgathering/|access-date=2024-06-19|website=Eye Radio|language=en-US}}

Irene sidoo kale waa Guddoomiyaha Guddiga Agaasimayaasha ee Sama FM 99.3, oo ah idaacad bulsho oo ku taal Juba, kana baahisa barnaamijyo waxbarasho iyo nabadeed. Waxay sidoo kale tahay tababare dhinaca warbaahinta iyo jinsiga (Gender Media Trainer) oo ka tirsan Journalists for Human Rights.

Ayaa waxay hadda xubin ka tahay guddiga fulinta ee [[IFEX (organization)|IFEX]] iyo AFEX, kuwaas oo ah ururro heer gobol ah oo u ololeeya xorriyadda saxaafadda iyo xorriyadda hadalka.{{Cite web|last=Vivian|date=2023-08-17|title=Female journalists in South Sudan speak out against sexism|url=https://www.africafex.org/safety-of-journalists/female-journalists-in-south-sudan-speak-out-against-sexism|access-date=2024-06-19|website=African Freedom of Expression Exchange|language=en-US}}[https://www.voanews.com/a/reporting-under-attack-in-south-sudan-sudan-/6557109.html]

Waxay sidoo kale la-talinno muddo-gaaban la soo qabatay hay'ado ay ka mid yihiin hindisaha [[World Bank]] iyo Journalists for Human Rights.

Ayaa Irene, oo ah Agaasimaha [[Association for Media Development in South Sudan|AMDISS]], waa u ololeeye u taagan xorriyadda warbaahinta, xorriyadda hadalka iyo [https://kingmediassd.com/ayaa-urges-journalists-to-embrace-ethics-report-fearlessly/ ilaalinta saxafiyiinta] ee Koonfurta Suudaan.{{Cite web|last=Vivian|date=2025-01-30|title=AMDISS Welcomes Lifting of the Ban on Facebook and TikTok in South Sudan|url=https://www.africafex.org/digital-rights/amdiss-welcomes-lifting-of-the-ban-on-facebook-and-tiktok-and-calls-on-the-authorities-to-keep-the-platforms-accessible|access-date=2025-05-08|website=African Freedom of Expression Exchange|language=en-US}}{{Cite web|last=Vivian|date=2023-09-10|title=AMDISS commends the removal of problematic provisions of National Security Act|url=https://www.africafex.org/freedom-of-expression/amdiss-commends-the-removal-of-problematic-provisions-of-national-security-act|access-date=2025-05-08|website=African Freedom of Expression Exchange|language=en-US}}[https://www.eyeradio.org/media-advocate-urges-govt-to-grant-information-to-journalists/]

Lokang sidoo kale waa u ololeeye ku saabsan sinnaanta jinsiga, waxayna tababartaa isla markaana hagtaa haweenka saxafiyiinta ah ee ku saabsan tebinta wararka ee xasaasiga u ah arrimaha jinsiga.

== Tixraacyo ==</text>
      <sha1>kmxn6j7wxfnmzimq1b7ellf3rlfn1t7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300260</id>
      <parentid>300259</parentid>
      <timestamp>2026-06-28T23:39:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <origin>300260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8030" sha1="2zc5g2mvz2n6b5wvyfwctuh3g4vxc4t" xml:space="preserve">[[File:Ayaa Irene.jpg|thumb|Ayaa Irene, Agaasimaha AMDISS oo jeedinaysa hadallada furitaanka ee aqoon-is-weydaarsiga Hannaanka Samaynta Dastuurka ee Quality Hotel, Juba, Koonfurta Suudaan]]
'''Ayaa Irene Lokang,''' waa saxafiyad dumar ah oo u dhalatay [[South Sudanese|Koonfurta Suudaan]] isla markaana ah u ololeeye xuquuqda warbaahinta. Waxay dhalatay 8 May 1985.

Irene waxay hadda tahay Agaasimaha [[Association for Media Development in South Sudan]] (AMDISS),&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2024-07-18 |title=Director of the Association for Media Development in South Sudan, Ayaa Irene who also doubles as the Chairperson for the Female Journalists’ Network -FJN, officially inaugurated the second Annual General Meeting (#AGM) for the network. – AMDISS Media |url=https://amdissmedia.net/2024/07/18/director-of-the-association-for-media-development-in-south-sudan-ayaa-irene-who-also-doubles-as-the-chairperson-for-the-female-journalists-network-fjn-officially-inaugurated-the-second-annual-gen/ |access-date=2025-05-08 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |title=Press Release/Articles – AMDISS Media |url=https://amdissmedia.net/news-and-events/ |access-date=2024-06-19 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; oo ah urur qaran oo u ololeeya xuquuqda warbaahinta.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-01-30 |title=AMDISS deeply concerned about deteriorating media space in South Sudan |url=https://www.africafex.org/country-highlights/amdiss-deeply-concerned-about-deteriorating-media-space-in-south-sudan |access-date=2025-05-08 |website=African Freedom of Expression Exchange |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Association for Media Development in South Sudan (AMDISS) concerned over confiscation of journalists' equipment |url=https://dr.211check.org/slug/association-for-media-development-in-south-sudan-amdiss-concerned-over-confiscation-of-journalists-equipment/ |access-date=2025-05-08 |website=Document Repository |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ninrew |first=Chany |date=2023-07-25 |title=Media pundit cautions student journalists to &quot;fear AI&quot; |url=https://www.eyeradio.org/media-pundit-cautions-student-journalists-to-fear-ai/ |access-date=2024-06-19 |website=Eye Radio |language=en-US}}&lt;/ref&gt; laga bilaabo sannadka 2025.

==Waxbarashada==

Ayaa Irene waxay waxbarashadeedii dugsiga sare ku qaadatay City View High School, kadibna waxay ku biirtay [[Kampala International University]] (KIU), halkaas oo ay sanadkii 2010 ka qaadatay shahaadada koowaad ee jaamacadda ee Isgaarsiinta Dadweynaha (Mass Communication).

Ayaa waxay haysataa shahaadada koowaad ee Isgaarsiinta Dadweynaha oo ay ka qaadatay [[Kampala International University]] (KIU), waxayna sidoo kale ka soo shaqeysay warbaahinta daabacan iyadoo ahayd saxafiyad madax-bannaan.

==Shaqada==

Ayaa Irene waxay ka shaqeysay Sarkaalka Horumarinta Warbaahinta ee [[Association for Media Development in South Sudan]] (AMDISS)&lt;ref name=&quot;kampalageopolitics.com&quot;&gt;{{Cite web |title=Irene P. Lokang Ayaa – Kampala Geopolitics Conference |url=https://kampalageopolitics.com/speaker/irene-p-lokang-ayaa/ |access-date=2025-05-08 |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Irene P. Lokang Ayaa – Kampala Geopolitics Conference |url=https://kampalageopolitics.com/speaker/irene-p-lokang-ayaa/ |access-date=2024-06-19 |language=en-US}}&lt;/ref&gt; intii u dhaxaysay 2012 iyo 2017.

Laga soo bilaabo 2018 ilaa 2019, waxay noqotay Ku-simaha Maamulaha Machadka Horumarinta Warbaahinta (MDI),&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Network |first=Catholic Radio |date=2023-11-16 |title=MDI grandaunts direct to practice journalism at the states |url=https://catholicradionetwork.org/2023/11/16/mdi-grandaunts-direct-to-practice-journalism-at-the-states/ |access-date=2024-06-19 |website=Catholic Radio Network for South Sudan and Nuba Mountains {{!}} CRN |language=en-US}}&lt;/ref&gt; oo ah machad tababar oo saxafiyiinta lagu tababaro kana hoos shaqeeya [[Association for Media Development in South Sudan]] (AMDISS).

Sannadkii 2020, waxay noqotay Maamulaha Machadka Horumarinta Warbaahinta (MDI),&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=:2&gt;{{Cite web |title=All candidates |url=https://www.ifexcouncilelection.org/ |access-date=2024-06-19 |website=www.ifexcouncilelection.org |language=en-US}}&lt;/ref&gt; oo ah xarunta tababarka ee AMDISS, halkaas oo ay ka shaqeysay muddo ku dhow afar sano.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |last=Review |first=The City |date=2021-10-05 |title=MPs under fire for barring media coverage on salaries |url=https://cityreviewss.com/mps-under-fire-for-barring-media-coverage-on-salaries/ |access-date=2024-06-19 |website=The City Review South Sudan |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

[[File:Ayaa Irene Lokang....jpg|thumb|Ayaa Irene, Agaasimaha AMDISS oo la hadlaysa SSBC intii lagu jiray tababarka saxafiyiinta ee Juba]]

Bishii Noofambar 2023, waxay u wareegtay xilka Agaasimaha [[Association for Media Development in South Sudan]] (AMDISS)[https://amdissmedia.net/2024/07/18/director-of-the-association-for-media-development-in-south-sudan-ayaa-irene-who-also-doubles-as-the-chairperson-for-the-female-journalists-network-fjn-officially-inaugurated-the-second-annual-gen/].

Lokang waa aasaase wadaag, waxayna sidoo kale ahayd Guddoomiyihii ugu horreeyay ee Female Journalists Network (FJN), oo ah shabakad haween saxafiyiin ah oo u ololeysa xuquuqda haweenka saxafiyiinta.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Chang |first=Koang |date=2023-08-15 |title=Female journalists in South Sudan decry discrimination in newsgathering |url=https://www.eyeradio.org/female-journalists-in-south-sudan-decry-discrimination-in-newsgathering/ |access-date=2024-06-19 |website=Eye Radio |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Irene sidoo kale waa Guddoomiyaha Guddiga Agaasimayaasha ee Sama FM 99.3, oo ah idaacad bulsho oo fadhigeedu yahay Juba, kana baahisa barnaamijyo waxbarasho iyo nabadeed.&lt;ref name=&quot;kampalageopolitics.com&quot;/&gt; Waxay sidoo kale tahay tababare dhinaca warbaahinta iyo jinsiga ka tirsan Journalists for Human Rights.

Ayaa hadda waa xubin ka tirsan guddiga fulinta ee [[IFEX (organization)|IFEX]] iyo AFEX, kuwaas oo ah ururro heer gobol ah oo u ololeeya xorriyadda saxaafadda iyo xorriyadda hadalka.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vivian |date=2023-08-17 |title=Female journalists in South Sudan speak out against sexism |url=https://www.africafex.org/safety-of-journalists/female-journalists-in-south-sudan-speak-out-against-sexism |access-date=2024-06-19 |website=African Freedom of Expression Exchange |language=en-US}}&lt;/ref&gt;[https://www.voanews.com/a/reporting-under-attack-in-south-sudan-sudan-/6557109.html]

Waxay sidoo kale ka qayb qaadatay la-talinno muddo-gaaban ah oo ay la yeelatay hay'ado ay ka mid yihiin hindisaha [[World Bank]] iyo Journalists for Human Rights.

Ayaa Irene, oo ah Agaasimaha [[Association for Media Development in South Sudan|AMDISS]], waa u ololeeye u taagan xorriyadda warbaahinta, xorriyadda hadalka iyo [https://kingmediassd.com/ayaa-urges-journalists-to-embrace-ethics-report-fearlessly/ ilaalinta saxafiyiinta] ee Koonfurta Suudaan.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vivian |date=2025-01-30 |title=AMDISS Welcomes Lifting of the Ban on Facebook and TikTok in South Sudan |url=https://www.africafex.org/digital-rights/amdiss-welcomes-lifting-of-the-ban-on-facebook-and-tiktok-and-calls-on-the-authorities-to-keep-the-platforms-accessible |access-date=2025-05-08 |website=African Freedom of Expression Exchange |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Vivian |date=2023-09-10 |title=AMDISS commends the removal of problematic provisions of National Security Act |url=https://www.africafex.org/freedom-of-expression/amdiss-commends-the-removal-of-problematic-provisions-of-national-security-act |access-date=2025-05-08 |website=African Freedom of Expression Exchange |language=en-US}}&lt;/ref&gt;[https://www.eyeradio.org/media-advocate-urges-govt-to-grant-information-to-journalists/]

Lokang sidoo kale waa u ololeeye sinnaanta jinsiga, halkaas oo ay ku tababarto isla markaana hagto haweenka saxafiyiinta ah arrimaha la xiriira tebinta wararka ee xasaasiga u ah jinsiga.

== Tixraacyo ==</text>
      <sha1>2zc5g2mvz2n6b5wvyfwctuh3g4vxc4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Manasseh Mathiang</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48318</id>
    <revision>
      <id>300261</id>
      <timestamp>2026-06-28T23:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <comment>Bog cusub: '''Manasseh Mathiang''' waa fannaan u dhashay [[South Sudan]] isla markaana ah u ololeeye [[human rights|xuquuqda aadanaha]]. Isagoo muddo sannado ah nolol maalmeedkiisa ka soo saari jiray muusigga, sannadkii 2021 waxaa laga masaafuriyay Koonfurta Suudaan kadib markii uu dhaliilay dowladda. Arrintaas ka dib, wuxuu bilaabay inuu muusiggiisa u isticmaalo oo keliya u ololeynta arrimaha bulshada, wuxuuna isaga iyo fannaaniin kale oo reer Koonfurta Suudaan ah oo masaafuris ku nool aas...</comment>
      <origin>300261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4839" sha1="gv6x64cgipufg5wik35oe0pjeefvyfc" xml:space="preserve">'''Manasseh Mathiang''' waa fannaan u dhashay [[South Sudan]] isla markaana ah u ololeeye [[human rights|xuquuqda aadanaha]]. Isagoo muddo sannado ah nolol maalmeedkiisa ka soo saari jiray muusigga, sannadkii 2021 waxaa laga masaafuriyay Koonfurta Suudaan kadib markii uu dhaliilay dowladda. Arrintaas ka dib, wuxuu bilaabay inuu muusiggiisa u isticmaalo oo keliya u ololeynta arrimaha bulshada, wuxuuna isaga iyo fannaaniin kale oo reer Koonfurta Suudaan ah oo masaafuris ku nool aasaaseen ''[[Anataban Campaign|Anataban]]'', oo macnaheedu yahay &quot;Waan daalay&quot; afka [[Arabic|Carabiga]]. Dhaleeceyntiisa dowladda awgeed, Mathiang wuxuu weli ku sugan yahay baxsad, waxaana marar badan lagu qasbaa inuu ka cararo meelaha uu joogo. Hadda wuxuu ka hawlgalaa [[Nairobi, Kenya]], halkaas oo uu ka yahay Agaasimaha Fulinta ee ''Hagiga Ltd'', oo ah urur aan dowliga ahayn oo ujeeddadiisu tahay horumarinta xorriyadda hadalka iyada oo loo marayo farshaxanka.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{cite web| url =https://www.cavalierdaily.com/article/2023/04/exiled-south-sudanese-activist-uses-music-to-stir-a-revolution| title =Exiled South Sudanese activist uses music to stir a revolution| website =Cavalier Daily}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url =https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/south-sudanese-artiste-manasseh-mathiang-shines-at-oslo-freedom-forum| title =South Sudanese artiste Manasseh Mathiang shines at Oslo Freedom Forum| website =Radio Tamazuj}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news| url =https://allafrica.com/stories/202210070113.html| title =South Sudan: Government Begins Trial of Activists, Critics| newspaper =Human Rights Watch| date =7 October 2022| last1 =Pur| first1 =Nyagoah Tut}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url =https://www.wtju.net/mannasseh-mathiang-on-the-black-beat/| title =FROM SOUTH SUDAN TO WTJU: MANNASSEH MATHIANG TO BE INTERVIEWED ON THE BLACK BEAT| website =WTJU| date =29 March 2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{cite web| url =https://www.musicinafrica.net/magazine/south-sudanese-artist-collective-anataban-mission-bring-lasting-peace| title =South Sudanese artist collective Anataban on a mission to bring lasting peace| website =Music in Africa| date =11 January 2019}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url =https://www.sudanspost.com/3-activists-arrested-for-protesting-in-juba/| title =3 activists arrested for protesting in Juba| website =Sudans Post| date =30 March 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web| url =https://www.voaafrica.com/a/south-sudan-social-media-wave/2512220.html| title ='Wave South Sudan' Promotes Unity, Peace Via Social Media| website =VOA Africa| date =7 November 2014}}&lt;/ref&gt;

== Dhaqdhaqaaqa iyo Ololaha Anataban ==

Kadib markii laga masaafuriyay [[South Sudan]] sannadkii 2021 sababo la xiriira dhaleeceyntii uu u jeediyay dowladda, Manasseh Mathiang wuxuu diiradda saaray muusiggiisa oo keliya u ololeynta bulshada. Wuxuu noqday mid ka mid ah aasaasayaashii Ololaha Anataban, oo ah urur ay ku mideysan yihiin fannaaniinta Koonfurta Suudaan kuwaas oo ka go'an horumarinta nabadda, caddaaladda bulshada, iyo ka qaybgalka muwaadiniinta iyada oo loo marayo farshaxanka. Magaca &quot;Anataban&quot; wuxuu afka Carabiga uga dhigan yahay &quot;Waan daalay&quot;, isaga oo muujinaya niyad-jabka dhalinyarada ka haysta rabshadaha iyo musuqmaasuqa weli ka jira dalka.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Rouhana |first=Toni |date=2023-05-23 |title=The Art of Peace and Accountability in South Sudan |url=https://www.civilwarpaths.org/the-art-of-peace-and-accountability-in-south-sudan/ |access-date=2025-06-29 |website=Civil War Paths |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

Ololaha Anataban oo la aasaasay sannadkii 2016 wuxuu adeegsadaa muusig, farshaxanka darbiyada (murals), bandhigyada waddooyinka, iyo warbaahinta dhijitaalka ah si kor loogu qaado wacyiga ku saabsan arrimaha xuquuqda aadanaha. Kooxdan waxaa lagu ammaanay inay dhiirrigelisay dhalinyarada iyada oo adeegsanaysa hal-abuur farshaxan, isla markaana saamayn ku yeelatay doodaha bulshada ee ku saabsan isla xisaabtanka iyo maamul-wanaagga Koonfurta Suudaan.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=admin |date=2018-09-04 |title=Meet the Sudanese artists fighting for peace in a surprising way |url=https://www.one.org/stories/sudanese-artists-fighting-for-peace/ |access-date=2025-06-29 |website=ONE.org Global |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Kadib markii uu ka baxay Koonfurta Suudaan, Mathiang wuxuu u guuray Nairobi, Kenya, halkaas oo uu hoggaamiyo Hagiga Ltd., oo ah urur ujeeddadiisu tahay inuu abuuro madal ay fannaaniinta masaafurka ku nool iyo kuwa maxalliga ahi kaga hortagaan faafreebka isla markaana ugu ololeeyaan qiyamka dimuqraadiyadda.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=natalia.saucedo |date=2023-05-05 |title=Meet HRF Freedom Fellow Manasseh Mathiang |url=https://archive.hrf.org/meet-hrf-freedom-fellow-manasseh-mathiang/ |access-date=2025-06-29 |website=Human Rights Foundation |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==</text>
      <sha1>gv6x64cgipufg5wik35oe0pjeefvyfc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edmund Yakani</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48319</id>
    <revision>
      <id>300262</id>
      <timestamp>2026-06-28T23:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <comment>Maqaal cusub</comment>
      <origin>300262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6298" sha1="kmojpydsmvztjj0cv1j5erkw4s88otm" xml:space="preserve">'''Edmund Yakani''' waa u ololeeye bulshada rayidka ah oo u dhashay [[South Sudan]] isla markaana ah [[Human rights defender|u doode xuquuqda aadanaha]]. Waa Agaasimaha Fulinta ee Community Empowerment for Progress Organization (CEPO), oo ah urur fadhigiisu yahay [[Juba]], [[South Sudan]], kana shaqeeya arrimaha nabad-dhisidda, [[human rights|xuquuqda aadanaha]], iyo maamul dimuqraadi ah. Waxa uu caan ku yahay doorkiisa ku aaddan hindisayaasha bulshada rayidka intii lagu jiray iyo ka dib dagaalkii sokeeye ee Koonfurta Suudaan.

== Noloshii hore iyo waxbarashada ==

Yakani wuxuu cilmiga siyaasadda iyo sharciga ku bartay [[University of Juba]]. Waxa kale oo uu haystaa dibloomo ku saabsan daraasaadka jinsiga iyo kaaliyaha sharciga (paralegal studies). Kahor inta uusan noqon u ololeeye waqti-buuxa ah, wuxuu ka shaqayn jiray cilmi-baaris iyo u doodista siyaasadaha la xiriira maamulka, ku dhaqanka sharciga, iyo dib-u-habaynta waaxda amniga.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Mr. Edmund Yakani Berizilious |url=https://cepo-southsudan.org/team/mr-edmund-yakani-berizilious |access-date=2025-06-28 |website=Community Empowerment for Progress Organization}}&lt;/ref&gt;

== Shaqada iyo u ololeynta ==

Yakani wuxuu door muuqda ka qaatay bulshada rayidka ee Koonfurta Suudaan, gaar ahaan intii lagu jiray wada-hadalladii nabadda iyo dadaalladii dib-u-dhiska dalka dagaalka ka dib. Isagoo ah Agaasimaha Fulinta ee CEPO,&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Community Empowerment for Progress Organization (CEPO) |url=https://uncaccoalition.org/anti-corruption-platforms/africa/south-sudan/community-empowerment-for-progress-organization/ |access-date=2025-06-28 |website=UNCAC Coalition |language=en-US}}&lt;/ref&gt; wuxuu ka qayb qaatay wada-hadallada qaran, kormeerka doorashooyinka, doodaha ku saabsan caddaaladda ku-meel-gaarka ah, iyo u doodista maamul loo dhan yahay.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=March 8, 2024 |title=CEPO's Yakani embarks on global lobby for peaceful transition in South Sudan |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/cepos-yakani-embarks-on-global-lobby-for-peaceful-transition-in-south-sudan |access-date=June 28, 2025 |website=Radio Tamazuj |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Team |url=https://cepo-southsudan.org/team |access-date=2025-06-28 |website=Community Empowerment for Progress Organization}}&lt;/ref&gt;

Waxa kale oo uu ka soo shaqeeyay madallo goboleed oo bulshada rayidka ah, waxaana sannadkii 2023 loo doortay Madaxweynaha Golaha Ururrada Bulshada Rayidka ee Bariga Afrika (EACSOF). Yakani wuxuu si joogto ah uga qayb qaatay hawlaha u doodista heer qaran iyo heer caalami, isagoo la shaqeeyay dejiyeyaasha siyaasadda iyo hay'adaha caalamiga ah ee arrimaha saameeya Koonfurta Suudaan.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ninrew |first=Chany |date=2023-05-05 |title=Edmund Yakani named new EAC Civil Society leader |url=https://www.eyeradio.org/edmund-yakani-elected-head-of-eac-civil-society/ |access-date=2025-06-28 |website=Eye Radio |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2023-05-09 |title=CEPO's Yakani elected president of regional civil society forum |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/cepos-yakani-elected-president-of-regional-civil-society-forum |access-date=2025-06-28 |website=Radio Tamazuj |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Sannadkii 2024, Yakani wuxuu booqday [[Washington, D.C.]], halkaas oo uu kula kulmay saraakiil ka tirsan dowladda Mareykanka, ururrada bulshada rayidka ah, iyo hay'ado caalami ah si uu ugu ololeeyo isbeddel dimuqraadi ah iyo ixtiraamka xuquuqda aadanaha ee Koonfurta Suudaan.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2024-03-07 |title=Civil society leader Yakani in Washington to advocate for democratic transition |url=https://www.sudanspost.com/south-sudan-civil-society-leader-yakani-in-washington-to-advocate-for-democratic-transition/ |access-date=2025-06-28 |website=Sudans Post |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Mararka qaar, hawlaha u ololeynta ee Yakani waxay keeneen hanjabaado. Wuxuu si cad u sheegay inuu helay hanjabaado dil iyo inuu bartilmaameed u noqday dhaleeceyntiisa ku wajahan siyaasiyiinta Koonfurta Suudaan. Si kastaba ha ahaatee, wuxuu sii waday inuu si cad uga hadlo arrimaha xuquuqda aadanaha, bannaanka bulshada rayidka, iyo isla xisaabtanka dowladda.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2020-02-14 |title=South Sudanese human rights defender Edmund Yakani Receives Death Threats |url=https://crd.org/2020/02/14/south-sudanese-hrd-edmund-yakani-receives-death-threats/ |access-date=2025-06-28 |website=Civil Rights Defenders |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ninrew |first=Chany |date=2024-07-05 |title=Yakani reports receiving death threats over NSS bill comments |url=https://www.eyeradio.org/yakani-reports-receiving-death-threats-over-nss-bill-comments/ |access-date=2025-06-28 |website=Eye Radio |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Abaalmarinno iyo aqoonsi ==

Sannadkii 2017, wuxuu helay Abaalmarinta Civil Rights Defender of the Year oo ay bixiso hay'adda Civil Rights Defenders ee fadhigeedu yahay Stockholm.&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2017-04-04 |title=Civil Rights Defender of the Year 2017 – Edmund Yakani |url=https://crd.org/2017/04/04/civil-rights-defender-of-the-year-award-2017-edmund-yakani/ |access-date=2025-06-28 |website=Civil Rights Defenders |language=en-US}}&lt;/ref&gt; Sannadkii 2022, waxaa lagu sharfay abaalmarin heer qaaradeed ah oo lagu aqoonsaday kaalintiisa nabad-dhisidda iyo u ololeynta bulshada rayidka ee Afrika.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Grandolfo |first=Francesca |date=2020-05-31 |title=Human Rights Defender of the Month: Edmund Yakani |url=https://defenddefenders.org/human-rights-defender-of-the-month-edmund-yakani/ |access-date=2025-06-28 |website=DefendDefenders |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last= |first= |date=2017-01-24 |title=South Sudan civil society leader wins civil rights award |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/south-sudan-civil-society-leader-wins-civil-rights-award |access-date=2025-06-28 |website=Radio Tamazuj |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Ninrew |first=Chany |date=2022-11-05 |title=CEPO leader Edmund Yakani wins continental award |url=https://www.eyeradio.org/cepo-leader-edmund-yakani-wins-continental-award/ |access-date=2025-06-28 |website=Eye Radio |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>kmojpydsmvztjj0cv1j5erkw4s88otm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Elsa Chyrum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48320</id>
    <revision>
      <id>300263</id>
      <timestamp>2026-06-29T01:54:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <comment>Bog cusub: '''Elizabeth Chyrum''', oo sidoo kale loo yaqaan '''Elsa Chyrum''', waa u ololeeye [[human rights in Eritrea|xuquuqda aadanaha ee Eritrea]] ah oo ku nool [[United Kingdom]].&lt;ref name=&quot;NewFrame_historic_CA_ruling&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Asmarino_Chyrum_profile&quot; /&gt;  ==Carruurnimada iyo waxbarashada==  Elizabeth Chyrum waxay ku dhalatay [[United Kingdom]] (UK).&lt;ref name=&quot;NewFrame_historic_CA_ruling&quot; /&gt;  ==U ololeynta xuquuqda aadanaha ee Eritrea==  Chyrum waxay si firfircoon ugu hawlgashay di...</comment>
      <origin>300263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5702" sha1="biy6ix4x1qi8l0ncku4jtsw1400xio1" xml:space="preserve">'''Elizabeth Chyrum''', oo sidoo kale loo yaqaan '''Elsa Chyrum''', waa u ololeeye [[human rights in Eritrea|xuquuqda aadanaha ee Eritrea]] ah oo ku nool [[United Kingdom]].&lt;ref name=&quot;NewFrame_historic_CA_ruling&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Asmarino_Chyrum_profile&quot; /&gt;

==Carruurnimada iyo waxbarashada==

Elizabeth Chyrum waxay ku dhalatay [[United Kingdom]] (UK).&lt;ref name=&quot;NewFrame_historic_CA_ruling&quot; /&gt;

==U ololeynta xuquuqda aadanaha ee Eritrea==

Chyrum waxay si firfircoon ugu hawlgashay difaaca [[human rights|xuquuqda aadanaha]] ee Eritrea markii 70,000 Eritrean iyo Itoobiyaan asal ahaan Eritrean ah loo masaafuriyay Eritrea intii lagu jiray [[Eritrean–Ethiopian War]] oo bilaabmay sannadkii 1998. Iyada iyo Eritrean kale oo ku nool Yurub waxay ka jawaabeen arrintaas iyagoo aasaasay [[Network of Eritrean Professionals in Europe]]. Chyrum waxay booqatay Eritrea bartamihii sannadkii 2001, halkaas oo ay ku aragtay jirdilka iyo xadhigga 2,000 oo arday jaamacadeed ah, kadibna waxay dib ugu laabatay UK. Waxay ka qayb qaadatay aasaaska [[Eritreans for Human and Democratic Rights in the UK]] (EHDR-UK), [[East and Horn of Africa Human Rights Defenders Project]] (EHAHRDP), iyo [[Human Rights Concern Eritrea]] (HRCE). Intii lagu jiray sannadihii 2000-meeyadii, Chyrum waxay olole u gashay sii deynta qaxootiga Eritrean ee ku xirnaa [[Libya]], [[Malta]], iyo [[Saudi Arabia]], kuwaas oo intooda badan markii dambe helay [[right of asylum|magangelyo siyaasadeed]] dalalka Yurub, Australia iyo Kanada.&lt;ref name=&quot;Asmarino_Chyrum_profile&quot; /&gt;

Chyrum waxay ka ololeysay [[United Nations Human Rights Council]] (UNHRC) in fiiro gaar ah loo yeesho xadgudubyada xuquuqda aadanaha ee ka dhaca Eritrea. Waxay door muhiim ah ka qaadatay magacaabista [[United Nations special rapporteur]] ee Eritrea, Sheila B. Keetharuth. Chyrum waxay ka qayb gashay kulan ay UNHRC ku falanqaynaysay magacaabistaas, iyadoo si toos ah ula hadashay diblomaasiyiintii kulanka joogtay isla markaana bixisay markhaati ay iyadu si toos ah u soo aragtay. Waxay sidoo kale si gaar ah ula hadashay lixda Eritrean ee goobta joogay.&lt;ref name=&quot;OHCHR_Keetharuth_Eritrea&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Asmarino_woman_of_year_2012&quot; /&gt;

Bishii Maarso 2014, Chyrum waxay magaalada [[Geneva]] ka billowday mudaharaad gaajo ah oo ay hor fadhiisatay xarunta joogtada ah ee [[Djibouti]], iyadoo u doodaysay 267 qaxooti Eritrean ah oo ku xirnaa Jabuuti. Waxay sheegtay in qaxootiga loola dhaqmayay sidii dambiilayaal isla markaana aan la siin daryeel caafimaad oo ku filan.&lt;ref name=&quot;RFI_hunger_strike_Djibouti_Geneva&quot; /&gt; Chyrum waxay ku doodday in sida ku cad [[Geneva Conventions]], [[Protocol Relating to the Status of Refugees]] ee 1967 iyo [[African Charter on Human and Peoples' Rights]], Jabuuti ay waajib ku ahayd inay Eritrean-ka siiso ilaalin iyo xorriyad ay kaga badbaadaan cadaadis.&lt;ref name=&quot;Plaut_Djibouti_hunger_strike&quot; /&gt;

Chyrum waxay isku dayday inay taageerto 220&lt;ref name=&quot;TimesMalta_dark_hour_2002&quot; /&gt; (ama 250&lt;ref name=&quot;MaltaToday_hardway_Chyrum&quot; /&gt;) qaxooti Eritrean ah oo ku sugnaa Malta kuwaas oo lagu hanjabay in dib loogu celin doono Eritrea sannadkii 2002. Waxay soo jeedisay inay qaawanaadaan si ay uga hortagaan masaafurintooda, taas oo ahayd qaab ka mid ah [[civil disobedience]]. Si kastaba ha ahaatee, qaxootiga waxaa dib loogu celiyay Eritrea, waxaana 180 ka mid ah la jirdilay lana wareystay.&lt;ref name=&quot;TimesMalta_dark_hour_2002&quot; /&gt; Chyrum waxay sheegtay in mid ka mid ah qaxootiga lagu hayay 55 maalmood [[stress position#Helicopter position|booska helicopter-ka]] iyadoo heerkulka uu gaarayay {{convert|50|C}}, kadibna maqaarkiisu diiray, waxaana muddo siddeed bilood ah hal gacan dhabarka looga xiray. Sida ay sheegtay Chyrum, qaxootigaasi wuu badbaaday, wuxuuna {{as of|2015|lc=yes}} sharciga ku bartay Kanada. Ogaanshaha wixii ku dhacay qaxootigii la masaafuriyay sannadkii 2002 ayaa horseeday taageero ballaaran oo dadweyne iyo mid dowladeed oo loo muujiyay qaxootiga Eritrean ee Malta.&lt;ref name=&quot;MaltaToday_hardway_Chyrum&quot; /&gt; Sannadkii 2015, Chyrum waxay booqatay Malta, halkaas oo ay kula kulantay madaxweynihii hore ee Malta [[George Abela]] iyo wadaadka Dionysus Mintoff, kuwaas oo iyaguna ka ololeeyay in aan qaxootiga dib loo masaafurin.&lt;ref name=&quot;TimesMalta_dark_hour_2002&quot; /&gt;

{{As of|2021}}, Chyrum waxay weli ahayd Agaasimaha [[Human Rights Concern Eritrea]], urur ay iyadu aasaastay.&lt;ref name=&quot;HRCE_about_us&quot; /&gt;

==Aragtiyaha==

Sannadkii 2015, Chyrum waxay sheegtay in sababaha ugu waaweyn ee Eritrean-ku u raadsadaan magangelyo ay yihiin tacaddiyada dowladda, sinnaan la'aanta dhaqaale, muddada dheer ee adeegga qaran oo gaarta 20 sano, basaaska dowladda ee shacabka caadiga ah, iyo xaaladda liidata ee adeegyada caafimaadka. Waxay tiri, &quot;waxaad fahmi kartaa sababta ay dadku uga doorbidayaan inay ku dhintaan badda ama iyagoo ka gudbaya Saxaraha halkii ay ku sii noolaan lahaayeen xaaladdaas.&quot;&lt;ref name=&quot;MaltaToday_hardway_Chyrum&quot; /&gt;

Chyrum waxay sidoo kale sheegtay sannadkii 2015 inay adagtahay in indhaha caalamku si joogto ah ugu sii jeedaan [[human rights in Eritrea|xadgudubyada xuquuqda aadanaha ee Eritrea]].&lt;ref name=&quot;DefDefenders_openair_prison_state&quot; /&gt;

==Abaalmarinno==

[[Eritrean Community For Human Rights and Refugee Protection]] waxay Chyrum siisay ''Distinguished Medal Award of Excellence'' 20 Juun 2009, iyada oo lagu maamuusay &quot;halgankeeda xuquuqda aadanaha guud ahaan iyo shaqadeeda hagar la'aanta ah ee qaxootiga gaar ahaan&quot;.&lt;ref name=&quot;Asmarino_Chyrum_profile&quot; /&gt; ''[[Asmarino Independent Media]]'' waxay Chyrum u magacawday &quot;Haweeneyda Sanadka&quot; ee 2012, iyada oo lagu aqoonsaday waxqabadkeeda ku aaddan xuquuqda aadanaha ee Eritrea.&lt;ref name=&quot;Asmarino_woman_of_year_2012&quot; /&gt;

== Tixraacyo ==</text>
      <sha1>biy6ix4x1qi8l0ncku4jtsw1400xio1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300264</id>
      <parentid>300263</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T01:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <origin>300264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5668" sha1="bb7q1v4sxc6li3546zbp3ozug1amg6e" xml:space="preserve">'''Elizabeth Chyrum''', oo sidoo kale loo yaqaan '''Elsa Chyrum''', waa u ololeeye [[human rights in Eritrea|xuquuqda aadanaha ee Eritrea]] oo ku sugan [[United Kingdom]].&lt;ref&gt;https://www.newframe.com/eritreans-hopeful-after-historic-canadian-ruling&lt;/ref&gt;

==Carruurnimada iyo waxbarashada==

Elizabeth Chyrum waxay ku dhalatay [[United Kingdom]] (UK).&lt;ref&gt;https://asmarino.com/alewana/332-elizabeth-elsa-chyrum-human-rights-activist-eritrea&lt;/ref&gt;

==U ololeynta xuquuqda aadanaha ee Eritrea==

Chyrum waxay si firfircoon uga qayb qaadatay difaaca [[human rights|xuquuqda aadanaha]] ee Eritrea markii 70,000 Eritrean iyo Itoobiyaan asal ahaan Eritrean ah loo masaafuriyay Eritrea intii lagu jiray [[Eritrean–Ethiopian War]] oo bilaabmay sannadkii 1998. Iyada iyo Eritrean kale oo ku nool Yurub waxay ka jawaabeen arrintaas iyagoo aasaasay [[Network of Eritrean Professionals in Europe]]. Chyrum waxay booqatay Eritrea bartamihii sannadkii 2001, halkaas oo ay markhaati ka noqotay jirdilka iyo xabsiga loo taxaabay 2,000 oo arday jaamacadeed ah, kadibna waxay dib ugu noqotay UK. Waxay ka qayb qaadatay aasaaska [[Eritreans for Human and Democratic Rights in the UK]] (EHDR-UK), [[East and Horn of Africa Human Rights Defenders Project]] (EHAHRDP) iyo [[Human Rights Concern Eritrea]] (HRCE). Intii lagu jiray sannadihii 2000-meeyadii, Chyrum waxay olole u gashay sii deynta qaxooti Eritrean ah oo ku xirnaa [[Libya]], [[Malta]] iyo [[Saudi Arabia]], kuwaas oo intooda badan markii dambe helay [[right of asylum|magangelyo siyaasadeed]] dalalka Yurub, Australia iyo Kanada.&lt;ref&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Office_of_the_United_Nations_High_Commissioner_for_Human_Rights&lt;/ref&gt;

Chyrum waxay ka ololeysay [[United Nations Human Rights Council]] (UNHRC) in fiiro gaar ah loo yeesho xadgudubyada xuquuqda aadanaha ee Eritrea. Waxay door muhiim ah ka qaadatay magacaabista [[United Nations special rapporteur]] ee Eritrea, Sheila B. Keetharuth. Chyrum waxay ka qayb gashay kulan ay UNHRC ku eegaysay magacaabistaas, iyadoo si toos ah ula hadashay diblomaasiyiintii ka qaybgalayay kulanka isla markaana bixisay &quot;markhaati qofeed&quot;. Waxay sidoo kale si gaar ah ula hadashay lixdii Eritrean ee kulanka joogay.&lt;ref&gt;https://www.asmarino.com/editorial/1609-elizabeth-elsa-chyrum-a-woman-of-the-year-2012b&lt;/ref&gt;

Bishii Maarso 2014, Chyrum waxay magaalada [[Geneva]] ka bilowday mudaharaad gaajo ah oo ay ka hor bilowday xarunta joogtada ah ee [[Djibouti]], iyadoo u doodaysay 267 qaxooti Eritrean ah oo ku xirnaa Jabuuti. Waxay sheegtay in qaxootiga loola dhaqmayay sidii dambiilayaal isla markaana aan la siin daryeel caafimaad oo ku filan.&lt;ref&gt;https://www.rfi.fr/fr/afrique/20140327-erythree-djibouti-greve-faim-elsa-chyrum-hrc-eritrea&lt;/ref&gt; Chyrum waxay ku doodday in sida ku cad [[Geneva Conventions]], [[Protocol Relating to the Status of Refugees]] ee 1967 iyo [[African Charter on Human and Peoples' Rights]], Jabuuti ay waajib ku ahayd inay Eritrean-ka siiso ilaalin iyo xorriyad ay kaga badbaadaan cadaadis.

Chyrum waxay isku dayday inay taageerto 220 (ama 250&lt;ref&gt;https://martinplaut.com/2014/03/24/eritrea-hunger-strike-in-protest-against-detentions-in-djibouti&lt;/ref&gt;) qaxooti Eritrean ah oo ku sugnaa Malta kuwaas oo lagu hanjabay in dib loogu celin doono Eritrea sannadkii 2002. Waxay soo jeedisay inay qaawanaadaan si ay uga hortagaan masaafurintooda, taas oo ahayd xeelad ka tirsan [[civil disobedience]]. Qaxootigii waxaa dib loogu celiyay Eritrea, waxaana 180 ka mid ah la jirdilay lana wareystay. Chyrum waxay sheegtay in mid ka mid ah qaxootiga lagu hayay 55 maalmood isagoo ku jira [[stress position#Helicopter position|booska helicopter-ka]], heerkulkuna gaadhayay {{convert|50|C}}, kadibna maqaarkiisu diiray, waxaana muddo siddeed bilood ah hal gacan iyo cudud dhabarka looga xiray. Sida ay sheegtay Chyrum, qaxootigaasi wuu badbaaday, wuxuuna {{as of|2015|lc=yes}} bartay sharciga dalka Kanada. Ogaanshaha wixii ku dhacay qaxootigii la masaafuriyay sannadkii 2002 ayaa horseeday taageero ballaaran oo dadweyne iyo mid dowladeed oo loo muujiyay qaxootiga Eritrean ee Malta. Sannadkii 2015, Chyrum waxay booqatay Malta, halkaas oo ay kula kulantay madaxweynihii hore ee Malta [[George Abela]] iyo wadaadka Dionysus Mintoff, kuwaas oo iyaguna ka ololeeyay inaan qaxootiga dib loo masaafurin.

{{As of|2021}}, Chyrum waxay weli ahayd agaasimaha [[Human Rights Concern Eritrea]], oo ah urur ay iyadu aasaastay.

==Aragtiyaha==

Sannadkii 2015, Chyrum waxay sheegtay in sababaha ugu waaweyn ee Eritrean-ku u raadsadaan magangelyo ay yihiin tacaddiyada dowladda, sinnaan la'aanta dhaqaale, muddada 20-ka sano ah ee adeegga qaran, basaasidda dowladda ee shacabka caadiga ah, iyo heerka liita ee adeegyada caafimaadka. Waxay tiri, &quot;waxaad si fudud u fahmi kartaa sababta ay dadku uga doorbidayaan inay ku dhintaan badda ama iyagoo ka gudbaya Saxaraha halkii ay ku sii noolaan lahaayeen xaaladdaas.&quot;&lt;ref&gt;https://timesofmalta.com/articles/view/Eritrean-activist-reflects-on-Malta-s-dark-hour-in-2002.591914&lt;/ref&gt;

Chyrum waxay sidoo kale sheegtay sannadkii 2015 inay adkayd in la sii hayo dareenka caalamka ee ku saabsan [[human rights in Eritrea|xadgudubyada xuquuqda aadanaha ee Eritrea]].

==Abaalmarinno==

[[Eritrean Community For Human Rights and Refugee Protection]] waxay Chyrum siisay ''Distinguished Medal Award of Excellence'' 20 Juun 2009, iyadoo lagu sharfay &quot;halgankeeda xuquuqda aadanaha guud ahaan iyo shaqadeeda hagar la'aanta ah ee qaxootiga gaar ahaan&quot;. ''[[Asmarino Independent Media]]'' waxay Chyrum u aqoonsatay &quot;Haweeneyda Sanadka&quot; sannadkii 2012, iyadoo lagu maamuusay waxqabadkeeda ku aaddan xuquuqda aadanaha ee Eritrea.

== Tixraacyo ==</text>
      <sha1>bb7q1v4sxc6li3546zbp3ozug1amg6e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vanessa Tsehaye</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48321</id>
    <revision>
      <id>300265</id>
      <timestamp>2026-06-29T02:03:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <comment>Bog cusub: '''Vanessa Tsehaye''' (oo hore loo oran jiray '''Vanessa Berhe''') waa u ololeeye [[Human rights|xuquuqda aadanaha]] oo u dhalatay [[Sweden|Iswiidhan]]–[[Eritrea]].  == Noloshii hore == Vanessa Tsehaye waxay waalidiin Eritrean ah ugu dhalatay [[Sweden]] sannadkii 1996, halkaas oo ay ku kortay. Sannadkii 2001, Tsehaye waxaa loo sheegay xarigga adeerkeed dhinaca hooyada, [[Seyoum Tsehaye]], oo hore u ahaa madaxa telefishinka dadweynaha Eritrea ee [[Eri-TV]]. Tsehaye waxay sheegta...</comment>
      <origin>300265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3291" sha1="suld4k7f02317dndwclke1ivdr9trln" xml:space="preserve">'''Vanessa Tsehaye''' (oo hore loo oran jiray '''Vanessa Berhe''') waa u ololeeye [[Human rights|xuquuqda aadanaha]] oo u dhalatay [[Sweden|Iswiidhan]]–[[Eritrea]].

== Noloshii hore ==
Vanessa Tsehaye waxay waalidiin Eritrean ah ugu dhalatay [[Sweden]] sannadkii 1996, halkaas oo ay ku kortay. Sannadkii 2001, Tsehaye waxaa loo sheegay xarigga adeerkeed dhinaca hooyada, [[Seyoum Tsehaye]], oo hore u ahaa madaxa telefishinka dadweynaha Eritrea ee [[Eri-TV]]. Tsehaye waxay sheegtay inay ku wareertay xariggaas. Waxay bilowday inay lacag ka ururiso dugsigeeda sare, iyadoo rajaynaysay inay bixiso kharashka duulimaad samatabbixin ah oo loo qaado Eritrea. Dhacdooyinkaas ayaa kiciyay xiisaheeda ku aaddan ololaha xuquuqda aadanaha ee Eritrea.

=== Waxbarashada iyo shaqadii hore ===
Vanessa waxay sharciga ka qalinjabisay [[SOAS University of London]] qiyaastii 2019. Waxay ahayd soo-saare ku-xigeen barnaamijka [[The Listening Post]] laga bilaabo Juun 2018 ilaa Janaayo 2020.

== U ololeynta xuquuqda aadanaha ==
Sannadkii 2013, Tsehaye waxay bilowday ololaha ''One Day Seyoum'' si loo xaqiijiyo xuquuqda aadanaha ee Eritrea, loona sii daayo maxaabiista siyaasadeed ee Eritrea, oo uu ku jiro Sehoum; waxayna weli tahay agaasimaha fulinta. Tsehaye waxay sharaxday ujeeddooyinka ololaheeda iyadoo tiri,
{{blockquote|text=Sheekadu aad bay uga weyn tahay Seyoum, way ka weyn tahay dhowr qof oo keliya. Maanta, dhammaan codadka dhaliila waa la aamusiyay. Sheekooyinka naxdinta leh ee ku saabsan tacaddiyada xuquuqda aadanaha lama maqlo. Waxaan rabnaa inaan sheegno sheekooyinkii Seyoum sheegi lahaa haddii uu xor ahaan lahaa.|author=Vanessa Tsehaye|source=[[Al Jazeera English]], 2015}}
Ololuhu wuxuu xawaare yeeshay laga bilaabo 2018, kadib [[2018 Eritrea–Ethiopia summit|Shirkii Nabadda ee Eritrea iyo Itoobiya]]. Sannadkii 2021, waxay daahfurtay majaladda ''2001'' si ay u diiwaangeliso nolosha Eritrea.

=== Aqoonsi ===
Sannadkii 2019, ''[[Asmarino]]'' waxay Tsehaye ku tilmaantay &quot;mid ka mid ah u ololeeyeyaasha xuquuqda aadanaha ee ugu caansan ee Eritrea abid yeelatay.&quot; {{As of|2021}}, Tsehaye waa ololeeye ka tirsan [[Amnesty International]] oo ka shaqeeya [[Horn of Africa]].

== Aragtiyaha ==
Tsehaye waxay cambaareysay adeegsiga khaldan ee hadallada gumeysi-diidka kadib si looga leexiyo dhaleeceynta loo jeedinayo Eritrea.

Bishii Febraayo 2021, Tsehaye waxay ka soo horjeesatay xannibaadda gelitaanka gargaarka bani'aadamnimada intii lagu jiray [[Tigray War]], iyadoo ku doodday in xafiis-wareeggu uu gaabinayay codsiyada qaar, qaar kalena la diidayay, taas oo jebinaysa waajibaadka [[Geneva Conventions|sharciga caalamiga ah ee bani'aadamnimada]]. Waxay sheegtay in xannibaadda isgaarsiintu ay adkeysay in indhaha caalamku si dhab ah ugu jeestaan dagaalka.

Sannadkii 2018, Tsehaye waxay ka soo horjeesatay in [[Eritrean–Ethiopian War]] ee 1998–2000 loo adeegsado &quot;cudur daar lagu beddelay [Eritrea] kalitalisnimo&quot;. Waxay ka soo horjeesatay adeegga milatari ee aan dhammaadka lahayn ee Eritrea, kufsiga nidaamsan, jirdilka iyo dambiyada kale, in [[National Assembly (Eritrea)|Golaha Qaranka]] uusan shir yeelan tan iyo 2002, in aan la hirgelin [[Constitution of Eritrea|Dastuurka Eritrea]], iyo [[Arbitrary arrest and detention|xarig aan maxkamad lahayn]].

== Tixraacyo ==</text>
      <sha1>suld4k7f02317dndwclke1ivdr9trln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eye Radio</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48322</id>
    <revision>
      <id>300266</id>
      <timestamp>2026-06-29T02:16:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ayanfo189</username>
        <id>46015</id>
      </contributor>
      <comment>Bog cusub: '''Eye Radio''', oo hore loogu yiqiin '''Sudan Radio Service''', waa idaacad 24-saacadood ah oo xarunteedu tahay [[Juba]], [[South Sudan]]. Idaacadda waxaa sidoo kale laga dhageysan karaa internetka.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Abeka |first1=Moses |title=Media and music in South Sudan |url=https://www.musicinafrica.net/fr/node/16398 |website=musicinafrica.net |publisher=Music in Africa |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt;  == Taariikh == Idaacadda waxaa la aasaasay iyadoo loo bixiyay Sud...</comment>
      <origin>300266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4769" sha1="msfmh7sjattxyge5wsaxzes48gr15ee" xml:space="preserve">'''Eye Radio''', oo hore loogu yiqiin '''Sudan Radio Service''', waa idaacad 24-saacadood ah oo xarunteedu tahay [[Juba]], [[South Sudan]]. Idaacadda waxaa sidoo kale laga dhageysan karaa internetka.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Abeka |first1=Moses |title=Media and music in South Sudan |url=https://www.musicinafrica.net/fr/node/16398 |website=musicinafrica.net |publisher=Music in Africa |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt;

== Taariikh ==
Idaacadda waxaa la aasaasay iyadoo loo bixiyay Sudan Radio Service (SRS) 30-kii Luulyo 2003 magaalada Nairobi, iyadoo ahayd mashruuc ay maalgelisay [[United States Agency for International Development|USAID]] oo ay fulinaysay Education Development Center (EDC), waxaana markii hore lagu baahin jiray hirarka gaagaaban (shortwave). Bilowgii, idaacaddu waxay baahin jirtay war kooban iyo barnaamijyo muusig ah muddo hal saac ah, waxaana laga sii dayn jiray luqadaha [[English language|Ingiriis]], [[Arabic]], [[Dinka language|Dinka]], [[Zande language|Azande]], [[Shilluk language|Shilluk]], [[Nuer language|Nuer]], [[Bari language|Bari]], iyo [[Moru language|Moru]]. Sannadkii 2005, idaacaddu waxay si toos ah u baahisay [[Comprehensive Peace Agreement]].&lt;ref name=&quot;ER&quot;&gt;{{cite web |last1=Eye Radio |first1=Eye Radio |title=About Us |url=https://www.eyeradio.org/about-us/ |website=eyeradio.org |publisher=Eye Radio |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;EYE&quot;&gt;{{cite web |last1=Ninrew |first1=Chany |title=Eye Radio at 12: A Story of Success and Sustainability Challenge |url=https://www.eyeradio.org/eye-media-at-12-a-story-of-success-and-sustainability-challenge/ |website=eyeradio.org |publisher=Eye Radio |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt;

Bishii Juun 2010, SRS waxay si rasmi ah uga bilowday baahinta xarunteeda ku taal magaalada Juba.&lt;ref name=&quot;EYER&quot;&gt;{{cite web |last1=Ninrew |first1=Chany |title=Eye Radio voted South Sudan's Most Trusted, Most Listened-to-Radio - Survey |url=https://www.eyeradio.org/eye-radio-voted-south-sudans-most-trusted-most-listened-to-radio-survey/ |website=eyeradio.org |publisher=Eye Radio |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt; Bishii Agoosto 2012, idaacaddu waxay magaceeda ka beddeshay Sudan Radio Service una beddeshay Eye Radio.&lt;ref name=&quot;ER&quot;/&gt;

11-kii Nofeembar 2016, dowladda Koonfur Suudaan ayaa hakisay baahinta Eye Radio kadib markii ay sii daysay cod uu lahaa [[Riek Machar]] oo laga soo qaatay wareysi uu siiyay [[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera TV]].&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sudan Tribute |first1=Sudan Tribute |title=South Sudan radio unveils clip that led to closure |url=https://sudantribune.com/article59072/ |website=sudantribune.com |publisher=Sudan Tribute |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Dumo |first1=Denis |title=South Sudan authorities shut down popular radio station |url=https://www.reuters.com/article/idUSKBN13613S/ |website=reuters.com |publisher=Reuters |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt; 19-kii Nofeembar, dowladda ayaa qaaday xayiraaddii, waxaana Eye Radio dib u billowday baahinteedii.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Sudan Tribute |first1=Sudan Tribute |title=South Sudan lifts ban on Eye Radio |url=https://sudantribune.com/article59118/ |website=sudantribune.com |publisher=Sudan Tribute |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt;

Sannadkii 2019, Eye Radio waxay soo bandhigtay warbixin ku saabsan booliska oo lacago sharci darro ah ka qaadanayay darawallada gaadiidka sababo la xiriira muraayadaha madow ee baabuurta (factory tints). Warbixintan ka dib, dowladda ayaa xirtay 85 askari oo boolis ah, halka siddeed kalena shaqada laga eryay.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Internews |first1=Internews |title=Eye Radio Helps the Public Fight Corruption by Police |url=https://internews.org/eye-radio-helps-public-fight-corruption-police/ |website=internews.org |publisher=Internews |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt;

== Baahinta ==

Eye Radio waxay leedahay 11 xarumood oo dib-u-baahin (repeaters) ah oo ku yaal [[Yambio]], [[Wau, South Sudan|Wau]], [[Aweil]], [[Kuajok]], [[Renk]], [[Malakal]], [[Baliet County|Baliet]], iyo [[Bor, South Sudan|Bor]].&lt;ref name=&quot;EYER&quot;/&gt; Iyadoo adeegsanaysa tamarta qoraxda (solar panels), idaacaddu waxay awood u leedahay inay hawada ku jirto 24 saacadood maalintii.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Inter News |first1=Inter News |title=Eye Radio Sustains Airtime with Solar Power |url=https://internews.org/eye-radio-sustains-airtime-solar-power/ |website=internews.org |publisher=Inter News |access-date=11 March 2024}}&lt;/ref&gt;

Eye Radio waxay baahisaa warar ku baxa Ingiriisi, Carabi iyo luqado kale oo qaran, barnaamijyo madadaalo, baahin toos ah oo wada-hadallada nabadda ah, iyo sidoo kale barnaamijyo isboorti.&lt;ref name=&quot;ER&quot;/&gt; USAID ayaa bixisay maalgelin lagu taageerayo hawlaha iyo shaqada Eye Radio.&lt;ref name=&quot;EYE&quot;/&gt;

== Tixraacyo ==</text>
      <sha1>msfmh7sjattxyge5wsaxzes48gr15ee</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dastuurka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48323</id>
    <redirect title="Dastuur" />
    <revision>
      <id>300272</id>
      <timestamp>2026-06-29T03:37:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Garyaqaan</username>
        <id>29387</id>
      </contributor>
      <comment>Bog cusub: Dastuurka Jamhuuriyadda Somaliland</comment>
      <origin>300272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="2j2tnfq45hfj3td9mx6fy3a8p54mg4v" xml:space="preserve">Dastuurka Jamhuuriyadda Somaliland</text>
      <sha1>2j2tnfq45hfj3td9mx6fy3a8p54mg4v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300275</id>
      <parentid>300272</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T05:57:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>Bog loo bedeley [[Dastuur]]</comment>
      <origin>300275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="70htt1k27ltkuxdsl2boalqgkgig4z4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Dastuur]]</text>
      <sha1>70htt1k27ltkuxdsl2boalqgkgig4z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biyo xireenka Roseires</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48324</id>
    <revision>
      <id>300287</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:12:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4500" sha1="5zrdrdajqheg6l6gv3cpafu67rfn3ck" xml:space="preserve">{{Infobox dam
|name                 = Biyo-xireenka Roseires
|location             =[[Ad Damazin]], [[Sudan]]
|image                =Roseires Dam.jpg
| coordinates          = {{coord|11|47|53|N|34|23|15|E|type:landmark_region:SD|display=inline,title}}
|construction_began   =1961
|opening              =1966
|dam_height           ={{convert|78|m|ft|abbr=on}}
|dam_length           ={{convert|24410|m|ft|abbr=on}}
|res_capacity_total   ={{convert|7.4|km3|acre feet|abbr=on|0}}
|res_surface          ={{convert|29000|ha|acre|abbr=on|0}}
|plant_turbines       =
|plant_capacity       =280 MW&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20140301022652/http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | archive-date=2014-03-01 | title=The Latest in Hydroelectric Power News }}&lt;/ref&gt;
}}

'''Biyo-xireenka Roseires''' ({{langx|ar|خزان الروصيرص}}) waa biyo-xireen ku yaal [[Blue Nile|Nila Buluugga ah]] ee [[Ad Damazin]], wax yar kor uga xiga magaalada [[Er Roseires]], ee [[Sudan]]. Wuxuu ka kooban yahay biyo-xireen taageero shub ah (concrete buttress dam) oo dhexroorkiisu yahay 1&amp;nbsp;km dhererkiisa ugu sarreeyana yahay 68&amp;nbsp;m, iyo biyo-xireen carro ah (earth dam) oo labada dhinacba ah. Biyo-xireenka carrada ah ee ku yaal xeebta bari dhererkiisu waa 4&amp;nbsp;km, kan xeebta galbeedna dhererkiisu waa 8.5&amp;nbsp;km. Kaydka biyaha wuxuu leeyahay baaxad bedkeedu yahay qiyaastii 290&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. 
[[File:Roseires Reservoir.jpg|thumb|Harada kaydka biyaha ee Roseires]]
Biyo-xireenka waxaa la dhameystiray 1966-dii, markii hore waxaana loo dhisay ujeeddooyin waraabin ah. Warshad dhalisa korontada, oo leh awoodda ugu sarreysa ee 280 megawatts, ayaa lagu daray 1971-dii.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.sudanvisiondaily.com/details.html?rsnpid=217795 |title=Sudan Vision Daily - Details |access-date=2013-08-16 |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224105119/http://news.sudanvisiondaily.com/details.html?rsnpid=217795 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Heightening of the Roseires Dam Rehabilitation Project - OPEC Fund for International Development |url=https://opecfund.org/operations/list/heightening-of-the-roseires-dam-rehabilitation-project |access-date=2023-03-30 |website=opecfund.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Ka dib marka la dhameystiro mashruuca korontada biyaha ee [[Grand Ethiopian Renaissance Dam|Hidase]] ee [[Ethiopia]] ee ka sarreeya, Biyo-xireenka Roseires wuxuu u noqday saldhig isku dheelitira korontada.

'''Mashruuca weynaynba'''

Dhererkii ugu sarreeyay ee asalka ahaa ee biyo-xireenka wuxuu ahaa 68&amp;nbsp;m, kaas oo kor loogu qaaday 78&amp;nbsp;m sanadkii 2013-kii, haddana biyo-xireenku wuxuu dhererkiisu yahay 25&amp;nbsp;km. Biyo-xireenka wuxuu dhexda ku leeyahay shan iridood oo ah kuwa daadadka iyo dhoobada lagu sii daayo (sluice gates) oo cabirkoodu yahay 3&amp;nbsp;m&amp;nbsp;×&amp;nbsp;5&amp;nbsp;m. Biyo-xireenka wuxuu leeyahay marin daad-bax ah (gated ogre spillway) oo awood u leh inuu sii daayo 694&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s. Intaa waxaa dheer, biyo-xireenka waxaa loo dhisay shan meelood oo hoose oo biyo-bax ah oo leh awood sii deyn ah 5,208&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s si looga gudbiyo daadadka iyo dhoobada fariisata kaydka dhexdiisa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudan - Roseires |url=https://www.hydropower.org/sediment-management-case-studies/sudan-roseires |access-date=2023-03-30 |website=www.hydropower.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Weenayntan waxay oggolaatay in awoodda kaydka biyaha kor loogu qaado 3 km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ilaa 7.4 km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, taaoo kor u qaadday faa'iidada biyo-xireenka ee xakameynta daadadka.

== References ==
{{Reflist}}

== External links ==
{{commons category}}
* [http://diu.gov.sd/roseires/en/about_rosirs.htm Sudan Government: Dams Implementation Unit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411233924/http://diu.gov.sd/roseires/en/about_rosirs.htm |date=2011-04-11 }}
* [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+sd0089) Sudan, Electric power. Library of Congress]
* [http://www.internationalrivers.org/files/AfrDamsBriefingJune2010.pdf Africa Dams Briefing 2010 - International Rivers] p.&amp;nbsp;54
* [https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=it&amp;tl=en&amp;u=http%3A%2F%2Fwww.faseeffe.it%2F0012.html Vintage Project Management - The tamers of rivers 1966]


{{Authority control}}</text>
      <sha1>5zrdrdajqheg6l6gv3cpafu67rfn3ck</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300288</id>
      <parentid>300287</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:12:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tixraacyo */</comment>
      <origin>300288</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4495" sha1="pdq2p2v6bxb8bynx4kpna1ut6m9r3kz" xml:space="preserve">{{Infobox dam
|name                 = Biyo-xireenka Roseires
|location             =[[Ad Damazin]], [[Sudan]]
|image                =Roseires Dam.jpg
| coordinates          = {{coord|11|47|53|N|34|23|15|E|type:landmark_region:SD|display=inline,title}}
|construction_began   =1961
|opening              =1966
|dam_height           ={{convert|78|m|ft|abbr=on}}
|dam_length           ={{convert|24410|m|ft|abbr=on}}
|res_capacity_total   ={{convert|7.4|km3|acre feet|abbr=on|0}}
|res_surface          ={{convert|29000|ha|acre|abbr=on|0}}
|plant_turbines       =
|plant_capacity       =280 MW&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20140301022652/http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | archive-date=2014-03-01 | title=The Latest in Hydroelectric Power News }}&lt;/ref&gt;
}}

'''Biyo-xireenka Roseires''' ({{langx|ar|خزان الروصيرص}}) waa biyo-xireen ku yaal [[Blue Nile|Nila Buluugga ah]] ee [[Ad Damazin]], wax yar kor uga xiga magaalada [[Er Roseires]], ee [[Sudan]]. Wuxuu ka kooban yahay biyo-xireen taageero shub ah (concrete buttress dam) oo dhexroorkiisu yahay 1&amp;nbsp;km dhererkiisa ugu sarreeyana yahay 68&amp;nbsp;m, iyo biyo-xireen carro ah (earth dam) oo labada dhinacba ah. Biyo-xireenka carrada ah ee ku yaal xeebta bari dhererkiisu waa 4&amp;nbsp;km, kan xeebta galbeedna dhererkiisu waa 8.5&amp;nbsp;km. Kaydka biyaha wuxuu leeyahay baaxad bedkeedu yahay qiyaastii 290&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. 
[[File:Roseires Reservoir.jpg|thumb|Harada kaydka biyaha ee Roseires]]
Biyo-xireenka waxaa la dhameystiray 1966-dii, markii hore waxaana loo dhisay ujeeddooyin waraabin ah. Warshad dhalisa korontada, oo leh awoodda ugu sarreysa ee 280 megawatts, ayaa lagu daray 1971-dii.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.sudanvisiondaily.com/details.html?rsnpid=217795 |title=Sudan Vision Daily - Details |access-date=2013-08-16 |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224105119/http://news.sudanvisiondaily.com/details.html?rsnpid=217795 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Heightening of the Roseires Dam Rehabilitation Project - OPEC Fund for International Development |url=https://opecfund.org/operations/list/heightening-of-the-roseires-dam-rehabilitation-project |access-date=2023-03-30 |website=opecfund.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Ka dib marka la dhameystiro mashruuca korontada biyaha ee [[Grand Ethiopian Renaissance Dam|Hidase]] ee [[Ethiopia]] ee ka sarreeya, Biyo-xireenka Roseires wuxuu u noqday saldhig isku dheelitira korontada.

'''Mashruuca weynaynba'''

Dhererkii ugu sarreeyay ee asalka ahaa ee biyo-xireenka wuxuu ahaa 68&amp;nbsp;m, kaas oo kor loogu qaaday 78&amp;nbsp;m sanadkii 2013-kii, haddana biyo-xireenku wuxuu dhererkiisu yahay 25&amp;nbsp;km. Biyo-xireenka wuxuu dhexda ku leeyahay shan iridood oo ah kuwa daadadka iyo dhoobada lagu sii daayo (sluice gates) oo cabirkoodu yahay 3&amp;nbsp;m&amp;nbsp;×&amp;nbsp;5&amp;nbsp;m. Biyo-xireenka wuxuu leeyahay marin daad-bax ah (gated ogre spillway) oo awood u leh inuu sii daayo 694&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s. Intaa waxaa dheer, biyo-xireenka waxaa loo dhisay shan meelood oo hoose oo biyo-bax ah oo leh awood sii deyn ah 5,208&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s si looga gudbiyo daadadka iyo dhoobada fariisata kaydka dhexdiisa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudan - Roseires |url=https://www.hydropower.org/sediment-management-case-studies/sudan-roseires |access-date=2023-03-30 |website=www.hydropower.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Weenayntan waxay oggolaatay in awoodda kaydka biyaha kor loogu qaado 3 km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ilaa 7.4 km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, taaoo kor u qaadday faa'iidada biyo-xireenka ee xakameynta daadadka.

== References ==
{{Reflist}}

== Tixraacyo ==
{{commons category}}
* [http://diu.gov.sd/roseires/en/about_rosirs.htm Sudan Government: Dams Implementation Unit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411233924/http://diu.gov.sd/roseires/en/about_rosirs.htm |date=2011-04-11 }}
* [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+sd0089) Sudan, Electric power. Library of Congress]
* [http://www.internationalrivers.org/files/AfrDamsBriefingJune2010.pdf Africa Dams Briefing 2010 - International Rivers] p.&amp;nbsp;54
* [https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=it&amp;tl=en&amp;u=http%3A%2F%2Fwww.faseeffe.it%2F0012.html Vintage Project Management - The tamers of rivers 1966]


{{Authority control}}</text>
      <sha1>pdq2p2v6bxb8bynx4kpna1ut6m9r3kz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300289</id>
      <parentid>300288</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:13:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tixraacyo */</comment>
      <origin>300289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4494" sha1="lj700hv5q3l4pj8x55dm6dov4s7k02g" xml:space="preserve">{{Infobox dam
|name                 = Biyo-xireenka Roseires
|location             =[[Ad Damazin]], [[Sudan]]
|image                =Roseires Dam.jpg
| coordinates          = {{coord|11|47|53|N|34|23|15|E|type:landmark_region:SD|display=inline,title}}
|construction_began   =1961
|opening              =1966
|dam_height           ={{convert|78|m|ft|abbr=on}}
|dam_length           ={{convert|24410|m|ft|abbr=on}}
|res_capacity_total   ={{convert|7.4|km3|acre feet|abbr=on|0}}
|res_surface          ={{convert|29000|ha|acre|abbr=on|0}}
|plant_turbines       =
|plant_capacity       =280 MW&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20140301022652/http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | archive-date=2014-03-01 | title=The Latest in Hydroelectric Power News }}&lt;/ref&gt;
}}

'''Biyo-xireenka Roseires''' ({{langx|ar|خزان الروصيرص}}) waa biyo-xireen ku yaal [[Blue Nile|Nila Buluugga ah]] ee [[Ad Damazin]], wax yar kor uga xiga magaalada [[Er Roseires]], ee [[Sudan]]. Wuxuu ka kooban yahay biyo-xireen taageero shub ah (concrete buttress dam) oo dhexroorkiisu yahay 1&amp;nbsp;km dhererkiisa ugu sarreeyana yahay 68&amp;nbsp;m, iyo biyo-xireen carro ah (earth dam) oo labada dhinacba ah. Biyo-xireenka carrada ah ee ku yaal xeebta bari dhererkiisu waa 4&amp;nbsp;km, kan xeebta galbeedna dhererkiisu waa 8.5&amp;nbsp;km. Kaydka biyaha wuxuu leeyahay baaxad bedkeedu yahay qiyaastii 290&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. 
[[File:Roseires Reservoir.jpg|thumb|Harada kaydka biyaha ee Roseires]]
Biyo-xireenka waxaa la dhameystiray 1966-dii, markii hore waxaana loo dhisay ujeeddooyin waraabin ah. Warshad dhalisa korontada, oo leh awoodda ugu sarreysa ee 280 megawatts, ayaa lagu daray 1971-dii.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.sudanvisiondaily.com/details.html?rsnpid=217795 |title=Sudan Vision Daily - Details |access-date=2013-08-16 |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224105119/http://news.sudanvisiondaily.com/details.html?rsnpid=217795 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Heightening of the Roseires Dam Rehabilitation Project - OPEC Fund for International Development |url=https://opecfund.org/operations/list/heightening-of-the-roseires-dam-rehabilitation-project |access-date=2023-03-30 |website=opecfund.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Ka dib marka la dhameystiro mashruuca korontada biyaha ee [[Grand Ethiopian Renaissance Dam|Hidase]] ee [[Ethiopia]] ee ka sarreeya, Biyo-xireenka Roseires wuxuu u noqday saldhig isku dheelitira korontada.

'''Mashruuca weynaynba'''

Dhererkii ugu sarreeyay ee asalka ahaa ee biyo-xireenka wuxuu ahaa 68&amp;nbsp;m, kaas oo kor loogu qaaday 78&amp;nbsp;m sanadkii 2013-kii, haddana biyo-xireenku wuxuu dhererkiisu yahay 25&amp;nbsp;km. Biyo-xireenka wuxuu dhexda ku leeyahay shan iridood oo ah kuwa daadadka iyo dhoobada lagu sii daayo (sluice gates) oo cabirkoodu yahay 3&amp;nbsp;m&amp;nbsp;×&amp;nbsp;5&amp;nbsp;m. Biyo-xireenka wuxuu leeyahay marin daad-bax ah (gated ogre spillway) oo awood u leh inuu sii daayo 694&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s. Intaa waxaa dheer, biyo-xireenka waxaa loo dhisay shan meelood oo hoose oo biyo-bax ah oo leh awood sii deyn ah 5,208&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s si looga gudbiyo daadadka iyo dhoobada fariisata kaydka dhexdiisa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudan - Roseires |url=https://www.hydropower.org/sediment-management-case-studies/sudan-roseires |access-date=2023-03-30 |website=www.hydropower.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Weenayntan waxay oggolaatay in awoodda kaydka biyaha kor loogu qaado 3 km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ilaa 7.4 km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, taaoo kor u qaadday faa'iidada biyo-xireenka ee xakameynta daadadka.

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

== Tixraacyo ==
{{commons category}}
* [http://diu.gov.sd/roseires/en/about_rosirs.htm Sudan Government: Dams Implementation Unit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411233924/http://diu.gov.sd/roseires/en/about_rosirs.htm |date=2011-04-11 }}
* [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+sd0089) Sudan, Electric power. Library of Congress]
* [http://www.internationalrivers.org/files/AfrDamsBriefingJune2010.pdf Africa Dams Briefing 2010 - International Rivers] p.&amp;nbsp;54
* [https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=it&amp;tl=en&amp;u=http%3A%2F%2Fwww.faseeffe.it%2F0012.html Vintage Project Management - The tamers of rivers 1966]


{{Authority control}}</text>
      <sha1>lj700hv5q3l4pj8x55dm6dov4s7k02g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300290</id>
      <parentid>300289</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:13:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300290</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4502" sha1="oz86e4n9syyh8fkl2ek3lk121eqlf0s" xml:space="preserve">{{Infobox dam
|name                 = Biyo-xireenka Roseires
|location             =[[Ad Damazin]], [[Sudan]]
|image                =Roseires Dam.jpg
| coordinates          = {{coord|11|47|53|N|34|23|15|E|type:landmark_region:SD|display=inline,title}}
|construction_began   =1961
|opening              =1966
|dam_height           ={{convert|78|m|ft|abbr=on}}
|dam_length           ={{convert|24410|m|ft|abbr=on}}
|res_capacity_total   ={{convert|7.4|km3|acre feet|abbr=on|0}}
|res_surface          ={{convert|29000|ha|acre|abbr=on|0}}
|plant_turbines       =
|plant_capacity       =280 MW&lt;ref&gt;{{cite web | url=http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20140301022652/http://www.hydroworld.com/articles/2013/january/sudan-completes-expansion-of-1800-mw-roseiris-hydropower-project.html | archive-date=2014-03-01 | title=The Latest in Hydroelectric Power News }}&lt;/ref&gt;
}}

'''Biyo-xireenka Roseires''' ({{langx|ar|خزان الروصيرص}}) waa biyo-xireen ku yaal [[Blue Nile|Nila Buluugga ah]] ee [[Ad Damazin]], wax yar kor uga xiga magaalada [[Er Roseires]], ee [[Sudan]]. Wuxuu ka kooban yahay biyo-xireen taageero shub ah (concrete buttress dam) oo dhexroorkiisu yahay 1&amp;nbsp;km dhererkiisa ugu sarreeyana yahay 68&amp;nbsp;m, iyo biyo-xireen carro ah (earth dam) oo labada dhinacba ah. Biyo-xireenka carrada ah ee ku yaal xeebta bari dhererkiisu waa 4&amp;nbsp;km, kan xeebta galbeedna dhererkiisu waa 8.5&amp;nbsp;km. Kaydka biyaha wuxuu leeyahay baaxad bedkeedu yahay qiyaastii 290&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. 
[[File:Roseires Reservoir.jpg|thumb|Harada kaydka biyaha ee Roseires]]
Biyo-xireenka waxaa la dhameystiray 1966-dii, markii hore waxaana loo dhisay ujeeddooyin waraabin ah. Warshad dhalisa korontada, oo leh awoodda ugu sarreysa ee 280 megawatts, ayaa lagu daray 1971-dii.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://news.sudanvisiondaily.com/details.html?rsnpid=217795 |title=Sudan Vision Daily - Details |access-date=2013-08-16 |archive-date=2013-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131224105119/http://news.sudanvisiondaily.com/details.html?rsnpid=217795 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Heightening of the Roseires Dam Rehabilitation Project - OPEC Fund for International Development |url=https://opecfund.org/operations/list/heightening-of-the-roseires-dam-rehabilitation-project |access-date=2023-03-30 |website=opecfund.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Ka dib marka la dhameystiro mashruuca korontada biyaha ee [[Grand Ethiopian Renaissance Dam|Hidase]] ee [[Ethiopia]] ee ka sarreeya, Biyo-xireenka Roseires wuxuu u noqday saldhig isku dheelitira korontada.

'''Mashruuca weynaynba'''

Dhererkii ugu sarreeyay ee asalka ahaa ee biyo-xireenka wuxuu ahaa 68&amp;nbsp;m, kaas oo kor loogu qaaday 78&amp;nbsp;m sanadkii 2013-kii, haddana biyo-xireenku wuxuu dhererkiisu yahay 25&amp;nbsp;km. Biyo-xireenka wuxuu dhexda ku leeyahay shan iridood oo ah kuwa daadadka iyo dhoobada lagu sii daayo (sluice gates) oo cabirkoodu yahay 3&amp;nbsp;m&amp;nbsp;×&amp;nbsp;5&amp;nbsp;m. Biyo-xireenka wuxuu leeyahay marin daad-bax ah (gated ogre spillway) oo awood u leh inuu sii daayo 694&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s. Intaa waxaa dheer, biyo-xireenka waxaa loo dhisay shan meelood oo hoose oo biyo-bax ah oo leh awood sii deyn ah 5,208&amp;nbsp;m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/s si looga gudbiyo daadadka iyo dhoobada fariisata kaydka dhexdiisa.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Sudan - Roseires |url=https://www.hydropower.org/sediment-management-case-studies/sudan-roseires |access-date=2023-03-30 |website=www.hydropower.org |language=en}}&lt;/ref&gt; Weenayntan waxay oggolaatay in awoodda kaydka biyaha kor loogu qaado 3 km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; ilaa 7.4 km&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;, taaoo kor u qaadday faa'iidada biyo-xireenka ee xakameynta daadadka.

== Tixraacyo ==
{{Reflist}}

== Xiriirinta dibadda==
{{commons category}}
* [http://diu.gov.sd/roseires/en/about_rosirs.htm Sudan Government: Dams Implementation Unit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110411233924/http://diu.gov.sd/roseires/en/about_rosirs.htm |date=2011-04-11 }}
* [http://lcweb2.loc.gov/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+sd0089) Sudan, Electric power. Library of Congress]
* [http://www.internationalrivers.org/files/AfrDamsBriefingJune2010.pdf Africa Dams Briefing 2010 - International Rivers] p.&amp;nbsp;54
* [https://translate.google.com/translate?hl=en&amp;sl=it&amp;tl=en&amp;u=http%3A%2F%2Fwww.faseeffe.it%2F0012.html Vintage Project Management - The tamers of rivers 1966]


{{Authority control}}</text>
      <sha1>oz86e4n9syyh8fkl2ek3lk121eqlf0s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Biyo xireenka Jebel Aulia</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48325</id>
    <revision>
      <id>300291</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:19:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7059" sha1="9ek57jqgf3t3muh11qrjntzppns0xoi" xml:space="preserve">{{Infobox dam
| name                             	=Biyo xireenka Jebel Aulia
| name_official                    	=
| image                            	=
| image_size                       	=
| image_caption                    	=
| image_alt                        	=
| location_map                     	=
| location_map_size                	=
| location_map_caption             	=
| location_map_alt                 	=
| coordinates                      	= {{coord|15|14|17|N|32|29|018|E|region:SD-25_type:landmark|display=title, title}}
| country                          	=Sudan
| location                         	=
| purpose                          	=
| status                           	=Operational
| construction_began               	=
| opening                          	=
| demolished                       	=
| cost                             	=
| builder                          	=
| designed_by                      	=
| owner                            	=
| operator                         	=
| dam_type                         	=
| dam_crosses                      	=
| dam_height_foundation            	=
| dam_height_thalweg               	=
| dam_length                       	=
| dam_elevation_crest              	=
| dam_width_crest                  	=
| dam_width_base                   	=
| dam_volume                       	=
| spillway_count                   	=
| spillway_type                    	=
| spillway_length                  	=
| spillway_capacity                	=
| spillway_volumetric_flow_rate    	=
| spillway_type2                   	=
| spillway_length2                 	=
| spillway_capacity2               	=
| spillway_volumetric_flow_rate2   	=
| spillway_type3                   	=
| spillway_length3                 	=
| spillway_capacity3               	=
| spillway_volumetric_flow_rate3   	=
| res_name                         	=
| res_capacity_total               	=
| res_capacity_active              	=
| res_capacity_inactive            	=
| res_catchment                    	=
| res_surface                      	=
| res_max_length                   	=
| res_max_width                    	=
| res_max_depth                    	=
| res_elevation                    	=
| res_tidal_range                  	=
| lower_dam_type                   	=
| lower_dam_crosses                	=
| lower_dam_height_foundation      	=
| lower_dam_height_thalweg         	=
| lower_dam_length                 	=
| lower_dam_elevation_crest        	=
| lower_dam_width_crest            	=
| lower_dam_width_base             	=
| lower_dam_volume                 	=
| lower_spillway_count             	=
| lower_spillway_type              	=
| lower_spillway_length            	=
| lower_spillway_capacity          	=
| lower_spillway_volumetric_flow_rate  =
| lower_spillway_type2             	=
| lower_spillway_length2           	=
| lower_spillway_capacity2         	=
| lower_spillway_volumetric_flow_rate2 =
| lower_spillway_type3             	=
| lower_spillway_length3           	=
| lower_spillway_capacity3         	=
| lower_spillway_volumetric_flow_rate3 =
| lower_res_name                   	=
| lower_res_capacity_total         	=
| lower_res_capacity_active        	=
| lower_res_capacity_inactive      	=
| lower_res_catchment              	=
| lower_res_surface                	=
| lower_res_max_length             	=
| lower_res_max_width              	=
| lower_res_max_depth              	=
| lower_res_elevation              	=
| lower_res_tidal_range            	=
| plant_name                       	=
| plant_coordinates                	= &lt;!-- {{coord|..|..|type:landmark|display=inline}}--&gt;
| plant_operator                   	=
| plant_commission                 	=
| plant_decommission               	=
| plant_type                       	=
| plant_hydraulic_head             	=
| plant_turbines                   	=
| plant_pumpgenerators             	=
| plant_pumps                      	=
| plant_capacity                   	=
| plant_capacity_factor            	=
| plant_efficiency                 	=
| plant_storage_hours              	=
| plant_annual_gen                 	=
| plant_annual_gen_year            	=
| website                          	=
| extra                            	=
}}
[[File:Sudan. Jebel Awlia, to Malakal. Air view. Dam south of Khartoum, largest engineering project on the Nile LOC matpc.17377.jpg|thumb|Sawir xagga cirka ah oo muujinaya Biyo-xireenka Jebal Aulia oo dhisme ku jira sanadkii 1936]]
'''Biyo-xireenka Jebal Aulia''' waa biyo-xireen ku yaal [[White Nile|Nila Cad]] oo u dhow [[Khartoum]], [[Sudan]]. Dhismihiisu wuxuu billowday 1933-dii waxaana la dhameystiray 1937-dii. Markii la dhameystiray wuxuu ahaa biyo-xireenka ugu weyn dunida.&lt;ref name=&quot;SBC&quot;&gt;{{cite book |title=Local List – Statement of Public Consultation |publisher=[[Spelthorne Borough Council]] |date=December 2003 }}{{page needed|date=April 2017}}&lt;/ref&gt;

Biyo-xireenka waxaa dhisay shirkadda Gibson and Pauling (Foreign) Ltd, oo ahayd iskaashi dhexmaray shirkadda dhismaha madaniga ah ee Ingiriiska ee [[Pauling &amp; Co.]] iyo [[civil engineer|injineerka madaniga ah]] ee [[John Watson Gibson]].&lt;ref&gt;{{cite DNB |wstitle=Gibson, Sir John Watson (1885-1947) |display=Gibson, Sir John Watson (1885–1947) |last=Gibson |first=Howard |last2=D'Erlanger |first2=Leo |volume= |year=2004 |url= http://www.oxforddnb.com/view/article/33391 |accessdate=28 April 2010}}&lt;/ref&gt;

Sanadkii 2003-dii, mashruuc [[hydroelectricity|korontada biyaha]] laga dhaliyo oo leh awoodda ugu sarreysa oo ah {{convert|30|MW|adj=on}} ayaa lagu dhameystiray biyo-xireenka. Tani waxay kor u qaadday muhiimadda istiraatiijiyadeed ee dhismaha, sidaas darteed hadda waxaa si joogto ah u ilaaliya [[Sudanese Armed Forces|Ciidanka Qalabka Sida ee Sudan]].{{citation needed|date=April 2017}}

Bishii Nofembar 2023, Buundada Jebel Aulia, oo qayb ka ah dhismaha Biyo-xireenka Jebel Aulia, ayaa la burburiyay xilli ay socdeen dagaallo culus oo ka dhacay [[Jabal Awliya]]. [[Government of Sudan|Masuul u hadlay dowladda Sudan]] ayaa sheegay in biyo-xireenka laftiisu uu badbaaday oo aanu waxyeello gaarin.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sudantribune.com/article279489/ |title=Jebel Aulia dam is not damaged by bridge destruction: official |date=18 November 2023 |access-date=24 December 2024 |publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;

Bishii Disembar 2024, [[Rapid Support Forces|Ciidanka Taageerada Degdegga ah]] (RSF) ayaa ku eedeeyay [[Sudanese Armed Forces|Ciidanka Qalabka Sida ee Sudan]] (SAF) inay waxyeello u geysteen biyo-xireenka duqeymo cirka ah, taas oo keentay daadad ka dhaca [[White Nile State|Gobolka Nila Cad]]. SAF ayaa iyaguna ku eedeeyay RSF inay sababeen in kaydka biyuhu uu si jiif ah u fado ka dib markii ay xireen biyo-xireenka.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://sudantribune.com/article295013/ |title=White Nile floodwaters engulf new areas, RSF blames army |date=23 December 2024 |access-date=24 December 2024 |publisher=Sudan Tribune}}&lt;/ref&gt;

==Tixraacyo==
{{Reflist|30em}}

{{stack|{{Portal|Water|Renewable energy}}}}</text>
      <sha1>9ek57jqgf3t3muh11qrjntzppns0xoi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harta No</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48326</id>
    <revision>
      <id>300292</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:24:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2052" sha1="px091zwz2hywn4c7bp35hygdmmcuilw" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name = Harada No
| image = Sudd swamp.jpg
| caption = Qayb ka mid ah dhiatada Sudd iyadoo Harada No ay ku taal (kore).
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = 
| type = 
| inflow =  [[Bahr al Jabal (river)|Bahr al Jabal]], [[Bahr el Ghazal River|Bahr el Ghazal]]
| outflow = [[White Nile]]
| catchment = 
|pushpin_map=South Sudan
| basin_countries = South Sudan
| length = 
| width = 
| area = {{convert|100|km2|abbr=on}} (max)
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = 
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
| coordinates = {{coord|9|29|50|N|30|27|20|E|region:SD-22_type:waterbody|display=inline,title}}
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 11
}}

'''Harada No'''&lt;ref name=&quot;Pease1909&quot;&gt;{{cite book |last=Pease |first=A. E. |author-link=Alfred Edward Pease |title=The Book of the Lion |publisher=Ravenio Books |url=https://books.google.com/books?id=XHyIDQAAQBAJ&amp;q=Lake+No |date=1909-10-16}}&lt;/ref&gt; waa [[lake|harada]] ugu weyn [[South Sudan]], taas oo deegaan ahaanna loogu yaqaanno Harada Dhoo bulshada [[Ruweng Administrative Area|Ruweng]] [[Pariang|Panaruu]]. Waxay ku taal waqooyiga dhiatada weyn ee [[Sudd]], meesha ay ku kulmaan webiyada [[Bahr al Jabal (river)|Bahr al Jabal]] iyo [[Bahr el Ghazal River|Bahr el Ghazal]], waxayna calaamad u tahay isbeddelka u dhexeeya Bahr al Jabal iyo [[White Nile|Nila Cad]]. Harada No waxay qiyaastii 1,156&amp;nbsp;km hoos uga xigtaa [[Lake Albert (Africa)|Harada Albert]] ee [[Uganda]], oo ah harada weyn ee Nila Cad ee ka horreysa Harada No.&lt;ref name=Baker&gt;[http://american_almanac.tripod.com/sudan.htm The Potential of the Nile River Basin, And The Economic Development of Sudan] by Marcia Merry Baker, ''The American Almanac'', 1997&lt;/ref&gt; Harada waxaa loo arkaa xarunta [[Ruweng people|dadka Ruweng]] ee qaybta Panaruu ee [[Dinka people|dadka Dinka]].&lt;ref&gt;[http://strategyleader.org/profiles/nuer.html The Nuer of Sudan and Ethiopia] by Orville Boyd Jenkins, March 1997.(hosted by strategyleader.org)&lt;/ref&gt;

== Tixraacyo ==
{{reflist}}</text>
      <sha1>px091zwz2hywn4c7bp35hygdmmcuilw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Ambadi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48327</id>
    <revision>
      <id>300293</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:26:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2078" sha1="ixijs57r2bkjyk3se84ifl2hg7guisv" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harta Ambadi
| other_name         = 
| image              = 
| alt                = 
| caption            = 
|pushpin_map=South Sudan
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
| location           = 
| type               = 
| inflow             = 
| outflow            = 
| catchment          = 
| basin_countries    = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| agency             =
| length             = 
| width              = 
| area               = 
| depth              = 
| max-depth          = 
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = 
| frozen             = 
| islands            = 
| cities             = 
| reference          =
| coordinates        = {{coord|8|39|50|N|29|18|40|E|region:SS|display=inline,title}}
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 10
}}
'''Harta Ambadi''' waa haro ku taal [[Suudaanta Koonfureed]]. Waxay samaysaa mid ka mid ah [[Dhul qoyan|dhulalka qoyan]] ee ugu weyn dunida,&lt;ref name=&quot;FraserKeddy2005&quot;&gt;{{cite book|last1=Fraser|first1=Lauchlan H.|last2=Keddy|first2=Paul A.|title=The world's largest wetlands: ecology and conservation|url=https://books.google.com/books?id=hxEjKjRMF9kC&amp;pg=PA354|accessdate=4 August 2011|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-83404-9|page=354}}&lt;/ref&gt; waxaana gurigiisa u ah tiro badan oo ka mid ah shimbirta naadirka ah ee [[Shimbir-kabaaley|Shimbir-kabaaleyda]] (Shoebill).&lt;ref name=&quot;Dupuis1904&quot;&gt;{{cite book|last=Dupuis|first=C. E.|title=Report upon the basin of the Upper Nile: with proposals for the improvement of that river|url=https://archive.org/details/reportuponbasin00garsgoog|accessdate=4 August 2011|year=1904|publisher=National Printing Department|page=[https://archive.org/details/reportuponbasin00garsgoog/page/n212 130]}}&lt;/ref&gt;

==Tixraac==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Ambadi}}</text>
      <sha1>ixijs57r2bkjyk3se84ifl2hg7guisv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Zoo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48328</id>
    <revision>
      <id>300294</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:29:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8565" sha1="adyug6iexhw3w6uwx5spg9suxd7o72j" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harada Zoo
| other_name         = 
| image              = Zoo Lake, Johannesburg 2.jpg
| image_size         = 
| alt                = Zoo Lake, Johannesburg
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = 
| location           = [[Johannesburg]], [[Koonfur Afrika]]
| coords             = {{coord|26|09|31|S|28|01|43|E|region:SA_type:waterbody|display =inline,title}}
| type               = 
| inflow             = [[Parktown Spruit]]
| outflow            = [[Parktown Spruit]]
| catchment          = 
| basin_countries    = 
| date-built         = 
| date-flooded       = 1908
| agency             = 
| length             = 
| width              = 
| area               = {{convert|9|ha|km2}}&lt;ref name=&quot;dwa-registered-sep2009&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.dwa.gov.za/DSO/Documents/ListofRegisteredDamsSep2009.xls|title=List of Registered Dams - September 2009|date=September 2009|publisher=[[Department of Water Affairs (South Africa)]]|access-date=5 January 2010|archive-date=17 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717221712/http://www.dwa.gov.za/DSO/Documents/ListofRegisteredDamsSep2009.xls|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| depth              = 
| max-depth          = 
| volume             = 
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = 
| frozen             = 
| islands            = 
| cities             = 
| pushpin_map        = South Africa#South Africa Gauteng
| pushpin_map_alt    = Location of lake in South Africa
| reference          = 
}}
'''Harta Zoo''' (Zoo Lake) waa haro caan ah iyo beer dadweyne oo ku taal [[Johannesburg]], [[Koonfur Afrika]]. Waxay ka mid tahay ''Beerta [[Hermann Eckstein]]'' waxayna ka hor jeeddaa [[Beerta Xayawaanka ee Johannesburg]]. Harta Zoo waxay ka kooban tahay labo biyo-xireen, biyo-xireen sare oo biyaha keena, iyo biyo-xireen hoose oo ka weyn, kuwaas oo labadaba laga dhisay dhul dhoobogoal ah oo ay biyuhu u soo mareen [[Parktown Spruit]].

==Taariikh==

Dhulkan wuxuu markii hore ka tirsanaan jiray beerta Braamfontein, waxaana iibsaday bangiga iyo maalqabeenka macdanta [[Hermann Eckstein]] si looga faa'iidaysto macdanta suurtagalka ah ee ku jiri karta.&lt;ref name=Saxon/&gt; Markii ujeeddadaas la waayay, Eckstein wuxuu ka dhigay [[beer dhirta qoryaha]] wuxuuna u bixiyay Sachsenwald, isagoo ugu magac daray hantidii [[Otto von Bismarck]] ee Jarmalka.&lt;ref name=&quot;Saxon&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.sapra.org.za/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=17&amp;Itemid=225 | title=SAPRA History: Origins of Saxonwold &amp; Parkwood | work=Saxonwold &amp; Parkwood Residents Association of Johannesburg | access-date=19 September 2015 | archive-date=23 January 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160123021634/http://www.sapra.org.za/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=17&amp;Itemid=225 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Beeridda dhirta waxaa la bilaabay 1891, waxaana deegaanka lagu beeray qiyaastii saddex milyan oo geed. Kayntu waxay noqotay goob ay aad u jecelyihin inay u soo dalxiisaan dadka hodanka ah ee [[Randlord]]s iyo qoysaskooda. Qiyaastii 10 sano ka dib geeridii Eckstein, bishii Ogosto 1903, Duqa magaalada Johannesburg, W. St. John Carr, ayaa warqad ka helay la-hawgalayaashiisa ganacsiga (shirkadda Messrs. Wernher Beit &amp; Co iyo Max Michaelis) iyadoo ay la socoto deeq dhul ah oo dhan 200 oo acre oo bilaash ah si Golaha Magaalada Johannesburg uu ugu dhiso Beerta Xayawaanka ee Johannesburg iyo Beerta Herman Eckstein.&lt;ref name=Shorten/&gt;{{rp|124}} Deeqda dhulka waxaa ku jiray Ururin yar oo Xayawaan ah. 20 acre oo ka mid ah dhulka deeqda ah waxaa loo isticmaalay guutada Imperial Light Horse Regiment, haddana waa goobta ay ku yaallaan [[Matxafka Qaranka ee Taariikhda Ciidanka ee Koonfur Afrika|Matxafka Dagaalka]] iyo [[Xusuusta Guutooyinka Rand]].&lt;ref name=&quot;Shorten&quot;&gt;{{cite book | title=The Johannesburg Saga | publisher=John R. Shorten Pty Ltd | author=Shorten, John R. | year=1970 | location=Johannesburg | pages=1159}}&lt;/ref&gt;{{rp|650}} Dhulkii Sachsenwald ee haray waxaa loo dhisay xaafadaha maanta ee Johannesburg ee [[Saxonwold, Gauteng|Saxonwold]] iyo [[Forest Town, Gauteng|Forest Town]].

Haro gacan-ku-samis ah ayaa lagu kordhiyay Beerta sannadkii 1908. Waxay sidoo kale ku faantaa Isha Biyaha ee Coronation (Coronation Fountain), oo ah &quot;gili-gili muusig ah&quot; iyo astaan hiddaha Johannesburg ah, taas oo la dhisay 1937 si loogu xuso [[caleemo-saarkii Boqor George VI iyo Boqorad Elizabeth]].&lt;ref name=&quot;zooLakeUsersCommittee1&quot;&gt;[http://www.footprint.co.za/zoolake.htm Zoo Lake Users Committee] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20100625023025/http://www.footprint.co.za/zoolake.htm |date=June 25, 2010 }} ''footprint.co.za''&lt;/ref&gt; Markii ay Johannesburg u dabbaaldegaysay dhalashadeeda 70-aad sannadkii 1956, qayb ka mid ah dabbaaldegga magaalada [[Margot Fonteyn]] waxay ku ciyaartay ciyaarta [[Swan Lake]] iyadoo haradu ay tahay asalka dambe.

Deeqda dhulka waxaa lagu bixiyay shardi ah in tas-hiilaadku ay u furnaadaan dadka jinsiyad kasta leh, taas oo ahayd wax aan caadi ahayn xilligii gumeysiga ee Koonfur Afrika. Dabeecadda midabada kala duwan leh ee Beerta ayaa jirtay intii lagu guda jiray xilligii [[Apartheid]].&lt;ref name=&quot;Joburg01&quot;&gt;{{cite web | url=http://www.joburg.org.za/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2038&amp;Itemid=168 | title=Finding a green heaven in Joburg | work=City of Johannesburg | access-date=30 January 2016 | archive-date=5 February 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160205043118/http://www.joburg.org.za/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=2038&amp;Itemid=168 | url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.jhbcityparks.com/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=53&amp;Itemid=28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160208225249/http://www.jhbcityparks.com/index.php/2015-04-29-12-30-27/find-a-park-contents-64?task=view&amp;id=53|archive-date=2016-02-08|title=Johannesburg City Parks and Zoo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;joburgNewsZooLake2002&quot;/&gt; Ka dib Wernher, Beit iyo Shirkaddoodu waxay ugu deeqeen dhul dheeraad ah jidka gaari-farasku maro ee ku wareegsan beerta, si loogu dhex socdo ama loogu dhex lugeeyo, jidadkaasna waxaa loo yaqaan Upper iyo Lower Park Drives.&lt;ref name=&quot;Shorten&quot;/&gt;{{rp|650}}

==Tas-hiilaadka==

Harta Zoo waa meel caan ku ah tamashlaha (picnicking), dhex-socodka eeyaha, jimicsiga iyo doomaha gacanta. Waxaa kale oo jira doomo yaryar oo la kireysan karo.&lt;ref name = &quot;joburgNewsZooLake2002&quot;/&gt; Harta Zoo waxay leedahay [[gogor|gogorro]] (ducks) iyo [[shimbiraha biyaha]] kale, kuwaas oo ku dega jasiirad ku taal badhtamaha harada, quudinta shimbirahaasna (inkastoo si rasmi ah loo niyad-jabiyo) waa hawl caan ah oo qoysasku sameeyaan. Si kastaba ha ahaatee, biyuhu waxay soo galaan Harada ka dib markay soo maraan dhulka Beerta Xayawaanka ee dariska la ah, haddana aad ayay u [[wasakhaynta biyaha|wasakhaysan yihiin]] si loo oggolaado kalluumeysiga ama dabbaasha. Waxaa socda dadaallo lagu hirgelinayo nidaam sifayn oo waara oo deegaanka u saaxiib ah.

Beertu waxay leedahay maqaayado, waana goobta lagu qabto dabbaaldegga sannadlaha ah ee Jazz on the Lake, munaasabadaha Carols by Candlelight iyo bandhigga fanka ee bannaanka ee Artists under the Sun.&lt;ref&gt;[http://www.sa-venues.com/attractionsga/zoo-lake.htm Zoo Lake] Gauteng tourist attractions&lt;/ref&gt;

Deegaanka waxaa ku yaal Naadiga Bowling-ka ee Zoo Lake, Barkadda Dabbaasha ee Zoo Lake iyo Naadiga Isbortiga ee Zoo Lake, wuxuuna u dhow yahay [[Matxafka Qaranka ee Taariikhda Ciidanka ee Koonfur Afrika]].&lt;ref name = &quot;joburgNewsZooLake2002&quot;&gt;[http://www.joburgnews.co.za/nov_2002/nov4_zoolake.stm Zoo Lake: The park that defied apartheid] ''Joburg News Archives 2001-2007''&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;myParksZooLake2008&quot;&gt;[http://www.myparks.co.za/content/history-zoo-lake-%28hermann-eckstein-park%29 A history of Zoo Lake (Hermann Eckstein Park)] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120210174329/http://www.myparks.co.za/content/history-zoo-lake-%28hermann-eckstein-park%29 |date=February 10, 2012 }} ''myparks.co.za''&lt;/ref&gt;

==Eeg sidoo kale==
* [[Liiska kaydadka biyaha iyo biyo-xireenada Koonfur Afrika]]

==Tixraac==
{{reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
* [https://www.gauteng.net/attractions/zoo_lake/ Zoo Lake] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180716224051/https://www.gauteng.net/attractions/zoo_lake/ |date=2018-07-16 }} ee Maamulka Dalxiiska Gauteng
* [http://www.jhbcityparks.com/index.php/list-of-parks-mainmenu-39/53-zoo-lake Zoo Lake] ee Beeraha Magaalada Johannesburg</text>
      <sha1>adyug6iexhw3w6uwx5spg9suxd7o72j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Sibaya</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48329</id>
    <revision>
      <id>300295</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:31:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6740" sha1="tc7hrpj1hpwftn72wa2uny3a6rtib7s" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name          = Harta Sibaya
| image         = Sibhayi.gif
| alt           = 
| caption       = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
|pushpin_map=KwaZulu-Natal
| caption_bathymetry = 
| location           = [[KwaZulu-Natal]]
| coords             = {{coord|27|21|29|S|32|41|07|E|region:ZA-KZ_type:waterbody|display =inline,title}}
| type               = 
| inflow             = 
| outflow            = 
| catchment          = {{convert|530|km2|abbr=on}}
| basin_countries    = {{flag|South Africa}}
| length             = 
| width              = 
| area               = {{convert|64|km2|abbr=on}}
| depth              = {{convert|10.9|m|abbr=on}}
| max-depth          = 
| volume             = {{convert|700000000|m3|abbr=on}}
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|20.8|m|abbr=on}}
| frozen             = Never
| islands            = 
| cities             = 
| reference          = &lt;ref name=&quot;dea-sibaya-ramsar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.environment.gov.za/soer/nsoer/resource/wetland/sibaya_ris.htm|title=Lake Sibaya|publisher=[[Department of Environmental Affairs (South Africa)]]|accessdate=28 January 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716182712/http://www.environment.gov.za/soer/nsoer/resource/wetland/sibaya_ris.htm|archive-date=16 July 2011}}&lt;/ref&gt;
|embedded = {{Designation list
 &quot;embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = Lake Sibaya
 | designation1_date = 28 June 1991
 | designation1_number = 528&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lake Sibaya|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/528|accessdate=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
}}
'''Harta Sibaya''', oo sidoo kale loo yaqaano '''Harta Sibhayi''', waa haro biyo macaan ah oo ku taal [[Koonfur Afrika]], iyadoo leh baaxadd dusha sare ah oo dhan {{convert|64|km2|abbr=on}}. Harada waxaa sidoo kale loo yaqaanaa Sibaya ama Sibhaya.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://isimangaliso.com/jewel/lake-sibaya/|title=Lake Sibaya|last=|first=|date=|website=isiMangaliso park|archive-url=|archive-date=|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt;

Haradu waxay ku taal deegaanka [[Maputaland]], ama Umhlabuyalingana, ee KwaZulu-Natal, oo ku taal xeebta bari ee Koonfur Afrika.

Waxay ka mid tahay [[Beerta Dhulka Qoyan ee Greater St. Lucia]] waxaana loo aqoonsaday hoos timaada [[Heshiiska Ramsar]] inay tahay &quot;Dhul Qoyan oo Muhiimad Caalami ah Leh&quot; bishii Juun 28, 1991. Bishii Diseembar 1999, Beerta Dhulka Qoyan ee Greater St. Lucia waxaa loogu dhawaaqay Goob [[UNESCO]] [[Dhaxalka Dunida]] ah, waxaana loogu magac daray iSimangaliso Wetland Park sannadkii 2009.

279 nooc oo shimbirro ah ayaa lagu aqoonsaday Harta Sibaya.

Mashruuca Biyaha ee [[Mseleni]] iyo Nidaamka Sahanka Biyaha ee Mbazwana ayaa labaduba biyaha ka hela Harta Sibaya.

==Dalxiiska==

Lake Sibaya Lodge waxay ku taal xeebaha waqooyi ee harada. Waa loor qaali ah oo leh 16 cariish (chalets).

Harta Sibaya iyo Badweynta Hindiya dhexdooda waxaa ku yaal Mabibi. Ezemvelo KZN Wildlife waxay maamulaan goob xero iyo cariishyo ah.{{citation needed|date=May 2013}} Waxaa sidoo kale jira loor gaar loo leeyahay – Thonga Beach Lodge.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zulunet.co.za/mabibi/ |title=Thonga Beach Lodge at Mabibi, South Africa |access-date=26 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716181215/http://www.zulunet.co.za/mabibi/ |archive-date=16 July 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Goobta loo dalxiis tago ee caanka ah ee xeebta [[Sodwana Bay]] ayaa u dhow.

==Heerka harada==
Si loo ogaado sababaha keeni kara hoos u dhaca ku dhow 4 m ee heerka Harta Sibaya intii u dhaxeysay 2001 iyo 2014, si loo qiimeeyo saameynta biyaha looga soo saaro isticmaalka rasmiga ah ee guriga iyo beero-dhirtii ganacsiga ee heerarka harada, iyo si loo go'aamiyo waxa [[soo-saarka waara]] ee laga soo saari karo Harta Sibaya. Marka laga duulo falanqaynta iyo jilitaannada la sameeyay, waxaa la soo gabagabeeyay in sababta ugu weyn ee hoos u dhaca heerka Harta Sibaya ay ahayd roobabkii ka hooseeyay celceliska muddadii u dhaxeysay 2001 ilaa 2011. Si kastaba ha ahaatee, iyada oo natiijooyinka jilitaanku ay muujinayaan in saameynta heerka harada ee isticmaalka biyaha guriga intii lagu jiray muddadan ay ahayd mid aad u yar, waxay muujinayaan in ku dhow 1.4 m oo hoos u dhaca heerka harada loo aaneeyo saameynta dhir-beerista (afforestation) ee ka bilaabatay aagga biyaha ururiya 1990-meeyadii. Falanqaynta soo-saarka ee natiijooyinka la jilay oo lala xiriirinayo horumaradii taariikhiga ahaa ee aagga biyaha ururiya ee muddada 65-ta sano ah ee diiwaanka cimilada la arkay ayaa lagu sameeyay iyadoo la isticmaalayo heerka ugu hooseeya ee go'an ee la oggol yahay ee harada ama hoos u dhaca ugu sarreeya ee laga soo qaatay heerka harada tixraaca iyadoo loo adeegsanayo meelaha shuruudaha guuldarrada nidaamka. Natiijooyinka ka dhashay jilitaanka heerarka harada iyadoo la isticmaalayo diiwaanka cimilada taariikhiga ah iyadoo aagga dhirta la beeray iyo heerarka biyaha laga soo saaro lagu gujiyay qiyamka 2014 waxay muujinayaan in aysan suurtagal ahayn soo-saar dheeri ah oo waara sababtoo ah hoos u dhaca joogtada ah ee labadaba heerarka harada la jilay iyo kaydka biyaha dhulka hoostiisa ee fikrad ahaaneed, taas oo noqon lahayd mid deegaan ahaan, bulsho ahaan iyo deegaan-nololeed ahaanba aan la aqbali karin. Natiijooyinka bilowga ah ee la jilay waxay muujinayaan in ka saarista qiyaastii 5&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; oo kayn ah loo baahan yahay si loo sii daayo 1 MCM/sanadkii oo loogu talagalay isticmaalka guriga. Si kastaba ha ahaatee, natiijooyinkan bilowga ah waxay u baahan yihiin xaqiijin horumaraysan oo ku saabsan xogta la geliyay iyo dib-u-eegis lagu sameeyo qaabaynta si loo kordhiyo kalsoonida natiijooyinka.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smithers|first1=J.C.|last2=Gray|first2=R.P.|last3=Johnson|first3=S|last4=Still|first4=D|date=2017-08-02|title=Modelling and water yield assessment of Lake Sibhayi|journal=Water SA|volume=43|issue=3|pages=480|doi=10.4314/wsa.v43i3.13|bibcode=2017WatSA..43..480S |issn=0378-4738|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==Tixraac==
{{Reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
*[https://web.archive.org/web/20050322002720/http://www.environment.gov.za/enviro-info/sote/nsoer/resource/wetland/sibaya_ris.htm Lake Sibaya Info Sheet – South African Wetlands Conservation Programme]
*[https://web.archive.org/web/20051120145643/http://www.ilec.or.jp/database/afr/dafr03.html Lake Sibaya – World Lakes Database]
*[https://web.archive.org/web/20110716183000/http://www.environment.gov.za/Branches/BioConservation/17Ramsar/sibaya/sibaya_ris.htm Lake Sibaya] Warqadda macluumaadka ee goobta loo qoondeeyay Liiska Dhulalka Qoyan ee Muhiimada Caalami ah Leh</text>
      <sha1>tc7hrpj1hpwftn72wa2uny3a6rtib7s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300296</id>
      <parentid>300295</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:34:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6741" sha1="ebil1sph67qsdy9mocc2ddfkfb361uf" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name          = Harta Sibaya
| image         = Sibhayi.gif
| alt           = 
| caption       = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
|pushpin_map=KwaZulu-Natal
| caption_bathymetry = 
| location           = [[KwaZulu-Natal]]
| coords             = {{coord|27|21|29|S|32|41|07|E|region:ZA-KZ_type:waterbody|display =inline,title}}
| type               = 
| inflow             = 
| outflow            = 
| catchment          = {{convert|530|km2|abbr=on}}
| basin_countries    = {{flag|South Africa}}
| length             = 
| width              = 
| area               = {{convert|64|km2|abbr=on}}
| depth              = {{convert|10.9|m|abbr=on}}
| max-depth          = 
| volume             = {{convert|700000000|m3|abbr=on}}
| residence_time     = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|20.8|m|abbr=on}}
| frozen             = Never
| islands            = 
| cities             = 
| reference          = &lt;ref name=&quot;dea-sibaya-ramsar&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.environment.gov.za/soer/nsoer/resource/wetland/sibaya_ris.htm|title=Lake Sibaya|publisher=[[Department of Environmental Affairs (South Africa)]]|accessdate=28 January 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716182712/http://www.environment.gov.za/soer/nsoer/resource/wetland/sibaya_ris.htm|archive-date=16 July 2011}}&lt;/ref&gt;
|embedded = {{Designation list
 | embed = yes
 | designation1 = Ramsar
 | designation1_offname = Lake Sibaya
 | designation1_date = 28 June 1991
 | designation1_number = 528&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Lake Sibaya|website=[[Ramsar Convention|Ramsar]] Sites Information Service|url=https://rsis.ramsar.org/ris/528|accessdate=25 April 2018}}&lt;/ref&gt;}}
}}
'''Harta Sibaya''', oo sidoo kale loo yaqaano '''Harta Sibhayi''', waa haro biyo macaan ah oo ku taal [[Koonfur Afrika]], iyadoo leh baaxadd dusha sare ah oo dhan {{convert|64|km2|abbr=on}}. Harada waxaa sidoo kale loo yaqaanaa Sibaya ama Sibhaya.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://isimangaliso.com/jewel/lake-sibaya/|title=Lake Sibaya|last=|first=|date=|website=isiMangaliso park|archive-url=|archive-date=|access-date=27 April 2020}}&lt;/ref&gt;

Haradu waxay ku taal deegaanka [[Maputaland]], ama Umhlabuyalingana, ee KwaZulu-Natal, oo ku taal xeebta bari ee Koonfur Afrika.

Waxay ka mid tahay [[Beerta Dhulka Qoyan ee Greater St. Lucia]] waxaana loo aqoonsaday hoos timaada [[Heshiiska Ramsar]] inay tahay &quot;Dhul Qoyan oo Muhiimad Caalami ah Leh&quot; bishii Juun 28, 1991. Bishii Diseembar 1999, Beerta Dhulka Qoyan ee Greater St. Lucia waxaa loogu dhawaaqay Goob [[UNESCO]] [[Dhaxalka Dunida]] ah, waxaana loogu magac daray iSimangaliso Wetland Park sannadkii 2009.

279 nooc oo shimbirro ah ayaa lagu aqoonsaday Harta Sibaya.

Mashruuca Biyaha ee [[Mseleni]] iyo Nidaamka Sahanka Biyaha ee Mbazwana ayaa labaduba biyaha ka hela Harta Sibaya.

==Dalxiiska==

Lake Sibaya Lodge waxay ku taal xeebaha waqooyi ee harada. Waa loor qaali ah oo leh 16 cariish (chalets).

Harta Sibaya iyo Badweynta Hindiya dhexdooda waxaa ku yaal Mabibi. Ezemvelo KZN Wildlife waxay maamulaan goob xero iyo cariishyo ah.{{citation needed|date=May 2013}} Waxaa sidoo kale jira loor gaar loo leeyahay – Thonga Beach Lodge.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.zulunet.co.za/mabibi/ |title=Thonga Beach Lodge at Mabibi, South Africa |access-date=26 November 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716181215/http://www.zulunet.co.za/mabibi/ |archive-date=16 July 2011 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Goobta loo dalxiis tago ee caanka ah ee xeebta [[Sodwana Bay]] ayaa u dhow.

==Heerka harada==
Si loo ogaado sababaha keeni kara hoos u dhaca ku dhow 4 m ee heerka Harta Sibaya intii u dhaxeysay 2001 iyo 2014, si loo qiimeeyo saameynta biyaha looga soo saaro isticmaalka rasmiga ah ee guriga iyo beero-dhirtii ganacsiga ee heerarka harada, iyo si loo go'aamiyo waxa [[soo-saarka waara]] ee laga soo saari karo Harta Sibaya. Marka laga duulo falanqaynta iyo jilitaannada la sameeyay, waxaa la soo gabagabeeyay in sababta ugu weyn ee hoos u dhaca heerka Harta Sibaya ay ahayd roobabkii ka hooseeyay celceliska muddadii u dhaxeysay 2001 ilaa 2011. Si kastaba ha ahaatee, iyada oo natiijooyinka jilitaanku ay muujinayaan in saameynta heerka harada ee isticmaalka biyaha guriga intii lagu jiray muddadan ay ahayd mid aad u yar, waxay muujinayaan in ku dhow 1.4 m oo hoos u dhaca heerka harada loo aaneeyo saameynta dhir-beerista (afforestation) ee ka bilaabatay aagga biyaha ururiya 1990-meeyadii. Falanqaynta soo-saarka ee natiijooyinka la jilay oo lala xiriirinayo horumaradii taariikhiga ahaa ee aagga biyaha ururiya ee muddada 65-ta sano ah ee diiwaanka cimilada la arkay ayaa lagu sameeyay iyadoo la isticmaalayo heerka ugu hooseeya ee go'an ee la oggol yahay ee harada ama hoos u dhaca ugu sarreeya ee laga soo qaatay heerka harada tixraaca iyadoo loo adeegsanayo meelaha shuruudaha guuldarrada nidaamka. Natiijooyinka ka dhashay jilitaanka heerarka harada iyadoo la isticmaalayo diiwaanka cimilada taariikhiga ah iyadoo aagga dhirta la beeray iyo heerarka biyaha laga soo saaro lagu gujiyay qiyamka 2014 waxay muujinayaan in aysan suurtagal ahayn soo-saar dheeri ah oo waara sababtoo ah hoos u dhaca joogtada ah ee labadaba heerarka harada la jilay iyo kaydka biyaha dhulka hoostiisa ee fikrad ahaaneed, taas oo noqon lahayd mid deegaan ahaan, bulsho ahaan iyo deegaan-nololeed ahaanba aan la aqbali karin. Natiijooyinka bilowga ah ee la jilay waxay muujinayaan in ka saarista qiyaastii 5&amp;nbsp;km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; oo kayn ah loo baahan yahay si loo sii daayo 1 MCM/sanadkii oo loogu talagalay isticmaalka guriga. Si kastaba ha ahaatee, natiijooyinkan bilowga ah waxay u baahan yihiin xaqiijin horumaraysan oo ku saabsan xogta la geliyay iyo dib-u-eegis lagu sameeyo qaabaynta si loo kordhiyo kalsoonida natiijooyinka.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Smithers|first1=J.C.|last2=Gray|first2=R.P.|last3=Johnson|first3=S|last4=Still|first4=D|date=2017-08-02|title=Modelling and water yield assessment of Lake Sibhayi|journal=Water SA|volume=43|issue=3|pages=480|doi=10.4314/wsa.v43i3.13|bibcode=2017WatSA..43..480S |issn=0378-4738|doi-access=free}}&lt;/ref&gt;

==Tixraac==
{{Reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
*[https://web.archive.org/web/20050322002720/http://www.environment.gov.za/enviro-info/sote/nsoer/resource/wetland/sibaya_ris.htm Lake Sibaya Info Sheet – South African Wetlands Conservation Programme]
*[https://web.archive.org/web/20051120145643/http://www.ilec.or.jp/database/afr/dafr03.html Lake Sibaya – World Lakes Database]
*[https://web.archive.org/web/20110716183000/http://www.environment.gov.za/Branches/BioConservation/17Ramsar/sibaya/sibaya_ris.htm Lake Sibaya] Warqadda macluumaadka ee goobta loo qoondeeyay Liiska Dhulalka Qoyan ee Muhiimada Caalami ah Leh</text>
      <sha1>ebil1sph67qsdy9mocc2ddfkfb361uf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Fundudzi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48330</id>
    <revision>
      <id>300297</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:37:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5523" sha1="keg0gi02mo47fx0yrhc6d2in322gxfk" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harada Fundudzi
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_name         = &lt;!--    Images     --&gt;
| image              = Lake Fundudzi00.jpg
| alt                = 
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = &lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Soutpansberg]], [[Gobolka Limpopo]], [[Tshiavha village]], [[Koonfur Afrika]]
| group              = 
| coordinates        = {{coord|22|51|18|S|30|18|20|E|type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = [[Biyo-xireenka dhul-go'aanka|Harada caqabadda]]
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = [[Webiga Mutale]]
| rivers             = 
| outflow            = 
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| width              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| area               = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = {{convert|27|m|abbr=on}}
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = {{convert|865|m}}
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = &lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map        = South Africa
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = &lt;!--   Below       --&gt;
| website            = 
| reference          = &lt;ref&gt;{{cite book|title=Landslide Science for a Safer Geoenvironment: Volume 3: Targeted Landslides|isbn = 9783319049960|url=https://books.google.com/books?id=fKUpBAAAQBAJ&amp;q=lake+fundudzi+elevation&amp;pg=PA337|last1 = Sassa|first1 = Kyoji|last2 = Canuti|first2 = Paolo|last3 = Yin|first3 = Yueping|date = 21 May 2014| publisher=Springer }}&lt;/ref&gt;
}}

'''Harta Fundudzi''' ({{aka}} '''Harta Funduzi''') waxay ku taal [[Soutpansberg]] oo ku taal [[Gobolka Limpopo]] ee [[Koonfur Afrika]]. Iyada oo cabirkeedu yahay qiyaastii 5&amp;nbsp;km ilaa 3&amp;nbsp;km marka ay buuxdo, waxaa abuurtay [[dhul-go'aan]] qadiimi ah oo xiray socodka Webiga Mutale. Harada iyo yaxaasyada ku nool iyo sidoo kale kaynta u dhow ee Thathe Vondo, waxaa u arka inay yihiin kuwo barakaysan dadka Vhatavhatsindi, oo loo yaqaan ''Dadka Barkadda'' kuwaas oo qayb ka ah [[qowmiyadda Venda]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.southafrica.net/sat/content/en/za/full-article?oid=8012&amp;sn=Detail&amp;pid=1|title = Eish!}}&lt;/ref&gt; Waa harada kaliya ee dabiiciga ah ee gudaha ah ee ku taal Koonfurta Afrika.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Chiliza |first1=S. G. |chapter=Notes on a Landslide That Formed the Only Known True Inland Lake in South Africa |date=2014 |title=Landslide Science for a Safer Geoenvironment |pages=335–340 |editor-last=Sassa |editor-first=Kyoji |chapter-url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-04996-0_51 |access-date=2024-04-18 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-04996-0_51 |isbn=978-3-319-04995-3 |last2=Diop |first2=S. |editor2-last=Canuti |editor2-first=Paolo |editor3-last=Yin |editor3-first=Yueping|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==Hiddaha iyo Dhaqanka==
[[File:Lake-Fundudzi-10-1200.jpg|thumb|left]]Sida laga soo xigtay halyeeyga Venda, harada waxaa la sameeyay markii qof baras qaba oo marayay la diiday cunto iyo hoy. Wuxuu habaaray [[kraal]]-kii oo hoos u quusay biyaha hoostooda harada cusub ee la sameeyay, dadka Venda waxay ku andacoodaan in aroortii hore ay suurtagal tahay in la maqlo dhawaaqa durbaanada iyo oohinta iyo guuxa dadka iyo xoolaha ku qarqoomay.&lt;ref&gt;''Standard Encyclopaedia of Southern Africa''&lt;/ref&gt;

Halyeeygu wuxuu kaloo aaminsan yahay in Harta Fundudzi ay ilaaliso ilaah mas ah oo ku nool buurta. Dadka Venda waxay maamuusaan ilaahan iyagoo sannad kasta sameeya qoob-ka-ciyaarka qaan-gaarnimada, kaas oo lagu garto lulidda iyo qallooca sida [[xarigga conga]], kaas oo ay ka qaybqaataan gabdhaha qaan-gaarka ah ee qabiilka. Buuxinta harada iyo midabkeeda ayaa la sheegaa inay ka tarjumayaan niyadda awowayaashood, iyo suurtagalnimada roobka.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sa-venues.com/attractions/limpopo/lake-fundudzi.htm|title = Lake Fundudzi in Limpopo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vanhunks.com/lowveld1/venda1.html|title = Bewitched Forests and Waters of the VhaVenda (Part 1)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sastay.co.za/limpopo-attractions/lake-fundudzi.html |title=Lake Fundudzi &amp;#124; Limpopo Attractions |accessdate=2013-01-25 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131165014/http://www.sastay.co.za/limpopo-attractions/lake-fundudzi.html |archivedate=2013-01-31 }}&lt;/ref&gt;

==Tixraac==
{{reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
*{{SAHRA site|id=922690023}}

{{DEFAULTSORT:Fundudzi, Harta}}</text>
      <sha1>keg0gi02mo47fx0yrhc6d2in322gxfk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300298</id>
      <parentid>300297</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:38:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300298</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5516" sha1="sm6e045er6x9kw79h5qycmz95kwwldn" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name               = Harada Fundudzi
| native_name        = 
| native_name_lang   = 
| other_name         = &lt;!--    Images     --&gt;
| image              = Lake Fundudzi00.jpg
| alt                = 
| caption            = 
| image_bathymetry   = 
| alt_bathymetry     = 
| caption_bathymetry = &lt;!--    Stats      --&gt;
| location           = [[Soutpansberg]], [[Gobolka Limpopo]], [[Tshiavha village]], [[Koonfur Afrika]]
| group              = 
| coordinates        = {{coord|22|51|18|S|30|18|20|E|type:waterbody|display=inline,title}}
| type               = [[Biyo-xireenka dhul-go'aanka|Harada caqabadda]]
| etymology          = 
| part_of            = 
| inflow             = [[Webiga Mutale]]
| rivers             = 
| outflow            = 
| oceans             = 
| catchment          = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| basin_countries    = 
| agency             = 
| designation        = 
| date-built         = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| engineer           = 
| date-flooded       = &lt;!-- {{Start date|YYYY|MM|DD}} For man-made and other recent bodies of water --&gt;
| length             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| width              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| area               = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| depth              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| max-depth          = {{convert|27|m|abbr=on}}
| volume             = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| residence_time     = 
| salinity           = 
| shore              = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| elevation          = {{convert|865|m}}
| temperature_high   = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| temperature_low    = &lt;!-- {{convert|VALUE|UNITS}} must be used --&gt;
| frozen             = 
| islands            = 
| islands_category   = 
| sections           = 
| trenches           = 
| benches            = 
| cities             = &lt;!--      Map      --&gt;
| pushpin_map        = South Africa
| pushpin_label_position = 
| pushpin_map_alt    = 
| pushpin_map_caption = &lt;!--   Below       --&gt;
| website            = 
| reference          = &lt;ref&gt;{{cite book|title=Landslide Science for a Safer Geoenvironment: Volume 3: Targeted Landslides|isbn = 9783319049960|url=https://books.google.com/books?id=fKUpBAAAQBAJ&amp;q=lake+fundudzi+elevation&amp;pg=PA337|last1 = Sassa|first1 = Kyoji|last2 = Canuti|first2 = Paolo|last3 = Yin|first3 = Yueping|date = 21 May 2014| publisher=Springer }}&lt;/ref&gt;
}}

'''Harta Fundudzi'''  
'''Harta Funduzi''') waxay ku taal [[Soutpansberg]] oo ku taal [[Gobolka Limpopo]] ee [[Koonfur Afrika]]. Iyada oo cabirkeedu yahay qiyaastii 5&amp;nbsp;km ilaa 3&amp;nbsp;km marka ay buuxdo, waxaa abuurtay [[dhul-go'aan]] qadiimi ah oo xiray socodka Webiga Mutale. Harada iyo yaxaasyada ku nool iyo sidoo kale kaynta u dhow ee Thathe Vondo, waxaa u arka inay yihiin kuwo barakaysan dadka Vhatavhatsindi, oo loo yaqaan ''Dadka Barkadda'' kuwaas oo qayb ka ah [[qowmiyadda Venda]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.southafrica.net/sat/content/en/za/full-article?oid=8012&amp;sn=Detail&amp;pid=1|title = Eish!}}&lt;/ref&gt; Waa harada kaliya ee dabiiciga ah ee gudaha ah ee ku taal Koonfurta Afrika.&lt;ref&gt;{{Citation |last1=Chiliza |first1=S. G. |chapter=Notes on a Landslide That Formed the Only Known True Inland Lake in South Africa |date=2014 |title=Landslide Science for a Safer Geoenvironment |pages=335–340 |editor-last=Sassa |editor-first=Kyoji |chapter-url=http://link.springer.com/10.1007/978-3-319-04996-0_51 |access-date=2024-04-18 |place=Cham |publisher=Springer International Publishing |language=en |doi=10.1007/978-3-319-04996-0_51 |isbn=978-3-319-04995-3 |last2=Diop |first2=S. |editor2-last=Canuti |editor2-first=Paolo |editor3-last=Yin |editor3-first=Yueping|chapter-url-access=subscription }}&lt;/ref&gt;

==Hiddaha iyo Dhaqanka==
[[File:Lake-Fundudzi-10-1200.jpg|thumb|left]]Sida laga soo xigtay halyeeyga Venda, harada waxaa la sameeyay markii qof baras qaba oo marayay la diiday cunto iyo hoy. Wuxuu habaaray [[kraal]]-kii oo hoos u quusay biyaha hoostooda harada cusub ee la sameeyay, dadka Venda waxay ku andacoodaan in aroortii hore ay suurtagal tahay in la maqlo dhawaaqa durbaanada iyo oohinta iyo guuxa dadka iyo xoolaha ku qarqoomay.&lt;ref&gt;''Standard Encyclopaedia of Southern Africa''&lt;/ref&gt;

Halyeeygu wuxuu kaloo aaminsan yahay in Harta Fundudzi ay ilaaliso ilaah mas ah oo ku nool buurta. Dadka Venda waxay maamuusaan ilaahan iyagoo sannad kasta sameeya qoob-ka-ciyaarka qaan-gaarnimada, kaas oo lagu garto lulidda iyo qallooca sida [[xarigga conga]], kaas oo ay ka qaybqaataan gabdhaha qaan-gaarka ah ee qabiilka. Buuxinta harada iyo midabkeeda ayaa la sheegaa inay ka tarjumayaan niyadda awowayaashood, iyo suurtagalnimada roobka.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.sa-venues.com/attractions/limpopo/lake-fundudzi.htm|title = Lake Fundudzi in Limpopo}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vanhunks.com/lowveld1/venda1.html|title = Bewitched Forests and Waters of the VhaVenda (Part 1)}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sastay.co.za/limpopo-attractions/lake-fundudzi.html |title=Lake Fundudzi &amp;#124; Limpopo Attractions |accessdate=2013-01-25 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130131165014/http://www.sastay.co.za/limpopo-attractions/lake-fundudzi.html |archivedate=2013-01-31 }}&lt;/ref&gt;

==Tixraac==
{{reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
*{{SAHRA site|id=922690023}}

{{DEFAULTSORT:Fundudzi, Harta}}</text>
      <sha1>sm6e045er6x9kw79h5qycmz95kwwldn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Sonfon</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48331</id>
    <revision>
      <id>300299</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:40:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7524" sha1="dzwexvydp2pd1n4qd0fg72mg50rcj3s" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name          = Harada Sonfon
| other_name = Lake Confon
| location           = [[Diang, Sierra Leone|Diang]] &lt;br/&gt; [[Koinadugu District]]
| image         = Lake Sonfon.jpg
| image_bathymetry   =
| caption_bathymetry =
| coords             = {{coord|09|15|N|11|30|W|type:waterbody_region:CH|display =inline,title}}
| outflow            = Pampana River
| inflow             = ''7 streams oo yar yar''
| catchment          = 
| basin_countries    = [[Sierra Leone]]
| length             = 
|pushpin_map=Sierra Leone
| width              = 
| area               = {{convert|8.2|km2|sqmi|abbr=on}}
| depth              = 
| max-depth          = {{convert|8|m|ft|abbr=on}}
| volume             = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|549|m|ft|abbr=on}}
| residence_time     =
| islands            = 
| islands_category   = 
| cities             = 
}}

'''Harta Sonfon''' (Zoo Lake), oo sidoo kale loo yaqaano '''Harta Confon''', waa haro biyo macaan ah oo ku taal buurayda [[Diang, Sierra Leone|Diang]] ee dalka [[Sierra Leone]], taas oo leh muhiimad diimeed iyo mid dhaqan.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{Cite web | title = Lake Sonfon and Environs | publisher = Visit Sierra Leone | year = 2011 | url = http://www.visitsierraleone.org/Attractions/Nature-and-Wildlife/Lake-Sonfon-and-Environs.html | accessdate = 27 February 2011 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110109223745/http://visitsierraleone.org/Attractions/Nature-and-Wildlife/Lake-Sonfon-and-Environs.html | archivedate = 9 January 2011 }}&lt;/ref&gt;

==Juqraafi==
Magaalooyinka ugu dhow waa [[Kabala, Sierra Leone|Kabala]] oo 60&amp;nbsp;km dhanka waqooyi ka xigta iyo [[Bendugu, Sierra Leone|Bendugu]] oo 40&amp;nbsp;km dhanka koonfureed ka xigta. Waxay ku taal dhowrka buurood ee [[Buuraha Sula]] iyadoo jooggeedu yahay {{convert|549|m|ft|abbr=on}} ka sarreeya heerka badda. Biyaha Sonfon waxay ka bahaan dhanka dhammaadka koonfureed, halkaas oo sameysa bilowga [[Webiga Pampana]],&lt;ref&gt;{{Cite web  | title =LOCATION AND PHYSICAL CHARACTERISTICS OF TONKOLILI DISTRICT  | publisher = Tonkoli District Council | url =http://tonkolili.com/ourlocation.php#  | accessdate = 27 February 2011}}&lt;/ref&gt; waxaana ku shuba toddoba ilood oo yaryar iyadoo heerka biyaheedu ay aad isu bedbeddalaan inta lagu guda jiro sannadka.&lt;ref name =direct/&gt; Haradu waxay leedahay moolka ugu sarreeya oo gaaraya {{convert|8|m|ft|abbr=on}} iyadoo baaxaddeeduna tahay {{convert|8.2|km2|sqmi|abbr=on}}, waana harada ugu weyn ee gudaha ee Sierra Leone.&lt;ref name =direct&gt;{{Cite book  | last =Hughes | first =R. H. |author2=J. S. Hughes  |title = A directory of African wetlands | publisher =IUCN | year = 1992| pages= 439–440 | url =https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;pg=PA439&amp;dq=lake+sonfon#q=lake%20sonfon|isbn=978-2-88032-949-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book  | last =Hudgens| first =Jim  |author2=Richard Trillo  |title =The rough guide to West Africa| publisher = Rough Guides| year = 2003 |page=[https://archive.org/details/roughguidetowest0000hudg/page/642 642]  | url =https://archive.org/details/roughguidetowest0000hudg| url-access =registration| quote =lake sonfon.|isbn=978-1-84353-118-0}}&lt;/ref&gt;

===Deegaanka===
Haradu waa aag muhiim u ah dhowrista deegaanka, waxaana la soo jeediyay inay noqoto [[aag la ilaaliyo]] laakiin ilaa iyo sannadkii 2011 ma jiro wax ilaalin ah oo ka jira goobta.&lt;ref&gt;{{Cite web |title =Biodiversity Resource Endowment and Conservation| publisher = World Wildlife Fund | url =http://www.worldwildlife.org/bsp/publications/africa/176/biodiv.htm| accessdate = 2 March 2011}}&lt;/ref&gt; Xilliga jiilaalka (abaarta) harada waxaa si buuxda u qariya dhirta.&lt;ref name =direct/&gt; Deegaanka buuraha ee ku xeeran harada wuxuu ka kooban yahay kaymo, [[safana]] dhir leh, dhul daaqsin ah iyo dhul beereed gar madow ah.&lt;ref name = &quot;birdlife&quot; /&gt; Baaxad dhul oo dhan 8,000&amp;nbsp;ha oo ay ku jirto harada, iyo sidoo kale hareeraheeda dhirta leh, waxaa loo aqoonsaday inay tahay [[Aagga Shimbiraha Muhiimka ah]] (IBA) ee [[BirdLife International]] sababtoo ah waxay hoy u tahay tiro muhiim ah oo ka mid ah noocyo badan oo shimbirro ah.&lt;ref name=bli&gt;{{cite web |url= https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/lake-sonfon-and-environs-iba-sierra-leone|title= Lake Sonfon and environs|author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=2024|website= BirdLife Data Zone|publisher= BirdLife International|access-date= 2024-11-06}}&lt;/ref&gt; Inkastoo aan harada si fiican loo baarin, haddana waxaa lagu aqoonsaday 105 nooc oo shimbirro ah, oo ay ku jiraan shimbirta iris glossy-starling, Dybowski's twinspot, splendid sunbird, red-faced pytilia iyo pied-winged swallow. Naasleyda ku nool harada waxaa ka mid ah diidinka yar (pygmy hippopotamus) ee halista ku jira, iyo nocyada deersha ee kala ah black iyo Maxwell's duikers.&lt;ref name = &quot;birdlife&quot;&gt;{{Cite web |title = Lake Sonfon and environs| publisher = BirdLife International| year = 2001| url =http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6831| accessdate = 2 March 2011}}&lt;/ref&gt;

==Taariikh==
Harta Sonfon waxaa loo arkaa inay tahay meel barakaysan marka loo eego [[Diinta asalka ah ee Afrika|aaminsanaanta hiddaha]] iyadoo dadka deegaanku ay munaasabadaha dhaqanka ku qabsadaan xeebteeda.&lt;ref name = &quot;visit&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;lonely&quot;&gt;{{Cite book  | last = Ham| first =Anthony|author2=James Bainbridge |title =West Africa | publisher =Lonely Planet| year = 2006| page=[https://archive.org/details/westafrica00hama/page/753 753]  |url = https://archive.org/details/westafrica00hama| url-access = registration| quote = lake sonfon sacred.|isbn=978-1-74059-771-5}}&lt;/ref&gt; Waxyaabaha bixinta ah, oo ay ku jiraan bariis iyo cunto, ayaa lagu dhex ridaa harada iyadoo la saarayo [[giri-giri|giri-giriyo]] (calabashes).&lt;ref name = &quot;belief&quot; /&gt; Sida aaminsanaanta hiddaha ah, haradu waa mid astaan ahaan isbedbeddasha, iyo sidoo kale inay tahay mid biyaheedu yaraadaan xilliga abaarta, iyadoo la aaminsan yahay inuu harada dhex degan yahay [[Jinni]] awood badan.&lt;ref name = &quot;belief&quot;&gt;{{Cite book  | last =Jackson| first =Michael |title = Life Within Limits:Well-being in a World of Want| publisher =Duke University Press| year = 2011| pages=120–121  |url = https://books.google.com/books?id=vWKQaEdv0CQC&amp;pg=PA120&amp;dq=lake+sonfon#q=lake%20sonfon |isbn=978-0-8223-4915-0}}&lt;/ref&gt;

Kaydad [[Dahab]] ah ayaa laga helaa dhagaxyada Harta Sonfon iyo [[kaydadka daadka (alluvial)]] ee deegaanka. Kaliya kaydadka daadka ayaa la kaashadaa, waxaana harada agagaarkeeda ka shaqeeya 15,000 oo qof oo macdan qodato ah.&lt;ref&gt;{{Cite web |first=Greg |last=Valerio|title =The authentic voice of the Fairmined Gold pioneer in Sierra Leone |publisher =EchoChic Magazine |url=http://www.ecochiccollection.co.uk/magazine/eco-fashion-expo/fairtrade-matters/the-authentic-voice-of-the-fairmined-gold-pioneer-in-sierra-leone| accessdate = 2 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| title = AN OVERVIEW OF KEY MINERALS| publisher = Ministry of Mineral Resources| date = 21 January 2010| url = http://www.slminerals.org/content/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5&amp;Itemid=9| accessdate = 2 March 2011| url-status = dead| archiveurl = https://web.archive.org/web/20110728030648/http://www.slminerals.org/content/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5&amp;Itemid=9| archivedate = 28 July 2011}}&lt;/ref&gt; Macdan qodistan waxay keenaysaa in heerka biyaha harada uu hoos u dhaco.&lt;ref name = &quot;lonely&quot;/&gt;

==Eeg sidoo kale==
*[[Meelaha la ilaaliyo ee Sierra Leone]]
*[[Duurjoogta Sierra Leone]]

==Tixraac==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Sonfon}}</text>
      <sha1>dzwexvydp2pd1n4qd0fg72mg50rcj3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300300</id>
      <parentid>300299</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:41:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300300</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7514" sha1="iwc5jc1n8pqz978jij8hwo82ncd6r44" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name          = Harada Sonfon
| other_name = Lake Confon
| location           = [[Diang, Sierra Leone|Diang]] &lt;br/&gt; [[Koinadugu District]]
| image         = Lake Sonfon.jpg
| image_bathymetry   =
| caption_bathymetry =
| coords             = {{coord|09|15|N|11|30|W|type:waterbody_region:CH|display =inline,title}}
| outflow            = Pampana River
| inflow             = ''7 streams oo yar yar''
| catchment          = 
| basin_countries    = [[Sierra Leone]]
| length             = 
|pushpin_map=Sierra Leone
| width              = 
| area               = {{convert|8.2|km2|sqmi|abbr=on}}
| depth              = 
| max-depth          = {{convert|8|m|ft|abbr=on}}
| volume             = 
| shore              = 
| elevation          = {{convert|549|m|ft|abbr=on}}
| residence_time     =
| islands            = 
| islands_category   = 
| cities             = 
}}

'''Harta Sonfon''' , oo sidoo kale loo yaqaano '''Harta Confon''', waa haro biyo macaan ah oo ku taal buurayda [[Diang, Sierra Leone|Diang]] ee dalka [[Sierra Leone]], taas oo leh muhiimad diimeed iyo mid dhaqan.&lt;ref name=&quot;visit&quot;&gt;{{Cite web | title = Lake Sonfon and Environs | publisher = Visit Sierra Leone | year = 2011 | url = http://www.visitsierraleone.org/Attractions/Nature-and-Wildlife/Lake-Sonfon-and-Environs.html | accessdate = 27 February 2011 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110109223745/http://visitsierraleone.org/Attractions/Nature-and-Wildlife/Lake-Sonfon-and-Environs.html | archivedate = 9 January 2011 }}&lt;/ref&gt;

==Juqraafi==
Magaalooyinka ugu dhow waa [[Kabala, Sierra Leone|Kabala]] oo 60&amp;nbsp;km dhanka waqooyi ka xigta iyo [[Bendugu, Sierra Leone|Bendugu]] oo 40&amp;nbsp;km dhanka koonfureed ka xigta. Waxay ku taal dhowrka buurood ee [[Buuraha Sula]] iyadoo jooggeedu yahay {{convert|549|m|ft|abbr=on}} ka sarreeya heerka badda. Biyaha Sonfon waxay ka bahaan dhanka dhammaadka koonfureed, halkaas oo sameysa bilowga [[Webiga Pampana]],&lt;ref&gt;{{Cite web  | title =LOCATION AND PHYSICAL CHARACTERISTICS OF TONKOLILI DISTRICT  | publisher = Tonkoli District Council | url =http://tonkolili.com/ourlocation.php#  | accessdate = 27 February 2011}}&lt;/ref&gt; waxaana ku shuba toddoba ilood oo yaryar iyadoo heerka biyaheedu ay aad isu bedbeddalaan inta lagu guda jiro sannadka.&lt;ref name =direct/&gt; Haradu waxay leedahay moolka ugu sarreeya oo gaaraya {{convert|8|m|ft|abbr=on}} iyadoo baaxaddeeduna tahay {{convert|8.2|km2|sqmi|abbr=on}}, waana harada ugu weyn ee gudaha ee Sierra Leone.&lt;ref name =direct&gt;{{Cite book  | last =Hughes | first =R. H. |author2=J. S. Hughes  |title = A directory of African wetlands | publisher =IUCN | year = 1992| pages= 439–440 | url =https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;pg=PA439&amp;dq=lake+sonfon#q=lake%20sonfon|isbn=978-2-88032-949-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book  | last =Hudgens| first =Jim  |author2=Richard Trillo  |title =The rough guide to West Africa| publisher = Rough Guides| year = 2003 |page=[https://archive.org/details/roughguidetowest0000hudg/page/642 642]  | url =https://archive.org/details/roughguidetowest0000hudg| url-access =registration| quote =lake sonfon.|isbn=978-1-84353-118-0}}&lt;/ref&gt;

===Deegaanka===
Haradu waa aag muhiim u ah dhowrista deegaanka, waxaana la soo jeediyay inay noqoto [[aag la ilaaliyo]] laakiin ilaa iyo sannadkii 2011 ma jiro wax ilaalin ah oo ka jira goobta.&lt;ref&gt;{{Cite web |title =Biodiversity Resource Endowment and Conservation| publisher = World Wildlife Fund | url =http://www.worldwildlife.org/bsp/publications/africa/176/biodiv.htm| accessdate = 2 March 2011}}&lt;/ref&gt; Xilliga jiilaalka (abaarta) harada waxaa si buuxda u qariya dhirta.&lt;ref name =direct/&gt; Deegaanka buuraha ee ku xeeran harada wuxuu ka kooban yahay kaymo, [[safana]] dhir leh, dhul daaqsin ah iyo dhul beereed gar madow ah.&lt;ref name = &quot;birdlife&quot; /&gt; Baaxad dhul oo dhan 8,000&amp;nbsp;ha oo ay ku jirto harada, iyo sidoo kale hareeraheeda dhirta leh, waxaa loo aqoonsaday inay tahay [[Aagga Shimbiraha Muhiimka ah]] (IBA) ee [[BirdLife International]] sababtoo ah waxay hoy u tahay tiro muhiim ah oo ka mid ah noocyo badan oo shimbirro ah.&lt;ref name=bli&gt;{{cite web |url= https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/lake-sonfon-and-environs-iba-sierra-leone|title= Lake Sonfon and environs|author=&lt;!--Not stated--&gt; |date=2024|website= BirdLife Data Zone|publisher= BirdLife International|access-date= 2024-11-06}}&lt;/ref&gt; Inkastoo aan harada si fiican loo baarin, haddana waxaa lagu aqoonsaday 105 nooc oo shimbirro ah, oo ay ku jiraan shimbirta iris glossy-starling, Dybowski's twinspot, splendid sunbird, red-faced pytilia iyo pied-winged swallow. Naasleyda ku nool harada waxaa ka mid ah diidinka yar (pygmy hippopotamus) ee halista ku jira, iyo nocyada deersha ee kala ah black iyo Maxwell's duikers.&lt;ref name = &quot;birdlife&quot;&gt;{{Cite web |title = Lake Sonfon and environs| publisher = BirdLife International| year = 2001| url =http://www.birdlife.org/datazone/sitefactsheet.php?id=6831| accessdate = 2 March 2011}}&lt;/ref&gt;

==Taariikh==
Harta Sonfon waxaa loo arkaa inay tahay meel barakaysan marka loo eego [[Diinta asalka ah ee Afrika|aaminsanaanta hiddaha]] iyadoo dadka deegaanku ay munaasabadaha dhaqanka ku qabsadaan xeebteeda.&lt;ref name = &quot;visit&quot; /&gt;&lt;ref name = &quot;lonely&quot;&gt;{{Cite book  | last = Ham| first =Anthony|author2=James Bainbridge |title =West Africa | publisher =Lonely Planet| year = 2006| page=[https://archive.org/details/westafrica00hama/page/753 753]  |url = https://archive.org/details/westafrica00hama| url-access = registration| quote = lake sonfon sacred.|isbn=978-1-74059-771-5}}&lt;/ref&gt; Waxyaabaha bixinta ah, oo ay ku jiraan bariis iyo cunto, ayaa lagu dhex ridaa harada iyadoo la saarayo [[giri-giri|giri-giriyo]] (calabashes).&lt;ref name = &quot;belief&quot; /&gt; Sida aaminsanaanta hiddaha ah, haradu waa mid astaan ahaan isbedbeddasha, iyo sidoo kale inay tahay mid biyaheedu yaraadaan xilliga abaarta, iyadoo la aaminsan yahay inuu harada dhex degan yahay [[Jinni]] awood badan.&lt;ref name = &quot;belief&quot;&gt;{{Cite book  | last =Jackson| first =Michael |title = Life Within Limits:Well-being in a World of Want| publisher =Duke University Press| year = 2011| pages=120–121  |url = https://books.google.com/books?id=vWKQaEdv0CQC&amp;pg=PA120&amp;dq=lake+sonfon#q=lake%20sonfon |isbn=978-0-8223-4915-0}}&lt;/ref&gt;

Kaydad [[Dahab]] ah ayaa laga helaa dhagaxyada Harta Sonfon iyo [[kaydadka daadka (alluvial)]] ee deegaanka. Kaliya kaydadka daadka ayaa la kaashadaa, waxaana harada agagaarkeeda ka shaqeeya 15,000 oo qof oo macdan qodato ah.&lt;ref&gt;{{Cite web |first=Greg |last=Valerio|title =The authentic voice of the Fairmined Gold pioneer in Sierra Leone |publisher =EchoChic Magazine |url=http://www.ecochiccollection.co.uk/magazine/eco-fashion-expo/fairtrade-matters/the-authentic-voice-of-the-fairmined-gold-pioneer-in-sierra-leone| accessdate = 2 March 2011}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web| title = AN OVERVIEW OF KEY MINERALS| publisher = Ministry of Mineral Resources| date = 21 January 2010| url = http://www.slminerals.org/content/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5&amp;Itemid=9| accessdate = 2 March 2011| url-status = dead| archiveurl = https://web.archive.org/web/20110728030648/http://www.slminerals.org/content/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=5&amp;Itemid=9| archivedate = 28 July 2011}}&lt;/ref&gt; Macdan qodistan waxay keenaysaa in heerka biyaha harada uu hoos u dhaco.&lt;ref name = &quot;lonely&quot;/&gt;

==Eeg sidoo kale==
*[[Meelaha la ilaaliyo ee Sierra Leone]]
*[[Duurjoogta Sierra Leone]]

==Tixraac==
{{reflist}}

{{DEFAULTSORT:Sonfon}}</text>
      <sha1>iwc5jc1n8pqz978jij8hwo82ncd6r44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Retba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48332</id>
    <revision>
      <id>300301</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:44:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10768" sha1="jgjc6irai8cy4cjnibzm6as2lwibpq8" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
|name = Harta Retba 
 | image = File:RetbaLakeShore.jpg
 | caption = Xeebta harada
 | image_bathymetry =
 | caption_bathymetry =
 | location = Jasiirad-yarada [[Cap Vert]]
 | coords = {{Coord|14|50|18.02|N|17|14|41.36|W|type:waterbody_region:SN|display=inline,title}}
 | type = [[Haro cusbo badan]]
 | inflow =
 | outflow =
|pushpin_map=Senegal
 | catchment =
 | basin_countries = Senegal
 | length =
 | width =
 | area = {{Convert|3|km2|sqmi|1|abbr=on}}
 | depth =
 | max-depth = {{convert|3|m|ft}}
 | volume =
 | residence_time =
 | shore =
 | elevation =
 | islands =
 | cities =
}}
[[File:LacRoseSatellite.jpg|thumb|Jasiirad-yarada Cap Vert (NASA, 22 Nov. 2004)]]
[[File:Lac Rose in Senegal.jpg|thumb|Lac Rose ee dalka Senegal]]
'''Harta Retba''', oo sidoo kale loo yaqaano '''Lac Rose''' (oo la macno ah &quot;[[Haro casuus ah|haro casuus ah]]&quot;), waxay dhacdaa waqooyiga jasiirad-yarada [[Cap Vert]] ee dalka [[Senegal]], qiyaastii {{cvt|35|km}} dhanka waqooyi-bari ka xigta caasimadda [[Dakar]]. Waxaa loogu magac daray biyaheeda [[casuus|casuusta]] ah oo ay keento algae-da ''[[Dunaliella salina]]'', waxaana lagu yaqaanaa maadada [[cusbo|cusbada]] ee aadka u sarreysa, oo gaarta ilaa 40% aagga qaar. Midabkeedu wuxuu caadi ahaan aad u xooggan yahay dhammaadka bisha Janaayo ilaa bilowga bisha Maarso, xilliga jiilaalka (abaarta). Daadad dhacay bishii Sebtember 2022 ayaan kaliya khalkhal gelin hawlihii gurista cusbada ee harada, laakiin waxay sidoo kale keentay in haradu ay waydo midabkeedii, taas oo saameyn taban ku yeelatay dalxiiska. Si kastaba ha ahaatee, marka laga reebo sannadkii 2025, haradu waxay dib u heshay qayb ka mid ah midabkeedii.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2025-03-25 |title=Back in the pink: Senegal salt lake gets its colour back |url=https://www.france24.com/en/live-news/20250325-back-in-the-pink-senegal-salt-lake-gets-its-colour-back |access-date=2025-05-13 |website=France 24 |language=en}}&lt;/ref&gt;

Haradu waxay, {{as of|lc=yes|2026|May}}, ku jirtaa tixgelinta [[UNESCO]] si loogu dhawaaqo Goob [[Dhaxalka Dunida]] ah.

==Faahfaahin==
Haradu waxay ku taal {{cvt|35|km}} dhanka waqooyi-bari ee [[Dakar]],&lt;ref name=whl/&gt; waxaana ka dhex odaynaya [[Badweynta Atlaantigga]] kaliya marin dhuuban oo tabaal ah, waxaana loogu magac daray biyaheeda [[casuus|casuusta]] ah, oo ay keento algae-da ''[[Dunaliella salina]]''. Algae-du waxay soo saartaa midab casaan ah si ay gacan uga geysato nuugista iftiinka qorraxda, taas oo siisa tamar ay ku abuurto [[Adenosine triphosphate|ATP]], oo ah [[nucleotide]] lagama maarmaan u ah soo saarista [[tamar]].&lt;ref name=&quot;huffingtonpost1&quot;&gt;{{cite web |author=&lt;!-- no byline --&gt;|date=5 June 2012 |url=https://www.huffingtonpost.co.uk/2012/06/05/lake-retba-senegal-giant-strawberry-milkshake_n_1570007.html |title=Lake Retba in Senegal Looks Like A Giant Strawberry Milkshake |website=[[HuffPost]]|location=UK|accessdate=2019-11-09}}&lt;/ref&gt; Midabku wuxuu si gaar ah u muuqdaa xilliga [[jiilaalka (abaarta)]] (laga bilaabo Noofambar ilaa May) isagoo aad u yaraada xilliga roobaadka (Juun ilaa Oktoobar).&lt;ref&gt;{{cite news |title=22 Epic Places You Didn't Know Existed |url=https://www.huffpost.com/entry/22-epic-places-you-didnt-know-existed_n_4151416 |accessdate=2019-11-09 |work=HuffPost |date=26 October 2013}}&lt;/ref&gt;

==Cusbo==
Haradu waxay ku caan tahay maadadeeda cusbada ee aadka u sarreysa (ilaa 40% aagga qaar), taas oo inta badan ay sabab u tahay soo gelitaanka biyaha badda iyo uumi-baxooda xiga.&lt;ref name=&quot;huffingtonpost1&quot;/&gt; Sida [[Badda Dhintay]], haradu waxay leedahay [[sifada nidaamka sabaynta|sabooyin]] ku filan oo dadku ay si fudud ugu dul sabayn karaan.&lt;ref name=viva/&gt;&lt;ref name=&quot;bbc.com&quot;&gt;{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-23759547|title=How salt miners save Senegal's Pink Lake|date=19 August 2013|work=[[BBC News Online]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Lake Retba&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.atlasobscura.com/places/lake-retba |title=Lake Retba |publisher=Atlas Obscura |accessdate=2013-05-23}}&lt;/ref&gt;

Cusbada waxaa guud ahaan gobolka u dhoofiya ilaa 3,000 oo qof oo cusbo guraayaal ah,&lt;ref name=abc2023&gt;{{cite web | title=Senegal's Lake Retba loses pink colour after flooding, putting livelihoods at risk | website=ABC News| publisher= [[Australian Broadcasting Corporation]]| date=3 February 2023 | url=https://www.abc.net.au/news/2023-02-04/senegal-lake-retba-loses-pink-colour-after-flooding/101921790 | access-date=4 February 2023}}&lt;/ref&gt; kuwaas oo ah rag iyo dumar ka kala yimid daafaha galbeedka Afrika, oo shaqeeya 6–7 saacadood maalintii. Waxay maqaarkooda ku ilaaliyaan ''beurre de Karité'' ([[subagga shea]]), oo ah walax maqaarka jilcisa oo laga soo saaro [[lowska shea]] kaas oo gacan ka geysta ka fogaanshaha dhaawaca unugyada. Cusbada waxaa isticmaala kaluumeysatada reer Senegal si ay u dhowraan kalluunka, kaas oo ah maaddo ku jirta cuntooyin badan oo hiddaha ah, oo ay ku jirto cuntada qaranka, taas oo ah isku-darka kalluunka iyo bariiska oo loo yaqaan [[thieboudienne]].&lt;ref name=viva&gt;{{cite web| url         = http://kosmo.vivanews.com/news/read/327036-danau-pink--sensasi-wisata-apung-di-senegal| title= Danau Pink, Sensasi Wisata Apung di Senegal| first1 = Wuri | last1 = Handayani| first2 = Tasya|last2 = Paramitha| work = VIVAnews| date = 19 June 2012| language = id| archive-url  = https://web.archive.org/web/20120814154952/http://us.life.viva.co.id/news/read/327036-danau-pink--sensasi-wisata-apung-di-senegal| archive-date = 2012-08-14| access-date  = 19 June 2012}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;online.wsj.com&quot;&gt;{{cite news|url=https://online.wsj.com/news/articles/SB10001424052702303824204579423691350888338|title=Swim a Pink Lake in Senegal|first=Jody|last=Eddy|date=14 March 2014|work=[[The Wall Street Journal]]| url-access=subscription}}&lt;/ref&gt; Sannad kasta waxaa haradan laga guraa qiyaastii 38,000 oo tan oo cusbo ah, taas oo gacan ka geysata wershedaha soo-saarka cusbada ee Senegal. Senegal waa dalka koowaad ee soo saara cusbada gudaha Afrika.&lt;ref name=&quot;FAO&quot;&gt;{{cite web|last1=Kanoute|first1=Pape Tahirou| last2=Malan| first2=Christiane |last3=Stephane |first3=Fournier| last4=Teyssier|first4=Catherine|year=2018|title=Relevance of a Geographical Indication for Salt From Senegal's Pink Lake|url=http://www.fao.org/3/I7938EN/i7938en.pdf|location=Rome|publisher=FAO|pages=16pp}}&lt;/ref&gt;
[[File:Lake Retba (Lac Rose), worker is digging the salt in the lake.jpg|alt=worker is digging the salt in the lake|thumb|Shaqaale ka guranaya cusbada harada]]

==Daadad==
Sannadkii 2022, daadad daran oo ay u sabab ahaayeen roobab lixaad leh oo ka da'ay Dakar ayaa baabi'iyay harada. Daadadku waxay jabiyeen jiidaha harada waxayna wasakheeyeen biyaheeda, iyagoo midabkeedii caanka ahaa ee casuusta u beddelay cagaar. Isbeddelkan wuxuu halis ku haybaa nidaamka deegaanka iyo dhaqaalaha deegaanka, isagoo saameyn ku yeeshay beeralayda cusbada, wadayaasha doomaha, iibiyayaasha agabka xusuusta, iyo dalxiiska. Daadadku waxay burburiyeen tuulmooyin cusbo ah oo qiimahoodu ku dhow yahay USD$696,000, waxayna quciyeen ganacsiyo, iyagoo khalkhal geliyay nidaamka gaarka ah ee [[microbiome]] ee harada, taas oo khatar gelisay goosashada mustaqbalka iyo booqashooyinka dalxiisayaasha.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Dione |first=Ngouda |date=January 24, 2023 |title=Life's no longer rosy at Senegal's Pink Lake after floods |url=https://www.reuters.com/world/africa/lifes-no-longer-rosy-senegals-pink-lake-after-floods-2023-01-24/ |website=[[Reuters]]}}&lt;/ref&gt; Haradu tan iyo xilligaas waxay dib u heshay qayb ka mid ah midabkeedii casuusta ahaa.

==Duurjoogta==
Inkastoo ay jirto [[shinnida biyaha (salinity)]] ee aadka u sarreysa ee harada, taas oo gaari karta ilaa 350 g/L xilliga [[jiilaalka (abaarta)]], haddana kaluunka loo yaqaan [[blackchin tilapia]] ayaa laga helay inay ku nool yihiin qaybaha [[Biyo dhanaan|biyaha milixda yar leh]] ee ay ku shubmaan ilo biyo macaan ah oo isbedbeddalla.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Garnier |first1=J. M.|last2=Gaudant |first2=J.|date=1984|title=Occurrence of Sarotherodon melanotheron Rueppell (teleostean fish, Cichlidae) in hyperhaline waters of Retba lake (Senegal) [Tilapia hendelotii]|url=https://scholar.google.com/scholar_lookup?title=Occurrence+of+Sarotherodon+melanotheron+Rueppell+%28teleostean+fish%2C+Cichlidae%29+in+hyperhaline+waters+of+Retba+lake+%28Senegal%29+%5BTilapia+hendelotii%5D&amp;author=Garnier%2C+J.M.+%28Universite+de+Paris-11%2C+Orsay+%28France%29.+Laboratoire+d%27Hydrologie%29&amp;publication_year=1984 |journal=Comptes Rendus de l'Académie des Sciences, Série III |language=French|issn=0249-6313}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last1=Paugy|first1=Didier|url=https://www.researchgate.net/publication/320991783|title=The Inland Water Fishes of Africa: Diversity, Ecology and Human Use|last2=Lévêque|first2=Christian|last3=Otero|first3=Olga|date=2017-11-10}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation|last1=Paugy|first1=Didier|chapter=Fish communities in small aquatic ecosystems: caves, gueltas, crater and salt lakes|date=2017|chapter-url=http://dx.doi.org/10.4000/books.irdeditions.25253|title=The inland water fishes of Africa| pages=397–415 |publisher=IRD Éditions |access-date=2022-02-04| last2=Levêque| first2=Christian| doi=10.4000/books.irdeditions.25253|isbn=9782709924009|chapter-url-access=subscription}}&lt;/ref&gt;

==Liiska dhaxalka dunida==
Harta Retba waxay ku jirtay tixgelinta [[UNESCO]] si ay u noqoto Goob [[Dhaxalka Dunida]] ah tan iyo bishii Oktoobar 2005,&lt;ref name=whl&gt;{{cite web  | title=Le Lac Rose | website=UNESCO World Heritage Centre|language=fr | url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2080/ | access-date=4 February 2023}}&lt;/ref&gt; waxayna weli tahay mid la mid ah {{as of|lc=yes|2026}}.&lt;ref name=abc2023/&gt;

==Ciyaaraha mootada==
Haradu waxay inta badan ahayd barta ugu dambaysa ee tartanka [[Dakar Rally]], ka hor inta uusan tartanku u guurin Koonfurta Ameerika sannadkii 2009.&lt;ref name=&quot;Lake Retba&quot;/&gt;

Sannadkii 2021, waxay martigelisay wareeg ka mid ah taxanaha tartanka gawaarida korontada ee bannaanka ee [[Extreme E]].{{citation needed|date=February 2023}}

==Eeg sidoo kale==
* [[Haro casuus ah]]
* Sir [[Michael Tippett]], kaas oo halabuurkiisii muusig ee ''The Rose Lake'' uu dhiirigelin kaga helay booqashadiisii Harta Retba
* '''''{{portal-inline|Lakes}}'''''

==Akhris dheeraad ah==
* {{cite web |title=A Look at Lake Retba, Senegal's Pink Lake |website=Edward Asare |date=5 May 2021 |url=https://edwardasare.com/a-look-at-lake-retba-senegals-pink-lake/}}

==Tixraac==
{{reflist}}

==Xiriirinta dibadda==
*[http://www.lakeretba.com Harta Retba]
*[https://www.youtube.com/watch?v=tmPMhTzMQc8&amp;list=PLzGHKb8i9vTzaW8FXpQuLYHQOkP2wjXv0 ''Senegal’s Pink Lake'']. Al Jazeera English, Oktoobar 2021 (video, 46 daqiiqo)

{{Commons category|Lac rose (Senegal)}}

{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Retba}}</text>
      <sha1>jgjc6irai8cy4cjnibzm6as2lwibpq8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Guiers</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48333</id>
    <revision>
      <id>300302</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:49:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3045" sha1="kydpm36k95bkfldm00a6cbxj8yfcz4t" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name = Harta Guiers
| image = Lac de Guiers 2017 01.jpg
| caption = 
| image_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = 
| coords = {{coord|16|15|N|15|50|W|type:waterbody_region:SN|display=inline,title}}
| type = 
|pushpin_map=Senegal
| inflow = 
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = Senegal
| length = {{convert|35|km|abbr=on}}
| width = {{convert|8|km|abbr=on}}
| area = {{convert|17,000|ha|abbr=on}}
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = 
| islands = 
| cities = 
}}
'''Lac de Guiers''' ama '''Harta Guiers''' waa haro ku taal waqooyiga [[Senegal]], dhanka koonfureed ee magaalada [[Richard-Toll]] iyo gudaha gobollada [[Gobolka Louga|Louga]] iyo [[Gobolka Saint-Louis|Saint-Louis]].&lt;ref name=&quot;birdlife&quot;&gt;[http://www.birdlife.org/datazone/sites/index.html?action=SitHTMDetails.asp&amp;sid=6842&amp;m=0 BirdLife International: IBA Factsheet: Lac de Guiers]&lt;/ref&gt; Waa isha ugu weyn ee biyaha macaan u siisa magaalada [[Dakar]], oo boqolaal kiiloomitir dhanka koonfur-galbeed ka xigta, iyada oo loo marinayo tubooyin dhulka hoostiisa mara.

Waxay dhererkeedu yahay qiyaastii 35 kiiloomitir, ballaceeduna waa 8 kiiloomitir, waxaana biyaha ka hela Ferlo ama [[Webiga Bounoum]], kaas oo u qulqula dhanka waqooyi una soo gala dhammaadka koonfureed ee harada, isagoo ka yimaada [[Fouta, Senegal|Fouta]] xilliga roobaadka.{{Citation needed|date=November 2008}} Biyuhu waxay u bahaan dhanka [[Webiga Senegal]] ee waqooyiga iyagoo dhex mara kanaalka {{interlanguage link|Taouey|fr}}, kaas oo la toosiyay laguna sameeyay marin biyeed marka uu dhex marayo [[Richard-Toll]]. Biyo-xireen ayaa la dhisay sannadkii 1916 si looga hortago inay soo galaan biyaha milixda leh.&lt;ref&gt;[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/248598/Lake-Guier  Britannica: Lake Guier]&lt;/ref&gt;

Xeebuhu inta badan waa kuwo carsuur leh. Xeebta waqooyi iyo deegaanka ku xeeran waxaa loo beddelay aag ballaaran oo sonkorta lagu beero kaas oo lagu waraabiyo biyaha harada.

Lac de Guiers waxaa u aqoonsaday [[Aagga Shimbiraha Muhiimka ah]] ururka [[BirdLife International]]; noocyada ugu muhiimsan waa shimbirta lesser flamingo (''Phoeniconaias minor''), glossy ibis (''Plegadis falcinellus''), Eurasian spoonbill (''Platalea leucorodia''), African spoonbill (''Platalea alba''), white-winged tern (''Chlidonias leucopterus'') iyo river prinia (''Prinia fluviatilis'').&lt;ref name=&quot;birdlife&quot;/&gt;

Haradu waxay leedahay taariikh murugsan oo ay ku lug leeyihiin boqortooyadii [[Tekrur]] iyo [[Waalo]] iyo Boqortooyadii [[Boqortooyada Jolof|Jolof (Diolof)]]. Si gaar ah, deegaanka [[N'Der]], oo ahaa caasimaddii saddexaad iyo tii ugu dambaysay ee Boqortooyadii hore ee [[Waalo]], wuxuu ku yaallay xeebaha galbeed ee Harada. Qasrigii boqortooyada ama &quot;[[keur]]&quot; ayaa weli halkaas ku yaal. Sannadihii hore Lac de Guiers waxaa loo ogaan jiray Lac du Panier Foule ama Pania Fuli, iyadoo loogu magac daray [[qowmiyadda Fula]].&lt;ref&gt;In {{langx|ff|Fulɓe}}; in {{langx|fr|Peul}} or {{lang|fr|Peulh}}.&lt;/ref&gt;

==Tixraac==
{{reflist}}</text>
      <sha1>kydpm36k95bkfldm00a6cbxj8yfcz4t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Ruhondo</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48334</id>
    <revision>
      <id>300303</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2750" sha1="c6exxq7272jhzoflzkj1e2pln1136dl" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Dalxiiska Xeebta Ruhondo
| image = 
| caption = 
| image_bathymetry = 
|pushpin_map=Rwanda
| caption_bathymetry = 
| location = [[Degmada Musanze]]
| coords = {{coord|-1.517|29.739|type:waterbody_dim:20000_region:RW|display=title}}
| type = [[Haro biyo macaan oo dabiici ah]]
| inflow = 
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = [[Rwanda]]
| length = {{convert|9.17|km|abbr=on}}
| width = {{convert|4.55|km|abbr=on}}
| area = 
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = 
| frozen = 
| islands = [[Jasiirad|Jasiirado]] kala duwan
| cities = 
}}

'''Harta Ruhondo''' waa haro ku taal waqooyi-galbeed ee [[Rwanda]]. Waxay u dhowdahay [[Harta Bulera]] oo ku taal duleedka [[Musanze]].&lt;ref name=&quot;Fitzpatrick2009&quot;&gt;{{cite book|last=Fitzpatrick|first=Mary|title=Lonely Planet East Africa|url=https://books.google.com/books?id=Q3e8P7XvcokC&amp;pg=PA561|accessdate=24 April 2013|year=2009|publisher=Lonely Planet|isbn=978-1-74104-769-1|page=561}}&lt;/ref&gt; Waxay ku taal salka foolkaanaha ugu weyn Rwanda, oo ah Buurta Foolkaanaha ee [[Kalisimbi]].

Harta Ruhondo waa mid ka mid ah laba harood oo ka dhashay waxqabadka foolkaanaha ee Buurta Foolkaanaha ee [[Sabyinyo]] taas oo keentay inay lafa ku shubanto dooxada webiga ka dibna ay adkaatay oo ay qabowday. Harta Ruhondo waxa ay ka go'an tahay [[Harta Burera]] baaxad dhul oo dhererkeedu yahay {{convert|1|km}}. Labada harood ee Ruhondo iyo Burera waxay ku yaallaan qaybta waqooyi ee [[Rwanda]] waxayna aad u dhow yihiin Uganda oo ku taal gobolka waqooyi ee Rwanda. Harta Ruhondo waxay ku fidsan tahay saddex degmo oo kala ah: [[Burera]], [[Musanze]] iyo [[Gakenke]]. Harta Ruhondo waxay biyaha ka heshaa Harta Burera dhanka dhammaadka waqooyi-galbeed. Waxay leedahay baaxad lagu qiyaasay 2800 ha. Harta Ruhondo waxay biyaha ka heshaa ilo kale waxayna u bahaan dhanka koonfur-galbeed iyadoo dhex marta [[Webiga Mukungwa]] oo ah laan ka mid ah [[Webiga Nyabarongo]].

Gaadiidka biyaha si fiican uma horumarin, iyadoo doomo yaryar oo alwaax ah oo shaqsiyaad leeyihiin ay yihiin habka kaliya ee gaadiidka.
[[File:Panaromic of Lake Ruhondo, Rwanda.jpg|thumb|Tani waa muuqaalka guud ee Harta Ruhondo ee waqooyiga Rwanda laga soo qaaday sannadkii 2015]]
[[File:Ruhondo Lake Sunset.jpg|thumb|Dhicidda qorraxda ee Ruhondo|220x220px]]

==Tixraac==
{{reflist}}

2. Rwanda Natural Resources Authority, Burera and Ruhondo Development Plan. https://rwandalanduse.rnra.rw/portal/sharing/rest/content/items/bdf78d97d2f4446eb973d45fae7a6013/data {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914184528/https://rwandalanduse.rnra.rw/portal/sharing/rest/content/items/bdf78d97d2f4446eb973d45fae7a6013/data |date=2021-09-14 }}

{{DEFAULTSORT:Ruhondo}}</text>
      <sha1>c6exxq7272jhzoflzkj1e2pln1136dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Mugesera</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48335</id>
    <revision>
      <id>300304</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:54:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3959" sha1="81f66gac6ukwr740fjcp42staldxrr5" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name = Harada Mugesera
| image = 
| alt = 
| caption = 
|pushpin_map=Rwanda
| image_bathymetry = 
| alt_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = Rwanda
| coords = {{coord|-2.108|30.315|region:RW_type:waterbody|format=dms|display =inline,title}}
| type = 
| inflow = [[Webiga Nyabarongo]]
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = Rwanda
| agency = 
| length = 
| width = 
| area = {{convert|4000|ha}}
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|1300|m}}
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
| reference = 
}}
'''Harta Mugesera''' ({{Audio|LL-Q33573 (kin)-NDAHIMANA FRANK (NDAHIMANA FRANK PORTER)-MUGESERA.wav|dhawaaqis}}) waa haro ku taal [[Gobolka Bari, Rwanda]].

Haradu waxay ku taal Dhul-goliyaadka Dhexe, dhanka koonfur-bari ee [[Kigali]].{{sfn|Streissguth|2008|p=13}}
Haradu waxay qayb ka tahay silsilad harooyin iyo dhulal qoyan ah oo ku yaal dooxo fidsan oo u jihaysan dhanka koonfur-koonfur-bari, taas oo ballaceedu yahay {{convert|35|km}}. [[Webiga Nyabarongo]] (Nyawarungu) wuxuu si qalloocan u qulqulaa dhanka koonfureed isagoo dhex mara dooxada, wuxuuna ku keenaa daadad si uu u abuuro aag ka kooban dhoobor iyo harooyin joogto ah.
Harta Mugesera waxay dhacdaa xeebta bari ee webiga, waana harada ugu weyn ee silsiladdan.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=205}}

Inkastoo ay ku dhow dahay dhul-baraha, haddana cimiladu waa sifiican u dhex-dhexaad sababo la xiriira joogga sareeyo ee dhulka.
Xilliyada roobaadka waa bisha Maarso ilaa May iyo haddana bisha Sebtember ilaa Disember.{{sfn|Streissguth|2008|p=13}}
Harada waxaa ku shubma dhowr webi iyo ilo yaryar oo ka yimaada dhabarka buuraha ee dhanka waqooyi, bari iyo koonfur, kuwaas oo keena biyaha ugu badan xilliyada roobaadka.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=206}}
Biyuhu guud ahaan waxay hareer fariistaan qiyaastii **25°C**.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=206}}
Kalluunka ayaa aad ugu badan, waxaana jira noocyo badan oo shimbiraha biyaha ah.
Xayawaanka kale ee ku nool waxaa ka mid ah diinka biyaha, yaxasyada, mada weynta (monitors), abeesooyinka iyo tustaha (otters).{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=207}}

Qarnigii 15-aad, deegaanka ku xeeran harada waxaa degay taran-guriyeedka Hondogo ee qowmiyadda [[Tutsi]], kuwaas oo ahaa xoolo-dhato dhistay dowlad madax-bannaan.{{sfn|Niane|1984|p=518}}
Tutsiggu waxay u guureen gobolka Virunga ee Rwanda intii lagu guda jiray qarniyadii 15-aad iyo 16-aad, iyagoo degay inta u dhaxaysa Harta Mugesera iyo [[Harta Muhazi]]. Waxay si tartiib-tartiib ah awood ugu yeesheen inta badan gobolka Rwanda ee casriga ah, iyadoo is guursadeen reer Hutu isla markaana ay dhaqan ahaan la milmeen.{{sfn|Adekunle|2007|p=5}}

==References==
===Citations===
{{reflist|colwidth=30em}}
===Sources===
{{refbegin}}
*{{cite book| last = Adekunle|first=Julius|year=2007|title=Culture and Customs of Rwanda|url=https://books.google.com/books?id=g0FC40EQujwC&amp;pg=PA5|access-date=2013-03-25
| publisher = Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33177-0|page=5}}
*{{cite book| last1 = Hughes|first1=Ralph H.|last2=Hughes|first2=Jane S.|last3=Bernacsek|first3=G. M.|title=Iucn Directory of African Wetlands
| url = https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;pg=PA205|access-date=2013-03-25
| year = 1992|publisher=IUCN|isbn=978-2-88032-949-5|page=205}}
*{{cite book| last = Niane|first=Djibril Tamsir|title=Vol. IV: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century
| url = https://books.google.com/books?id=TpjwF--kPL4C&amp;pg=PA518|access-date=2013-03-25
| year = 1984|publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-101710-0|page=518}}
*{{cite book| last = Streissguth|first=Tom|title=Rwanda in Pictures|url=https://archive.org/details/rwandainpictures0000stre|url-access=registration
|page=[https://archive.org/details/rwandainpictures0000stre/page/13 13]
|access-date=2013-03-25
| year = 2008|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8570-1}}
{{refend}}
{{DEFAULTSORT:Mugesera}}</text>
      <sha1>81f66gac6ukwr740fjcp42staldxrr5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300305</id>
      <parentid>300304</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:54:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3958" sha1="cyysuxdczi1hbvryecinzmaxxkhbiz5" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name = Harada Mugesera
| image = 
| alt = 
| caption = 
|pushpin_map=Rwanda
| image_bathymetry = 
| alt_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = Rwanda
| coords = {{coord|-2.108|30.315|region:RW_type:waterbody|format=dms|display =inline,title}}
| type = 
| inflow = [[Webiga Nyabarongo]]
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = Rwanda
| agency = 
| length = 
| width = 
| area = {{convert|4000|ha}}
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|1300|m}}
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
| reference = 
}}
'''Harta Mugesera''' ({{Audio|LL-Q33573 (kin)-NDAHIMANA FRANK (NDAHIMANA FRANK PORTER)-MUGESERA.wav|dhawaaqis}}) waa haro ku taal [[Gobolka Bari, Rwanda]].

Haradu waxay ku taal Dhul-goliyaadka Dhexe, dhanka koonfur-bari ee [[Kigali]].{{sfn|Streissguth|2008|p=13}}
Haradu waxay qayb ka tahay silsilad harooyin iyo dhulal qoyan ah oo ku yaal dooxo fidsan oo u jihaysan dhanka koonfur-koonfur-bari, taas oo ballaceedu yahay {{convert|35|km}}. [[Webiga Nyabarongo]] (Nyawarungu) wuxuu si qalloocan u qulqulaa dhanka koonfureed isagoo dhex mara dooxada, wuxuuna ku keenaa daadad si uu u abuuro aag ka kooban dhoobor iyo harooyin joogto ah.
Harta Mugesera waxay dhacdaa xeebta bari ee webiga, waana harada ugu weyn ee silsiladdan.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=205}}

Inkastoo ay ku dhow dahay dhul-baraha, haddana cimiladu waa sifiican u dhex-dhexaad sababo la xiriira joogga sareeyo ee dhulka.
Xilliyada roobaadka waa bisha Maarso ilaa May iyo haddana bisha Sebtember ilaa Disember.{{sfn|Streissguth|2008|p=13}}
Harada waxaa ku shubma dhowr webi iyo ilo yaryar oo ka yimaada dhabarka buuraha ee dhanka waqooyi, bari iyo koonfur, kuwaas oo keena biyaha ugu badan xilliyada roobaadka.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=206}}
Biyuhu guud ahaan waxay hareer fariistaan qiyaastii **25°C**.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=206}}
Kalluunka ayaa aad ugu badan, waxaana jira noocyo badan oo shimbiraha biyaha ah.
Xayawaanka kale ee ku nool waxaa ka mid ah diinka biyaha, yaxasyada, mada weynta (monitors), abeesooyinka iyo tustaha (otters).{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=207}}

Qarnigii 15-aad, deegaanka ku xeeran harada waxaa degay taran-guriyeedka Hondogo ee qowmiyadda [[Tutsi]], kuwaas oo ahaa xoolo-dhato dhistay dowlad madax-bannaan.{{sfn|Niane|1984|p=518}}
Tutsiggu waxay u guureen gobolka Virunga ee Rwanda intii lagu guda jiray qarniyadii 15-aad iyo 16-aad, iyagoo degay inta u dhaxaysa Harta Mugesera iyo [[Harta Muhazi]]. Waxay si tartiib-tartiib ah awood ugu yeesheen inta badan gobolka Rwanda ee casriga ah, iyadoo is guursadeen reer Hutu isla markaana ay dhaqan ahaan la milmeen.{{sfn|Adekunle|2007|p=5}}

==References==
===Xigasho===
{{reflist|colwidth=30em}}

===Sources===
{{refbegin}}
*{{cite book| last = Adekunle|first=Julius|year=2007|title=Culture and Customs of Rwanda|url=https://books.google.com/books?id=g0FC40EQujwC&amp;pg=PA5|access-date=2013-03-25
| publisher = Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33177-0|page=5}}
*{{cite book| last1 = Hughes|first1=Ralph H.|last2=Hughes|first2=Jane S.|last3=Bernacsek|first3=G. M.|title=Iucn Directory of African Wetlands
| url = https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;pg=PA205|access-date=2013-03-25
| year = 1992|publisher=IUCN|isbn=978-2-88032-949-5|page=205}}
*{{cite book| last = Niane|first=Djibril Tamsir|title=Vol. IV: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century
| url = https://books.google.com/books?id=TpjwF--kPL4C&amp;pg=PA518|access-date=2013-03-25
| year = 1984|publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-101710-0|page=518}}
*{{cite book| last = Streissguth|first=Tom|title=Rwanda in Pictures|url=https://archive.org/details/rwandainpictures0000stre|url-access=registration
|page=[https://archive.org/details/rwandainpictures0000stre/page/13 13]
|access-date=2013-03-25
| year = 2008|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8570-1}}
{{refend}}
{{DEFAULTSORT:Mugesera}}</text>
      <sha1>cyysuxdczi1hbvryecinzmaxxkhbiz5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300306</id>
      <parentid>300305</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tixraacyo */</comment>
      <origin>300306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3957" sha1="knb7rq96614ctvpkievv4wiv48x14x0" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name = Harada Mugesera
| image = 
| alt = 
| caption = 
|pushpin_map=Rwanda
| image_bathymetry = 
| alt_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = Rwanda
| coords = {{coord|-2.108|30.315|region:RW_type:waterbody|format=dms|display =inline,title}}
| type = 
| inflow = [[Webiga Nyabarongo]]
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = Rwanda
| agency = 
| length = 
| width = 
| area = {{convert|4000|ha}}
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|1300|m}}
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
| reference = 
}}
'''Harta Mugesera''' ({{Audio|LL-Q33573 (kin)-NDAHIMANA FRANK (NDAHIMANA FRANK PORTER)-MUGESERA.wav|dhawaaqis}}) waa haro ku taal [[Gobolka Bari, Rwanda]].

Haradu waxay ku taal Dhul-goliyaadka Dhexe, dhanka koonfur-bari ee [[Kigali]].{{sfn|Streissguth|2008|p=13}}
Haradu waxay qayb ka tahay silsilad harooyin iyo dhulal qoyan ah oo ku yaal dooxo fidsan oo u jihaysan dhanka koonfur-koonfur-bari, taas oo ballaceedu yahay {{convert|35|km}}. [[Webiga Nyabarongo]] (Nyawarungu) wuxuu si qalloocan u qulqulaa dhanka koonfureed isagoo dhex mara dooxada, wuxuuna ku keenaa daadad si uu u abuuro aag ka kooban dhoobor iyo harooyin joogto ah.
Harta Mugesera waxay dhacdaa xeebta bari ee webiga, waana harada ugu weyn ee silsiladdan.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=205}}

Inkastoo ay ku dhow dahay dhul-baraha, haddana cimiladu waa sifiican u dhex-dhexaad sababo la xiriira joogga sareeyo ee dhulka.
Xilliyada roobaadka waa bisha Maarso ilaa May iyo haddana bisha Sebtember ilaa Disember.{{sfn|Streissguth|2008|p=13}}
Harada waxaa ku shubma dhowr webi iyo ilo yaryar oo ka yimaada dhabarka buuraha ee dhanka waqooyi, bari iyo koonfur, kuwaas oo keena biyaha ugu badan xilliyada roobaadka.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=206}}
Biyuhu guud ahaan waxay hareer fariistaan qiyaastii **25°C**.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=206}}
Kalluunka ayaa aad ugu badan, waxaana jira noocyo badan oo shimbiraha biyaha ah.
Xayawaanka kale ee ku nool waxaa ka mid ah diinka biyaha, yaxasyada, mada weynta (monitors), abeesooyinka iyo tustaha (otters).{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=207}}

Qarnigii 15-aad, deegaanka ku xeeran harada waxaa degay taran-guriyeedka Hondogo ee qowmiyadda [[Tutsi]], kuwaas oo ahaa xoolo-dhato dhistay dowlad madax-bannaan.{{sfn|Niane|1984|p=518}}
Tutsiggu waxay u guureen gobolka Virunga ee Rwanda intii lagu guda jiray qarniyadii 15-aad iyo 16-aad, iyagoo degay inta u dhaxaysa Harta Mugesera iyo [[Harta Muhazi]]. Waxay si tartiib-tartiib ah awood ugu yeesheen inta badan gobolka Rwanda ee casriga ah, iyadoo is guursadeen reer Hutu isla markaana ay dhaqan ahaan la milmeen.{{sfn|Adekunle|2007|p=5}}

==Tixraacyo==
===Xigasho===
{{reflist|colwidth=30em}}

===Sources===
{{refbegin}}
*{{cite book| last = Adekunle|first=Julius|year=2007|title=Culture and Customs of Rwanda|url=https://books.google.com/books?id=g0FC40EQujwC&amp;pg=PA5|access-date=2013-03-25
| publisher = Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33177-0|page=5}}
*{{cite book| last1 = Hughes|first1=Ralph H.|last2=Hughes|first2=Jane S.|last3=Bernacsek|first3=G. M.|title=Iucn Directory of African Wetlands
| url = https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;pg=PA205|access-date=2013-03-25
| year = 1992|publisher=IUCN|isbn=978-2-88032-949-5|page=205}}
*{{cite book| last = Niane|first=Djibril Tamsir|title=Vol. IV: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century
| url = https://books.google.com/books?id=TpjwF--kPL4C&amp;pg=PA518|access-date=2013-03-25
| year = 1984|publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-101710-0|page=518}}
*{{cite book| last = Streissguth|first=Tom|title=Rwanda in Pictures|url=https://archive.org/details/rwandainpictures0000stre|url-access=registration
|page=[https://archive.org/details/rwandainpictures0000stre/page/13 13]
|access-date=2013-03-25
| year = 2008|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8570-1}}
{{refend}}
{{DEFAULTSORT:Mugesera}}</text>
      <sha1>knb7rq96614ctvpkievv4wiv48x14x0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>300307</id>
      <parentid>300306</parentid>
      <timestamp>2026-06-29T11:55:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <origin>300307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3955" sha1="mfaacxsnglqb3hj1nqo5ew356ep28kw" xml:space="preserve">{{Infobox Lake
| name = Harada Mugesera
| image = 
| alt = 
| caption = 
|pushpin_map=Rwanda
| image_bathymetry = 
| alt_bathymetry = 
| caption_bathymetry = 
| location = Rwanda
| coords = {{coord|-2.108|30.315|region:RW_type:waterbody|format=dms|display =inline,title}}
| type = 
| inflow = [[Webiga Nyabarongo]]
| outflow = 
| catchment = 
| basin_countries = Rwanda
| agency = 
| length = 
| width = 
| area = {{convert|4000|ha}}
| depth = 
| max-depth = 
| volume = 
| residence_time = 
| shore = 
| elevation = {{convert|1300|m}}
| frozen = 
| islands = 
| cities = 
| reference = 
}}
'''Harta Mugesera''' ({{Audio|LL-Q33573 (kin)-NDAHIMANA FRANK (NDAHIMANA FRANK PORTER)-MUGESERA.wav|dhawaaqis}}) waa haro ku taal [[Gobolka Bari, Rwanda]].

Haradu waxay ku taal Dhul-goliyaadka Dhexe, dhanka koonfur-bari ee [[Kigali]].{{sfn|Streissguth|2008|p=13}}
Haradu waxay qayb ka tahay silsilad harooyin iyo dhulal qoyan ah oo ku yaal dooxo fidsan oo u jihaysan dhanka koonfur-koonfur-bari, taas oo ballaceedu yahay {{convert|35|km}}. [[Webiga Nyabarongo]] (Nyawarungu) wuxuu si qalloocan u qulqulaa dhanka koonfureed isagoo dhex mara dooxada, wuxuuna ku keenaa daadad si uu u abuuro aag ka kooban dhoobor iyo harooyin joogto ah.
Harta Mugesera waxay dhacdaa xeebta bari ee webiga, waana harada ugu weyn ee silsiladdan.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=205}}

Inkastoo ay ku dhow dahay dhul-baraha, haddana cimiladu waa sifiican u dhex-dhexaad sababo la xiriira joogga sareeyo ee dhulka.
Xilliyada roobaadka waa bisha Maarso ilaa May iyo haddana bisha Sebtember ilaa Disember.{{sfn|Streissguth|2008|p=13}}
Harada waxaa ku shubma dhowr webi iyo ilo yaryar oo ka yimaada dhabarka buuraha ee dhanka waqooyi, bari iyo koonfur, kuwaas oo keena biyaha ugu badan xilliyada roobaadka.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=206}}
Biyuhu guud ahaan waxay hareer fariistaan qiyaastii **25°C**.{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=206}}
Kalluunka ayaa aad ugu badan, waxaana jira noocyo badan oo shimbiraha biyaha ah.
Xayawaanka kale ee ku nool waxaa ka mid ah diinka biyaha, yaxasyada, mada weynta (monitors), abeesooyinka iyo tustaha (otters).{{sfn|Hughes|Hughes|Bernacsek|1992|p=207}}

Qarnigii 15-aad, deegaanka ku xeeran harada waxaa degay taran-guriyeedka Hondogo ee qowmiyadda [[Tutsi]], kuwaas oo ahaa xoolo-dhato dhistay dowlad madax-bannaan.{{sfn|Niane|1984|p=518}}
Tutsiggu waxay u guureen gobolka Virunga ee Rwanda intii lagu guda jiray qarniyadii 15-aad iyo 16-aad, iyagoo degay inta u dhaxaysa Harta Mugesera iyo [[Harta Muhazi]]. Waxay si tartiib-tartiib ah awood ugu yeesheen inta badan gobolka Rwanda ee casriga ah, iyadoo is guursadeen reer Hutu isla markaana ay dhaqan ahaan la milmeen.{{sfn|Adekunle|2007|p=5}}

==Tixraacyo==
===Xigasho===
{{reflist|colwidth=30em}}

===Ilaha===
{{refbegin}}
*{{cite book| last = Adekunle|first=Julius|year=2007|title=Culture and Customs of Rwanda|url=https://books.google.com/books?id=g0FC40EQujwC&amp;pg=PA5|access-date=2013-03-25
| publisher = Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-33177-0|page=5}}
*{{cite book| last1 = Hughes|first1=Ralph H.|last2=Hughes|first2=Jane S.|last3=Bernacsek|first3=G. M.|title=Iucn Directory of African Wetlands
| url = https://books.google.com/books?id=VLjafeXa3gMC&amp;pg=PA205|access-date=2013-03-25
| year = 1992|publisher=IUCN|isbn=978-2-88032-949-5|page=205}}
*{{cite book| last = Niane|first=Djibril Tamsir|title=Vol. IV: Africa from the Twelfth to the Sixteenth Century
| url = https://books.google.com/books?id=TpjwF--kPL4C&amp;pg=PA518|access-date=2013-03-25
| year = 1984|publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-101710-0|page=518}}
*{{cite book| last = Streissguth|first=Tom|title=Rwanda in Pictures|url=https://archive.org/details/rwandainpictures0000stre|url-access=registration
|page=[https://archive.org/details/rwandainpictures0000stre/page/13 13]
|access-date=2013-03-25
| year = 2008|publisher=Twenty-First Century Books|isbn=978-0-8225-8570-1}}
{{refend}}
{{DEFAULTSORT:Mugesera}}</text>
      <sha1>mfaacxsnglqb3hj1nqo5ew356ep28kw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harada Mihindi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48336</id>
    <revision>
      <id>300308</id>
      <timestamp>2026-06-29T11:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Isma4l</username>
        <id>41797</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>300308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1973" sha1="rmcnqj7xl12jmx758pqzb7fx9v5u8lp" xml:space="preserve">{{Infobox body of water
| name = Harada Mihindi
| image = The Mihindi Lake - Flickr - askmeaks.jpg
| caption = Muuqaalka laga arkay xeebta harada
| coordinates = {{coord|-1.524|30.718|region:RW_type:waterbody|display=inline,title}}
| pushpin_map = Rwanda
| pushpin_map_caption = Goobta ay ku taal Rwanda
| mapframe = yes
| mapframe-zoom = 12
| location = [[Akagera National Park]], [[Gobolka Bari, Rwanda|Gobolka Bari]]
| type = Haro biyo macaan
| basin_countries = {{flag|Rwanda}}
| elevation = {{convert|1282|m|ft|abbr=on}}
}}

'''Harta Mihindi''' waa haro ku taal [[Rwanda]] oo ku dhex taal [[Akagera National Park]] ee gudaha [[Gobolka Bari, Rwanda|Gobolka Bari]], dhanka waqooyi-bari ee dalka iyadoo ku taal xadka uu la leeyahay [[Tanzania]].&lt;ref name=&quot;AkageraParkCamping&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.insideakageranationalpark.com/lake-mihindi-campsite/ |title=Lake Mihindi Campsite, Lake Mihindi Camping Ground |last=kmgedris |website=Inside Akagera National Park |date=23 September 2022 |access-date=6 April 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;AkageraParkSite&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.insideakageranationalpark.com/lake-mihindi/ |title=Lake Mihindi, Mihindi Lake in Akagera National Park |website=Inside Akagera National Park |access-date=6 April 2026}}&lt;/ref&gt; Haradu waxay ku dhex taal aagga maamulka ee Rwimbogo, ee Gobolka Bari.&lt;ref name=&quot;Sandee&quot;&gt;{{cite web |url=https://sandee.com/rwanda/eastern-province/rwimbogo/lake-mihindi |title=Lake Mihindi, Rwanda - ALL You Need To Know |website=sandee.com |access-date=6 April 2026}}&lt;/ref&gt;

== Juqraafi ==

Harta Mihindi waxay ku taal aagga Rwimbogo ee [[Gobolka Bari, Rwanda|Gobolka Bari]] ee Rwanda, iyadoo ku dhex taal [[Akagera National Park]] kuna teedsan xadka waqooyi-bari ee dalku la leeyahay [[Tanzania]].&lt;ref name=&quot;Sandee&quot; /&gt; &lt;ref name=&quot;AkageraParkSite&quot; /&gt;

== Tixraac ==
{{reflist}}

== Xiriirinta dibadda ==

* [https://www.fao.org/4/t0473e/T0473E07.htm FAO: Irrigation in Africa in Figures – Rwanda country profile]</text>
      <sha1>rmcnqj7xl12jmx758pqzb7fx9v5u8lp</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>